Mazdakism , Mazdak

[donsaeid]

مزدک، موبد شورشی
برای شناخت آيين مزدک، بررسی دو بعُد ضروری است، نخست بينش و جهان بينی او و تأثير آن ميان مردم و طبقات گوناگون. دوم پايگاه اجتماعی ـ اقتصادی و تحولاتی که بوجود آورد. اما پيش از آن اشارهی مختصر به زندگی مزدک لازم است.
گرچه از تولد مزدک آگاهی درستی در دست نيست، اما قدر مسلم در زمان قباد ساسانی (488ميلادی) مردی از شهر استخر فارس در مقام موبدی توانا ـ بنا به روايت طبری موبدموبدان «قاضی القضات» بود ـ دست به تفسير و اصلاحاتی در آيين زرتشت زد، تفسيری که به زند معروف گشت و بعدها هواداران او را زنديک ناميدند.
مزدک با اقتباس از انديشههای يکی از حواريون مانی به نام بوندوس «Bundos» يا «زرتشت خورگان»(1) که مدتی به روم رفته بود، آيينی را پی نهاد که در اندک زمانی توانست پيروانی فزونی گرد آورد و حتا شاه ـ قباد ـ نيز به کيش او گرويد. اما چندی نگذشت که با مخالفت موبدان هوادار سلطنت و درباريان قدرتمند، نخست قباد برکنار و برادرش ـ جاماسپ ـ به سلطنت رسيد، سپس در توطئهی ناجوانمردانه، مزدک با گروه بيشماری از پيروانش (528م) کشته شدند.
نکته قابل ذکر، بيشتر مورخان کشتار مزدکيان را به زمان پادشاهی خسرو اول نسبت میدهند، اما اين امر درست نيست وهنوز دو تا سه سالی به پادشاهی خسرو اول مانده بود. به عبارتی اين واقعه در زمان پادشاهی قباد رخ داد و خسرو هنوز وليعهد بود. اما اين که چگونه شد، قباد از مزدکيان روی برگرداند و پسرش ـ خسرو ـ توانست آنان را نابود کند، از نکات مبهم تاريخ است.

خلاصه جهانبينی مزدک:
شالوده عقايد مزدک؛ همان انديشه زرتشتيان و بويژه مانويان است، تنها برداشت او از نيروهای دوگانه هستی «خدای نيک و خدای بد» باعث ويژگی منحصر بفردی برای او شد.
تفسيری که مزدک از پيروزی نيروی روشنايی «نيکی» بر نيروی تاريکی «بدی» بعمل آورد. در موفقيت و گسترش آيين او نقش بسزايی داشت. خلاصه تفسير و تأويل او چنين است. «نور» در هستی آزادی محض دارد، اما «تاريکی» بر خلاف آن در فعاليت خود آزاد نيست و بر حسب تصادف بوجود آمده است. پس هر انسانی وظيفه دارد، به ياری هستی نور بشتابد و با رفتار و کردار خود، در رهايی ذرات روشن وجود خود تلاش کند. به عبارتی مبداء روشنايی را در مبارزه و جنگ با مبداء تاريکی، ياری دهد.
از نظر مزدک موجد، پشتيبان و رواج دهنده بدی و تاريکی، دولت و زورگويان و مستبدان هستند، که نشانههای آن اختلاف طبقاتی و ستم و بيدادی است که به مردم روا میدارند. با چنين تفسيری، بيش از هر چيز بايستی ستم و نيروهای ستمکار محو و نابود شوند.
بدينگونه مزدک در زمان خود، برای نخستين بار نظريهی را مطرح کرد که از چشم ديگران دور مانده بود. از نظر او اختلافات طبقاتی ـ به عنوان نماد دو نيروی نور و تاريکی ـ ابدی و دايمی نبوده و با مبارزه و پشتکار انسان، نور به پيروزی ـ سنتزی ـ خواهد رسيد که بالطبع استقرار جامعه بیطبقه را در پی خواهد داشت.
مزدک معتقد بود، همانطور که مردم در بهره برداری از آب، خاک و آتش برابر و مساوی هستند، زمين، دارايی و زنان نيز بايستی متعلق به همگان باشند. در اين راه نيز حملات خود را متوجه دارايی اشراف و اعيانی کرد که زمينهای پهناور زراعی با بردگانی که بيگاری میکردند و انبوه زنانی که در شبستان خود داشتند. موضوعی که بعدها تحت تهمت «اشتراکی نمودن زنان» به او نسبت داده شد. اما او نه تنها چنين باوری نداشت که هواداران خود را به داشتن يک زن تشويق میکرد و سخنش با اشراف و اعيان، بخاطر داشتن زنان فزون بود. برای همين آنان را سرزنش میکرد. اما خودش حتا گوشت نمیخورد، با جنگ مخالف بود و خونريزی را جايز نمیدانست.
درستی را با شمشير نمی توان به کرسی نشاند. ريختن خون، خون های ديگری به بار می آورد و هرگز نبوده که کشتن مردم خوشبختی به بار آورد... (2)
عاملی که دست دشمنان آنان را باز گذاشت تا به آسانی آنان را از ميان ببرند.
اما در باره اتهام «اشتراک زنان» برخورد خسرو اول با زنان اشراف که به دستور مزدک ميان مردم پخش شده بودند، گواه اين مطلب است، که مزدک موافق يک زنی بوده و دشمنی او با انبوه زنان اشراف و درباريان بوده است.
پس از اين که خسرو اول، زنان اشراف را به آنان بازگرداند و به عبارتی آب رفته را بجوی بازگرداند، ناچار شد اصلاحات اساسی در «تنظيم خانواده» بوجود بياورد تا جايی که در جامعه ساسانی سابقه نداشته است. او حتا به اشراف و درباريان ـ که شامل خودش نيز می شدـ تاکيد کرد: «از زنان برای خويش به يکی اما دو اقتصار کرده.» ( 3)
از ديگر عقايد مزدک، مخالفت با قدرت موبدان و سلسله مراتب آنان بود، چنان که پس از گرويدن شاهنشاه قباد، از او خواست تمام آتشکدهها را جمعآوری کند، مگر سه آتشکده بزرگ «آذرخره، جمشيد و آذربايجان» که قباد نيز چنين کرد. تنها پس از سرکوب نهضت مزدک، موبدان توانستند آتش ها را بجای خودشان بازگردانند. (4)

