Manichaeism - Mani (peyghambare irani)

[donsaeid]

Manichaeism (in Modern Persian آیین مانی Āyin e Māni) was one of the major ancient religions of Iranian origin. Though its organized form is mostly extinct today, a revival has been attempted under the name of Neo-Manichaeism. However, most of the writings of the founding prophet Mani (Syriac, ܡܐܢܝ) have been lost. Some scholars argue that its influence subtly continues in Western Christian thought via Saint Augustine of Hippo, who converted to Christianity from Manichaeism, which he passionately denounced in his writings, and whose writing continues to be enormously influential among Catholic, Protestant, and Orthodox theologians.

Manichaeism originated in 3rd Century Babylon (a province of Persia at the time), and reached, over the span of the next ten centuries, from North Africa in the west, to China in the East. The original texts of Manichaeism were composed in Syriac-Aramaic. As they spread to the east, the writings of the religion passed through Middle Persian, Parthian, Sogdian, and ultimately Uyghur Turkish and Chinese translations. As they spread to the west, they were translated into Greek, Coptic, and Latin. As Manichaeism passed through time, location, and language, it also adapted new religious deities from the surrounding religions into the Manichaean scriptures. Thus, as the original Aramaic texts were translated into Iranian languages, the names of the Manichaean deities (or angels) were often transformed into the names of Zoroastrian yazatas. Thus Abbā dəRabbūṯā ("The Father of Greatness" - the highest Manichaean deity of Light), in Middle Persian texts might either be translated literally as pīd ī wuzurgīh, or substituted for by the name of the deity Zurwān. Likewise, the Manichaean primal figure Nāšā Qaḏmāyā "The Original Man" likewise was rendered "Ohrmazd Bay", after the Zoroastrian god Ahura Mazda. This development continued to Manichaeism's ultimate meeting with Chinese Buddhism, where, for example, the original Aramaic "karia" (the "call" from the world of Light to those seeking rescue from the world of Darkness), becomes identified in the Chinese scriptures, with Guan Yin (觀音, literally, "hearing the voice", the Buddha of Compassion in Chinese Buddhism).

Because Manichaeism is a faith that teaches dualism, in modern English the word "manichean" has come to mean dualistic, presenting or viewing things in a "black and white" fashion.

Origins

The religion was founded in the third century AD by Mani, who reportedly was born in western Persia and lived approximately 210–276 AD. Mani resided in Babylon, which at the time was one of the many provinces of the Persian Empire. The primary language of Babylon at that time was Aramaic, which included three main dialects: Jewish Aramaic (the language of the Talmud), Mandaean Aramaic (the language of the Mandaean religion), and Syriac Aramaic - which was the language of Mani, as well of the Syrian Christians. Mani is a Persian name and fairly common name among the Aramaic speakers, being found in all three Aramaic dialects. Mani composed seven writings, six of which were written in Syriac Aramaic, the seventh being written in Middle Persian and dedicated to the current ruler of Persia, Shapuhr.

The original six Syriac writings are not preserved, although we have their Syriac names, as well as fragments and quotations from them. A lengthy quotation, brought by the Syrian Nestorian Christian, Theodor bar-Khonai, in the 7th century, shows clearly that in the original Syriac Aramaic writings of Mani, there was absolutely no influence of Iranian or Zoroastrian terms. All terms for the Manichaean deities in the original Syriac writings, are in pure Aramaic. The adaptation of Manichaeism to the Zoroastrian religion, however, did begin in Mani's lifetime, with his writing of the Middle Persian Shabuhragan, his book dedicated to the King Shapuhr. In it, we find mention of Zoroastrian deities such as Ohrmazd, Ahriman, and Az. Manichaeism is often presented as a Persian religion, mostly due to the vast number of Middle Persian, Parthian, and Soghdian (as well as Turkish) texts discovered by German researchers near Turfan, in the Xinjiang (Chinese Turkestan) province of China, during the early 1900s. Looking at the phenomenon of Manichaeism from the point of view of its origins, however, it is no more accurate to say that Manichaeism is a Persian or Iranian religion, than it would be to say that Jewish Talmudism or Babylonian Mandaeism (both writing in Aramaic, as did Mani, and both originating in roughly the same time and place as Manichaeism - Babylon in the 3rd century CE) are Iranian religions.

The name Mani is mainly a title and term of respect rather than a personal name. This title was assumed by the founder himself and so completely replaced his personal name that the precise form of the latter is not known. Mani's holy book was called Aržang a Parthian word meaning "Worthy", and was beautified with paintings. Therefore Iranians gave him the title of "The Painter".

Early 3rd-4th century Christian writers such as Hippolytus and Epiphanius write about a Scythianus, who visited India around 50 AD from where he brought "the doctrine of the Two Principles". According to these writers, Scythianus' pupil Terebinthus presented himself as a "Buddha" ( "He called himself a Buddas" writings of Cyril of Jerusalem. Terebinthus went to Palestine and Judaea where he met the Apostles ("becoming known and condemned" Isaia), and ultimately settled in Babylon, where he transmitted his teachings to Mani, thereby creating the foundation of Manicheism.

In the story of the Death of Mani (According to the Gnostic Bible by Willis Barnstone, here is one of many authenticating references proving the centrality of Buddhism in Mani's formulation of Gnosticism):

It was a day of pain
and a time of sorrow
when the messenger of light
entered death
when he entered complete Nirvana"

Also, in the Great Song of Mani (13th-14th century) Mani is many times referred to as Buddha Mani.

Mani was likely influenced by Mandaeanism and began preaching at an early age. According to biographical accounts preserved by Ibn al-Nadim and the Persian polymath al-Biruni, Mani received a revelation as a youth from a spirit, whom he would later call his Twin, his Syzygos, his Double, his Protective Angel or 'Divine Self'. This 'spirit' allegedly taught him divine truths which developed into the Manichaean religion. His 'divine' Twin or true Self brought Mani to Self-realization and as such he becomes a 'gnosticus', someone with divine knowledge and a liberating insight into things. He claimed to be the 'Paraclete of the Truth', as promised in the New Testament: the Last Prophet and Seal of the Prophets that finalized a succession of men guided by God and included figures such as Zoroaster, Hermes, Plato, Buddha, and Jesus.

