Crusades / janghaye Salibi

[donsaeid]

نگرش صليبيان به مسلمانان طى جنگهاى صليبى (قسمت اول)

در اين مقاله، پس از مقدمه كوتاهى درباره علل، روند و پىآمدهاى جنگهاى صليبى، وضعيت جهان اسلام مقارن با جنگهاى صليبى و نگرش مسيحيان به مسلمانان در اين دوران بررسى شده است. در ادامه، به ديدگاه ويليام صورى، اسقف مشهور مسيحى و يكى از شاهدان جنگهاى صليبى، درباره اسلام و مسلمانان به صورت «بررسى موردى» پرداخته شده است.


مقاله حاضر با هدف بررسى نگرش مسيحيان درباره مسلمانان در طى جنگهاى صليبى به نگارش درآمده است. بدين منظور علاوه بر منابع اختصاصى، از ساير منابع و پژوهشهاى جديد در اينباره استفاده شده است.
در اين مقاله، پس از مقدمه كوتاهى درباره علل، روند و پىآمدهاى جنگهاى صليبى، وضعيت جهان اسلام مقارن با جنگهاى صليبى و نگرش مسيحيان به مسلمانان در اين دوران بررسى شده است. در ادامه، به ديدگاه ويليام صورى، اسقف مشهور مسيحى و يكى از شاهدان جنگهاى صليبى، درباره اسلام و مسلمانان به صورت «بررسى موردى» پرداخته شده است.

واژههاى كليدى: اسلام، مسيحيت، جنگهاى صليبى، بيت المقدس، ويليام صورى، صلاح الدين ايوبى.

مقدمه

جنگهاى صليبى يكى از جنگهاى مهم ميان مسلمانان و مسيحيان است كه به دلايل گوناگون اتفاق افتاد. موضوع اين مقاله، بررسى ديدگاه صليبيان درباره مسلمانان در طى جنگهاى صليبى است. اين مسئله اهميت فراوانى دارد، چرا كه تاكنون پژوهشگران بيشتر به ديدگاه مسلمانان درباره مسيحيان توجه كردهاند، از اينرو، دانستن نگرش صليبىها درباره مسلمانان اهميت وافرى دارد.
جنگهاى صليبى از سال 1095 تا 1291م ادامه يافت. از اين رو، به مدت بيش از 150 سال مبارزه و كشمكش ميان جهان اسلام و مسيحيت برقرار گرديد. در طى اين جنگها، دورانهاى استراحت نيز به وجود مىآمد، اما اغلب، حالت تخاصم و جنگ حاكم بود. علل گوناگون مذهبى، اقتصادى، سياسى، اجتماعى و... را مىتوان زمينهساز وقوع اين جنگها دانست، مانند آزادسازى كليساى قيامت - كه الحاكم باللَّه، خليفه فاطمى، آن را ويران كرد و سپس با هزينه مسلمانان تعمير شد2 - و اماكن مقدس مسيحيان، نظير بيت المقدس از تصرف مسلمانان؛3 عفو گناهان به عنوان ثواب شركت در جنگهاى صليبى؛4 عشق رسيدن به بهشت شرق؛5 خطبه پاپ اوربانوس دوم در مجمع كلرمون و اعلان جهاد مذهبى؛6 پيشتازى تركان سلجوقى و تضعيف امپراطورى بيزانس؛ افزايش حس جاهطلبى در شهرهاى تجارى ايتاليا، مثل ونيز، جنوا. پيزا و آمالفى جهت گسترش قدرت تجارى؛ ازدياد جمعيت؛ خشكسالى؛ عدم تقسيم عادلانه زمين؛ گسترش قدرت فئودالها و ملاّكين در اروپا و... .
در طى اين سالها هشت جنگ صليبى اتفاق افتاد. در نخستين جنگ صليبى (1099-1095م) كه صليبىها با امير سلاجقه روم (قليچ ارسلان) در آسياى صغير رو به رو شدند، مسيحيان اورشليم (بيت المقدس) را از دست فاطميان خارج ساختند،7 و مملكت لاتينى اورشليم را بنا نهادند. عمادالدين زنگى، موسس سلسله اتابكان موصل، ادسا (اورفه، رها) و جناح خاورى مسيحيان را از دست آنها خارج ساخت.8 دومين جنگ صليبى (1148-1146م) با فتح مجدد «رها» به دست نورالدين زنگى آغاز شد. لوئى هفتم، پادشاه فرانسه به تشويق «قديس برنارد» آماده جنگ شد و در (1147م) «كنراد» با لشكريان آلمانى عازم اورشليم شدند.9 در سومين جنگ صليبى (1192 - 1189م)، صلاح الدين ايوبى شهر «عكا» را آزاد كرد، اما بيت المقدس در دست صليبان باقى ماند.10 چهارمين جنگ صليبى (1204 - 1202م)، به علت اختلاف ميان كليساى شرقى و غربى و حمله صليبىها به قسطنطنيه آغاز شد.11 پنجمين جنگ صليبى، با اعلان جنگ از سوى پاپ اونوريوس سوم آغاز شد. شاهان مجارستان و اتريش براى آزاد سازى بيت المقدس حركت كردند، اما طغيان رود نيل باعث شكست و عقب نشينى صليبيان، «دمياط» شد.12 در ششمين جنگ صليبى، بيت المقدس توسط ايوب، مشهور به سن لويى يا (لوئى مقدس) و يا ملك صالح ايوبى به دست مسلمانان افتاد. در هفتمين جنگ صليبى، لوئى نهم، پادشاه فرانسه براى فتح بيت المقدس عازم شد، اما «مماليك» كه به جاى ايوبيان قدرت گرفته بودند، صليبىها را شكست دادند. در جنگ هشتم صليبى، شارل - دانژو از فرانسه به بنوحفص در تونس حمله كرد. سپس مماليك مصر و شام، دشمن مشترك اروپاييان و مغولان محسوب شدند. در پايان، مغولان از مماليك بارها شكست خوردند و از شام خارج شدند. به هر ترتيب، جنگهاى صليبى پايان گرفت.13
پىآمد جنگهاى صليبى براى جهان اسلام عبارت بود از: ازدواج صليبيان با زنان مسيحى مقيم سوريه، تشتت سياسى در جهان اسلام، ازدياد مفاسد اجتماعى، شدت يافتن شكاف ميان فقير و غنى، شكوفايى تجارت خارجى (به خصوص در عصر مماليك)، تأثير ادبى - فرهنگى جنگهاى صليبى و ورود كلمات بيگانه در متون عربى، گسترش فن خطابه و نگارش كتاب و... . اين پىآمدها براى جهان غرب عبارتست از: تعديل و زوال قدرت فئودالها؛ جنبشها و بدعتهاى مذهبى و مبارزه مقامات كليسا با آنها؛ نوگرايى در انديشه غربى به دليل آشنايى با متفكران و فيلسوفان مسلمان؛ تحول علوم فرهنگى، پزشكى، كيميا، گياهشناسى، جانورشناسى؛ رونق اقتصادى؛ گسترش شرقشناسى و اقتباس اروپايىها از برخى از ويژگىهاى فرهنگ اسلامى يا به قول «فوشه شارترى»14 شرقى شدن غربيان.15
در مقاله حاضر، ضمن توجه مختصر به وضعيت جهان اسلام در آستانه جنگهاى صليبى، نگرش مسيحيان به مسلمانان طى جنگهاى صليبى بررسى شده و ديدگاه ويليام صورى درباره آن جنگها به عنوان مطالعه موردى در اين پژوهش مطرح گشته است.

وضعيت جهان اسلام در آستانه جنگهاى صليبى

در آستانه جنگهاى صليبى و هم زمان با قرن پنجم هجرى، سرزمينهاى شام، عراق و ايران كانون اختلافات فرقهاى و مذهبى بود؛ اختلاف ميان حنفىها و شافعىها، اشعرىها و معتزلىها و نيز شافعىها و شيعيان (روافض) گسترش يافت. با افول پايگاه معتزلىها در قرن پنجم هجرى، اشعرىها كه اطاعت از پيشواى فاجر يا عادل را واجب مىدانستند، قدرت گرفتند.
از اين رو، ابوالحسن ماوردى در احكام السلطانيه، اساس فقه سياسى اهل سنت را پايه گذارى كرد و امام محمد غزالى در كتاب المستظهرى به توجيه جنگ با مخالفان اهل سنت (شيعيان و اسماعيليان) پرداخت. در حقيقت، وى فرمان قتل اسماعيليان و هواداران فاطميان كه متهم به همكارى با صليبيان بودند، صادر كرد. فضاى آكنده از دشمنى ميان مسلمانان، به خصوص شيعه و سنى و تعصب انديشوران سياسى، چون غزالى، اختلافات ميان مسلمانان را به شكاف بزرگى تبديل كرد.
در سال 462ه هم زمان با حكومت آلب ارسلان، امپراتور روم شرقى، رومانوس ديوجانوس، به حلب حمله و محمود بن صالح مرداس16 را مغلوب كرد. اين مسئله باعث توجه آلب ارسلان به حلب و روم شرقى شد. وى پس از فتح حلب در ناحيه ملازگرد، امپراتور روم شرقى را اسير نمود، اين اولين ضربهاى بود كه دولت مسيحى بيزانس از دولتى مسلمان دريافت كرد، اما سقوط تدريجى دولت سلجوقى، زمينه ساز پيروزى صليبيان و اشغال مناطق شام گرديد.

[donsaeid]

«تتش بن الب الرسلان» بعد از مرگ ملكشاه به سلطنت رسيد و نواحى رها، حران، انطاكيه، بوزان و حلب را تحت تسلط خود در آورد. او سپس اهالى نصيبين را مقهور و نواحى ديار بكر، موصل و جزيره را فتح كرد.17
مرگ تتش به دست «بركيا رق» باعث اختلاف ميان فرزندان تتش شد. از اين رو، «دقاق» حكومت دمشق و «رضوان» حكومت حلب را به دست گرفتند. قليچ ارسلان از سلاجقه روم نيز كه آسياى صغير را در اختيار داشت، هم زمان با هجوم صليبيان، بر سر نواحى جزيره مالت با امراى دانشمنديه18 در كشمكش بود.19
اسماعيليان و فاطميان در طىّ جنگهاى صليبى با مسيحيان همكارى داشتند. چنان كه در سال 523ه رؤساى فرقه اسماعيليه دمشق با صليبىها مكاتبه كردند و براى اشغال دمشق، به آنها قول همكارى دادند.20 مكاتبهها ميان فاطميان و دولت روم شرقى باعث شد تا مورخانى، چون ابن اثير، علت اصلى حمله صليبىها به حوزه جهان اسلام را «ترس فاطميان از حضور سلاجقه در مصر» بدانند.21
با تقسيم شدن اسماعيليان به دو فرقه مستعلوى و نزارى، مستعلى با كمك وزيرش، افضل بن بدرجمالى، قدرت را به دست گرفت، اما در حقيقت قدرت اصلى در اختيار افضل بود و خليفه فاطمى، همچون مهرهاى بى اثر، عمل مىكرد. در اين هنگام، جنگهاى صليبى آغاز شد. زوار ارمنى بيت المقدس اقدام به برقرارى راه ارتباطى شرق و غرب نمودند و به تدريج بر شمار زائران مسيحى فلسطين و بيت المقدس افزوده شد. عواملى، چون سقوط خلافت فاطميان به دست صلاح الدين ايوبى، خواندن خطبه بنام خليفه عباسى، سقوط دولت اموى اندلس و ضميمه شدن خاك اسپانيا به قلمرو شارلمانى (فرانسه)، سبب شد تا مردم جنوب فرانسه كه با اسپانيايىها ريشه مشترك داشتند، به كمك فرانسويان بشتابند و در هر نقطه از اندلس، دول غرب يا بربر قدرت يافتند. با اشغال «طليطله» به دست آلفونس ششم، پادشاه كاستيل، به تدريج مسيحيان بر سراسر اندلس چيره شدند و تونس از حوزه خلافت فاطميان جدا شد. در طرابلس قبيله «زناته» از قبايل بربر شمال آفريقا، جنبش استقلال طلبانه ايجاد كردند. جمهورىهاى ژنوا و پيزا به شهرهاى مهديه و زوبله تجاوز كردند و سرانجام جزيره سيسيل به دست «نورماندىها» افتاد و از نقشه جهان اسلام محو شد. در حالى كه امراى قرطبه دائماً با خلفاى بغداد در كشمكش بودند، خلفاى عباسى با آن كه شاهد جنگ و ستيز فرانسويان با مسلمانان اسپانيا بودند، با پادشاهان فرانسه پيوند دوستى و مودت برقرار كردند.
چنان كه پين، شاه فرانسه سعى مىكرد مسلمانان را به جان يكديگر انداخته و از اين موضوع به نفع خود استفاده كند، منصور، خليفه عباسى كشتى حامل جنگجويان را از سواحل آفريقا، براى نبرد با عبدالرحمن اموى به اسپانيا فرستاد22 و هارون الرشيد با شارلمانى، امپراطور فرانسه، روابط دوستانه برقرار نمود، ايجاد تسهيلات جهت زيارت مسيحيان بيت المقدس، از جمله درخواستهاى شارلمانى از هارون الرشيد بود.23
در قرن پنجم هجرى، بغداد دستخوش درگيرىهاى مذهبى و شورشهاى مختلف گرديد. دخالت خليفه المقتدى در امور سياسى سبب شد تا وى به دستور ملكشاه سلجوقى، بغداد را ترك كند، اما با مرگ ملكشاه، خليفه قدرت سابق خود را باز يافت. شورش ارسلان بساسيرى و فتح بغداد، تبعيد و زندانى شدن خليفه القائم را به دنبال داشت. بىتوجهى خليفه و سلطان سلجوقى به امورى، مانند [اهميت] فتح بيت المقدس در نزد صليبيان، تقاضاى امپراطور بيزانس براى جنگ مشترك عليه صليبيان و اشغال آسياى صغير به دست صليبيان، باعث از دست رفتن بيت المقدس شد.24