پايگاه اجتماعی ـ اقتصادی جنبش مزدک
برای اين که پايگاه اجتماعی مزدک شناخته شود، لازم است اقشار گوناگون جامعه تحليل و ويژگيهای هرکدام معلوم شوند.
طبقه دارا که خود به چهار گروه مجزا تقسيم می شدند:
1ـ درباريان، شامل خاندان شاهی، شاهان محلی و اشراف زميندار، به همراه نوازندگان «نکته قابل توجه، نوازندگان در گروه درباريان قرار داشتند.»
2ـ موبدان، «نمايندگان دينی که بزرگترين آنان را موبدموبدان میگفتند و در دربار بود و ياری دهنده شاه و سلطنت.» هيربدان «نگهدارن آتشکدهها که بقول طبری در زمان خسرو دوم، تعدادشان به دوازده هزار تن میرسيده است.» و مغان «پايينترين رسته روحانيون زرتشتی که در شهرها به امور مردگان و دعا و نيايش و در روستاها به امور دينی روستاييان می رسيدند.
3ـ دبيران، اين گروه از نامه نگاری برای دربار، تا نگهداری اموال و دخل و خرج و سياهه خراج و آماربرداری انبارهای آذوغه و اسلحه و به عبارتی هرگونه کار ديوانی و دفتری را انجام میدادند.
4ـ واسترپوشان، شامل بازاريان، صنعتگران و پيشه وران شهری.

اقشار نادار و فرودست:
1 ـ بردگان، کسانی که در زمان صلح ناچار بودند در زمينهای اشراف يا در خانههای آنان بيگاری کنند و در زمان جنگ، مانند چارپايان قربانی شوند، بدون اين که از حقوق و دستمزدی برخوردار شوند. قوانين دينی زرتشتی نيز از اين گروه حمايتی نمیکرد، چنانکه شاهان هر هديهای که میخواستند به آتشکدهها وقف کنند، يکی هم «بنده» بوده است. (5)
نکته قابل تأمل اين که بردگان دو گونه بودند، بردگان بومی و بندگان. گرچه تفاوت اين دو گروه مشخص نيست، شايد بردگان از بوميان غير آريايی تشکيل شده بودند و بندگان، اسرای جنگی که پس از اسارت خريد و فروش میشدند. چنانکه شهر انطاکيه «ويه انتيوک» به دست بردگان رومی احداث شد. برای همين آن شهر را «رومگان» نيز میناميدند.
2ـ برزگران، کسانی بودند که روی زمين اشراف و زمينداران کار میکردند، بدون اين که بهره چندانی داشته باشند. ضمن اين که محکوم بودند تا پايان عمر در رسته خود بمانند و حق حشر و نشر با طبقات ديگر نداشتند. قوانين دينی و مذهبی زرتشتی نيز مانع از اين نمیشد اين گروه در صورت استطاعت مالی زمينی بخرند و مالک شوند. در نامه تنسر میخوانيم. «عامه ـ برزگران ـ مستغل (مستغلات) و املاک بزرگزادگان نخرند، برای اين که درجه و مرتبت هر يک معين ماند.»(6)