Another source of Mani's scriptures, was a section of the original Aramaic "Book of Enoch", entitled "The Book of Giants". This book was quoted directly, and expanded on by Mani, to become one of the original six Syriac writings of the Manichaean Church. Besides brief references by non-Manichaean authors through the centuries, we had no original sources of "The Book of Giants" (which is actually part six of the "Book of Enoch"). Then, with the discovery in the twentieth century of the Dead Sea Scrolls in the Judaean Desert, and of the Manichaean writings of the Uigur Manichaean kingdom in Turfan, we came into possession of some scattered fragments of both the original Aramaic "Book of Giants" (which were analyzed and published by J. T. Milik in 1976), and of the Manichaean version of the same name (analyzed and published by W.B. Henning in 1943). Henning writes there:

It is noteworthy that Mani, who was brought up and spent most of his life in a province of the Persian empire, and whose mother belonged to a famous Parthian family, did not make any use of the Iranian mythological tradition. There can no longer be any doubt that the Iranian names of Sām, Narīmān, etc., that appear in the Persian and Sogdian versions of the Book of the Giants, did not figure in the original edition, written by Mani in the Syriac language.

From a careful reading of the Book of Enoch and Book of Giants, alongside the description of the Manichaean myth, it becomes clear that the "Great King of Glory" of the Manichaean myth (this is a being that sits as a guard to the world of light at the seventh of ten heavens in the Manichaean myth, see Henning, A Sogdian Fragment of the Manichaean Cosmogony, BSOAS, 1948), is identical with the King of Glory sitting on the heavenly throne in the Book of Enoch. In the Aramaic book of Enoch, in the Qumran writings in general, and in the original Syriac section of Manichaean scriptures quoted by Theodor bar-Khonai, he is called "malka raba de-ikara" (the great king of glory).

While Manichaeism was spreading, the large existing religious groups such as Christianity and Zoroastrianism were gaining social and political influence. Although having fewer adherents than either group, Manichaeism won the support of many high-ranking political figures. With the aid of the Persian Empire, Mani initiated missionary excursions. After failing to win the favor of the next generation, and having the disapproval of the Zoroastrian clergy, Mani is reported to have died in prison awaiting execution by the Persian Emperor Bahram I. The date of his death is fixed at 276–277 AD.

[donsaeid]

In Egypt a minuscule codex was found and became known via antique dealers in Cairo. It was purchased by the University of Cologne in 1969, and two of its scientists Henrichs and Koenen produced the first edition of this ancient manuscript known since as the Cologne Mani-Codex, which they published in four articles in the Zeitschrift für Papyrologie und Epigraphik. The content of the small papyrus manuscript contained a Greek text describing the life of Mani. From this recent discovery, we know much more about the man who founded one of the most influential world religions of the past.

Theology

The most striking principle of Manichee theology is its dualism, a theme gleaned from the Persian religion of Zoroastrianism. Mani postulated two natures that existed from the beginning: light and darkness. The realm of light lived in peace, while the realm of darkness was in constant conflict with itself. The universe is the temporary result of an attack from the realm of darkness on the realm of light, and was created by the Living Spirit, an emanation of the light realm, out of the mixture of light and darkness.

The Manichees made every effort to include all known religious traditions in their faith. As a result, they preserved many apocryphal Christian works, such as the Acts of Thomas, that otherwise would have been lost. Mani was eager to describe himself as a "disciple of Jesus Christ", but the early Christian church rejected him as a heretic. Mani declared himself, and was also referred to, as the Paraclete: a Biblical title, meaning "comforter" or "helper", which the Catholic tradition understood as referring to God in the person of the Holy Spirit. Certain Muslim writers claimed it is a prophecy of Jesus regarding Muhammad.

A key belief in Manichaeanism is that there is no omnipotent good power. This claim addresses a theoretical part of the problem of evil by denying the infinite perfection of God and postulating the two equal and opposite powers mentioned previously. The human person is seen as a battleground for these powers: the good part is the soul (which is composed of light) and the bad part is the body (composed of dark earth). The soul defines the person and is incorruptible, but it is under the domination of a foreign power, which addressed the practical part of The Problem of Evil. A human is said to be able to be saved from this power (matter) if they come to know who they are and identify themselves with their soul.

Following Mani's travels to the Kushan Empire (several religious paintings in Bamiyan are attributed to him) at the beginning of his proselytizing career, various Buddhist influences seem to have permeated Manichaeism: "Buddhist influences were significant in the formation of Mani's religious thought. The transmigration of souls became a Manichaean belief, and the quadripartite structure of the Manichaean community, divided between male and female monks (the "elect") and lay followers (the "hearers") who supported them, appears to be based on that of the Buddhist sangha" (Richard Foltz, "Religions of the Silk Road"). In the Gnostic Bible, in the writings of the Death of Mani, Mani attains Parinirvana. The word "Buddha" is frequently used in Manichean writings of later centuries according to the same work.

Other Indian religions might have influenced Manicheasm. In the 4th century, Ephraim criticized Mani for adopting "the Lie" from India, promoting "two powers which were against each other".

In China Manichaean theology featured structural repetitions of images of woken light liberated from darkness[citation needed]: the Son of God was woken from demonic imprisonment by the Holy Spirit and escaped its darkness; conversion to Manicheanism was depicted both as an awakening and an illumination; and in death the converted spirit would escape the darkness of the body. Converts were only guaranteed salvation if they could continue this repetition and convert another in turn.