نگرش مسيحيان به مسلمانان طى جنگهاى صليبى

نويسندگان مسيحى سدههاى هشتم تا سيزدهم ميلادى، تصويرى مخدوش از اسلام ارائه كردهاند. از نظر آنها، اسلام، مذهبى غير صادق، متمايل به بت پرستى و نوعى بدعت مسيحى محسوب مىشد. آنان نه تنها نبوت پيامبر اسلام را انكار كرده و او را ضد مسيح دانستهاند، بلكه ضعفهاى اخلاقى زيادى براى دين اسلام و پيامبرش بر شمردهاند، از جمله آن كه محمدصلى الله عليه وآله مطالب درستى از عهد عتيق و عهد جديد را در قرآن آورده، اما پارهاى از بدعتها، نظير برخى از ويژگىهاى آيين مانويت و نيز مطالبى از خود را بدان افزوده است.25
گمان مىرود ايجاد اين تصوير مخدوش از اسلام، عمدتاً واكنش مسيحيان در برابر برترى فرهنگى مسلمانان، به ويژه در اندلس بوده باشد.26 در آن دوران، مسيحيان تصور مىكردند كه نسبت به مسلمانان نه تنها از جنبه مذهبى، بلكه از نظر اخلاقى نيز برترند؛ در چشم مسيحيان حاضر در جنگهاى صليبى، مسلمانان جنگجويان خشنى به نظر مىآمدند، از اين رو تمسخر و ذكر نقاط ضعف مسلمانان و اسلام در قالب ترسيم و تحريف دين اسلام مطرح شد. اين قالب كه ذهن صليبيان را از قرن دوازدهم تا نوزدهم ميلادى به خود مشغول كرده بود، در چهار وجه از سوى مسيحيان مطرح شد كه عبارتند از:
1. اسلام نه تنها صدق نيست، بلكه انحراف عمدهاى از حقيقت است... محمدصلى الله عليه وآله صدق و كذب را به هم آميخته... است؛ در حالى كه موضوعاتى، مانند «وجود خدا» در مسيحيت با منطق ثابت مىشود، اين موضوع در دين اسلام متكى به وحى است.
2. مسيحيان اروپاى غربى مانند توماس آكويناس در سدههاى دوازدهم و سيزدهم ميلادى معتقد بودند كه «اسلام دينى است كه با شمشير و خشونت ترويج مىشود.»27
3. اسلام «مذهب تن آسانى» است. از نظر مسيحيان قرون وسطى، ازدواج مرد مسلمان با زنان متعدد (به صورت عقدى يا به صورت ديگر) و وعده قرآن در هم نشينى با حوريان بهشتى كه در اسلام مجاز است، مردود مىباشد.
4. محمدصلى الله عليه وآله مخالف مسيح است. به عقيده مسيحيان قرون وسطى، در قرآن اشتباهات بديهى وجود دارد [و از اين رو، آنان ]رسالت محمدصلى الله عليه وآله را قبول نمىكردند.28
به همين دليل، در «ترانه رولان» مسلمانان، بت پرست معرفى شدهاند.29 نورمن دانيل در كتاب اسلام و غرب مىنويسد: حتى در منصفانهترين توصيفهاى قرون وسطايى از حيات محمدصلى الله عليه وآله نكات فراوانى مكتوم ماندهاند30 از اين رو، توجه مسيحيان در شناخت شخصيت پيامبر متمركز بود. يوحناى دمشقى و تئوفان معترف در ميان مورخان بيزانسى مطالبى را ارائه دادند، اما ادامه جنگهاى صليبى مانع از اطلاع رسانى مستمر مىشد.31
بدين ترتيب، مسيحيان سده دوازدهم ميلادى بينش كافى از اسلام نداشتند. با فتح جزيره «ايبرى» به دست صليبيان و تماس نزديك مسيحيان با مسلمانان، رهبران مسيحى به كسب اطلاعات دقيقتر از مسلمانان پرداختند. در اين زمينه «پدر آلفونسو» كتاب گفت و شنود با اسلام را نوشت، اما قدم جدىتر را پير معزز Peter the Venerable رئيس صومعه كلونى با نوشتن رديهاى بر مطالب اسلام كه لازم مىديد مسيحيان، آن مطالب را باطل بدانند، برداشت. «روبركتونى» نيز ترجمهاى از قرآن تهيه كرد. هر چند توماس آكويناس و پير معزز به دنبال تغيير ديانت مسلمانان بودند، خصوصاً آنهايى كه تحت حاكميت مسيحيان اسپانيا قرار داشتند.32
رساله دولت مسلمان، محمد، قوانين و دين او نوشته گيوم طرابلسى؛ مشاجرات قلمى ريكولدوس دو سانتا كروس desantacruceRicoldus، كشيش فرقه دو سن دومينيك، در بغداد با مسلمانان؛ ترجمه قرآن به اهتمام پيردو كلونى (1156م)، كتاب توماس آكويتاس با عنوان Summa contraentiels و تلاشهاى كاتامان ديموند اول، بزرگترين مبلغ مسيحى قرون وسطى، تا حدودى از شبهات پيشين درباره اسلام كاست.33
با گسترش اسلام در ميان مسيحيان، برداشت مخدوش از اسلام بسيار كمرنگ شد و افرادى مانند «پيرمغزز»، برداشت جديدى از اسلام را در ديدگاه مسيحيان ارائه كردند. ادوارد گيبون نيز فصل پنجاهم كتاب انحطاط وسقوط امپراطورى روم را به بررسى مذهب اعراب، وصف عربستان قبل از ظهور اسلام، ظهور حضرت محمدصلى الله عليه وآله و نيز تعاليم، خصايص و شخصيت ايشان تا وفات اختصاص داد؛ او در اين كتاب مىنويسد: «حضرت محمدصلى الله عليه وآله به مسلمانان آموخته است كه مبدع دين عيسوى را عزيز و محترم بدارند، احترامى كه در فكر مرد مسلمان آميخته به اسرار است... .» عيسويان لاتينى يكى از اصول اعتقادى خود كه بارور شدن مادر با كره عيسى از نفحه روح القدس است، از قرآن كريم گرفتهاند و اين كار را «عار» ندانستهاند.34
ميدانهاى جنگ، اشتياق مسيحيان را براى گردآورى اطلاعات بيشتر و دقيقتر از اسلام تقويت كرد. برداشت مسلمانان و مسيحيان آن زمان از جنگهاى صليبى به كلى متفاوت از يك ديگر بود، زيرا جنگهاى صليبى نزد اكثر مسلمانان، حادثهاى بود كه در مناطق دور دست و مرزى رخ داده است.35 درباره نحوه رفتار مسلمانان با صليبيان، ادوارد گيبون،36 شكيب ارسلان،37 رنو،38 گوستاو لوبون و...39 مطالبى را در كتابهاى خود ذكر كردهاند.

[donsaeid]

بررسى جنگهاى صليبى از ديدگاه ويليام صورى
در اين قسمت به بررسى ديدگاه ويليام صورى به عنوان يك مسيحى حاضر در جنگهاى صليبى درباره مسلمانان مىپردازيم. دلايل گزينش ويليام صورى و بررسى موردى كتاب او، الحروب الصليبيه، از اين قرار است:
1. ويليام صورى در «صور» بيت المقدس حضور داشته است. او يا متولد فلسطين بوده و يا پدرش از مهاجمان صليبى به فلسطين بوده است؛
2. وى به زبانهاى لاتين، فرانسه و عربى آشنايى داشته است؛
3. از سوى ديگر وى تحصيلات عاليه داشته است، به خصوص تحصيلات مذهبى، كه حتى به رياست اسقفهاى صور مىرسد؛
4. «صورى» كتاب جنگهاى صليبى خود را مقارن با آن جنگها (در يك دوره 90 ساله) نوشته است؛
5. او در دورهاى از آن جنگها حضور داشت و شاهد وضعيت جهان اسلام و مسلمانان در آن شرايط بود. از اين رو، در فصول مختلف كتاب خود، به طور غير مستقيم و مستقيم به اسلام و مسلمانان و... اشاراتى كرده است. بنابراين، اين كتاب يكى از منابع مناسب جهت شناخت ديدگاه مسيحيان درباره مسلمانان در طى جنگهاى صليبى محسوب مىشود.

اشارهاى اجمالى به زندگى و آثار علمى ويليام صورى

الف) دوران كودكى و نوجوانى
مورخان درباره سال تولد ويليام صورى اختلاف نظر دارند؛ عدهاى، مانند بيورى، مورخ انگليسى 1127م و بعضى ديگر، 1130م را سال تولد وى دانستهاند. وى بيش از پنجاه سال از عمرش را در طلب علم در دولت لاتينى بيت المقدس و يا فرانسه و ايتاليا صرف كرد و بيشتر به تحقيق در امور مذهبى پرداخت. هم چنين وى مدتى مسئوليت ديوان رسائل را در دربار مملكت لاتينى بيت المقدس بر عهده داشته و مدتى هم سفير پادشاه عمورى در دربار امانوئل، امپراطور بيزانس، بوده است و در كنار آن مشاغل خاصى در مراكز دينى داشته و به يكى از مقامهاى مالى كشيشهاى مسيحى؛ يعنى رياست اسقفهاى صور، دست يافته است. او در حالى فوت كرد كه حسرت «بطريقى بيت المقدس» را در دل داشت.
درباره خانواده و نَسب وى نيز اختلاف نظر فراوانى وجود دارد؛ اكثر مورخان بر اين عقيدهاند كه او در مملكت لاتينى بيت المقدس به دنيا آمده، اما در اين كه پدر او چه كسى بود و از كجا به بيت المقدس آمد، اتفاق نظر وجود ندارد. برخى بر اين عقيدهاند كه ويليام، اصالتاً اهل فرانسه بوده و عدهاى او را اهل ايتاليا به شمار آوردهاند، بعضى نيز وى را انگليسى و عده ديگرى او را اهل آلمان دانستهاند. يكى از علل اختلاف در خصوص سرزمين اصلى ويليام صورى، تشابه اسمى او با اسقف ديگرى از اهالى انگلستان بوده است كه به دليل اقامت در صور، او را با نام ويليام صورى مىشناسند؛ در واقع بايد گفت او ويليام صورى اول است كه در سال 1170م رياست اسقفهاى صور را به عهده داشته و ويليام صورى دوم، مولف كتاب مورد نظر ما، از او (صورى اوّل) با عنوان «سلف بزرگ ما» ياد مىكند. از آن جا كه وى مدتى در فرانسه و ايتاليا به تحصيل پرداخته، عدهاى او را فرانسوى الاصل دانستهاند.
حسن حبشى معتقد است كه او فرانسوى، آلمانى، انگليسى و يا ايتاليايى نبوده، بلكه پدر او از سكنه بيت المقدس و احتمالاً متولد قدس بوده و شايد جزء هزاران نفرى بوده كه همراه سربازان صليبى وارد قدس شدهاند، البته او در اين خصوص نظر قطعى نداده است.

ب) تحصيلات و مشاغل

ويليام از ابتداى طفوليت ميل زيادى به درس و تحصيل داشت و ناگزير به تعدادى از مدارس عصر خود كه بعضى وابسته به ديرها و كنيسهها و برخى نيز به كاخ پادشاه مرتبط بودند، رفت و آمد مىكرد. دانشآموزان اين مدارس غالباً از طبقات بالا به شمار مىآمدند. او بعدها تحصيلات خود را در فرانسه ادامه داد و علاقه زيادى به مطالعه تعاليم مسيحى نشان داد. همين موضوع باعث شد كه تعدادى از بزرگان دينى، از جمله بطرس برشلونه (بارسلون) در اسپانيا از او حمايت كنند، چرا كه او معتقد بود ويليام آينده درخشانى خواهد داشت، حمايتهاى او باعث شد كه ويليام مراتب پيشرفت را در كليساى مسيحى طى كند و تا مقام رياست اسقفهاى صور ترقى نمايد. از ديگر حاميان وى فولشرز، بطريق مقدس، بوده كه به ويليام كمك كرد به همراه عدهاى به ايتاليا اعزام شود و در آن جا به مدت دو سال تحصيل كند. از عواملى كه دامنه اطلاعات او را گسترش داد، ارتباط وى با برخى از مراكز فرهنگى در سال 1167م بوده است او در قالب هيأتى از طرف پادشاه عمورى به عنوان سفير نزد امپراطور بيزانس امانوئل، به قسطنطنيه اعزام شد تا معاهدهاى بين مملكت لاتينى و امپراطورى بيزانس براى پشتيبانى از حمله به مصر منعقد كند. در همينجا بود كه ويليام اطلاعات خود را در خصوص زبان يونانى تكميل كرد. پادشاه عمورى اعتقاد زيادى به وى داشت و از او خواست كه كتابى درباره تاريخ مملكتش بنويسد.
او مدتى نيز تربيت بلدوين چهارم، فرزند عمورى را بر عهده داشت و اين امر زمينه ارتباط او را با شمار زيادى از رجال دربار و اشراف مملكت فراهم كرد. او مدتى نيز به عنوان مستشار پادشاه عمورى خدمت كرد كه قبل از او رالف، رئيس اسقفهاى بيت الحم، اين شغل را بر عهده داشت.