طبقه متوسط :
در اواخر سالهای حکومت ساسانی ـ و حتا کمی پيش از آن ـ طبقهای در جامعه بوجود آمد که نه از اشراف و زمينداران بزرگ بودند و نه از طبقه فرودست. رشد افزون ثروت و در شهرها و بهبود شرايط آبياری و کشاورزی در روستاها، از مهمترين عوامل بوجود آمدن اين قشر بود. مردمی که موجد همه يا لااقل بيشتر جنبشها و نهضتهای اصلاحی يا انقلابی بودند، بطوريکه بدون حضور آنان، از امکان کمترين موفقتی برخوردار نبود. حتا «طبری» در تفسير خود مزدک را آيين زرتشت در ميان دهقانان، آزادان، برزگران و مردم فرودست میداند. و در اين ميان دو گروه «دهقانان» و «آزادان» از ويژگی منحصر بفردی برخوردار بودند.
1ـ دهقانان «دهگانان»:
اينان خُرده مالکينی بودند که بر ديگر رعيت سروری میکردند، ـ منصبی ارثی که نسل در نسل منتقل می گرديد. اما با اين وجود نمیتوانستند زمينهای بزرگان را بخرند و به عبارتی مانند اشراف و زمينداران بزرگ درآيند.
اين گروه به عنوان نماينده دولت، در کار جمعآوری خراج و ماليات شرکت کرده و آن را به خزانه میفرستادند.
اين قشر از چند جهت در جامعه نفوذ و منزلت پيدا کردند. نخست اين که رابط ميان طبقه دارا و نادار بودند و اگر اقدام به جمع آوری ماليات نمیکردند، دولت به تنهايی از عهده آن برنمی آمد. «جالب اين که پس از پيروزی تازيان، برای جمع آوری خراج و جزيه، تا زمانی که با دهقانان کنار نيامدند، نتوانستند ميزان ماليات دريافتی را به مقدار دوره ساسانی برسانند.»
اما مهمترين ويژگی اينان، حفظ و نگهداری آداب و رسوم و ويژگيهای ايرانيان بود که نسل به نسل به فرزندان خود منتقل کردند. بطوريکه اين قشر را روشنفکران واقعی آن عصر می توان ناميد، به طور مثال فردوسی از ميان اين گروه برخاست.(6)
اما عاملی که نارضايتی آنان را دامن زد و زمينه برای پيوستن به جنبش مزدک را فراهم آورد، وصول خراج و مالياتهای سنگين بود. آنان ناچار بودند سه گونه خراج بپردازنند:
الف ـ «قوانين» مقدار آن نظری تعيين شده و به صورت ثابت و معين اخذ میشد و ارتباطی با مساحت زمين و محصول نداشت.
ب ـ «مساحت» فقط از زمينهای قابل کشت اخذ شده و نسبت به سطح قابل کشت، بر مبنای گريب «جريب» محاسبه و دريافت میشد. تنها ايرادی که بر اين نوع خراج وارد بود، اگر خشکسالی يا ملخ زدگی و نيز به هر دليل محصولی بدست نمیآمد، باز نيز خراج اخذ میشد. حتا اگر مالک نيز متوفی باشد.
ت ـ «مقاسمه» که فقط از محصول بدست آمده گرفته می شد. مقدار آن نيز يک سوم، يک چهارم، يک پنجم و يک ششم بوده است. اگر محصول بصورت کشت بوده، پيش از درو و اگر ميوه بود، پيش از چيدن، ارزيابی میشده است.
اين نوع خراجها، فشار زيادی به دهقانان وارد میآورد، چنان که گاهی دهقانان پيش از تعيين ميزان ماليات توسط مأمورين، جرأت نمیکردند، به ميوههای رسيده خود دست بزنند. داستانی در زمان وقوع جنبش مزدک بخوبی گويای اين امر است.
«روزی قباد بشکار رفت و به باغ زنی درآمد، ديد زن سرگرم نان پختن است و کودکی نزد وی ايستاده بود، می خواست ميوه بچيند و زن مانع می شد. قباد علت اين کار را پرسيد، زن پاسخ داد که ميوه بين او و شاه مشترک است و چون هنوز نه شاه آن را قسمت کرده و نه عامل خراج، پس حلال نيست که کودک او دست به ميوه بزند.» (7)
موضوع خراجها ومالياتهای سختگيرانه، منشاءاصلی جنبش مزدک بود. برای همين پس از اين که قباد به مزدک گرويد، شاه را وادار کرد مقدار خراجها را به يک دهم کاهش دهد. اين شعر فردوسی گويای مطلب است:
سه يک بود و چهار يک بهر شاه قباد آمد و ده يک آورد راه

[donsaeid]

آزادان:
از جمله امتيازهای «دهقانان» اعزام سربازان سواره به سپاه امپراتوری بود که بزودی تحت نام «آزادان» شناخته شدند. اين سربازان پس از آموزشهای رزم، میتوانستند به رستههای بالاتر نيز ارتقا پيدا کنند. حدس زده میشود هر آبادی کما بيش تعداد ده خانوار دهقان خُرده زميندار داشته است و هر خانوار يکی از فرزندان خود را به خدمت سپاه در میآوردند.
«آزادان» در زمان صلح میتوانستند زمينهای خود را کشت کنند و نيز از خدمات و مواجب دولت بهره ببرند. بدينگونه با پيدا شدن اختلافات و سلسله مراتب بين دهقانان خُرده زميندار، آزادان به قشر مستقلی تبديل شدند و در طول تاريخ تأثيرات گوناگونی از خود برجا گذاشتند.
از مهمترين رويدادهايی که بیارتباط با بحث ما نيست، کمک و ياری آزادگان به تازيان شبه جزيره عربستان است.
آن رويداد چنين بود که پس از سرکوب مزدکيان از سوی خسرو اول، گروه بیشماری از «آزدان» که بيشتر آنان مزدکی بودند، زندانی و محکوم به مرگ شدند. در چنين اوضاعی نبردی ميان تازيان شبه جزيره با سپاه اتيوپی و زنگيان حبشی به فرماندهی فرزند «ابرهه» روی میدهد. تازيان دست ياری بسوی خسرو اول دراز میکنند، خسرو نخست زير بار نمیرود، اما يکباره تصميم می گيرد که اين گروه «آزادان» مزدکی را که محکوم بمرگ بودند، در قبال خريد جان خود به شبه جزيره عربستان و ياری تازيان اعزام کند.
بدينگونه هشت هزار نيروی سواره با کشتی به يمن رفته و با پيروزی بر نيروهای اتيوپی و حبشی، همانجا ماندگار شده و تحت حکومت «باذان» حاکم ايرانی يمن زندگی تازه ای را آغاز میکنند.
سالها بعد، با گسترش اسلام در شبه جزيره، پيامبر اسلام با «باذان» به توافق میرسد و پس از مرگ «باذان» پسرش جانشين او شده و همراه ايرانيان ـ همان «آزادان» مزدکی ـ به رهبری پيروز، اسلام آورده و حتا در سرکوب شورش اسود عُنسی و نابودی او با پيامبر همکاری میکنند.
نقل است، شب پيش از فوت پيامبر، به او وحی میرسد که اسود کشته شده است، پس رو به انصار و بزرگان مدينه با صدای بلند میگويد: «ديشب عُنسی کشته شد و مردی آزاد از خاندان «آزادان» او را کشت.»
انصار و بزرگان از پيامبر میپرسند: «او چه کسی بود؟»
ـ «پيروز بود، پيروز باد پيروز.» (8)
.....
باری نهضت مزدک سرکوب شد و مزدک و هوادارن او کشته شدند، اما نه انديشه او از ميان رفت و نه اعتراضات و خواستههای مردم ـ بويژه اقشار متوسط ـ فروکش کرد. چنانکه قباد ناچار شد، تا حدی قوانين مربوط به خراج را اصلاح کند و جانشين او ـ خسرو اول ـ کار پدر را پی گرفت و اوضاع اجتماعی را تا حد زيادی اصلاح کرد، اما اين رفروم نتوانست مشکلات اساسی جامعه را حل کند. بلکه تنها توانست تنفسی کوتاه به مردم بدهد و کمی از آلام مردم و معضلات جامعه بکاهد.
در چنين شرايطی جنگهای درازمدت سلطنت خسرو دوم و دريافت خراج هايی که برای تأمين هزينه اين جنگها از مردم و بويژه طبقه متوسط اخذ میشد و نيز ستم و بيدادی که به سپاهيان ـ که باز بيشتر اين سپاهيان از همين قشر بودند ـ زمينه را برای پيروزی تازيان فراهم آورد.
به عبارتی زوال حکومت ساسانی، از چند گزينه: سرکوب مزدکيان، عدم پيگيری رفرم و اصلاحاتی که قباد و جانشين او انجام داد ـ اصلاحاتی که بانی آن مزدکيان بودند ـ، تداوم جنگهای دراز مدت و خراجهای سنگين از سوی خسرو دوم، زمينه يورش تازيان را فراهم آورد.
بدينگونه با از ميان رفتن هرگونه نور اميدی برای تغيير شرايط، پس از يورش تازيان؛ مردم مانند هر بار تن به نبرد ندادند و بخشی وسيعی از آنان به گوشهای خزيدند و بعضا از بيگانگان استقبال کردند. واکنشی که بسی گران تمام شد و نابودی بسياری چيزها را برای هميشه بوجود آورد.

