The Real Music Of Khuzestan

[Rasputin]

[Rasputin]

"علوانیه" بیانگر رنج ها، آلام و ستم ملی وارد بر مردم عرب خوزستان است و از همان ابتدای سال های آغازین دهه چهل شمسی با اقبال عمومی توده ها روبه رو شد. در این سبك، شاعر با نواختن "رباب" كه ساز سنتی عرب هاست، اشعاری از شاعران نامدار گذشته و حال را می خواند. سبك علوانیه از مرزهای خوزستان و ایران فراتر رفت و در عراق و بحرین و كویت نیز رواج یافت. هم اكنون هنرمندان و ترانه سرایان این كشورها این سبك را با نام "علوان اهوازی" می شناسند. بی گمان سبك آوازی علوانیه در بخش موسیقی "ریفی" جای می گیرد. اكنون نیز در خوزستان، آوازخوانان بسیاری، سبك و شیوه علوان را دنبال می كنند كه مهمترین شان "حسان الگزار" در بخش "شاوور" شهرستان شوش دانیال است.

كولی ها ـ كه عمدتا در شهرهای اهواز و آبادان بودند ـ در ترویج موسیقی عربی در خوزستان نقش داشتند، اما از آنها اصیل تر گروه های موسیقی "الخشابه" بودند كه از مرگ نهایی موسیقی عربی خوزستانی در عصر پهلوی جلوگیری كردند و حتی به ترویج آن در برابر موسیقی مبتذل و كوچه بازاری فارسی هم كمك كردند.

اما اكنون گروه های الخشابه جای خود را به گروه های جدید موسیقی عربی ( الفرق الموسیقیة) داده اند كه در شهرهای مختلف خوزستان گسترده اند. این گروه ها هم در موسیقی آیینی و مذهبی (موشحات) و هم در موسیقی عربی محلی اهوازی و هم در موسیقی عام عربی تخصص دارند و در عروسی ها، جشن ها و مناسبت های ملی و مذهبی برنامه اجرا می كنند.

عرب های خوزستان افزون بر موسیقی محلی خود به موسیقی دیگر كشورهای عربی نیز علاقه نشان می دهند و آن را موسیقی خود می دانند. كمتر خانواده عرب خوزستانی را می بینیم كه با ام كلثوم، عبدالحلیم حافظ، محمد عبدالوهاب، فرید الاطرش، فیروز، ودیع الصافی، ناظم الغزالی، كاظم الساهر و نیز نسل جدید خوانندگان لبنانی و مصری و عراقی مانوس نباشد. بی شك شماری از ایرانیان نیز با اغلب این چهره های موسیقی آشنایی دارند.

سازهای موسیقی عربی خوزستانی

1. مطبگ یا "مطبق": دو عدد نی بهم چسبیده است كه سه سوراخ در بالا و سه سوراخ در پایین دارد. مطبگ از یك طرف باز است كه از همین قسمت در آن می دمند.

2. ماصول: سازی است كه فقط یك نی دارد و سوراخ هایی در بالا و پایین آن است. ماصول از " نی" كوتاه تر است.

3. النای: همان " نی" است كه در سایر نقاط ایران نیز كاربرد دارد.

4. العذبه: از یك نی تشكیل می شود كه هفت سوارخ در بالا و یك سوراخ در پایین دارد. "العذبه" ساز حزینی است كه فقط صوت دارد و همراه آن نمی توان آواز خواند. اكنون چوپانان عرب از این ساز استفاده می كنند و فقط كاربرد تك نوازی دارد.

5. الكاسور: یا "الطبله" كه بندری ها به آن " تمپو" و در فارسی به آن " دمبك" می گویند با طبل تفاوت دارد. یك دهانه آن باز و دهانه دیگر آن را پیشتر با پوست نوعی ماهی به نام "یریه" یا پوست ماهی كوسه یا پوست گاو یا گوسفند تهیه می كردند. اكنون اما از طلق استفاده می كنند. با "كاسور" ریتم تندی زده می شود كه ویژه ترانه ها و آوازهای عربی "ریفی" است.




6. الدف: نیز نوعی دمبك است كه در فارسی به آن "دایره" می گویند.

7. الزنجاری: نوعی دف است كه دورادور آن را سوراخ می كنند و تشتك های كوچكی به آن می بندند كه هنگام تكان دادن دف به حاشیه دف می خورند و ایجاد صدا می كنند. می توان آن را با دایره زنگی همانند دانست.

8. سچابیق (اسنوچ): نوعی صفحه فلزی كوچك و مدور كه هنگام رقص آن را با تكه ای كش به سر انگشتان می بندند. این ابزار پیشتر توسط زنان كولی استفاده می شد.

9. الرباب یا "الربابه": گالن خالی نفت یا روغن را از یك طرف باز می كنند و چند موی دم اسب را از وسط آن می گذرانند وبا آرشه بر آن می نوازند. رباب همان ویالن جدید است. با "چعب الربابه" تار را بالا و پایین می آورند. عرب های خوزستان انواع و اقسام دستگاه ها را با ربابه می نوازند. با الربابه هم آواز "ابوذیه" و "عتاب" می خوانند و هم ام كلثوم را می نوازند و هم محمد عبدالوهاب را. رباب به نوعی نماد موسیقی عربی هم است. ابونصر فارابی در كتاب الموسیقی الكبیر خود از این ساز با نام رباب الشاعر یاد می كند.




10. قانون: یك ساز اساسا عربی است كه در سال های اخیر میان

گروه های موسیقی عربی خوزستان رایج شده است. این ساز موسیقی متشكل از طبلی مسطح و مستطیل است كه سیم های فلزی بر آن نصب شده و با انگشت سبابه مسلح به زبانه ای فلزی آن را می نوازند. بعدها سیم های این ساز را از روده ساختند و با دو مضراب ـ كه مانند انگشتانه به انگشت سبابه كنند ـ و با هر دو دست می نوازند و چون نغمه های زیر و بم را می توان با هم به صدا درآورد، آهنگ این ساز بسی مطلوب و دلنشین است؛ بخصوص كه مانند سنتور انعكاس صدا ندارد.

11. سنتور: نیز در میان گروه های آوازخوان و سنتی "الخشابه" و هم در میان گروه های جدید موسیقی معمول است، اما انتظار می رود قانون به تدریج جای سنتور را بگیرد.



12. دمام: همان طبل بزرگ است كه اكنون فقط در مراسم عزاداری امامان و شخصیت های مذهبی و بویژه در ماه محرم استفاده می شود. در مراسم آیینی "زار" كه در برخی شهرهای عرب نشین مانند قصبه (اروندكنار) و آبادان انجام می شود نیز از "دمام" استفاده می شود.