The Manichaean Myth

One of the striking features of Manichaeism from its inception, is that it presents an elaborate description of the conflict between the spiritual world of light and the material world of darkness. The beings of the world of darkness all have names, and the beings they attack in the world of light also have names. There are numerous sources for the details of the Manichaean myth (see "Sources for Manichaeism", below). We do have two portions of Manichaean scriptures, however, that are probably as close to we will ever come to the original Manichaean writings in their original languages. These are the Syriac-Aramaic quotation by Theodoer bar-Khonai, in his Syriac "Book of Sects" (8th century), and the Middle Persian sections of Mani's Shabhuragan discovered at Turfan (published in BSOAS, 1979). It is very likely that these two sections are the original Syriac and Middle Persian written by Mani himself. From these alone we can derive a short example of the detailed nature of the Manichaean vision: At one point, the God of Light sends a representative Nāšā Qaḏmāyā ("original man", in Aramaic), to battle with the attacking powers of Darkness, which include the Demon of Greed. The original man is armed with five different shields of light, which he loses to the forces of darkness in the ensuing battle. A call is then issued from the world of Light to the Original Man ("call" is thus a Manichaean deity), and an answer ("answer" being another Manichaean deity) returns from the Original Man to the world of Light. The myth continues with many details of how light is captured into the world of matter, and eventually liberated by entrapping some great demons and causing them to become sexually aroused by "Twelve Virgins of Light", and expelling, against their will, the light from within their bodies. The light, though, is again entrapped in the world of darkness and matter, and the myth continues, eventually arriving to the creation of living beings in the material world, Adam and Eve, and Jesus appearing at the Tree of Knowledge of Good and Evil in the Garden of Eden

[donsaeid]

Sources for Manichaeism

Until discoveries in the 1900s of original sources, the only sources we had for Manichaeism were descriptions and quotations from non-Manichaean authors, either Christian, Muslim, or Zoroastrian. While these writers were often criticizing Manichaeism, they also brought many quotations directly from Manichaean scriptures. Thus we have always had quotations and descriptions in Greek and Arabic, as well as the long quotations in Latin by Saint Augustine, and the extremely important quotation in Syriac by Theodor bar-Khonai.

Then, in the early 1900s, German scholars excavated at the ancient site of the Manichaean Uigur Kingdom near Turfan, in Chinese Turkestan (destroyed around 1300). While most of the writings they uncovered were in very bad shape, there were still hundreds of pages of Manichaean scriptures, written in three Persian languages - Middle Persian, Parthian, and Sogdian, as well as in old Turkish. These writings were taken back to Germany, and were analyzed and published at the Preussischen Akademie der Wissenschaften in Berlin. While the vast majority of these writings were written in a version of the Syriac script known as "Manichaean script", the German researchers, perhaps for lack of suitable fonts, published most of the writings using Hebrew letters (which could easily be substituted for the 22 Syriac letters). It is interesting to note that after the Nazi party attained power in Germany, while the Manichaean writings continued to be published during the remainder of the 1930s, the publishers no longer used Hebrew letters, but instead transliterated the texts into Latin letters.

Additionally, in the early 1900s, German researchers found a large body of Manichaean works in Coptic, in Egypt. Though also damaged, there were many complete pages of Manichaean works, which again, were published in Berlin before World War II. Unfortunately, during the war, some of the Coptic Manichaean writings were destroyed.

After the success of the German researchers, French scholars went into China and discovered perhaps the most complete set of Manichaean writings ever, written in Chinese. These three Chinese writings are today kept in London, Paris, and Beijing. The original studies and analyses of these writings, along with their translations, originally appeared in French, English, and German, before and after World War II. The complete Chinese texts themselves were originally published in Tokyo, Japan in 1927, in the Taisho Tripitika, volume 54. For many years the Japanese publication was the standard reference for the Chinese texts, but in the last 30 years or so, they have been completely republished both in Germany (with a complete translation into German, alongside the 1927 Japanese edition), and in a new edition in China.

In the latter part of the 20th century, another Manichaean work, written in Greek, and describing the life of Mani, was discovered.

Expansion

Manichaeism spread with extraordinary rapidity throughout both the east and west. It reached Rome through the apostle Psattiq by AD 280, who was also in Egypt in 244 and 251. The faith was flourishing in the Fayum area of Egypt in 290. Manichaean monasteries existed in Rome in 312 during the time of the Christian Pope Miltiades. By 354, Hilary of Poitiers wrote that the Manichaean faith was a significant force in southern France.

The Manichaean faith was also widely persecuted. Mani was martyred by the Persian religious establishment in 277, which ironically helped to spread the sect widely. In 291, persecution arose in the Persian empire with the murder of the apostle Sisin by Bahram II, and the slaughtering of many Manichaeans. In 296, Diocletian decreed against the Manichaeans: "We order that their organizers and leaders be subject to the final penalties and condemned to the fire with their abominable scriptures.", resulting in numerous martyrs in Egypt and North Africa. In 381 Christians requested Theodosius I to strip Manichaeans of their civil rights. He issued a decree of death for Manichaean monks in 382.

The faith maintained a sporadic and intermittent existence in the west (Mesopotamia, Africa, Spain, France, North Italy, the Balkans) for a thousand years, and flourished for a time in the land of its birth (Persia) and even further east in Northern India, Western China, and Tibet. The religion was adopted by the Uyghur ruler Bugug Khan (759–780), and it remained state religion for about 500 years before the invasion of the Mongols. In the east it spread along trade routes as far as Chang'an, the capital of the Tang dynasty in China. In the 9th century, it is reported that the Muslim Caliph Ma'mun tolerated a community of Manichee.

Manichaeism and orthodox Christianity

When Christians first encountered Manichaeism, it seemed to them to be a heresy, as it had originated in a heavily Gnostic area of Persia (Cross). Initially, Augustine of Hippo had been a Manichean. According to his Confessions of St. Augustine, after eight or nine years abiding to the Manichaean faith, he became Christian and a potent adversary of Manichaeism.