[donsaeid]

در پایان قرن پنجم و آغاز قرن ششم میلادی جنبش بزرگی جامعه ایران را تکان داد که به صورت قیامی واقعی سی سال)24-494 م.(دوام آورد و تأثیر شگرفی در تکامل جامعه آن روزایران بخشید. درقرن پنجم میلادی بحرانی که درآغازقرن سوم- اواخرحکومت اشکانیان- آغازشده بود تشدید گردید. کوشش موسسان سلسله ساسانی نتوانست مسئله بحران را بطور قطعی حل کند، فقط بروز یک قیام اجتماعی را که نتیجه منطقی وضع آن روز بود به تاخیر انداخت. در آغازحکومت ساسانی تغییرات ذیل در جامعه ایران پدید آمد:

1 ـ شهرسازی به سرعت رو به افزایش رفت، 2 ـ روابط فئودالی به مقیاس زیادی فزونی گرفت، 3 ـ قدرت در دربار متمرکز شد.

این سه جریان در راه تکامل خود به موانعی جدی برخورد کرد که از خصلت جامعه آن روز ناشی می**شد. کمبود زمین مانع رشد شهرها می**شد، زیرا بیشتر زمین*ها را اشراف و نجبا و دستگاه مذهبی در اختیار داشتند، دهاتی که کشاورزان در آن*ها مشترکا کار و زندگی می**کردند)ویس ها(تضعیف شده و فئودال*ها برای تصاحب آن*ها با کشاورزان در نبرد بودند، کوشش شاهان برای تمرکز قدرت و بالا بردن مالیات*ها برای اداره امورکشور و امور جنگی با مقاومت شدید نجبا و دستگاه مذهبی روبرو گردیده بود. در دوران سلطنت پیروز) 484- 459 م.(قحطی بزرگی آمد و وضع را بدتر کرد. شاه ناچار شد مالیات*های تازه*ای وضع و حتی انبارهای غله را بین مردم تقسیم کند. در سال 484 م. پیروز در جنگ با هیاطله شکست خورد و ایران مجبور به قبول خراج سالیانه سنگینی شد. در دوران بلاش)488-484 م.(رومی*ها از پرداخت خراج به ایران سرباز زدند و کار خرابی اوضاع بالا گرفت. به ناچار بلاش مالیات*های سنگینی بر املاک) نجبا، اشراف، فئودال*ها و دستگاه مذهبی(بست. آن*ها هم متحدا علیه او قیام کردند و عزل و کورش کردند. به این ترتیب بحران به اوج خود رسید.

در چنین اوضاعی مزدک پسر بامدادان به تبلیغ مذهب خود که گویند موسسش زردشت خورک بابوندس بوده، پرداخت.

عقاید مزدک بر دو گانگی مانوی استوار است:

روشنائی دانا و تاریکی نادان، به عبارت دیگر نیکی با عقل و بدی جاهل، این دو نیرو با هم در نبردند و چون روشنائی داناست سرانجام پیروز خواهد شد. وظیفه انسان مبارزه با بدی و کمک به روشنائی در نبرد او با تاریکی است. اهمیت مزدک در تبلیغ این فلسفه نیست، بلکه درخشش و فروغ او در بکار بستن این فلسفه در زندگی روزانه و اجتماعی مردم است که به آن روح وزندگی می**بخشد.

اساس تعلیمات اجتماعی مزدک دو چیز است:

یکی برابری و دیگری دادگری. این دو شعارمنعکس کننده تمایلات توده*های مردم آن زمانست که باعث پیشرفت مزدکیت شد. " مزدک می**گوید: "آنچه مخالف روشنائی و موافق تاریکی است عبارتست از خشم و نفاق و چون ثروت و زن دو عامل اصلی ایجاد اختلاف بین انسان هاست، لذا لازم است که زنان آزاد و ثروت اجتماعی گردد."