ج) تأليفات و آثار علمى

ويليام صورى در باب مسائل تاريخى، سه كتاب به رشته تحرير درآورده كه دو جلد آن با جنگهاى صليبى ارتباط نزديكى دارد و كتاب سوم وى درباره فعاليتهاى مجمع كليسا بوده كه در اواخر سال 1178 ميلادى در روم منعقد شده و ويليام جزء شركت كنندگان آن بوده است. او به تقاضاى شاه عمورى، كتاب انجازات الملك عمورى Gesta Amolrici Regis را درباره وى نوشت. سپس پادشاه عمورى به او پيشنهاد كرد كه كتابى در مورد مملكتش از زمانى كه در دست لاتينها بوده بنويسيد. ويليام اين كتاب را نوشت و مطالبى درباره اميران شرقى بدان افزود و تحت عنوان اعمال امراء المشرق Gesta arientalium prinlirn نوشت كه ظاهراً اين دو كتاب از ميان رفتهاند. اما كتاب مفصل او يعنى تاريخ كبير كه درباره جنگهاى صليبى است، در قرن شانزدهم ميلادى توجه پژوهشگران را به خود جلب كرده است.40

د) روش كار كتاب تاريخ كبير يا تاريخ الحروب الصليبية

اين كتاب يك دوره نود ساله تاريخ دو مركز مهم اسلامى شرق؛ يعنى مصر و شام، بين سالهاى (1184 - 1094م) را در بر مىگيرد. پارهاى از مباحث كتاب نيز درباره مناطقى چون عراق و آسياى صغير مىباشد. ويليام صورى در تقسيم بندى كتاب خود با پيروى از روش قدما از اصطلاح «كتاب»، كه امروزه به جاى آن از فصل يا باب استفاده مىشود، بهره جسته است و هر كتاب را به چند فصل تقسيم كرده كه منظور از آنها «گفتار» است. ويليام، كتاب بزرگ خود را به 23 بخش تقسيم كرده و هر يك را با عنوان كتاب آورده است. همه بخشها تقريباً از نظر تعداد صفحه برابرند، به جز كتاب آخر كه كوچكتر است. او در بحث خود، براى هر پادشاه دو كتاب اختصاص داده است، غير از گودفروى كه تنها يك كتاب به او اختصاص يافته، زيرا مدت حكومت وى از يك سال تجاوز نكرده است و او جزء كسانى كه به عنوان پادشاه، حكومت مملكت بيت المقدس را بدست گرفتند به حساب نمىآيد و از ميان آنها، تنها كسى است كه توانسته است لقب حامى مزار مقدس را دريافت نمايد.
هم چنين ويليام، درباره بولروين چهارم، سه كتاب اختصاص داده است. فصلهاى هر كتاب بخشهاى كوتاهى در حدود يك صفحه و حداكثر دو صفحه است. هر كتاب، تقريباً سى فصل است به جز فصل آخر كه خلاصهاى از مطالب قبلى است.
ويليام قبل از آنكه به «گودفروى» بپردازد، هشت كتاب به صورت مقدمه آورده است:
در كتابهاى اول، دوم و سوم، از بيدارى يا خيزش مسيحيت براى آزاد سازى قدس صحبت كرده و فعاليتهاى «پطرس ناسك» را كه از طلايه داران لشكركشى اول مسيحيان غير نظامى بوده، شرح داده است. سپس به تجمعات آن در قسطنطنيه پرداخته و تصرف نيقيه و پيشروى به آسياى صغير را توضيح داده است. در كتاب چهارم، از تصرف شمال شام و شروع محاصره انطاكيه بدست مسيحيان سخن گفته و كتاب پنجم به محاصره انطاكيه و تصرف آن اختصاص يافته است.
كتاب ششم، شامل گرفتارىها و دستآوردهاى صليبيان از اين محاصره و پيروزىهايشان مىباشد، كه زمينه ساز جدائى و انشقاق در بين صفوف آنها شد. در كتاب هفتم، اين بحث را طرح كرده كه اگر اين اتفاق مىافتاد آنها پيشروى شان را بسوى بيت المقدس ادامه مىدادند. كتاب هشتم، مربوط به پايان سفر حج و تصرف قدس است. در كتابهاى نهم، دهم، يازدهم و دوازدهم مطالبى از «گادفروى» و «ملك بولد وين اول» و گسترش قلمرو حكومت او آورده و سپس مباحثى درباره بلدوين دوم و ناآرامى در شمال شام ذكر نموده است كه كل اين مطالب، جلد اول كتاب فعلى ويليام صورى را تشكيل مىدهد.
مباحث كتاب سيزدهم تا بيست و سوم كه در جلد دوم كتاب فعلى ويليام وجود دارد، از قرار زير است:
كتاب سيزدهم شامل: تصرف صور و گسترش نفوذ مماليك برديگر سرزمينهاى لاتينى است.
كتاب چهاردهم: شامل فولك foulgue بعنوان امير بيت المقدس و ناآرامى در سوريه شمالى است.
كتاب پانزدهم: درباره تلاشهاى امپراطور يوحنا براى گسترش نفوذ خود بر امير نشينهاى لاتينى است.
كتاب شانزدهم: شامل همكارى و مشاركت بلدوين سوم و مادرش ملكه مليزند در فرمانروايى سومين هجوم صليبى مىباشد.
كتاب هفدهم: درباره تصرف عسقلان به جاى تداوم سومين هجوم صليبى است.
كتاب هجدهم: در خصوص اوج قدرتمندى قدس لاتينى در زمان بلدوين سوم و سرآغاز استيلا بر مصر مىباشد.
كتاب نوزدهم: شامل دوران عمورى اول و منازعه بر سر مصر است.
كتاب بيستم: در باب كشاكش بر سر مصر است.
كتاب بيست و يكم: در خصوص ناكامى بلدوين جذامى در سلطه بر بيت المقدس مىباشد.
كتاب بيست و دوم: شامل نزاع بر سر منافع شخصى است.
كتاب بيست و سوم: در خصوص اين سؤال است كه آيا نجات قدس از توانايى ريمون كنت طرابلس خارج بود يا بدست ريمون امكانپذير بود؟
طرح اين سؤال از سوى ويليام صورى دلالت بر آن دارد كه اين بحث در اثناء درگيرى بين اميران صليبى كه هر يك در تلاش براى تصرف بيت المقدس بودند، مطرح و نوشته شده است، در حالى كه اوضاع و احوال، به ويژه ظهور ايوبيان در مصر، خطرى براى صليبيان بود كه ويليام آن را درك كرده و بدان صادقانه و صراحتاً پرداخته است. سير حوادث هم نظر او را تأييد نموده است.
لازم به ذكر است كه اين كتاب، در اصل به زبان انگليسى نوشته شده و بعدها به عربى ترجمه شده است. از اين كتاب، دو ترجمه به زبان عربى صورت گرفته است: يكى، از سهيل زكار و ديگرى از حسن حبشى. در اين تحقيق از ترجمه عربى سهيل زكار از كتاب )History of deeds done beyond the sea( استفاده شده است.

[donsaeid]

نگرش ويليام صورى به اسلام و مسلمانان در طى جنگهاى صليبى
در اين فصل نمونههايى از نظريات ويليام را كه در كتاب دو جلدى خود آورده است، ارائه مىدهيم:

1. ذكر پيامبر اسلام و نحوه گسترش اسلام
ويليام درباره پيامبر اسلام و روند گسترش اسلام آورده است كه:
بنابر آنچه از تاريخهاى قديم بر مىآيد، باورها و انديشههاى محمدصلى الله عليه وآله در دوره امپراطورى هراكليوس جاى پاى محكمى در شرق پيدا كرد. محمدصلى الله عليه وآله... اعلام نمود كه پيامبرى است مبعوث از جانب خداوند... و بر شرق، خاصه شبه جزيره عربستان استيلا يافت. و بذرى... كه كاشته بود توسط جانشينانش به زور شمشير و سختگيرى و نه از طريق وعظ و ارشاد41 براى اجبار مردم به گردن نهادن به باورهاى پيامبرصلى الله عليه وآله منتشر شد.42
ويليام صورى به هنگام توصيف انطاكيه و تصرف آن به دست ملكشاه سلجوقى مىنويسد:... زمانى كه هم شرق به لرزه در آمده و جانشينان محمدصلى الله عليه وآله بازور بر همه سرزمينهاى شرق مسلط شده و آنها را به مذهب و دين و اعتقادات فاسد خود در آوردند، (مردم) اين شهر از تحقير پيامبران خود دارى كرده و در حد توان خود از پذيرش سيطره قوم كافر (مسلمانان) امتناع كرده بودند.43

2. رفتار عمر در قدس
عمر در مدت اقامت خود در اين شهر، در باره احوال ساكنان آن بررسىهاى دقيقى انجام داد. ... وى در خصوص موقعيت و محل كليساى قيامت نيز تحقيق كرد كه خرابهها و باقى ماندههاى كليسا به او نشان داده شد. او دستور به تجديد بناى كليسا داد و براى اين امر پول كافى اختصاص داد و صنعتگران و كارگران و ديگر ملزومات، نظير چوب و سنگ مرمر را آماده كرد، به گونهاى كه ساختمان بنا، در مدت كوتاهى به پايان رسيد. سپس زمينهاى با ارزشى را به اين كليسا اختصاص داد كه عوايد حاصل از آنها براى برآوردن نيازها و ملزومات كليسا و تعمير و تعويض وسايل آن، نظير مشعلها و... به كار مىرفت.44

3. اطلاق واژه كفار بر مسلمانان
ويليام صورى در جاى جاى كتاب خود از مسلمانان با واژه كفار نام برده است؛ براى مثال در مبحث تصرف انطاكيه به دست ملكشاه سلجوقى مىنويسد: لقد اصبحت خاضعه للكفره أى للمسلمين.45

4. فتح فلسطين به دست مسلمانان
ويليام دليل اصلى فتح فلسطين به دست مسلمانان را اين گونه بيان مىكند:
ميان ايرانيان و روميان بر سر مناطق [مرزى]، درگيرى وجود داشت و اندكى قبل از مسلمانان، كسرى (پادشاه ايران) به سوريه حمله كرد. او شهرهاى آنجا را ويران ساخت، خانهها را به آتش كشيد، كنيسهها را خراب كرد و مردمان آن را محبوس ساخت. كسرى پس از آن كه بر قدس دست يافت، 36 هزار نفر از ساكنان آن جا را به قتل رساند و «صليب صلبوت» را با خود به ايران برد. ... بعد از مدت كوتاهى، قيصر حكومت روم را در دست گرفت و پس از جنگ با كسرى سرزمينهاى تحت تابعيت او را ويران ساخت... از اين رو، زمانى كه عربها به اين سرزمينها وارد شدند، شهرها را متروك يافتند و با استفاده از فرصت بدست آمده به طرف قدس حركت كردند. در اين شهر، جز عده كمى از مسيحيان، كسى باقى نمانده بود و اعراب در مقابل دريافت جزيه، به آنها اجازه اقامت در شهر دادند.46

5. تشريح وضع قدس
و بدين طريق، شهر قدس تحت سلطه دشمنان بى ايمان درآمد و علت آن گناهانى بود كه ما (مسيحيان) مرتكب مىشديم. شهر قدس چهارصد سال يوغ بندگى و ظلم و ستم را تحمل كرد و در اين مدت، بسته به روحيات امير و حاكمى كه بر آن سلطه داشت، وضعيت شهر تغيير مىكرد. گاهى اوقات اوضاع بهتر مىشد و گاهى هم به وخامت مىگراييد؛ حال او شبيه مريضى بود كه با تغيير آب و هوا مرض وى شدت و ضعف پيدا كند47... .

6. ستايش هارون الرشيد

ويليام مىنويسد «با اين وجود خداوند در دوره حكومت هارون الرشيد حاكم بى نظير و قابل ستايش بر تمام شرق سلطه داشت؛ امن و آسايش را بر ملتش ارزانى داشت؛ شخصيت بزرگ و تسامح و ادب كم نظير اين مرد تا به امروز مايه اعجاب و شگفتى در شرق است.»48




7. نمونههايى از آزار و سختگيرى بر مسيحيان از سوى مسلمانان

بعد از اين (تخريب كليسا) اوضاع مسيحيان بدتر شد و اين وضعيت صرفاً به دليل احساس ياس و نااميدى ناشى از تخريب كليسا نبود، بلكه سختگيرىهاى ناشى از خدمات اضافى بود كه بر آنها (مسيحيان) تحميل مىشد؛ از آنها جزيه و مالياتهاى سنگين طلب مىشد و اين كارها بر خلاف عرف و امتيازهايى بود كه حكام پيشين به مسيحيان داده بودند. علاوه بر اين، از اجراى مراسم دينى ممانعت به عمل مىآمد و آنها را مجبور به ماندن در خانهها مىكردند، به ويژه در ايام و روزهاى مقدس جرأت نداشتند ميان مردم ديده شوند. پس از مدتى، خانههاى مسيحيان نيز براى آنها نا امن گرديد، چرا كه دشمنان به خانههايشان سنگ و آشغال و كثافت پرتاب مىكردند؛ آنان بدون محاكمه مجازات مىشدند؛ اموالشان مصادره و دارايىهايشان به سرقت مىرفت؛ فرزندان و دخترانشان از خانهها دزديده مىشدند و به زور يا به سخنهاى ملايم و وعدههاى شيرين، مسيحيان مجبور به ترك دين خويش مىگرديدند.49
ويليام مورد ديگرى از آزار مسلمانان به مسيحيان را اين گونه وصف مىكند:
مسجد الاقصى براى مسلمانان اهميت خاصى داشت. مرد مسلمانى براى اين كه بهانهاى پيدا كند تا مسيحيان را از قدس اخراج كند، شبانه جسد سگ مردهاى را به مسجد مىاندازد و هنگامى كه مسلمانان براى اداى نماز صبح به مسجد مىروند، جسد سگ را در آن جا مىبينند و فكر مىكنند كه مسيحيان اين كار را انجام دادهاند. جماعت خشمگين با حركت در شهر و ايجاد سر و صدا تلاش مىكنند تا حكم قتل همه مسيحيان را بگيرند. مسيحيان نيز خود را براى مرگ آماده مىكنند. يك جوان مسيحى كه اوضاع را چنين مىبيند به دروغ، اتهام انداختن جسد را به گردن مىگيرد تا بقيه نجات يابند.50