How much long-term influence the Manichees actually had on Christianity is still being debated. It has been suggested that the Bogomils, Paulicians, and the Cathars were deeply influenced by Manichaeism. However, the Bogomils and Cathars, in particular, left few records of their rituals or doctrines, and the link between them and Manicheans is tenuous. Regardless of its historical accuracy the charge of Manichaeism was levelled at them by contemporary orthodox opponents, who often tried to fit contemporary heresies with those combatted by the church fathers. The Paulicians, Bogomils, and Cathars were certainly dualists and felt that the world was the work of a demiurge of Satanic origin (Cross), but whether this was due to influence from Manichaeism or another strand of Gnosticism is impossible to determine. Only a minority of Cathars held that the evil god (or principle) was as powerful as the good god (also called a principle) as Mani did, a belief also known as absolute dualism. In the case of the Cathars, it seems they adopted the Manichee principles of church organization, but none of its religious cosmology. Priscillian and his followers apparently tried to absorb what they thought was the valuable part of Manichaeaism into Christianity.

[donsaeid]

Criticisms

Augustine, who was a "hearer" of Manichaeanism for nine years, eventually criticised their beliefs that knowledge was the key to salvation as being too passive and not being able to effect any change in one's life.

I still thought that it is not we who sin but some other nature that sins within us. It flattered my pride to think that I incurred no guilt and, when I did wrong, not to confess it... I preferred to excuse myself and blame this unknown thing which was in me but was not part of me. The truth, of course, was that it was all my own self, and my own impiety had divided me against myself. My sin was all the more incurable because I did not think myself a sinner.

Ironically, the terms 'Manichean' and 'dualist' are often used to disparage Christians and others who have no sympathy with Manicheanism, and who in the past persecuted Manicheans as heretics. This followed from the Christian tenet that there can be a Satan that is not of the totality of God, the duality that there can be a God the Creator and that which is not of God the Creator.

[donsaeid]

مانی*گرایی ترکیبی است از آیین*های مسیحیت، بودایی وزرتشتی که مانی (پسر فاتک) آن را بنیان گذاشت، مانی بر این عقیده است که جهان بر مبنای روشنایی و تاریکی است و از همین رو است که خوبی و بدی وجود دارد، همچنین پیروان این آیین باور دارند که در نهایت روشنایی (خوبی) است که چیره خواهد شد و همه جا را فرا می*گیرد. این آیین در ایران دوران ساسانیان مخصوصا در دوره پادشاهی یکساله هرمز هواخواهان و پیروانی داشته است.

پیش از چیرگی اعراب بر ایران و سرنگونی دودمان ساسانی، پیروان مانی در زمان بهرام محکوم به مرگ گشتند و بسیاری از آنان ناچار به مهاجرت از ایران شدند. مانویت از جمله فرقه*های گنوسی* (gnostic) است که به درونگرایی و سیر عرفانی گرایش دارند.

"این جامعه را ترک کن، تو از جانبداران آن نیستی، تو باید عادات و رسوم را منظم کنی و لذایذ را تحت تسلط درآوری".

این ندائی است که طبق آثار مانوی از جانب "شاه نور بهشت" که نام عالی*ترین "نیکی" است در سن 12 سالگی به مانی رسیده. مانی در سال 217/216 م. در خانواده*ای مذهبی از "ادریون مغتسله" بدنیا آمد و در بابل پرورش یافت. بطور کلی جامعه آن روزی به بندگان و کشاورزان (آزاد) در برابر شاه و شاهزادگان، مهان (بزرگان)، نجبا کوچک و دهگانان (نجبای ده) و پیشوایان مذهبی زردتشت تقسیم می*شد.

کشاورزان آزاد و یا بطورکلی زحمتکشان) آزاد(همواره در خطر بنده شدن بودند. هر آزاد که قادر به پرداخت مالیات نبود و یا در جنگ اسیر می*گردید فورا به بنده تبدیل می*شد و چون جنگ*ها از دوران اشکانیان تا ساسانیان و قحط و غلا مداوم بود، سیلی از آزادان به طرف بندگان روان بود. بندگان مانند کالا بفروش می*رسیدند. اختلافات مذهبی بین زردشتیان، عیسویان، یهودان نیز به این وضع آشفته می*افزود. این جامعه دارای دو قطب حاکم و محکوم که تضاد اصلی آن را تشکیل می*دادند، بود. تضادهای دیگر از جمله تضاد بین شاه و نجبا و اشراف و دستگاه مذهبی، تضاد با دولت روم در غرب و باهیاطله در شرق، تضاد بین شهر و ده که نتیجه سیر تکامل جامعه بود بحران پایان حکومت اشکانی را تشدید میکرد. استخراج معادن، توسعه محصولات دستی و کارهای ساختمانی در شهرها و کارهای آبیاری و راه داری و نظائر آن با وضع عقب مانده دهات و وابستگی انسان*های ده در تضاد بود. واکنش چنین وضعی در درون مانی ندائی است که به مانی می*گوید: " این جامعه را ترک کن، تو از جانبداران آن نیستی"

مانی پس از مسافرت به هند و آشنائی با مذهب بودائی سیستم جهان مذهبی خود را که التقاطی از مذهب زردشتی، بودائی و عیسوی و میتولوژی بود با دقت تنظیم کرد و در کتاب "شاهپورگان" اصول آن*ها را بیان و هنگام تاجگذاری شاپوراول به شاه هدیه کرد. مانی اصول اخلاقی خود را بر پایه فلسفی مثنویت: روشنائی و تاریکی که ازلی و ابدی هستند استوار نمود. در واقع این اصول)امتناع از قتل نفس حتی در مورد حیوانات، نخوردن شراب، دوری از زن و جمع نکردن مال (واکنش در مقابل زندگی پر تجمل و پر از لذت طبقات حاکم و عکس العمل منفی در برابر بحران اجتماعی پایان حکومت اشکانی و آغاز حکومت ساسانی است. شاپور و هرمزد، نشر چنین مذهبی را تجویز کردند، زیرا با وجود مخالفت آن با شهوت پرستی و غارتگری و سود جوئی طبقات حاکم، از جانبی مردم را به راه "معنویت" و "پاسیفیسم" سوق می*داد و از جانب دیگر از قدرت مذهب زردشت می*کاست.