مزدک می**گوید: "اگرکسی با این نظامات موافقت نکرد، او پیرو اهریمن است و باید با قهر آنچه را که باید بدهد از او گرفت.") نقل از دبستان المذاهب( مزدک می**گوید اهورمزد انعمات زیادی را به طورمساوی در دسترس انسان*ها گذاشت و نابرابری از آنجا بوجود آمد که کسانی با قهر اموال دیگران را تصاحب کردند. مزدک مرد پرهیزکاری بود که مردم را به تقوی می**خواند. اینکه او را متهم به اشتراک زنان و هرج و مرج در جنسیت می*کنند نادرست است. در آن زمان شاهان و اشراف و فئودال*ها هزاران زن زیبا را در حرم*های خود مدفون کرده بودند، در حالی که توده*های مردم غالبا از داشتن یک زن محروم بودند. اشتراک در زن در مذهب مزدک آزادی زنان و بازگشت به زندگی اشتراکی)ویس(هاست. گیرشمن باستان شناس برجسته فرانسوی می**گوید: "برنامه مزدک که به حق آن را کمونیسم ایرانی باید نامید، یک انقلاب واقعی بود. بسیاری از دانشمندان این جنبش را واکنش بندگان و نیم بندگان) کشاورزان وابسته به زمین(و همچنین عکس العمل ساکنان شهرها و حومه آن*ها که سابقا آزاد بودند، علیه فئودالیسم و دستگاه بنده ساز آن می**دانند که به صورت مبارزه طبقاتی درآمد و علیه حرمسراهای اغنیا که در آن*ها زنان متعدد محبوس بودند، اعتراض کرد."

مردم بسیاری به سرعت پیرو مذهب مزدک شدند و انبارهای غله و ذخائر اشراف و فئودال*ها حتی خانواده سلطنتی، زمین*ها و حرمسراها را از چنگ استثمارگران بیرون کشیدند. قباد پادشاه ساسانی که سلطنتش در برابر بحران اقتصادی و اجتماعی جامعه متزلزل بود، برای مدتی به مزدک و مزدکیان با دیده اغماض و تا حدی جانبداری نگریست، به جبهه متحد اشرافی- فئودالی روی خوشی نشان نداد و مالیات*های سنگینی به زیان آنان وضع کرد. این دو نیروی ارتجاعی با هم متحد شده قباد را به زندان انداختند و به جای او برادرش)زاماسب(را برگزیدند. قباد از زندان فرار کرد و با کمک هیاطله که با او خویش بودند بار دیگر به سلطنت رسید)499 م.(و بشدت از نجبا و اشراف انتقام گرفت. جنبش مزدکی در این مدت پیش می**رفت. اما همین که پایه سلطنت قباد محکم شد و نجبا و اشراف بقدر کافی ضعیف گردیدند و به قباد تسلیم شدند، بهانه*ای بدست آورد و در محکمه مسخره*ای حکم محکومیت مزدک و مزدکیان را صادر نمود. روحانیان زردشتی و مسیحی مانند دوران مانی بهم پیوستند و حکم قتل او را از شاه گرفتند. جنبش مزدکی با قتل او و پیروانش به طرز وحشیانه*ای سرکوب شد، اما افکار او اثر خود را حتی در قیام*ها و جنبش*های مردم ایران در دوران اسلام، باقی گذاشت. نیم قرن بعد از مزدک افکار او الهام بخش جنبشی به رهبری پسر خاقان ترک گردید که واحه بخارا را تصرف کرد، اشراف و نجبا را براند و اموال آن*ها را مصادره و تقسیم کرد و سپس سرکوب و رهبر آن اعدام شد. در آغازقرن هشتم میلادی خورزاد برادر شاه خوارزم در راس جنبش مزدکی قرار گرفت. دارائی ثروتمندان و اشراف را بین فقرا و محرومان تقسیم کرد. این جنبش را شاه خوارزم به کمک "قتیه" فرماند عرب در سال 712م سرکوب کرد. شکست مزدکیت، اصلاحات قباد و انوشیروان برای مدت کوتاهی بحران جامعه را تخفیف داد، اما چندی نگذشت که بار دیگر با شدت بیشتری بروز کرد و زمینه را برای شکست در جنگ با اعراب فراهم نمود.

[donsaeid]

Mazdak (in Persian مزدک) (died c. 529) was a proto-socialist Persian philosopher who gained influence under the reign of the Sassanian king Kavadh I. He was hanged and his followers were massacred by Khosrau I, Kavadh's son. He was the founder of the philosophy called Mazdakism, whose adherents share the dualistic cosmology/theology with Manichaeism. Under this dualism, there were two original principles of the universe: Light, the good one; and Darkness, the evil one. These two had been mixed by a cosmic accident, and man's role in this life was through good conduct to release the parts of himself that belonged to Light. But where Manichaeism saw the mixture of good and bad as a cosmic tragedy, Mazdak viewed this in a more neutral, even optimistic way. Mazdak preached that the mix of good and evil had touched everything, except God [citation needed].

The two distinguishing factors of Mazdak's teaching were the reduction of the importance of religious formalities -- the true religious person being the one who understood and related correctly to the principles of the universe -- and a criticism of the strong position of Zoroastrian clergy, who, he believed, had suppressed the Persian population and caused much poverty. In many ways Mazdak's teaching can be understood as a call for social revolution, and he has been called the "first Socialist in history".[citation needed]

Mazdak emphasized good conduct, which involved a moral and ascetic life, no killing and not eating flesh (which contained substances solely from Darkness), being kind and friendly and living in peace with other people.

Despite the concepts of good conduct, the followers of Mazdak raided the palaces and harems of the rich, removing the valuables to which they believed they had equal rights. Facing the unrest in the empire, the King Kavadh I, ruling from 488 until 531, converted to Mazdakism. With his backing could Mazdak embark on a program of social reform, which involved pacifism, anti-clericalism and aid programs for helping the poor. Mazdak had government warehouses opened to help the poor. Mazdak had most Zoroastrian fire temples closed, save three.

His programs were so dramatic that rumours told that he planned to have all private property confiscated, and replace marriage with free love.