8. برخورد نامناسب سلاجقه با زائران مسيحى

بدنبال شكست امپراطور بيزانس از سلاجقه و ايجاد شرايط نامناسب براى مسيحيان، نااميدى شديدى ساكنان سرزمين فلسطين را در بر گرفته بود. در اين خصوص ويليام صورى آورده است: «پس از آن كه گروه بزرگى از مسيحيان يونانى و لاتين (اروپا) كه در سرزمينهاى دشمن با مرگ به هزار گونه روبهرو شده بودند، به آنها اجازه ورود مىدادند كه اين گروه به قصد زيارت اماكن مقدسه وارد بيت المقدس شوند، اما نگهبان دروازههاى شهر فقط به شرطى به آنها اجازه ورود مىداد كه يك سكه طلا (به عنوان جزيه نقدى) بپردازند. از آن جا كه بسيارى از حجاج دارايى خود را در راه از دست داده بودند و چيزى نداشتند كه به عنوان جزيه پرداخت نمايند، اين مسئله بحرانساز شد و بدين ترتيب، بيش از هزار نفر از حجاجى كه منتظر ورود به شهر بودند، در بيرون ديوارهاى شهر از گرسنگى و بى لباسى (عيارى) جان باختند.51 حجاجى هم كه توانايى پرداخت جزيه را داشتند وضع بهترى نداشتند، چون هر آن در معرض اهانتها و تهاجمات قرار داشتند و ممكن بود فردى به صورتشان آب دهان بيندازد يا مشتى بر گوششان بنوازد».52
ويليام درباره رفتار بد تركان با مسيحيان و رفتار خوب و مناسب مصريان و ايرانيان با مسيحيان آورده است: «بعد از مرگ الحاكم، پسرش الظاهر، بر سر كار آمد. وى معاهدهاى را كه پدرش كنار گذاشته بود با رومانوس امپراطور قسطنطنيه تجديد كرد و امتياز ساخت مجدد كليساى قيامت را به آنها اعطا كرد... .
با اين حال گرفتارىهاى متوالى كه هر روز شكل جديدى به خود مىگرفت، پايان نيافت و... هر وقت كه امير يا نماينده جديدى از طرف خليفه فرستاده مىشد، تنبيههاى تازهاى به كار گرفته مىشد و با شيوههاى ديگرى اموال مردم چپاول مىشد و ادعا مىشد كه امپراطور (خليفه) دستور داده است كه در صورت تأخير پرداخت جزيه و ماليات، كليساها را خراب بكنند... با اين همه، در زمان حكومت ايرانيان (خليفه بغداد) و مصريان، مسيحيان اوضاع بهترى داشتند، ولى با افزايش قدرت تركان به حدى كه سرزمينهاى مصر و ايران را در بر گرفت، اوضاع و احوال مسيحيان دوباره رو به وخامت گذاشت و وقتى كه قدس به سلطه آنها در آمد، ملت (يا قوم) خداوند در طول 38 سال،53 گرفتارىهاى عظيمى را متحمل شدند.54

9. برخورد نامناسب تركان با مقدسات مسيحيان
ويليام صورى در اين خصوص مىنويسد:
«تركها حرمت مقدسات را رعايت نمىكردند؛ اماكن مقدس را آلوده ساخته و كاهنان را از آنجا بيرون انداخته بودند؛ آنها كليساها را براى كارهاى پست و ناپاك بكار گرفته و از برخى از اتاقها و كاخهاى مقدس به عنوان اصطبل اسبها و ديگر حيوانات باركش استفاده مىكردند و در آنها كارها و مشاغلى داير شده بود كه با شان اين اماكن تناسب نداشت؛ عكسهاى قديسين از ديوارها محو شده و... تركان خشم خود را بر سر اين تصاوير ريخته بودند؛ انگار كه آن اشخاص زنده بودند، چشمانشان را در آورده و بينىهايشان را كنده بودند و عكسها را با گل و كثافت و نجاسات آلوده كرده و يا پوشانده بودند.»55

10. خيانت مسيحيان ساكن شهرها و هتك حرمت نواميس مسيحيان توسط تركان
در جريان محاصره شهر «رها» كه مدتها به درازا كشيد، فردى مسيحى از اشراف شهر به اهالى خيانت كرد و لشكريان صليبى را كه تحت فرماندهى «بوهيموند» قرار داشتند، به شهر راه داد. در جريان مذاكرات پنهانى اين فرد با سران صليبيان، حادثهاى رخ مىدهد كه انگيزه او را براى راه دادن مسيحيان تشديد مىكند. اين حادثه از قرار زير است:
روزى فيروز از محل كار، پسرش را به منزل مىفرستد موقعى كه پسر وارد خانه مىشود با منظره زشت و خواركنندهاى روبهرو مىشود و متوجه مىشود كه مادرش در آغوش يكى از امراى ترك است. جوان دچار رعب و وحشت مىشود و به سرعت نزد پدر بر مىگردد و واقعه را به او خبر مىدهد و با تلخكامى مىگويد: آيا كافى نيست اين سگانِ كثيف ما را تحت يوغ و عبوديت و بندگى فرو مىكوبند و هر روزه املاك كليسا را دزدانه بالا مىكشند تا جايى كه قوانين ازدواج را پايمال كرده و روابط آن را از هم مىگسلند اگر قرار است زندگى كنم، به كمك خداوند اين اهانتها را به پايان رسانده و آنها را به آنچه مستحقاند خواهم رساند.56

11. عهد شكنى اميران ترك در مبادله اسيران و فروش شهرها
نويسنده در بخشهايى از كتاب به معاهداتى كه ميان اميران ترك و لشكريان صليبى بسته مىشود، اشاره دارد. اين اميران عمدتاً افرادى هستند كه حكومت و امارت چند شهر و حومه را بر عهده دارند و با عقد قرار داد با صليبيان از مقاومت در برابر آنها پرهيز مىكنند و در عوض امنيت و موقعيت خود را حفظ مىنمايند، ويليام صورى در يك مورد به عهد شكنى اميرى از تركان بنام بالاس Balas اشاره مىكند و مىنويسد:
يكى از اشراف و بزرگان ترك به نام بالاس از قبل حاكم سروج بود با (كونت) معاهدهاى مىبندد و خواهان روابط دوستانه بين آنها مىشود... روزى از كونت دعوت مىكند تا براى مهمانى به قلعه او برود، ولى قصدش آن بود كه وى را به قتل برساند. اما كونت از اين توطئه مطلع مىشود و از مهلكه جان سالم بدر مىبرد. در اين واقعه عدهاى از همراهانش به اسارت در مىآيند كه بعداً بين دو طرف مبادله مىشوند، اما بلدوين تصميم مىگيرد كه ديگر با هيچ تركى پيمان دوستى نبندد. در نزديكى همين منطقه حاكم ديگرى از تركان به نام بالدوك Balduk حكومت داشت. وى شهر قديمى سميساط را به كونت فروخته بود، اما در برآوردن شروط عقد تأخير مىكرد... و «بلدوين» دستور داد گردن او را بزنند.57
به نظر مىرسد مولف در صدد است با نقل حادثه بالاس و عهد شكنى او، پيمان شكنى بلدوين را توجيه نمايد. لازم به ذكر است كه فروش شهرها و حاكميتهاى مستقل و كوچك و معاهده آنها با مسيحيان نشانگر ناتوانى حكومت مركزى و تفرق نيروهاى مسلمان مىباشد.

[donsaeid]

12. عامل ترس و وصف لشكريان مسلمان
زمانى كه «كربوغا» انطاكيه را محاصره كرد تا مسيحيان را از آن بيرون كند، محاصره مدتى به درازا كشيد، مسيحيان فردى را براى مذاكره نزد وى فرستادند و او از ديدن هيبت و عظمت لشكر مسلمانان دچار تعجب مىشود و... تصميم مىگيرد كه هر آنچه را در خلال ديدار با كربوغا اتفاق افتاده به طور مفصل بيان كرده و گفتهها، تهديدها و هيبت اين امير مغرور و متكبر را براى عموم مردم توضيح دهد،58 اما گودفرى با نگرانى از اين كه بيان اين مطالب به صورت مفصل باعث رعب و وحشت مردم شود، از پطرس (فرستاده مذكور) مىخواهد كه از ذكر جزئيات خوددارى و تنها به اين مسئله اشاره كند كه دشمن خواستار ادامه جنگ است.59
اين نكته نشان مىدهد كه سپاهيان مسلمان از نظر مجهز بودن و كثرت عدد در موقعيت مطلوبى قرار داشتند، اما نويسنده به ويژگىهاى اين سپاهيان اشاره نكرده است.

13. وصف غنايمى كه از كربوغا گرفته شده بود
ويليام در اين خصوص مىنويسد:
بعد از پايان جنگ، مردم با (مسيحيان) به اردوگاه دشمن برگشته و در آن جا مقادير زيادى از انواع اشياء ضرورى و نيز اندوختههايى از گنجينهها و دفينههاى شرقى يافتند به گونهاى كه ارزش گذارى و اندازهگيرى كالاهايى، مانند طلا، نقره، جواهر، پارچههاى حريرى و لباس گرانقيمت غير ممكن بود. مقدارى ظروف زيبا؛ هم از لحاظ ساخت هم از لحاظ موادى كه در آن به كار رفته بود، وجود داشت. هم چنين، گلههاى اسب، رمه و... در آن موجود بود. علاوه بر اينها، مقادير زيادى مواد غذايى و حبوبات نيز يافت مىشد.60

14. استفاده مسلمانان از ساحران در جنگ
ويليام صورى در ادامه بحث محاصره قدس مىنويسد: حادثهاى كه از ذكر آن نمىتوان گذشت اين است كه در بين اسباب جنگى كه مسيحيان در خارج از ديوارهاى شهر قرار داده بودند، وسيلهاى بود كه صخرههاى بزرگ را به داخل شهر پرتاب مىكرد و خرابى و كشتار فجيعى به وجود مىآورد. وقتى كه كفار (مسلمين) متوجه شدند كه به هيچ وجه نمىتوانند با اين وسيله مقابله كنند، دو جادوگر استخدام كردند تا با وردهاى خود آن را به يك وسيله ضعيف تبديل كنند. موقعى كه اين جادوگران روى ديوار مشغول خواندن اوراد خود بودند، سنگى از همين وسيله به آنها برخورد و هر دو به همراه سه جوان، كه دستيارشان بودند، از بالا افتادند.61

15. وصف مردمان معره (ثروت و تكبر)
وى در وصف مردمان معُره مىنويسد:
ساكنان اين شهر به مال و ثروت هنگفت خويش. متكبر و مغرور بودند و به دليل آن كه تعداد زيادى از افراد ملت ما (مسيحيان) را در درگيرىهاى قبلى كشته بودند، بسيار به خود مىباليدند و فخر فروشى مىكردند و اين عمل آن قدر قهرمانانه بود كه هميشه بدان مباهات مىكردند. آنها لشكريان مسيحى را به حدى تحقير كردند كه انواع دشنامها را نثار بزرگان و رهبران ما مىكردند و به صليبهايى كه بر روى ديوارها و برجها قرار داده شده بود بى احترامى مىكردند و بر اين تمثالهاى مقدس آب دهان مىانداختند.62
در ادامه ويليام صورى درباره نحوه دفاع سكنه اين شهر از خودشان مىنويسد: مدافعان داخل ديوارهاى شهر (معُره) با تمام توان از خود دفاع مىكردند؛ سنگها و اشياء مختلف را به سوى حمله كنندگان پرتاب مىكردند و حتى كندوهاى زنبور عسل را كه پر از زنبور بودند و آتش و گچ زنده را نيز به كار گرفتند، ولى سرانجام ناكام ماندند.63

16. حمله راهزنان به لشكر مسيحيان
صورى مىنويسد:
هنگامى كه مسيحيان از «معره» حركت كردند، همه چيز بر وفق مراد آنها بود. تنها مشكل آنها، آزار و اذيت راهزنان بود كه به طور مداوم به عقبه لشكر حمله مىكردند؛ راهزنان گاه گاهى به صورت مخفيانه به افراد مريض و مُسن كه توانايى همراهى با لشكر را نداشتند هجوم مىبردند و به قتل و غارت مىپرداختند. كونت (كنت) مجبور شد با اين حملات به شدت برخورد كند، به گونهاى كه خودش در آخر لشكر حركت مىكرد.64

17. كمك رساندن حكام برخى از شهرها به مسيحيان
ويليام صورى در اين باره مطالبى آورده است از جمله آن كه:
«زمانى كه لشكر زائران مسيحى از شهرهاى شيزر، حماه، و حمص عبور مىكردند. حكام اين شهرها ملزومات و وسايل آسايش و رفاه مورد نياز آنها را فراهم كردند علاوه بر اين، در سرزمينهاى بين راه و قلعههايى كه در اين منطقه قرار داشت، هدايايى از طلا، نقره، گلههاى حيوانات و ديگر ملزوماتى كه براى زنده ماندن در صحرا لازم است، در اختيار مسيحيان قرار مىگرفت... در اين منطقه چه در شمال و چه در جنوب شهرى نبود كه مسيحيان از آنجا عبور كنند و هدايايى براى آنها فرستاده نشود».65
به اين ترتيب، مشخص مىشود كه پيشروى نيروهاى صليبى هميشه ناشى از جنگ جويى و توانايى نظامى آنها نبوده، بلكه اهالى برخى از شهرها كه تسليم شده بودند، به آنها يارى مىرساندند. درباره اين كه، اين كمكها از روى همدلى بوده يا صرفاً به خاطر حفظ امنيتشان بوده است، به روشنى معلوم نيست و مولف نيز بدان اشارهاى نكرده است.