جنبش معنوی مانی به سرعت در جهان آن روزگسترش یافت و تبدیل به نیروئی شد که با وجود جنبه منفی آن با هدف*های شاهان و نجبا و پیشرفت جامعه آن روزی وفق نمی*داد. پیشوایان زردتشتی و عیسوی که با هم دائما در نبرد بودند، متحد شدند و در دوران شاهی بهرام اول که شاهی تن آسا و شهوت پرست بود در جریان محاکمه او را محکوم و مقتول نمودند 276 میلادی. از آن پس مانی کشی آغاز شد و مغان مردم بسیاری را به نام زندک) زندیق(کشتند. مانویان درد و جانب شرق و غرب، در آسیای میانه تا سرحد چین و در غرب تا روم پراکنده شدند. در غرب گروهای مذهبی مسیحی تحت تأثیر مانویت مانند آلبیژوا و کاتار پدید آمدند که آن*ها هم به علت ناسازگاری با وضع اجتماعی موجود و با منافع کلیسا قتل عام شدند.

مانویان در ثبت و نوشتن آثار دینی خود بسیار فعال بودند. به دنبال کشتار پیروان مانی تعداد بسیاری از مانویان به ترکستان شرقی در غرب چین فعلی مهاجرت کردند و تأثیر زیادی در معتقدات دینی این منطقه داشته اند. بنا به نوشته بیرونی مورخ قرن یازده میلادی تعداد بسیار زیادی از ترکهای شرقی، چینی*ها و تبتی*ها به این دین گرویدند. تا کنون شمار زیادی از دستنوشته*های مانوی به زبان*های پارسی میانه و دیگر زبانها (از جمله در حدود هفت هزار از دست نوشته*های به زبان ترکی ایغوری) کشف شده است.

[donsaeid]

آیین مانی، ستیز نور و تاریکی
مانی (216-277) آیینی را پایه گذاری کرد که هزار سال زیست و در سرزمین های وسیعی از اقیانوس اطلس تا اقیانوس آرام پیروان بیشماری گرد آورد و جدی ترین رقیب و دشمن، آیین های زرتشت، یهود، مسیحیت و اسلام شد.
آیین مانوی بیش از هر چیز دارای سه ویژگی خاص بود که آنرا از دیگر آیین ها متمایز می کرد. 1 ـ دانش را شرط رستگاری قرار دادند؛ 2ـ به خدمت سلاطین؛ پادشاهان؛ خلفا در نیامدند و 3ـ خشونت را در همه زمینه ها نفی و طرد کردند.

دانش و رستگاری:
بیش از هرچیز باید گفت، جهان بینی مانی مبتنی بر دو بنی جهان بود. بدون اينکه منکر خداوند گردد. از نظر مانی، مهر هرمزد«روح زنده» جهان را آفريد. آنگاه انسان نخستین (هرمزد بغ) در نبرد با نیروهای تیرگی ناپدید و مغلوب گردید، اما روح خویش را چونان بارقه ای رها کرد که سراسر هستی را فرا گیرد.
در چنین تفسیری، گرچه انسان به پلیدی گرایید و در جهان تیرگی گم شد، اما روزی خواهد توانست با آگاهی و دانش، آن پاره های نور را رها ساخته و به گونه ای انسان کامل احیا گردد. برای همين مانویان معتقدند، تیرگی و سرگشتگی انسان نه آفريده ی خدا، بل زاده هبوط آدمی است. اصلی که با سنت آیین های دیگر تضاد مطلقی داشت. پس زرتشتیان، مسیحیان و مسلمانان او را بدعت گذاری «شگرف» برشمردند و قرن ها آماج تنفر توزانه خود قرار دادند.
مانی برخلاف زرتشتیان، یهودیان، مسیحیان و مسلمانان که بر این باورند، تنها ایمان و عقیده دینی ابزار موثری در راه رسیدن به رستگاری است، معتقد بود تطهیر و پاک شدن بوسیله تعمید، غسل، وضو و مراسم دیگر بدست نمی آيد، بل این امر بوسیله دوری و کنار گذاشتن هرگونه کردار، گفتار و اندیشه ناپسند و کسب دانش و آگاهی جامع و فراگیری از جهان؛ به دست خواهد آمد.
مانویان دانش و آگاهی را آموزه ای برای رستگاری می دانستند و در نوشته های خود بارها به این امر مباهات کرده اند. از نظر آنان هیچ حقیقتی بدون عقل و منطق مکشوف نگردیده است. حتا اسطوره ها نیز وسیله مهمی در شناخت می باشد. اساطیر مانند راهنمای بزرگ از علائم است که به اشکال گوناگون درست شده و هدف آن بیدار کردن خاطرات و کشف و شهودی ژرف است، که انسان را به سوی معرفت و آگاهی رهنمون می کند. برای همین، این نوید که انسان می تواند با رها شدن از چنبره ایمان و سنت و روی آوردن به نیروی خرد به سوی خداوندگار بازگردد، عامل مهمی بود که بسیاری به آیین مانوی بگروند.

ترکیب دین و حکومت:
مانویان بر این باور بودند که سرچشمه همه ادیان مشترک است و همگی هدفی جز رسیدن به روح انسانی ندارند. به باور آن ها، آتش زرتشتیان، کتاب یهودیان و صلیب مسیحیان تنها پوششی از راستی است. پوششی که مقدس نیست. پوشش چیست؟ هیچ، جستجوی هیچ هم معنایی ندارد.
ضمن اینکه مانی جانشینان آیین های دیگر را نابکارانی می دانست که با مقدس کردن پوشش هایی که هیچ معنایی نداشتند و تفسیرهای انحرافی از آن آیین ها، قشر ممتازی بوجود آورده و خود را به حکومت نزدیک کرده و در نهایت باعث دورشدن از مردم شدند. اما مانی ضمن اینکه خود را واپسین پیامبری می دانست که مدعی بود حقیقت تام را برای همه جهانیان ـ نه قوم خاصی ـ آورده است، هیچ گاه در خدمت سلاطین و قدرتمندان درنیامد. همچنین خروشخوانی های (موعظه های) خود را به همه ی زبان ها در آورد، تا درکش برای مردم کوچه و بازار آسان باشد. چنان که رویکردش به هنرهای دیداری، گرافیکی و خطاطی نیز در این رابطه بود.