Fear from among the nobility and Zoroastrian clergy grew so strong that Kavadh was overthrown in 496, but he managed to get the throne back three years later with the help of the Hephthalites. Scared by the resistance among the powerful, he chose to distance himself from Mazdak. He allowed his son, crown prince Khosrau, to launch a great campaign against the Mazdakis in 524 or 528, culminating in a massacre killing most of the adherents, including Mazdak himself and Kavadh's oldest son. Some survived, and settled in remote areas. Small pockets of Mazdaki societies survived for centuries, and were eventually absorbed by Central Asian Buddhism.

We have no direct sources of Mazdakism: none of their books have survived. Our knowledge is made up of brief mentions in Syrian, Persian, Arabic and Greek sources, and much of the information is written by opponents of Mazdakism.

[donsaeid]

Mazdakism
By: I.J.S. Taraporewala


ust as Mani's eclectic Faith was a pointer at the germs of decay in the Sassanian body-politic, so also Mazdak's teaching was a pointer at the inevitable downfall towards which the Sassanian Empire was heading. Mani came within one generation of the establishment of Sassanian rule in Iran; Mazdak came towards the end of that rule, about a century before the Empire was overthrown by the Arabs. Both these movements were fiercely and ruthlessly uprooted in the land of their origin, and to all outward appearance it seemed as if the authority of the theocratic state was amply vindicated. But the triumph over Mazdakism was short-lived. There is another similarity between these two movements: Zoroastrian, Christian and Islamic writers have poured unbounded vituperation against both. These unfriendly writings are our only sources of information regarding the teachings of Mazdak. As regards Mani a great deal of new and valuable information has come to light since the Turfan discoveries in 1902. These have shown Mani have to been a really great personage and the founder of a new Faith. But no such finds have yet been discovered to rehabilitate Mazdak.

Still Mazdakism may be viewed as a symptom which indicated a deep-seated cancer in the body-politic of Sassanian Iran. Therefore we should judge this movement after accepting the principle embodied in the saying, "By their fruits shall ye know them".

The founder of the Sassanian dynasty was one of the supermen of history. He was a born leader of men and he led his country and his people to a renovated existence. A man of great fixity of purpose, he carried out to the full the task he had set before himself, and he left to his son a newly established empire, a renovated religion and hundreds of well-trained and enthusiastic men and women ready to carry on the work to its fulfilment. Shapur I, the son of the founder, Ardashir I, was worthy of his father, for he also was a great leader, far above the average. He established the new empire and completed the task of the revival of Zoroastrianism to the satisfaction of all concerned. He loyally carried out his father's admonition, regarding Faith and Royalty as brothers. He fixed firmly and finally the theocratic constitution of the newly established Sassanian empire. By this Zoroastrian clergy acquired powers second only to those possessed by the king himself. And naturally also the landed aristocracy of Iran came in for a good share of political power and emoluments.

Of course, it was never the intention of either Ardashir I or of Shapur I that these two great sections of Iranian society the Zoroastrian clergy and the landowners - should become the oppressors of the masses. As long as the king at the top was a strong man he could hold both these sections in check and could stand between them and the masses. Both Ardashir I and Shapur I understood that the masses would give full support and would be loyal to the state provided they got justice from their king, and so both these rulers were eager to see that justice was done to the meanest of their subjects.

But once the strong hand of the king at the top was removed the two powerful sections would naturally try to consolidate their own power over the masses and to gain new privileges. In justice, however, to the Zoroastrian clergy it must be mentioned that the spread of Christianity throughout Iran was a constant and growing menace to the newly revived Zoroastrian religion. To add to these difficulties the Christian Roman empire was steadily growing more and more menacing and truculent. Rome was always trying to find some pretext to make war on Iran, nor was Iran at all behind to find excuses for a fight. Armenia, which held a strategic position between the two empires, was itself torn by the religious strife of the Armenian Zoroastrians and Christians; and Rome and Iran being both theocratic, the affairs in Armenia almost always kindled the flames of war. And in these wars the landholders were ever an important factor for they ensured the victories of Iran. And so we find the power of both the Zoroastrian clergy and of the Iranian landholding aristocracy daily growing stronger and more firmly established. When the king was a man of easy-going and pliable temperament both these sections consolidated their gains and tried to acquire yet more. And all this was at the expense of the masses.

Ardashir I and Shapur I did all they could to ensure that the masses got a fair deal. But when they were gone a succession of weaker men ruled the empire from 272 to 309 A.D., which gave time enough to the wasted interests to work their will in the state.

Then came Shapur II (the Great), a unique figure in history. He was a posthumous son, and the succeeded to the empire before he was born. The vested interests naturally looked forward to a fairly long period of minority (at least fifteen years) and they had hopes of moulding the baby king's character to suit their own purposes. But Shapur was a superman, even greater than the first two rulers of his line and at a very early age he gave clear indications that he had a mind of his own and a will also to get whatever he wanted, and that he was a true-born ruler of men. Shapur II wished to curb the powers of the Zoroastrian clergy and of his landholders, for he was wise enough to appreciate the dangers if these were left unchecked. But other events outside Iran forced him to side with his clergy and his aristocracy. Constantine, the Roman Emperor, carried away by his zeal for Christianity, proclaimed himself to be the spiritual head of all the Christian in the world (including, of course, the Christians of Iran). This was more than Shapur II, the proudest of the Sassanians, could tolerate. The poor Christians of Iran found themselves placed in a very false position, torn between two loyalties, to the king of their own country and to the head of their faith, the Roman emperor. Whenever there was war between Iran an Rome (which was practically always0 the Christian of Iran looked upon as foes and "fifth columnists" and had to pay the penalty. This gave the vested interests of good opportunities to launch fierce persecutions against the Christians, to which Shapur II, with his offended pride, was not unwilling to lend his support. So on the whole during the long reign of Shapur II (lasting for seventy years) the vested interests had their own way more or less in spite of the strong king.