18. رفتار مسيحيان ساكن در بلاد اسلامى (خيانتكارى)
ويليام صورى در خصوص عبور لشكريان مسيحى از نزديكى شهر طرابلس مىنويسد: در شهر طرابلس بيش از دو هزار مسيحى در اين شرايط گرفتار بودند (سكونت داشتند)، زمانى كه شنيدند لشكر مسيحى به شهر نزديك مىشود، به فرماندهان لشكر پيام رساندند كه از كنار شهر بزرگوارانه نگذرند، بلكه اگر لازم شد شهر را محاصره كنند، چون احتمال دارد شهر در عرض چند روز به تصرف آنها درآيد و اگر هم چنين نشد، مبلغ هنگفتى پول از حاكم بگيرند و او را در آنجا ابقا كنند تا آزادى مسيحيان در بند را فراهم كند.66

19. برخورد اهالى مصر با مسيحيان ساكن قدس
بعد از آن كه مسيحيان انطاكيه را تصرف كردند، اقتدار تركان و ايرانيان در منطقه رو به ضعف گذاشت. مصريان با استفاده از اين فرصت، قدس را تصرف كردند، اما به آنها خبر دادند كه لشكريان صليبى به شهر نزديك مىشوند. در نقل اين روايت، ويليام صورى مىنويسد: همه مسلمانان در مسجد جمع شدند و در باره جلوگيرى از پيشروى لشكر ما (مسيحيان) به مشاوره پرداختند؛ ابتدا تصميم گرفتند در صورت پيشروى صليبيان همه ساكنان مسيحى را بكشند و پس از تخريب كليساى قيامت، قبر مسيح را نيز به طور كامل ويران كنند... اما بالاخره به اين نتيجه رسيدند كه چنين عملى بر دشمنى و خشم صليبىها خواهد افزود و براى همين از اين تصميم صرف نظر كردند و به جاى آن در صدد برآمدند همه دارائىها و اموال آنها را از دستشان بگيرند؛ از اين رو، از آنها مبلغ چهارده هزار سكه طلا (به عنوان جزيه) در خواست كردند و اسقف بزرگ شهر مجبور به پرداخت اين مبلغ شد... اين مبلغ به قدرى زياد بود كه ارزش همه املاك مسيحيان ساكن قدس در اين حد نبود.67
اين سرقت اموال براى كفار (مسلمانان) كفايت نكرد، بلكه همه مسيحيان جز زنان، مريضان و كودكان را از شهر بيرون كردند و در حالى كه آنان در روستاهاى اطراف بر اثر گرسنگى و برهنگى جان مىباختند، لشكر ما رسيد.68

20. فاطميان و مسيحيان و خليفه الحاكم
ويليام صورى در اين باره مىنويسد:
رنجهاى مسيحيان در تحت سلطه مصرىها كاهش يافت، درست شبيه فرد زندانى كه گاهى به او استراحت داده مىشود و تا زمانى كه الحاكم، خليفه مصر شد وضع بدين منوال بود. شرارتها و جنايتهاى الحاكم، از جنايتهاى همه فرمانروايان قبل از او پيشى گرفت تا حدى كه نام او براى نسلهاى بعد كه چيزهايى از ديوانگى وى مىشنيدند، ضرب المثل شد. از كارهاى زشتى كه وى مرتكب شد، تخريب كليساى قيامت بود. اين كليسا در اساس توسط ماكسيموس بزرگ، اسقف قدس و به فرمان امپراطور قسطنطيه بنا شده بود كه بعدها در دوره هراكليوس (هرقل) تجديد بنا شد. در روايات نقل شده است كه چون مادر الحاكم مسيحى بود وى اين سختگيرىها را انجام مىداد تا متهم به طرفدارى از مسيحيان نشود.69

21. وصف قصرقاهره و جايگاه خليفه فاطمى و سلطان
ويليام صورى شهر قاهره و جايگاه خليفه فاطمى و سلطان را اين گونه وصف كرده است: «به دليل آن كه قصر اين پادشاه (دارالخلافه) در نوع خود بى نظير است و به شكلى ساخته شده كه كاملاً با دنياى ما غريب و متفاوت است، بهتر آن ديدم كه در اينجا به تفصيل آن را بر اساس گفتههاى موثق كسانى كه آن امير بزرگ (خليفه فاطمى) را زيارت كردند، توصيف كنم.
هيو، حاكم قيساريه به همراه سلطان وارد قاهره شد و با همراهان به طرف كاخى كه در زبان مصرى كسكره )cascare( ناميده مىشد راهنمايى شد آنها از داخل دهليزهايى كه هيچ روشنايى نداشت، عبور كردند.70 بعد از عبور از نگهبانان اول و دوم به يك حياط وسيع روباز (بدون سقف) هدايت شدند كه نور خورشيد بر آن مىتابيد و زمين با سنگهاى رنگارنگ و متنوع فرش شده بود و در اطراف آن اتاقهايى از سنگ مرمر قرار داشت كه سقفشان با طلا تزئين شده بود و از لحاظ مواد و هنر به گونهاى بود كه ابهت پادشاهى را بر مىتابيد و حوضهايى از سنگ مرمر وجود داشت كه از آب زلال پر بودند و همچنين انواع پرندگان كه بزرگتر از پرندگان منطقه ما بودند و براى ما ناشناخته بودند.
بعد از عبور از اين محوطه به ساختمانهايى رسيدند كه از لحاظ هنرى بر آن چه قبلاً ديده بودند، برترى داشت همان گونه كه ساختمانهاى قبلى بر ساختمانهاى عادى برترى داشت. در اين جا نيز انواع مختلفى از حيوانات بودند كه تنها قلم يك نقاش يا ذهن يك شاعر قادر به خلق آنهاست يا فقط مىتوان آنها را در خواب مشاهده كرد. پس از عبور از ميان دهليزهاى تنگ و باريك وراههاى پيچ در پيچ، به خود قصر رسيدند. در آن جا سلطان دو بار بر زمين سجده كرد و با فروتنى در مقابل خليفه ايستاد و چنان اظهار تعبد كرد كه تنها لايق خداوند است سپس براى سومين بار در مقابل او خم شد و شمشيرش را از كمر گشوده بر زمين نهاد. پس از آن پردهها كنار رفت و تخت خلافت نمايان شد. خليفه بر روى آن با صورتى متبسم و گشاده بر زمين نشسته بود و اطرافش را مشاوران و نزديكان خاصش احاطه كرده بود71... .
در پايان، سلطان خواستههاى مسيحيان را مطرح كرد و خليفه نيز آنها را پذيرفت. پس از آن هيو، رئيس هيأت مسيحيان از او خواست كه رضايت خود را با دست دادن تأييد كند، خليفه در ابتدا از اين كار اجتناب ورزيد ولى به اصرار سلطان با «هيو» دست پيمان داد. هيو طورى آزادانه با خليفه صحبت مىكرد كه اطرافيان او به وحشت افتادند.
لازم به ذكر است كه ويليام صورى در اين قسمت از كتاب اشاره مىكند كه در مصر عملاً كارها در دست سلطان بود نه خليفه.

[donsaeid]

22. ستايش خردمندى و درايت نورالدين زنگى
ويليام صورى با اشاره به خردمندى، بصيرت و آگاهى نورالدين زندگى، سلطان مصر، مىنويسد: در محاصره شهر بانياس، تركان با تمام نيرو به ادامه جنگ اصرار داشتند و لطمات شديدى به مدافعان شهر زدند و با فشارهايى كه بر مردم وارد آوردند، آنها را در آستانه تسليم قرار داده بودند. در اين اوضاع، پادشاه متوجه شد كه شهر بانياس از بلاهاى سخت رنج مىبرد و نمايندگانى فرستاد تا از امير انطاكيه و كنت طرابلس يارى بخواهد... اين دو امير با نيروهاى خود به يارى مردم بانياس شتافتند.
به نورالدين خبر رسيد كه اين دو فرمانده به (ملك) پادشاه ملحق شدهاند و همگى با هم به طرف شهر بانياس در حركت هستند، اين امير (نورالدين) كه از خردمندى و درايت بسيارى در تدبير امور و كارها برخوردار بود، متوجه شد كه عقب نشينى در جريان خطرات و حوادث نامعلوم نشانه عقل است و اين در حالى بود كه وى تا آن زمان موفق به گشودن قلعهها و ويران ساختن حصارها شده بود و مدافعان تمام اميد خود را از دست داده بودند. به اين دليل، دست از محاصره برداشت و به نقطهاى دورتر در سرزمين خود عقب نشينى كرد.72

23. توطئه قتل نورالدين زنگى و اوصاف وى
مؤلف درباره قتل نورالدين و خصال و اوصاف وى مىنويسد:
«زنگى» در نتيجه پيروزىهاى درخشانى كه در تصرف شهرها بدست آورده بود، شديداً گرفتار عجب و غرور شد و بلافاصله به محاصره «قلعه جعبر» كه در كنار فرات قرار داشت اقدام نمود، اما در پى توطئه پنهانى حاكم شهر با برخى از اهل حرم و نزديكان او، چند تن از غلامانش، او را در شبى كه از شدت باده خوارى مست شده بود، در چادرش به قتل رساندند.
حاكم شهر از قاتلين زنگى در داخل ديوارهاى شهر استقبال (پذيرايى) كرد و بدين ترتيب آنها از انتقامجويى خانواده وى رهايى يافتند و همه لشكريان زنگى با محروم شدن از حمايت رئيسشان دچار هزيمت شده و گريختند. دو فرزندش يكى در موصل و ديگرى (نورالدين) در حلب به جاى وى نشستند. نورالدين مرد حكيم، عاقل و فرزانه بود و مطابق اعتقادات دينى خود، انسانى خدا ترس بود كه از لحاظ مالى ارث و ميراث فراوانى از پدر برده بود.73

24. علل ضعف مسيحيان و قدرت گرفتن مسلمانان در دوره صلاح الدين ايوبى
ويليام شرح مىدهد كه مسئله اين است كه چرا پدران ما على رغم شمار اندكشان، با شجاعت تمام، دشمنانى كه تعداد آنها بسيار زيادتر بود، شكست مىدادند و چرا نصرت الهى و رحمت آسمانى شامل حال آنها مىشد و آوردن اسم مسيحى، رعب و وحشت در دل مردمان خداشناس مىانداخت... . در حالى كه غالباً، مردان ما در اين ايام مغلوب و مقهور دشمنانى مىشوند كه از آنها كمتر و ضعيفتر هستند و تلاشهايشان عمدتاً نافرجام مىماند و در مقابل دشمنان مجبور به تسليم مىشوند.
بررسى دقيق اين وضع نشان مىدهد كه ما گرفتار لعن و نفرين الهى شدهايم؛ دليل اول: آن كه اجداد ما مردان متدينى بودند و از خدا خوف داشتند، در حالى كه امروزه به جاى آنان نسلى شرور و فرزندانى گناهكار نشستهاند كه به ظاهر پايبند مذهب مسيح، ولى در عمل بدنبال همه نوع محرماتى هستند و... طبيعى است كه خداوند يارى خود را از ايشان دريغ نمايد. اين حال و روز مردان عصر حاضر به ويژه ساكنان شرق است و اگر فردى بخواهد رذائل اخلاقى آنان را به تحرير بكشد، از كثرت مطالب و زشتى آنها ناتوان خواهد بود.74
دليل دوم: جنگ جويان اوليه كه در دورههاى قبلى به سرزمينهاى شرق مىرفتند، براى مبارزه در راه عقيده خويش به امور نظامى و نظامى گرى علاقه داشتند و داراى تجربه كافى در برخورد با مشكلات و گرفتارىهاى معركه نبرد بودند و نيز مهارت زيادى در به كار بردن سلاحها و ابزار آلات جنگى داشتند. بر عكس، ساكنان شرق به علت آرامش مستمر و سكون بيش از حد، ضعيف گشته و در فنون جنگى و اصول رزمى مهارت نداشته و در تنبلى و كسالت و بى خبرى به سر مىبردند و به همين دليل، عجيب نبود كه عده قليلى بر گروه كثيرى پيروز مىشدند، چرا كه در چنين كارهايى (جنگ) افرادى كه در كار بست ابزار آلات، سر رشته و مهارت مستمر داشته باشند، به راحتى بر كسانى كه در اين زمينه آموزش نديدهاند غلبه مىكنند.
دليل سوم: در دورههاى اوليه هر شهر براى خود حاكمى داشت و با توجه به بيان ارسطو مىتوان گفت كه اين شهرها پشتيبان يكديگر نبودند و با يكديگر ارتباط متقابل نداشتند. آنها در هنگام جنگ نيز بيش از آن كه از مسيحيان بهراسند، از هم پيمانان مسلمان خود مىهراسيدند اما در حال حاضر، همه اين ممالك تحت اراده يك شخص قرار گرفته و زنگى وحشى توانسته است كه بر همه آنها استيلا يابد و... .75
ويليام صورى در ادامه به نورالدين و صلاح الدين ايوبى و توانايى آنها در ايجاد يكپارچگى و اعمال سلطه بر شهرهاى اطراف اشاره كرده و مىگويد: صلاح الدين از خانوادهاى دون پايه برخاسته است.76