عدم خشونت:
مانویان همانند بوداییان، با جنگ و خون ریزی به شدت مخالف بودند. آن ها حتا از ریختن خون جانوران موذی نیز اکراه داشتند. اما این صلح خواهی و عدم ستیزه جویی آن ها به این معنا نبود که در مقابل ستمکاران و زورمندان سر تسلیم فرود بیاورند. آن ها به روش خود روبروی نیروهای زور ایستادند و بی آنکه به آسایشی که به بهای رضا و تسلیم بدست می آید بیندیشند. متحمل همه گونه رنج و مرارت شده و تسلیم نیروهای شر نشدند.
براستی این چه دنیایی است که گفت نکشید، خودش را کشتند. گفت کینه ها را فراموش کنید، کینه خودش را به دل گرفتند. گفت مردم را در بند نکنید، خودش را در بند کردند. گفت ستم نکیند، بخودش ستم کردند. پس چون بساط این دنیا را زیر یوغ خودکامی ها و آزمندی های گروهی زورگوی ستمکار دید، ترجیح داد سر بر دار دهد، تا اینکه تسلیم خفت و خواری شود.

[donsaeid]

مانی

مانی- می دانید تفاوت بین سپاهیان من و سپاهیان بهرام ساسانی در چیست؟
هیچ کس جرات نداشت با پاسخی مانی را ترغیب به توضیح بیشتر کند گرچه نیازی به این کار نبود. مانی چند لحظه بعد جواب پرسش خود را می داد. پیکر مانی در غل و زنجیر اسیر بود. مانی نگاهش را به اطراف چرخاند و گفت: های آدمها که دور و بر من ایستاده اید... فرق پیروان من و لشگریان بهرام ساسانی را در لباس هایمان بجویید. لشگریان ساسانی با زره پوش و کلاه به جنگ دشمن می روند در حالیکه پیروان من با لباس های لطیفشان در پی یافتن همراهی زمین و زمان را زیر و رو می کنند تا او را به دین زیبایی ها رهنمون شوند. به سمت باغهای روشنائی... اینست تفاوت بین طریقه نبرد من و طریقه نبرد بهرام ساسانی...
نگهبان با سلاح خویش به صورت مانی کوبید. پیامبرِ نقاش در حالیکه در حیاط قصر جندی شاپور به زنجیر کشیده شده بود از هوش رفت.

***

- دین من آیین زیبائی هاست. من پیامبری نقاشم. من از بابِل آمده ام تا فریادم در سراسر جهان طنین افکن شود. من آنچه را می گویم که زرتشت می گفت، عیسی می گفت، بودا می گفت. نقاشی های من سخن از دوستی می گویند. من شما را به سمت باغهای روشنایی رهنمون می شوم. آنجاست که نیمه تاریک انسان از او جدا می شود و نیمه روشنایی او متبلور می گردد. ای مردم! تیرگی و پلشتی را از خود برهانید، به کیش همنوعانتان احترام بگذارید و آیین آنها را به ریشخند و جبر نگیرید. خدای آنها هم همان خدای باغهای روشنایی است...

***

مانی در میان نخلستان راه می رفت. دجله، این رود وحشی در میان نخلستانها شاخه هایی پدید می آورد و درختان را آبیاری می کرد. پسرک سفید پوش در حالی که پای چپش کمی می لنگید از روی جوی کوچکی پرید و روی ماسه های آن طرف فرود آمد. کمی راه رفت و عاقبت در کنار جویباری نشست. پشت ابر های آسمان بین النهرین خورشیدی نهفته بود که حالا با پایان باران کم کم اشعه های نورانیش را بیرون می داد. گاهی گوشه ابری دریده می شد و اشعه نوری بیرون می زد. مانی به آسمان که خیره می شد احساسی از تجلی و عروج وجودش را فرا می گرفت. از برگ های درخت خرما قطرات آب به داخل جویبار می چکید. مانی بر ساقه گیاه کوتاه قامتی قطره آبی دید. یک چشمش را بست و سرش را چرخاند تا خورشید را از میان قطره آب ببیند. قطره ناگهان به میان جویبار افتاد و نگاه مانی هم همراهش به میان جویبار رفت. به چهره خودش دقت کرد. قطره دیگری افتاد و تصویرش کمی لرزید. لرزید و لبخند زد. لبش کمی جنبید و گفت: من همزاد تو ام مانی! وحی آسمانی را از دهان من بشنو! از این لباس سفید بیرون بیا! نقاشی کن! کتاب بخوان! طبابت کن! برای مردم حرف بزن! پیام آور زیبائی ها باش! از اینجا برو تا ذهن تو نیز مانند اعضای این فرقه نپوسیده است! برو...
...

پیروان فرقه مغتسله روی میز های چوبی نشسته بودند تا نهار مختصرشان را بعد از کاری سخت در مزرعه صرف کنند. نور خورشیدِ بعد از ظهر مردمک چشم ها را تنگ کرده بود و اطاق تقریباً تاریک به نظر می رسید. فقط سفیدی لباس ها معلوم بود. سیتایی، رهبر فرقه می خواست اجازه خوردن بدهد که مانی از در وارد اطاق شد. نگاهها به سمت او برگشت. چشم ها که حالا به تاریکی عادت کرده بود آنچه را می دید باور نداشت. مانی روی لباسش گل های رنگارنگ نقاشی کرده بود و هر جای لباس را به زینتی آمیخته بود. دلها زیبائی را می ستود ولی چشم ها آنرا تکفیر می کرد. مانی که می دانست مجازات سنگینی پیش رو دارد از همان دری که وارد شده بود خارج شد. به انتظار نشست تا بعد از تحمل مجازاتش فرقه مغتسله را با آن آیین های خشک و بی مورد و نازیبا ترک کند.