After Shapur II came a long succession of very ordinary kings and during over one hundred years (379-487 A.D.) there was only one king who was really well above the average. That was Bahram V (Bahramgore, the Hunter of the Wild ***), but he was busy most of the time with wars with the Huns. One important event happened in the days of Bahram V and that was the final separation of the Iranian Christian Church from the Orthodox Church of Byzantium. The fratricidal strife between the Christians and the Zoroastrians had been going on with ever-increasing ferocity and bitterness ever since the days of Shapur II. Thousands had lost their lives; the manhood of Iran was slowly but surely being bled to death. But after the separation of the Iranian Christian Church from Byzantium the Christians found comparative peace. Still the religious hatred and fanaticism on both sides were of too long a growth to die out completely. Violent polemical writings continued on both sides.

Meanwhile the masses were being ground down relentlessly by the vested interests and seem to have sunk to the deepest depths of poverty and misery. The unsuccessful wars of Firuz I (459-483) against the Huns added to the prevailing discontent. The conditions in Iran soon after the death of Firuz I were almost exactly the same as those prevailing in France on the eve of the French Revolution or in Russia at the end of the First World War. The fruits of these centuries of oppression were soon to be visible in the revolutionary and communicate preaching of Mazdak, who began his work about 488 A.D.

We can but make a guess at the social conditions of Iranian masses by observing the extra violent language in the preaching of Mazdak and in the extremes to which his doctrines went. Even more significant was the extreme rapidity with which Mazdak's teaching was accepted by the masses. Within the course of a few months his followers could be counted by the hundred thousand: and in every part of the vast empire they were drawn from every stratum of society from the king downwards. The king at that time was Kawadh (488-531 A.D.) and in the beginning he openly declared his sympathies with the new preaching. But the vested interests were seriously perturbed and so strongly were they entrenched that the king was forced to leave his throne for a few years (499-501).

Mazdak might well be termed the first Bolshevik in history. Indeed, in some respects Bolsheviks might be regarded as lukewarm compared to Mazdak; he not only preached communism in worldly possessions but he also advocated an equal division of women among men.

When Kawadh was restored to the throne in 501 A.D. he was made wiser by experience and he withdrew his open support of the Mazdakites. He clearly recognized the seed from which this terrible tree of Mazdakism had grown, and he tried his best during the remaining thirty years of his reign to see that the conditions of the masses were made more tolerable. But he was not strong enough to remove the root causes of Mazdakism. That was reserved for a far greater man than Kawadh. It was his son Khusrav I, known to all Orient by his title Noshiravan, who freed Iran from the Mazdak frenzy.

[donsaeid]

Khusrav was the favourite son of Kawadh and had been his father's closest friend and consellor during the closing years of Kawadh's reign. Khusrav was easily the greatest ruler Iran ever had. Indeed, he may rank among the six greatest kings in the history of the world. He clearly saw the imminent danger to both the state and the religion from Mazdak's teaching and the first thing he did was to suppress the movement with an iron hand. But at the same time he saw justice done to the masses. Like a good physician he removed not merely the symptoms of the disease but he removed the disease itself. With equal firmness he brought under control the oppressors of the masses. Quite early he won the title of 'Adl' (the Just), for Justice was his watchword. Under his strong and just rule peace and prosperity returned to Iran, and the masses were satisfied. For this achievement his grateful subjects with one voice called him Anushak-Ruban or Noshirwan (he of the immortal soul). To posterity he is known as Noshirwan alone, the most glorious name ever bestowed upon an earthly ruler.

Mazdak was certainly a successor of Mani, because his movement was not merely social but was essentially religious. His extreme ideas were certainly a menace both to society and to religion. They certainly threatened the very existence of Zoroastrian priesthood, and so very naturally he was violently abused by Zoroastrian writers. He has been called Ashemaogha (a disorter of truth) and one commentator on a religious text explains this epithet by adding, "like Mazdak, the Son of Bamdad". The mildest epithet used for him by Zoroastrians is "accursed".

Mazdak's ideas are a natural corollary to the state of Iran in his days, and to the condition of the masses that he had seen with his own eyes. He felt himself obliged to preach extreme communism and an absolute community of possessions, including women. Very likely he was moved by the idea that desperate diseases need desperate remedies. At the same time he also preached a higher ideal of life. He pointed out the value of self-restraint and renunciation of all sense-pleasures including animal food. For this last teaching he has been called "the devil who would not eat". He asserted that the desire for pleasure and possessions constituted the universal cause of all hatred and strife. He also like Mani laid stress on Zoroaster's teaching of the two essential principles of Good and evil which pervade our life on earth. He also enjoined the strict purity of God's "elements", fire, water and earth. But we have very scanty positive knowledge of what he actually taught.

Mazdak was treacherously murdered and many of his closest adherents lost their lives at the same time. Then followed a systematic suppression of all Mazdakites, often with much bloodshed. But though outwardly uprooted and completely destroyed the teachings of Mazdak continued to flourish for several centuries after his murder. Under the rule of the Islamic caliphs of Baghdad several "heretical sects" have been noted by historians. They all seemed to get their inspiration from the teachings of Mazdak, for they cite him as their authority. But what is more surprising and very significant is that many of these "heretical sects" have coupled the name of Mazdak with that of Zoroaster, the Prophet of ancient Iran.