نتيجهگيرى
جنگهاى صليبى هيچ نتيجه مادى براى صليبىها به بار نياورد؛ مدتى بيت المقدس بدست آنان افتاد، اما به زودى مسلمانان آنان را عقب رانده و بر بيت المقدس چيره شدند، تنها نتيجه مهم اين جنگها به ارمغان آوردن مرگ و بينوايى براى مسلمانان و مسيحيان، به خصوص سكنه آسياى صغير و فلسطين بود. در طى اين دوران، كلمه مسيحى در مقابل همه غير مسيحيان قرار گرفت و آزادسازى سرزمين مقدس، فكر مشترك مسيحيان اروپا شد.
نتيجه كلى اين مقاله آن است كه اروپاييان ثواب جنگ صليبى را همانا عفو گناهان خويش تلقى مىكردند و جهاد مذهبى كه پاپها آن را طرح كردند، بدين عقيده دامن زد. در حالى كه دنياى غرب با انگيزههاى متفاوت متوجه شرق شد، جهان اسلام در آستانه جنگهاى صليبى وضعيت ناآرامى داشت؛ با شكست غزنويان، سلاجقه بر سر كار آمدند كه آنها نيز پس از مدتى در سراشيبى سقوط افتادند و به سلسلههاى مختلف اتابكان تقسيم شدند. در مصر، خلفاى فاطمى در حال افول بودند و حكومت ايوبيان جاى آنان را گرفت، در حالى كه خلافت عباسى بغداد براى تضعيف خلفاى فاطمى مصر با صليبيان روابط دوستانهاى داشت، اندلس با سقوط امويان وارد يك دوران ملوك الطوايفى شد و صليبيان با فتح تولد و (طليطله) بر اندلس دست يافتند و جزيره سيسيل هم به دست نورماندىها افتاد.
به هر حال، مسيحيان در اين زمان دين اسلام را يك بدعت در دين مسيح، محمدصلى الله عليه وآله را ضد مسيح و اسلام را زيان آور تلقى مىكردند. تصور مخدوشى كه نويسندگان مسيحى سدههاى هشتم تا سيزدهم ميلادى از خود ارائه دادند، به دليل برترى فرهنگى مسلمانان در اندلس و... ايجاد شد، مسيحيان براى اسلام و پيامبر آن، ضعفهاى اخلاقى زيادى بر شمردهاند. مسخره كردن مسلمانان تمسخر دين اسلام را در پىداشت، تلاشى بود كه صليبيان براى ارائه چهره مخدوش و تحريف شده از اسلام انجام مىدادند؛ آنها اسلام را دين خشونت، زور و شمشير مىدانستند و آن را به عنوان «دين تن آسانى» معرفى مىكردند. نويسندگانى، چون «پدرود آلافونسوى» اسپانيايى، پير معزز، روبركتونى و... در نوشتهها و رديههاى خود درباره اسلام، اين دين را بدعت و بى محتوا معرفى مىكردند. جنگهاى صليبى شناخت واقع بينانهترى از اسلام به مسيحيان داد، اما مسيحيان بيشتر به شناخت شخصيت پيامبر اسلامصلى الله عليه وآله توجه كردند تا دين اسلام و نيز بيشتر مورخان به شرح خلفا اميران و بزرگان جهان اسلام همت گماردند، چرا كه شناختى از اسلام نداشتند.
نورمن دانيل در كتاب اسلام و غرب و نيز ادوارد گيبون در كتاب انحطاط و سقوط امپراطورى روم به شخصيت پيامبرصلى الله عليه وآله، تعاليم و هيبت وى پرداخته و حكومت شهرهاى مكه و مدينه را نماينده ظاهرى حكومت دموكراسى ناميدهاند.
اما ويليامصورى كه تحصيلات خود را نه تنها در ديرها و كنيسهها، بلكه در فرانسه ادامه داد و تا مقام رياست اسقفهاى صور رسيد و در جنگهاى صليبى حضور داشت، به عنوان يكى از نويسندگان جنگهاى صليبى تاريخ نود ساله اين جنگها را از (1184 - 1094م) به زبان لاتينى به رشته تحرير درآورده است، بنا به اظهارات سهيل زكار، مترجم عربى اين كتاب، ويليام با واژههاى دشنامآميز به پيامبر اسلام اهانت كرده و از مسلمانان با واژه كفار ياد كرده است او دين محمدصلى الله عليه وآله را مذهبى معرفى مىكند كه به زور در سرزمينهاى شرقى گسترش يافته و انديشههاى فاسد و اعتقادات خرافى خود را در آن جا رواج داده است. او علت اصلى فتح فلسطين به دست مسلمانان را خالى بودن سكنه فلسطين و آزاد شدن آنها از دست پادشاه ايران به دست قيصر روم دانسته و مىنويسد: زمانى كه مسلمانان بر قدس دست يافتند، اين منطقه چهارصد سال زير يوغ بندگى ظلم و ستم قرار گرفت. او هارون الرشيد خليفه عباسى را كه با شارلمانى و صليبيان روابط دوستانهاى داشت، ستوده است و در سراسر كتاب خود به نمونههايى از سختگيرىها و آزارهاى مسيحيان از سوى مسلمانان، مانند تخريب كليساها، گرفتن ماليات، مصادره اموال، دزديدن فرزندان و دختران، ترك دين (به زور يا با وعدههاى شيرين)، برخورد نامناسب سلاجقه و تركان با زوار مسيحى و جان باختن آنها، برخورد نامناسب تركان با مقدسات مسيحيان، هتك حرمت نواميس مسيحيان به دست تركان، استفاده مسلمانان از ساحران در جنگ، وصف مردمان معمره (ثروت و تكبر آنها) و... پرداخته است.
با توجه به اين مطالب به نظر مىرسد كه نويسندگان مسيحى، به خصوص در طى جنگهاى صليبى، ديدگاه مثبتى از مسلمانان و دين اسلام نداشتند، خصوصاً افرادى، مانند ويليام صورى كه عنوان رياست اسقفهاى صور را نيز داشته است و به كار بردن واژههاى توهينآميز و دشنام گونه به پيامبر اسلام و اطلاق واژه كفار بر مسلمين، ديدگاه او را درباره اسلام و مسلمانان نشان مىدهد. او از هارون الرشيد كه با صليبيان روابط دوستانه داشت، به نيكى ياد مىكند، بدون آن كه به لشكريان مسلمان از نظر كثرت عدد و مطلوبيت موقعيت، توجهى كند؛ اين نكات كاملاً نگرش او را نشان مىدهد.
بدين ترتيب، مشاهده مىكنيم كه انگيزه آزادسازى شهر مقدس قدس براى صليبيان چنان اهميتى داشت كه حتى كسانى چون ويليام صورى كه در رديف دانشمندان و محققان محسوب مىشود به حقيقت اسلام و مسلمانان توجهى نكرده و به ارائه تصويرى مخدوش از اسلام و مسلمانان كمك كردهاند. تنها در پايان جنگهاى صليبى و آشنايى غرب با تمدن شرق و اسلام بود كه اين ديد مغرضانه و مخدوش تعديل يافت و محققان اروپايى گردشى اندك و نامحسوس در آثار قلمى خود، با هدف معرفى دين اسلام و مسلمانان و نتايج جنگهاى صليبى ايجاد كردند.

[donsaeid]

پاپ، آتش جنگ صليبي را مي افروزد

پاپ بنديكت شانزدهم نسخه برابر اصل پاپ اوربان دوم، عامل جنگ هاي صليبي است. اين پاپ جديد نيز مانند پيشواي پيشين خود از دروغ و فريب استفاده و مسيحيان را عليه اسلام بسيج مي كند و كينه و نفرت نسبت به مسلمانان را در وجود آنان بر مي انگيزد.


پاپ بنديكت شانزدهم نسخه برابر اصل پاپ اوربان دوم، عامل جنگ هاي صليبي است. اين پاپ جديد نيز مانند پيشواي پيشين خود از دروغ و فريب استفاده و مسيحيان را عليه اسلام بسيج مي كند و كينه و نفرت نسبت به مسلمانان را در وجود آنان بر مي انگيزد.
اين اولين بار نيست كه پاپ بنديكت شانزدهم زبان به اهانت اسلام مي گشايد، چيزي كه در اين مرتبه تازه مي نمايد، اهانت هايش به رسول مكرم اسلام است ؛ شخصيتي كه پاپ مي داند اهانت به آن، اهانت به يك ميليارد و نيم مسلمان و آغاز يك مرحله بسيار خطرناك در تاريخ روابط ميان اسلام و غرب است و ممكن است درگيري شديدي با خود به همراه داشته باشد كه چند دهه به طول بيانجامد.

عبارت هاي خشونت بار

جنگ ابتدا در تفكر افراد شكل مي گيرد و اين عبارت ها و كلمات هستند كه آتش جنگ را مي افروزند. شدت خشونت كلمات گهگاه ممكن است از شدت خشونت بمب هاي اتمي نيز بيشتر باشد. هنگامي كه چنين عبارات اهانت آميز و خشونت طلبانه اي بر زبان پاپ، رهبر معنوي مسيحيان جاري مي شود، اين بدان معناست كه وي در صدد به راه انداختن جنگ و درگيري است. نكته مبرهن آنكه پاپ مسئول تمامي فجايعي است كه جهان در نتيجه جنگ صليبي به خود خواهد ديد ؛ جنگي كه با عبارات پاپ به راه خواهد افتاد.

آيا واقعا پاپ نمي داند عبارت هايي كه به زبان مي آورد، اهانت به احساسات مسلمانان است و رسول خدايي كه به او توهين مي كند، در نگاه امت اسلام عزيزتر از پدر، فرزند، مال، ميهن و جان است؟

آيا رهبر كاتوليك هاي جهان نمي داند كه با اين اهانت ها، آتشفشان خشم و غضب جهان اسلام بر افروخته خواهد شد و تلاش علماي مسلمان نيز براي آرام كردن پيروان خشمگين دين اسلام بي فايده خواهد بود؟

آيا هيچ كدام از مشاورانش اين مسئله را به او تذكر ندادند؟ آيا پاپ به تنهايي و بدون اينكه از كارشناسان امر كمك بگيرد، تصميم گيري مي كند ؛ كارشناساني كه خطر اين اقدام را به او گوشزد كنند؟

نمي توانم هرگز اين مسئله را بپذيرم كه اظهارات پاپ از عدم آشنايي وي با دين مبين اسلام نشات مي گيرد و فكر نمي كنم هيچ مسلماني بپذيرد پاپ كه بطن كتب قديم را مورد موشكافي قرار داده است تا بتواند متني را بياورد كه از آن طريق پيام خود را به مسيحيان ابلاغ كند، از حقيقت اسلام بي خبر باشد. اظهارات پاپ جنايتي عليه مسلمانان است و با هدف برافروختن آتش جنگ صليبي صورت مي گيرد. اظهارات رهبر كاتوليك هاي جهان يك جنايت جنگي است و پاپ بنديكت شانزدهم كه به سان پاپ اوربان دوم جرقه جنگ را مي زند، نيز يك مجرم شناخته مي شود.



ولي او نمي داند!!

مسئله دومي كه نشان مي دهد جناب پاپ ما را احمق پنداشته است، بر زبان راندن اين عبارت است كه "نمي دانستم عبارت ها و جملات بنده خشم مسلمانان را بر مي انگيزد و يا اهانت به آنان شمرده مي شود."

اميدوارم خوانندگان مرا ببخشند. بنده تلاش مي كنم تا از حد آن ادبي كه اسلام به من آموزانده است و اصول اخلاقي كه مربوط به گفتگو است و آن را از سيره پيامبر اكرم فرا گرفته ام، پا فراتر نگذارم ؛ ولي اظهارات پاپ اهانت ديگري به مسلمانان است. آيا جناب پاپ، رهبر كاتوليك هاي جهان نمي دانند كه اهانت به رسول اكرم (ص) بدترين نوع اهانت به يك انسان مسلمان است و احساساتش را جريحه دار مي سازد و خشمش را بر مي انگيزد؟ آيا مي توان پذيرفت كه پاپ تا اين حد نادان و كودن است؟ آيا در تمام واتيكان يك فرد عاقل وجود ندارد كه به پاپ بگويد اهانت به رسول خدا، جنگ عليه اسلام و اقدامي تروريستي عليه پيروان آن به شمار مي رود و تاثير آن بيشتر از پرتاب يك بمب اتمي بر سر پايتخت يكي از كشورهاي اسلامي است؟ آيا پاپ معتقد است كه ما تا اين حد كودن و نادان هستيم كه باور كنيم ايشان از تاثير حرف هايش بي خبر است؟



فريبكاري

دليلي كه مدافعان پاپ براي توجيه حرف هاي سرور خود عنوان مي كنند، آن است كه متن اين عبارات برگرفته از كتاب يك امپراتور بيزانسي است. آيا هيچ متن ديگري نبود كه جناب پاپ بدان استناد كند؟ چرا از ميان تمامي متون، اين متن را انتخاب كرده است؟ چرا دقيقا حرف هاي امپراتور بيزانس را ذكر كرده است؟

هر پژوهشگري در جهان مي داند وقتي كه فردي متني را اقتباس مي كند، با ذكر آن در انديشه اثبات درستي آراي خود و يا نتايجي است كه در مطالعاتش به آن دست يافته است و يا شايد از آن به عنوان برهان و دليلي براي اقناع ديگران استفاده مي كند به اين اعتبار كه صاحب متن قابل اعتماد است و يا از ارزش علمي خاصي برخوردار است.

هيچ پژوهشگري در دنيا وجود ندارد كه قولي را نقل كند، بدون آنكه به درستي آن ايمان داشته باشد ؛ مگر آنكه ذكر آن، براي رد و يا اثبات بطلان آن باشد و در غير اين دو صورت، ذكرش بي معنا است. اگر اين گفته ما حقيقتي باشد كه تمامي پژوهشگران از آن آگاه هستند ؛ آيا جناب پاپ كه براي ايراد سخنراني در مورد دانش و ايمان به دانشگاه رفته، از اين قاعده بي خبر بوده است؟

در يك جمع بندي مي توان گفت كه بيانات واتيكان در مورد اظهارات پاپ و همچنين تلاش برخي ها براي تاكيد بر نسبت دادن اظهارات به امپراتور بيزانسي و سلب مسئوليت از پاپ، با هدف فريبكاري است. انتخاب و اقتباس از متن كتاب مذكور، باعث مي شود كه مسئوليت وجود هر گونه اهانت در متن نيز بر عهده وي بيافتد.

يكي ديگر از خدعه ها و نيرنگ ها، آن است كه پاپ پس از آن اظهارات اهانت آميز، گفت: "متاسفم از اينكه مسلمانان اظهارات بنده را بد فهميدند." اين نيز خود نيرنگ ديگري است. اين عبارت به معناي عذرخواهي نيست، بلكه به معناي محكوم كردن مسلمانان به كژفهمي است.

منظور از اينكه مسلمانان عبارت ها را بد فهميده اند، چيست؟ منظور از برداشت صحيح از اظهارات پاپ چه مي باشد؟ اين خود يك اهانت ديگر به مسلمانان است. جناب پاپ گفته اند كه محمد تنها چيزهاي بد و غير انساني را با خود به همراه آورده است. آيا امكان دارد كه انسان در فهم اين عبارت دچار مشكل شود؟

ضمنا بهانه اقتباس از كتاب امپراتور بيزانسي، شايسته رهبر مسيحيان جهان نيست، بلكه او خود تماما مسئول اين متن وقيحانه و زشت است.

پاپ در بيانات خود مي گويد: متاسف است كه اظهاراتش به شيوه اي تفسير شده كه مقصود وي را نمي رساند. واقعا منظور و مقصود جناب پاپ از بيان عباراتي كه در واقع اهانت به يك ميليارد و نيم انسان به شمار مي رود، چيست؟ آيا نمي داند كه كنترل آتشفشان خشم و غضب مسلمانان غير ممكن است و عبارت هايي كه بر زبان جاري ساخته، امكان همزيستي مسالمت آميز و گفتگو ميان اسلام و مسيحيت را از بين مي برد.



اين همان تروريسم است!

انتظار مي رود كه مسلمانان در بخش هاي مختلف جهان در واكنش به اهانت هاي پاپ به دين مبين اسلام و حضرت ختمي مرتبت، دست به اقدامات خشونت آميز بزنند كه به تبع آن، رسانه هاي غربي بار ديگر مسلمانان را به تروريست بودن متهم مي كنند. سوال اينجاست: آيا مسلمانان بايد بدون هيچ واكنشي، تمامي تحقيرها را بپذيرند؟

بنده اميدوارم كه مسلمانان خويشتندار باشند و واكنش هاي شان محدود به اعتراضات مسالمت آميز همچون راهپيمايي و قطع ارتباط با واتيكان باشد و مسلمانان نيز از كليساها و شهروندان مسيحي مقيم كشورهايشان حمايت كنند، چرا كه اين اقدام يك تعهد ديني به شمار مي رود. در همين حال آن كساني كه در توصيف واكنش هاي مسلمانان از عبارت "تروريستي" استفاده مي كنند، دست از كارهاي خود بردارند ؛ زيرا عبارت هاي پاپ بزرگ ترين اقدام تروريستي در تاريخ به شمار مي رود.

پاپ با اظهارات تروريستي خود آتش فتنه، جنگ و اقدامات تروريستي را برافروخت ؛ اظهاراتي كه تنها از زبان فردي با مقاصد پليد بيان مي شود.