***

بیایید! بیایید! در این باغ بگردید! در این باغ بگردید! آنچه در این باغ هست... مظهر لطف خداست... مظهر لطف خداست... بیایید! بیائید! در این باغ بگردید!

- آه تو چه موهای لطیفی داری دِناگ! بیا رو به روی من بنشین. می خواهم موهای تو را ببافم!
دناگ نزدیک مانی شد و به او پشت کرد. موهای سیاهش را در اختیار مانی گذاشت. مانی موهای دناگ را می بافت و حرف می زد:
- پدرم روزی تصمیم عجیبی گرفت. تصمیم گرفت از لذایذ دنیا چشم پوشی کند و به حقیقت برسد. او خانواده اش را ترک گفت. به میان فرقه سپید جامگانِ مغتسله رفت و من را همراه خویش برد. پدرم از آیین سپید جامگان یاد گرفت که گوشت نخورد، شراب ننوشد و هرگز زنی را لمس نکند تا به حقیقت برسد... حقیقت اما در میان موهای سیاه توست دناگ! هر جا زیبایی هست حقیقت همانجاست!

***

مانی شب و روز راه می رود. از اینجا پیاده به آنجا می رود و آنجا را با کشتی به مقصد جایی دیگر ترک می کند. آن سوی اینجا ها و آنجا ها مانی به یک چیز می اندیشد: گسترش آیین خویش. مانی به هر شهری که می رسد پیروانی می یابد. چند روزی با ایشان دمساز می شود. زیر درختی می نشیند و از الهامات خویش، از آنچه همزادش بر او نازل می کند برای آنها سخن می گوید. آنگاه بر می خیزد تا به همراه یارانش به سمت جایی دیگر برود. بعد از مدت ها مانی به تیسفون می رسد. پایتخت امپراطوری ساسانی و محل سکونت شاپور، شاه شاهان.

***

- گوش کن مانی! من شاه شاهان هستم و این گونه دوستانه کنارت نشسته ام تا با تو صحبت کنم. امپراطوری ساسانی گرچه از بیرون پر ابهت به نظر می رسد ولی از داخل در حال تهی شدن است. باید حقیقتی را به تو بگویم و آن اینکه حاکمان واقعی موبدان اند نه من! آنها دستورشان را در قالب تقاضا بیان می کنند و من ناچار محترمانه می پذیرم...
مانی بدون اینکه به صورت شاپور نگاه کند گوش می داد. فقط هر از چند گاهی دستی به ریشش می کشید.
- مانی! تو بسیار به من نزدیکی... کمک کن تا از نفوذ موبدان بکاهم.
مانی حرفی برای گفتن نداشت.

***

در دربار شاپور ساسانی حرف های زیادی از دهانها بیرون می آید. هر کدام به قصد و غرضی خاص. مانی ساکت نشسته است.
شاپور: امپراطوری روم هیچ موقع این گونه ضعیف نبوده است. پس نباید به آنها فرصت بازسازی داد.
کرتیر- موبد دربار- : جاویدان بماند شاه شاهان شاپور ساسانی! اعلی حضرت! نظر این جانب هم همین است. باید بر امپراطوری روم حمله برد و آیین کفرآمیز آنها را از میان برداشت. تنها یک آیین مورد قبول بزرگترین امپراطوری زمانه است و آن هم آیین زرتشت می باشد.
نگاهها به سوی مانی برگشت. مانی چیزی نمی گفت و به زمین خیره شده بود.
شاپور گویی که می خواست با حرفی مانی را به دفاع از خویش ترغیب کند گفت: ولی ما عهد و پیمانی با قیصر روم داریم. اوضاع افلاک و کواکب چگونه است کرتیر؟
کرتیر: خوب است سرورم. اختر سعد مشاهده شده است. حمله ما با شکست دادن روم و اسارت قیصر همراه خواهد شد.
شاپور: مانی! همزاد تو عقیده ای راجع به جنگ فردا ندارد؟
مانی جواب داد: خیر سرورم! هیچ نمی گوید... من کمی می ترسم...

***

روم فتح و قیصر کشته شد و مانی به سبب آنکه در شب حمله پیام آور شادی نبود از دربار طرد شد. پیامبر نقاش که اکنون سن را از مرز پنجاه گذرانده بود، ناگاه گویی متوجه گذر زمان شده باشد نگاهش را برگرداند تا روزها و سالهای گذشته را از نظر بگذراند. مانی بی آنکه خود بخواهد وسیله دست شاپور شده بود تا بواسطه آیین خویش نفوذ موبدان را کاهش دهد. سرانجام شاپور ساسانی درگذشت و بهرام به شاهی رسید. مانی اکنون دریافته بود که از هدف خویش بازمانده است. او به جای اینکه در دربار بماند می بایست سفر می کرد. به اینجا و آنجا. هر جا که امید یافتن پیروی برای دین زیبائی ها وجود داشته باشد. مانی کتاب ارژنگ را در دست گرفت تا سفر را آغاز کند. مانی برای جبران گذشته از دست رفته حرکت می کرد. ولی انگار رسالت مانی به انتها رسیده بود، هرچند نصفه و نیمه و ناتمام. مانی به دستور بهرام ساسانی اسیر شد. پیامبر نقاش را در حیاط قصر جندی شاپور به زنجیر کشیدند...

***

مانی که با ضربه سلاح نگهبان از هوش رفته بود به هوش آمد. از بینی اش شیار خونی سرازیر شده بود. با صدایی ضعیف برای آنها که به تماشایش آمده بودند گفت: دین من آیین زیبائی هاست... بیایید در باغهای روشنایی بگردید!... بیایید!...
نگهبان با ضربه ای دیگر صدای مانی را قطع کرد.

***

روز بعد جسدی که از کاه پر شده بر دیوار قصر جندی شاپور تاب می خورد. به هنگام غروب مردمی که از مقابل قصر می گذشتند از خود می پرسیدند: مگر او چه کرده است؟
هیچ کس نمی دانست مانی چه کرده است.