[donsaeid]

Mazdakism


Religion of Persia, popular in the 5th and 6th centuries, and surviving until the 8th century.
The founder of the group was Mazdak of Fesa (died 524 or 528), who started preaching his new religious concepts sometime around 484, a year of much suffering in the Sassanid Empire. It is usually assumed that Mazdak himself was originally a Zoroastrian priest, mobed, but his teaching had its roots in other contemporary religions too, where Manichaeism appears to have been the most important.
Mazdakism share the dualistic cosmology/theology with Manichaeism. There were two original principles of the universe: Light, the good one; and Darkness, the evil one. These two had been mixed by a cosmic accident, and man's role in this life was through good conduct to release the parts of himself that belonged to Light. But where Manichaeism saw the mixture of good and bad as a cosmic tragedy, Mazdak viewed this in a more neutral, even optimistic way. Mazdak preached that the mix of good and evil had touched everything, including God.
The two distinguishing factors in Mazdak's teaching was to reduce the importance of religious formalities, claiming that the true religious person was one who understood and related correctly to the principles of the universe; and a criticism of the strong position of Zoroastrian clergy which had resulted in suppression of the Persian population and much poverty. In many ways can Mazdak's teaching be understood as a call for social revolution, and he has been called the "first Socialist in history".
Mazdak emphasized good conduct, which involved a moral and ascetic life, no killing and not eating flesh (which contained substances solely from Darkness), being kind and friendly and live in peace with other people.
Despite the concepts of good conduct, the followers of Mazdak raided the palaces and harems of the rich, removing the valuables they believed they had equal rights on. Facing the unrest in the empire, the King Kavadh 1, ruling from 488 until 531, converted to Mazdakism. With his backing could Mazdak embark on a program of social reform, which involved pacifism, anti-clericalism and aid programs for helping the poor. Mazdak had government warehouses opened to help the poor in the society. Mazdak had most Zoroastrian fire temples closed, save 3.
His programs were so dramatic that there rumours told that he planned to have all private property confiscated, and replace marriage with free sex.
Fear from among the nobles and Zoroastrian clergy grew so strong that Kavadh was overthrown in 496, but he managed to get the throne back 3 years later with the help of the Hephthalites. Scared by the resistance among the powerful, he chose to distance himself from Mazdak. He allowed his son and crown prince Khosrau to launch a great campaign against the Mazdakis in 524 or 528, culminating in a massacre killing most of the adherents, including Mazdak himself and Kavadh's oldest son. Some survived, and settled in remote areas. Small pockets of Mazdaki societies survived for centuries, but eventually be absorbed by Central Asian Buddhism.
We have no direct sources of Mazdakism, none of their books have survived. Our knowledge is made up of brief mentions in Syrian, Persian, Arabic and Greek sources, and much of the information is written by opponents of Mazdakism.

[veesta]

Dorud Geramian


Mazdak hargez eslahat baraye aein zartusht nadasht ishun afkare enghelabi dasht ke bar alaihe zoro zolme aan zaman bud geramian, ishun dine zartushtie jadid nayavarde va zartusht ra zire soal naborde chon dar hich kojaye gathaye zartusht ma asari az tabaghe bandi ensanha ba amvaleshan dashtim va darim, mazdak ke yek zartushti bude va mobed ba mobareze bar alaihe siasate aan zaman barkhast na ba aine zartushti, mazdak hich fekre taze nayavard va edame rahe zartusht ra raft faghat ba in fargh ke tafsire sonati dini fargh mikard, va be gunei bud ke bakhshi az bare setamha ra az dushe mardome mahrum bar midasht va mikhast noi edalate ejtemai ra bar gharar kone,

be tore mokhtasar noghtei ke mazdak nehzatesh ra bonyan kard
jahan az aane khodaast va mardom bandegane khoda hastand. va nemathaye khoda baraye hame amade amma mozdurani ke haghe baghie ra mikhoran ra bar alaihe erade khoda midunest. va asle mobareze ba zolmo setam va setam napaziri rishe dar tailime zartusht dashte.
mazdak mokhalefe chand zan dashtane mardane aan zaman bud (dar aan zaman zanan az mardan kamtar budand va mardha nemitunestand niaze jensie khod ra bartaraf konand, be cham baraye har mardi yek zan nabud) va dar in hal mardhaye servatmand chand zan hamishe dar haram sarahashun dashtand, pas mobareze kard va shoare har mard faghat yek zan ra dobare sar dad, va............
maalo servat va zan baraye hame jozi az nehzate mazdak bud.

pas inke benivisim mazdak be khodesh ejaze dad dini ra eslah kone eshtebahe bozorgi hast.

sepas

vista

[donsaeid]

Dorud Geramian


Mazdak hargez eslahat baraye aein zartusht nadasht ishun afkare enghelabi dasht ke bar alaihe zoro zolme aan zaman bud geramian, ishun dine zartushtie jadid nayavarde va zartusht ra zire soal naborde chon dar hich kojaye gathaye zartusht ma asari az tabaghe bandi ensanha ba amvaleshan dashtim va darim, mazdak ke yek zartushti bude va mobed ba mobareze bar alaihe siasate aan zaman barkhast na ba aine zartushti, mazdak hich fekre taze nayavard va edame rahe zartusht ra raft faghat ba in fargh ke tafsire sonati dini fargh mikard, va be gunei bud ke bakhshi az bare setamha ra az dushe mardome mahrum bar midasht va mikhast noi edalate ejtemai ra bar gharar kone,

be tore mokhtasar noghtei ke mazdak nehzatesh ra bonyan kard
jahan az aane khodaast va mardom bandegane khoda hastand. va nemathaye khoda baraye hame amade amma mozdurani ke haghe baghie ra mikhoran ra bar alaihe erade khoda midunest. va asle mobareze ba zolmo setam va setam napaziri rishe dar tailime zartusht dashte.
mazdak mokhalefe chand zan dashtane mardane aan zaman bud (dar aan zaman zanan az mardan kamtar budand va mardha nemitunestand niaze jensie khod ra bartaraf konand, be cham baraye har mardi yek zan nabud) va dar in hal mardhaye servatmand chand zan hamishe dar haram sarahashun dashtand, pas mobareze kard va shoare har mard faghat yek zan ra dobare sar dad, va............
maalo servat va zan baraye hame jozi az nehzate mazdak bud.

pas inke benivisim mazdak be khodesh ejaze dad dini ra eslah kone eshtebahe bozorgi hast.

sepas

vista

shoma behtar midoni.

man faghat chizi ke khonde bodamo naghl kardam ;)