عبارت هاي پاپ باعث افزايش كينه و نفرت مسلمانان نسبت به غرب مي شود، كينه اي كه به دنبال حملات اشغالگران آمريكايي به عراق و افغانستان و حمايت هاي غربي از حملات صهيونيستي به فلسطين و لبنان روند فزاينده اي به خود گرفته است ؛ ولي قدر مسلم آن است كه اظهارات پاپ به حدي بر شدت اين تنفر مي افزايد كه كنترل آن به امري محال بدل مي شود و ديگر مسلماني بر روي كره خاكي باقي نخواهد ماند كه احساس درد، اندوه و ميل به انتقام گرفتن در وجودش نباشد. پس مي توان گفت كه اولين قرباني عبارت هاي اهانت آميز پاپ به اسلام و پيامبر اكرم، آرامش و ثبات جهاني است.



عذرخواهي آشكار و روشن

پاپ به اسلام و مسلمانان توهين كرده است، پس چرا به وضوح پوزش نمي خواهد و به بطلان اين متن اعتراف نمي كند و خود را از آن مبرا نمي سازد.

عذرخواهي براي خاموش كردن آتشي كه پاپ با اظهارات خود روشن ساخته است، كافي نيست ؛ ولي از تاثير آن مي كاهد و ممكن است اين فرصت را به آناني كه در صدد تحكيم همزيستي مسالمت آميز ميان غرب و اسلام هستند، بدهد تا مسلمانان را به گذار از اين بحران فراخوانند.

عذرخواهي بايد به صورتي كاملا آشكار و روشن باشد، پاپ بايد به اشتباه خود اعتراف كند و حرف هاي خود را پس بگيرد كه اين حداقل چيزي است كه امكان دارد مسلمانان آن را بپذيرند.

اگر پاپ آن قدر مغرور است كه از عذرخواهي خودداري مي كند و به كاري كه كرده است، مي بالد ؛ پس بايد مسئوليت تمامي رخدادها و اتفاقات احتمالي را بپذيرد. بي گمان آينده آبستن فجايع بسياري است و غرب و مخصوصا پاپ مسئول كامل آن هستند.



قطع روابط

تمامي دولت هاي اسلامي بايد رابطه خود را با واتيكان قطع كنند، تمامي سفراي خود در واتيكان را فراخوانده و سفراي واتيكان در كشورهايشان را اخراج كنند. اين واكنش صريح و روشن است كه مي تواند مقداري از خشم و غضب مسلمانان و احتمال خروج واكنش هاي آنان از دايره كنترل بكاهد.

نظام هاي حاكم در كشورهاي اسلامي در صورت عدم واكنش صريح به اظهارات پاپ، مورد خشم و غضب مسلمانان قرار خواهند گرفت و شايد دولت هاي اسلامي يكي ديگر از قربانيان آتشي باشند كه پاپ با اظهارات احمقانه خود افروخت.

واكنش ضعيف نظام هاي حاكم بر كشورهاي اسلامي كه تنها خواستار ارائه سند شده و از پاپ در مورد اظهاراتش توضيح خواسته اند، هر چه بيشتر بر خشم و غضب مسلمانان مي افزايد.

در اينجا از مسئولان ترك مي خواهم كه با سفر پاپ به كشورشان مخالفت كنند. از تمامي علماي و رهبران جهان اسلام نيز مي خواهم كه مسلمانان را به پايبندي به اصول اخلاقي اسلام و حمايت از كليساها و مسيحيان فرا بخوانند، چرا كه ما بر اساس اخلاق و عدالت اسلامي با آنان برخورد خواهيم كرد. به پاپ نيز مي گوييم كه پاپ اوربان دوم جنگ صليبي را به پا كرد كه به مدت هشتاد سال ادامه يافت ؛ ولي پس از اين مدت اروپايي ها شكست خورده و مهزوم به اروپا بازگشتند. شكست كامل آمريكا در عراق و افغانستان و شكست صهيونيست ها در فلسطين بهترين پاسخ به اظهارات اهانت آميز پاپ بنديكت شانزدهم به دين مبين اسلام و حضرت ختمي مرتبت، محمد مصطفي (ص) خواهد بود.

[donsaeid]

نقش شيعيان فاطمى در جنگ هاى صليبى



جنگ هاى صليبى آن بخش از تاريخ اسلام و مسيحيت است كه بيشتر از منظر غربى ها تحليل شده و اروپاييان پيش و بيش از مسلمانان به بررسى و پژوهش در مورد آن پرداخته اند.اين مقاله بر آن است تا با بهره بردارى از متون و منابع تاريخى, نقش واقعى شيعيان فاطمى در جنگ هاى صليبى را تبيين نمايد.


جنگ هاى صليبى آن بخش از تاريخ اسلام و مسيحيت است كه بيشتر از منظر غربى ها تحليل شده و اروپاييان پيش و بيش از مسلمانان به بررسى و پژوهش در مورد آن پرداخته اند. مسلمانان خصوصا نخبگان آن ها در قرون پنجم و ششم هجرى, به جنگ هاى صليبى, به عنوان يك حادثه درجه دوم نگاه كرده اند. اين ديدگاه علاوه بر فرعى دانستن جنگ هاى صليبى, در مدرسه تاريخ نگارى اسلامى هم اثر گذاشت و اين تإثير, در ناديده گرفتن نقش تاريخى اسماعيليان متجلى شد, به طورى كه مقاومت و پايدارى فاطميان مصر در مقابل صليبى ها مورد غفلت قرار گرفت و حتى آن دولت به عنوان دعوت كننده صليبى ها به مشرق زمين معرفى شد. اين مقاله بر آن است تا با بهره بردارى از متون و منابع تاريخى, نقش واقعى شيعيان فاطمى در جنگ هاى صليبى را تبيين نمايد.

واژه هاى كليدى: اسماعيليه, فاطميان, جنگ هاى صليبى, مسيحيت, بيت المقدس.

پيش گفتار

اختلافات سياسى بعد از درگذشت پيامبر(ص), خود موضوع اساسى منازعات فكرى و كلامى در قرون بعدى شد. هم چنين آشنايى مسلمانان قرون نخستين با انديشه ها و آيين هاى تازه, سوالات جديدى را در اذهان شكل داد, به گونه اى كه بخشى از افراد جامعه نسبت به بعضى از بنيان هاى اسلام شبهه نموده و جز گروهى از مردم كه به دور از هر گونه منازعه فكرى و سياسى, روح معنويت را در خود تقويت كرده و در مسير بزرگداشت ((تصوف)) دل خوش كردند, عموم مسلمانان با روى آوردن به دو حوزه فكرى كلام و فقه سياسى به اختلافات سياسى دامن زده و آن را تشديد نمودند. اكثريت جامعه اسلامى با الهام از ماجراى ((سقيفه)) و وجوب ((اجتهاد)) در مقابل ((نص)), هر نوع حاكميت اجتماعى را تإييد كردند. اقليت جامعه نيز با رد اين نظر و در پرتو نصوص دينى و بنوى, اعتقاد به امامت را پذيرفت. از اواسط قرن پنجم كه اين ديدگاه و نظريه ها در قالب كتب و رسائل تدوين و دست به دست شد و در كنار دو خلافت مدعى در بغداد و قاهره, دو دولت مقتدر سلجوقى و اسماعيلى با ((درفش و دينار)) و ((برهان و برداشت)) به ترويج و تحكيم اين نظريه ها همت گماشتند, بر گسترش بحران هاى داخلى افزوده شد و حكومت هاى توجيه گر دو نظريه, دغدغه بقاى خويش را بيش از پيش نمايان كردند, به حدى كه در هجوم گسترده صليبى ها به سرزمين هاى شرقى جهان اسلام, مروجان نظريه نخست, دولت هاى طرفدار دومين ديدگاه را بيش از صليبى ها دشمن داشتند. از سوى ديگر, اسماعيليان ـ اعم از مستعلويان و نزاريان ـ كه شاخص ترين بخش گروه دوم بودند, با تكيه بر فلسفه انسان شناسى و جهان شناسى خود, كتاب ((انديشه سياسى)) را حكيمانه به رشته تحرير در آورده و با اثرگذارى جدى بر فكر و انديشه مردم, جغرافياى سياسى ـ اجتماعى را بر هم زدند. اينان به علت وجود دوره يك صد و پنجاه ساله نخستين كه در ادبيات اسماعيلى از آن به ((دوره ستر)) و در ادبيات استشراق به ((دوره كمون)) تعبير شده و آميختگى واقعيت تاريخى با اسطوره, افسانه و حدس از مشخصات آن است, بيشتر از ساير فرقه ها محل مناقشه واقع شده اند.
ضمن اين كه ابتكار عمل بخشى از جامعه اسماعيلى ـ نزاريان ـ در مقابله با مخالفان فكرى و سياسى خود به وسيله ترور باعث شد تا نگاه خصمانه اكثريت جامعه اسلامى به آنان تقويت شود, به حدى كه نقش تاريخى اين فرقه در جغرافياى اسلام, از جمله نقش آن ها در جنگ هاى صليبى, به شايستگى ديده نشود.
شرق شناسان نيز اين واقعيت تاريخى را كتمان كردند; زيرا خود در طول ((جنگ هاى صليبى)) با ترور پادشاه صلبى بيت المقدس و فرزند حاكم صليبى انطاكيه و... به دست اسماعيليان, از اين حربه آسيب ديدند. ضمن اين كه اساس فعاليت هاى خاورشناسى و اسلام شناسى آنان با عبور از منابع اهل سنت شكل گرفته بود و ارائه تصوير خشن از نزاريان به عنوان جريان ملحد و بى دين و شاخ و برگ دادن به عقايد و خيال پردازى درباره هويت تاريخى آنان, نگرش تاريخى ايشان را بيشتر مغشوش كرد. در اين ميان, اسماعيليان مستعلوى يا فاطميان به عنوان يك نيروى قدرتمند سياسى در مصر و بخش هايى از شام, بر اساس انديشه دينى خود با صليبيون جنگيدند و تا زمان انقراض دولتشان با اين دشمنان اصلى مسلمين مصالحه و مسامحه نكردند.

فاطميان و جنگ صليب
در اواخر قرن پنجم هجرى با توجه به توسعه طلبى سلجوقيان, سلطه فاطميان در شام رو به سستى گراييد و جز مناطق محدودى از ساحل مديترانه در جنوب شام در اختيار آن ها نماند.(1) سلجوقيان نيز همانند فاطميان قصد داشتند حوزه فرمانروايى رقيب را شهر به شهر تسخير كنند. اتسزبن اوق(2) كه فلسطين و سپس دمشق را تصرف كرده بود, در سال 470ه" / 1077م. قصد مصر كرد, اما بدر الجمالى وزير مقتدر فاطمى او را شكست داد.(3) پس از مرگ ملكشاه سلجوقى, اكثر مناطق شام تحت نفوذ تتش فرزند الب ارسلان قرار داشت و او نيز فلسطين را به ((ارتق)) سپرد. در زمان درگيرى صليبيان در آسياى صغير و شمال شام, فاطميان از فرصت درگيرى سلجوقيان با صليبى ها استفاده كرده و فلسطين را از بنوارتق باز پس گرفتند.(4) از اين پس كه مقارن نفوذ صليبى ها به مناطق مركزى و جنوبى شام است, نقش اسماعيليان فاطمى در جنگ صليب آشكار مى شود.