احسان شارعی

[veesta]

درود




ريشه آئين مانويت



بسياري از اصول و قواعد آيين مانوي از سه مذهب زرتشتي و بودائي و مسيحي گرفته شده است و شايد اين مساله معلول همان ارتباطات و نسبت هائي مي باشد که وي با پيروان اين سه مذهب داشته است. درباره اين ارتباطات و نسبت ها گفته اند که: اولاً پدر و مادر ماني ايراني و از نژاد اشکانيان بوده اند و با توجه به اينکه در آن زمان آيين زرتشتي در ايران رايج بوده مي توان گفت که او با اصول آيين مزبور آشنائي داشته است.

ثانياً وي در آغاز زندگي خود در «بابل» و در ميان فرقه هاي مختلف مسيحي از قبيل «مغتسله» و «مرقيون» و خواه ناخواه با تعليمات و مباني مذهبي آنان آشنائي داشته است.

ثالثاً اينکه وي طبق مدارک موجود، سال ها ميان مردم هند که نوعاً بودائي بوده اند زندگي مي کرده و بديهي است در چنين وضعي با اصول آيين بودائي هم آشنايي پيدا کرده است.

ماني به خاطر تماس داشتن با فرقه هاي زرتشتي و بودائي و مسيحي به بسياري از اصول و تعاليم آنها آگاهي پيدا کرد و برخي از اين اصول و تعليمات را به يک سلسله از تعاليم ابتکاري خود اضافه نمود و در نتيجه آيين مانويت را به وجود آورد[1].



جامعه ي مانوي


جامعه ي مانوي از پنج طبقه که معادل پنج تجلي پدر عظمت (خداوند کل) است به شرح زير تشکيل مي شد:

طبقه ي اول، مشتمل بر دوازده رسول است که به زبان پهلوي آنها را «فريستگان» گفته اند، و آنان بالاترين درجات معنوي مانوي را تشکيل مي دادند و حکم خلفا و امامان او را داشتند.

طبقه دوم: که به زبان پهلوي «ايسپاساگان» يا اسقفان بودند که شمار آنها به هفتاد و دو تن مي رسيد.

طبقه سوم، که آنان را به پهلوي «مهيشتگان» مي گفتند، کشيشان مانوي بودند که شمار آنها به سيصد و شصت تن مي رسيد.

طبقه چهارم، که آنان را به پهلوي «ويزيدگان» يا صديقين يا برگزيدگان مي گفتند. کساني بودند که ماموريت وعظ و تبليغ را داشتند و شمار ايشان بسيار بود.

طبقه پنجم را نيوشکان يا نغوشاک مي گفتند، عبارت از مستمعان و عامه ي مومنان مانوي بودندف که شمار آنها از همه طبقات بيشتر بود.

همه مانويان گياهخوار بودند، ولي گروه برگزيدگان يا ويزيدگان، از ميخواري و زناشويي و جمع مال محروم بودند، و نمي توانستند بيش از طعام يکروز و جامه براي يکسال داشته باشند. برگزيدگان نمي بايست نان خود را بپزند، بلکه وظيفه ي نيوشکان بود که براي آنان نان پخته و نزد آنان ببرند، از اين جهت پيش از صرف غذا به نان خطاب کرده اين دعا را مي خواندند:

«من تو را نکاشته ام، من ندرويده ام، من آرد نکرده ام، من خمير نکرده ام، من نپخته ام، من نشکسته ام» زيرا همه ي اين کارها، موجب آزار رساندن به نور مي شد.

عبادت مانويان ساده و با نغمات موسيقي بود. عيد معروف ايشان «بما» نام داشت که برتري جاويدان ناميده مي شود، و موعد آن در آخر ماه روزه ي مانويان بود، و به ياد شهادت ماني در ماه مارس برگزار مي شد. پيش از نماز با آب جاري وضو گرفته و بدن خود را مسح مي کردند و در صورت نبودن آب با خاک يا شن تيمم مي کردند. در نماز دوازده بار به سجده مي افتادند، و نماز را رو به آفتاب و ماه مي گزاردند. هفت روز در هر ماه روزه مي گرفتند، که روزه ي روز يکشنبه از همه مهمتر بود.

آثار ماني به لهجه ي مخصوص نوشته شده که آن را زبان «مانوي پارتي» گويند آثار ايراني مانوي را مي توان به دو دوره تقسيم کرد: يکي از آنها که در قرن سوم و چهارم ميلادي نوشته شده و پارتي يعني اشکاني اصيل است، ديگر آثاريک ه از قرن ششم ميلاد به بعد نوشته شده است و تا به قرن نهم ميلادي مي رسد.

ماني جانشيني داشت بنام «مار آرمو» که خط و زبان پارتي را بخوبي مي دانست. ماني وي را براي تبليغ دين خود به ابرشهر (نيشابور) که مرکز استان پارت بود فرستاد و همراه او نويسندگان و مينياتورنگاران و يکي از شاهزاده گان اشکاني را بنام اردوان روانه داشت. اين هيات و مبلغان مذهبي کتابهاي ماني را که به زبان سرياني بود، به زبان پارتي، يعني زبان گفتگوي مردم خراسان ترجمه کردند.

خود آمو از مترجمان و نويسندگان بزرگ ادبيات مانوي به زبان پارتي است، و او داستان مرگ ماني را به اين زبان ترجمه کرده، که احتمالاً در سال 286 ميلادي نوشته شده و آن مشتمل بر 107 سطر است، و در آثار تورفان بدست آمده است.

پيروان ماني و مزدک را در دوره ي اسلام «زنديق» مي خواندند، زنديق معرب زنديک است، که به زبان پهلوي به معناي کسي است که قايل به تفسير کتاب اوستا باشد و چون ماني و مزدک در جامعه ي زرتشتي ايران از احتياط و تقيه، فلسفه و عقايد خود را بنام تفسير و تاويل اوستاي زردشت بيان مي کردند، از اين جهت مردم آن زمان آنان را زنديک يعني اهل تاويل لقب داده بودند و همين لقب است که به زبان عر