نخستين اتهام
از اتهامات تاريخى عليه فاطميان, يكى همكارى افضل بن بدر جمالى وزير دولت فاطمى با مهاجمان صليبى عليه سلجوقيان است كه توسط تاريخ نگاران اهل سنت و مورخان صليبى بر كتاب تاريخ افزوده شده است. در ميان تاريخ نگاران سنى مذهب ضداسماعيلى مى توان از ازدى,(5) نويرى,(6) ابن خلدون,(7) سيوطى,( ابن تغرى بردى(9) و ابن اثير نام برد. ابن اثير كه ديگران در اين برداشت وام دار او هستند, اين نظر را با ترديد و با عبارت ((الله اعلم)) بيان كرده و درباره فاطميان مى نويسد: ((... و ارسلوا الى الفرنج يدعونهم الى الخروج الى الشام ليمكوه و يكونوا بينهم و بين المسلمين, و الله اعلم)).(10)
از صليبى ها نيز ريموند آگيل(11) و ويليان صورى(12) بر حضور سفيران مصرى نزد صليبى ها در انطاكيه تإكيد دارند و تاريخ نگاران معاصر نيز با برداشت از اين دو منبع بر وجود پيمان همكارى و دوستى فاطميان و صليبى ها پاى فشرده اند. رنه گروسه مى گويد: ((فاطميان مصر كه نمى توانستند تصرف فلسطين توسط تركان را ناديده بگيرند, هنگامى كه از نبرد ميان فرنگيان با ترك ها در انطاكيه آگاه شدند فرصت را براى پس گرفتن استان فلسطين مغتنم شمردند. البته اين اقدام خيانتى به اسلام بود, اما در آن زمان مقام وزارت اعظم توسط يك ارمنى مسلمان شده اشغال شده بود كه بدبختانه ايمان اسلامى بسيار ملايمى داشت. اين وزير از دين برگشته كه متوجه شوق و ذوق صليبيون براى گرفتن اورشليم نبود, سفيرى نزد فرنگى ها به انطاكيه فرستاد و پيشنهاد كرد براى تقسيم متصرفات ترك ها در سوريه و فلسطين پيمانى نظامى منعقد شود; به اين ترتيب كه انطاكيه و سوريه به فرنگيان و فلسطين و اورشليم به مصر تعلق گيرد.
صليبيون از رد اين پيشنهاد خوددارى كردند. با آن كه هدف اصلى آن ها اورشليم بود, از سفير پذيرايى شايانى شد و دولت مصر را به شدت براى اين كار تشويق كردند. هدف اصلى آنان تقسيم نيروهاى اسلامى بود و تا زمانى كه انطاكيه به تصرف درنيامده بود, روحيه ترك ها را با يادآورى حمله مصريان به فلسطين تضعيف مى كردند. سرفرمانده صليبيون, بسيار مودبانه, سيصد سر بريده ترك هايى را كه در نزديكى درياچه انطاكيه كشته بودند به سفير مصر تقديم كرد البته براى استوارى پيمان, هديه ناقابلى بود. پس از آن, ديگر مصرىها ترديد به خود راه نداده و به ترك هاى فلسطين حمله بردند و در 26 اوت 1908 اورشليم را از آن ها پس گرفتند)).(13)
رانسيمان نيز در اين باره مى نويسد: ((آن گاه كه صليبيان هنوز در قسطنطنيه بودند, آلكسيوس به ايشان سفارش كرده بود كه سعى نمايند به نحوى با دولت فاطمى مصر كنار آيند. فاطميان از دشمنان آشتى ناپذير تركان بودند و با رعاياى مسيحى هم كيش خود مدارا مى كردند و گذشته از آن همواره آماده بودند تا با سلاطين عيسوى با راه سازش روند. از قرار معلوم صليبيان اين اندرز امپراطور را به گوش نگرفتند, اما در اوايل فصل بهار سفيرانى از طرف الافضل, صدراعظم مقتدر خليفه خردسال وقت المستعلى, به لشكرگاه صليبيان در برابر انطاكيه وارد شدند. به نظر مى رسد كه الافضل پيشنهادى مبنى بر تقسيم امپراطورى سلجوقيان كرده بود, بدين نحو كه صليبيان مى بايست شمال شام را برداشته و فاطميان فلسطين را از آن خود مى كردند. جاى ترديد نيست كه الافضل صليبيان را مگر سربازان مزدور امپراطور نمى پنداشت و با در نظر گرفتن اوضاع و احوال روز و احتمال حمله قريب الوقوع تركان, مطمئن بود پيشنهادش را به جان و دل خواهند پذيرفت. سران باخترى, سفيران دربار مصر را دوستانه پذيرفتند, اما خويشتن را پاىبند ميثاقى معين نساختند. مصريان چند هفته اى در لشكرگاه صليبيان به سر بردند, سپس به همراه هيإت كوچكى از نمايندگان فرانك ها, با پيش كشى هاى بسيار كه عمده اش غنائم پيروزى ششم مارس بود, راه بازگشت به ميهن خود را در پيش گرفتند)).(14)
((هاميلتون گيپ)) نيز كه به ارسال سفير از سوى فاطميان نزد صليبى ها اشاره كرده, تإكيد مى كند كه اهل صليب پاسخ سفير فاطمى را با اصرار به حمله به بيت المقدس دادند.(15) منابع غربى از سفارت دوم افضل بن بدر جمالى به صليبى ها در تاريخ 20 جمادىالاول 492 / 10 آوريل 1099. در منطقه عرقه(16) سخن گفته اند,(17) در صورتى كه اولا: هيچ يك از متون اسلامى در مورد اين سفارت سخنى نگفته اند, و ثانيا: در ميان منابع صليبى, ((فوچه دچارتر)) تاريخ نگار همراه و معاصر جنگ اول صليبى در كتاب خود به هيچ يك از اين دو سفارت اشاره نكرده است. آن چه مسلم است اين است كه افضل بن بدر جمالى وزير فاطميان پس از آن كه پى به انگيزه حقيقى صليبى ها برد, در مقابل آن ها ايستاد و در صحنه هاى متعددى با آن ها جنگيد.(1

[donsaeid]

فاطميان در برابر تهاجم صليبى
پس از محاصره بيت المقدس توسط صليبى ها, افتخارالدوله حاكم فاطمى شهر, سياست دفاعى خود را تقويت كرد و دستور داد به منظور تشديد فشار عليه صليبى ها, آب چاه ها و چشمه ها جز چشمه ((سلوان))(19) را سمآلود كنند. به گفته ويليام صورى, اين سياست به منزله ايجاد مانع بزرگى در مقابل صليبى ها بود.(20) حاكم بيت المقدس نيز مسيحيان ساكن شهر را اخراج كرد.(21)
محاصره صليبى ها و مقاومت مسلمانان در درون شهر تشديد مى شد. در اين هنگام تعداد كشتى هاى جنگى ((ژنوايى)) به فرماندهى دو برادر ماجراجو ((ويليام امبرياچو))(22) و ((پريموس امبرياچو))(23) به بندر ((يافا))(24) رسيد و آن جا را اشغال كرد.(25) در مقابل اين تهاجم و در تاريخ شعبان 492 / 1099م. افضل بن بدر جمالى با سپاهى بزرگ از مصر بيرون آمد تا محاصره قدس را بشكند.(26) ابن قلانسى در اين باره مى گويد: ((و انتهت اليهم خروج الافضل من مصر فى العساكر الدثره لجهادهم)).(27)
پس از چندين روز محاصره و تبادل آتش, بيت المقدس در 22 شعبان 492 / 15 ژوئيه 1099. سقوط كرد.(2 اقرار تاريخ نگاران صليبى معاصر جنگ ها(29) بر كشتار بى رحمانه ساكنان اين شهر, نظر رانسيمان تاريخ پژوه معاصر غربى را تإييد مى نمايد:
((صليبيان كه بعد از آن همه بدبختى و رنج, مستى اين پيروزى عظيم عقلشان را زايل كرده بود بى محابا به خيابان ها و كوى و برزن و مساجد و خانه ها ريخته, هر كه را ديدند, از زن و مرد و كودك, بى دريغ به قتل رساندند. سرتاسر بعدازظهر و شب آن روز كشتار مردم ادامه داشت و پرچم تانكرد مهر امان پناهندگان مسجدالاقصى نشد. بامدادان روز بعد, گروهى از سربازان به قهر به مسجد درآمده, تيغ در پناهندگان نهادند)).(30)

فاطميان پس از سقوط بيت المقدس
افضل بن بدر جمالى كه با سپاهى مجهز روانه فلسطين شده بود در عسقلان خيمه زد. (31) سپاه صليبى در سه گروه متشكل و مستقل به فرماندهى گودفروا, روبرت نورمندى و ريمون سن ژيلى در ((سهل مجدل))(32) اردو زد و در نوزدهم رمضان 492 / دوازدهم اگوست 1099. به سپاه فاطمى حمله برد(33) و آن را شكست داد.(34)
تاريخ نگاران قديم و جديد علت شكست فاطميان در اين جنگ را ناهمگونى ارتش آن ها مى دانند.(35) با اين تجربه, طبيعى بود كه افضل جمالى براى سازمان جديد نيروى جنگى خود برنامه ريزى كند. او تصميم گرفت سپاه جديدى به نام ((حجريه)) كه بنا به نظر ابن خلكان تا حدود زيادى شبيه دو سپاه صليبى ((شهسواران پرستشگاه)) و ((مهمان نوازان)) بود(36) تإسيس كند و پس از آن, نظاميان سازمان يافته ديگرى به نام ((ترابى)) و ((افضليه)) تشكيل دهد. صليبى هاى پيروز بعد از نبرد اخير, دشت هاى منطقه وسطاى فلسطين يا ((الجليل)) به مركزيت ((طبريه))(37) را اشغال و اميرنشين جديدالجليل(3 را تابع دولت صليبى بيت المقدس تإسيس كردند.
گودفروا بندر ((ارسوف))(39) در شمال يافا را در ذىالحجه 492 / اكتبر 1099. اشغال كرد.
بندر سوق الجيشى ((يافا)) كه به منزله دريچه درياى مديترانه محسوب مى شد(40) براى صليبى ها اهميت خاصى داشت. اشغال اين بندر و تقويت پايگاه هاى دفاعى آن را از سوى صليبى ها به كمك نيروى دريايى جمهورىهاى سه گانه ژنوا, پيزا و نيز(41) و پس از آن, سقوط ((حيفا))(42) در اوت 1100.(43) و قيساريه در 494ه" / 1101م. كه با قتل عام ساكنان مسلمان توسط صليبى ها از اختيار فاطميان خارج شد, زمينه تقويت دولت صليبى در شام را فراهم كرد. پس از اين مرحله و در نخستين روز رمضان 494 / اول ژوئيه 1101. سپاه قدرتمند فاطمى به فرماندهى ((سعدالدوله قواص)) به عسقلان رسيد.(44) دو سپاه در محدوده عسقلان و در نزديكى دهكده ((يبنه))(45) به نبرد ايستادند. تاريخ پژوه مسلمان و معاصر نبرد عسقلان را كه به جنگ اول رمله مشهور است, چنين توصيف مى كند: ((فرماندهان فاطمى پس از تجمع اين نيروها, بلافاصله جنگ با دشمن را شروع نكردند, بلكه مدتى طولانى بدون انجام هيچ اقدامى در عسقلان باقى ماندند. البته اين وقت گذرانى ها شايد به اين دليل بود كه آن ها در انتظار وصول كمك هاى تازه يا كسب اطلاعات از موقعيت دشمن بودند, يا شايد هم واقعا از جنگيدن با صليبيان مى ترسيدند. اما به هر حال, صليبيان از اين موقعيت سوء استفاده كردند و بدوئن اول, شاه بيت المقدس, در اين فرصت خود را از هر جهت آماده كرد و به جمعآورى نيرو پرداخت و برنامه اى حساب شده براى مقابله با فاطميان طراحى كرد, به خصوص كه فهميده بود هدف فاطميان تصرف ((قدس)) است.... دو لشكر در صبح روز 7 / 9 / 1101م / 494ه" , در دشتى واقع در جنوب غربى شهر رمله رو در روى يكديگر قرار گرفتند; پس فرنگان به مسلمانان حمله كردند و آنان را شكست دادند.))(46)
پس از آن كه ((المستعلى بالله)) خليفه فاطمى مصر در هفدهم صفر 495 / 1101م. درگذشت و فرزند خردسال او ((الامر باحكام الله)) جانشين پدر شد,(47) افضل به عنوان حاكم مطلق, سپاهى ديگر به فرماندهى پسرش ((شرف المعالى)) به فلسطين فرستاد. (4 دو نيروى فاطمى و صليبى در نزديكى رمله در برابر هم صف كشيدند: ((پس فرنگان شكست خورد و تعداد زيادى از آنان كشته شدند و كسانى از آن ها كه زنده ماندند اسير گشتند)).(49)
سقوط بندر ((عكا)) در سال 497ه" / 1104م. به دست بالدوين كه با كمك نيروى دريايى ژنوا صورت گرفت,(50) افضل را وادار كرد تا يكى ديگر از حملات گسترده خود عليه صليبى ها را كه آخرين حمله بزرگ او بود سازمان دهد. او به رغم اختلافات ريشه دار عقيدتى با دولت ها و حكام سنى مذهب شام, از آن ها كمك خواست. پيش از اين و در سال 495ه" / 1101م دقاق بن تتش سلجوقى صاحب دمشق از يارى او خوددارى كرد,(51) اما در اين مرحله ((طغتكين)) اتابك دمشق با او همراهى نمود.(52)
ابن قلانسى اين نبرد را كه به نام ((جنگ سوم رمله)) معروف است اين گونه تصوير مى كند: ((و التقى الفريقان فى رابع عشر ذىالحجه من السنه, فيما بين يافا و عسقلان, فاستظهر الفرنج على المسلمين و قتلوا و الى عسقلان و اسروا بعض المقدمين و انهزم عسكر مصر الى عسقلان و عسكر دمشق الى بصرى, و قيل ان الذين قتلوا من المسلمين بازإ الدين قتلوا من المشركين)).(53)
در اين نبرد, اميران فاطمى عكا و ارسوف اسير شدند(54) و بدين ترتيب با اشغال بنادر و شهرهاى ساحلى شام توسط صليبى ها و خصوصا بندر مهمى چون عكا, بازرگانى دولت هاى اسلامى هم آسيب ديد. به گفته رنه گروسه: ((اشغال سواحل فلسطين توسط فرنگى ها باعث آشفتگى روابط بازرگانى كشورهاى اسلامى شد. كاروان هايى كه ميان قاهره و دمشق يا بغداد رفت و آمد مى كردند ناچار شدند از ميان بيابان هاى بىآب و علف ايدومه و جنوب بحرالميت عبور كنند و سپس به سوى شرق رود اردن در ماوراى اردن بروند. به روايت وقايع نويسان آن زمان, يكى از اين كاروان ها كه از مصر آمده بود, در تاريكى و سكوت شب در نزديكى رود اردن توقف كرد. شاه بدوئن كه به وسيله مراقبان خود آگاه شده بود, نيمه شب با شصت سوار به كنار رودخانه رسيد و كاروان را توقيف كرد)).(55)
دكتر صالح نوار محقق معاصر مصرى شكست سپاه فاطمى در مقابل صليبى ها را اين چنين تحليل مى كند كه. اولا: افضل بن بدر جمالى به عنوان فرمانده كل جنگ, پس از درگذشت مخدومش المستعلى و جانشينى فرزند خردسال او الامر باحكام الله و با توجه به نقش مهمى كه در هدايت دولت فاطمى داشت و براى حفظ كيان سياسى خود, ناگزير بود از همراهى سپاه در فلسطين خوددارى كرده و در قاهره بماند. طبعا عدم حضور او در صحنه كارزار ضايعه اى بزرگ تلقى مى شد. خصوصا در نبرد دوم و سوم رمله كه فرماندهى با فرزندان او ((شرف المعالى)) و ((سنإالملك)) بود علاقه مندى آن دو به بقا و ادامه حيات و تإثيرپذيرى نظاميان از آن دو باعث شد تا سپاه فاطمى نتواند مقاومت چندانى نمايد. ثانيا: عدم انسجام سپاه فاطمى و تنوع جنسيت آن مانند عرب, بربر, ارمن, حبش و ترك كه بيشتر شبيه يك نيروى جنگنده مزدور بود تا يك ارتش مقتدر منسجم, عامل ديگرى در ضعف نظامى فاطميان بود و همان طور كه ابن فرات در كتاب ((تاريخ الدول و الملوك)) آورده, علت شكست افضل سپاهيان او بودند. ثالثا: نيروى دريايى فاطميان كه از دوران ((المعزلدين الله)) تا عصر ((المستنصربالله)) قوىترين ناوگان دريايى مديترانه را داشت, پس از شروع جنگ هاى صليبى كه مقارن با دوره جانشينان المستنصربالله و دوره ضعف فاطميان بود, رو به ضعف و سستى نهاده بود. رابعا: انگيزه قوى و يك پارچه صليبى ها در حفظ مركزيت بيت المقدس به عنوان پايگاه دينى آن ها در شرق, از يك سوى, و كمك هاى پى درپى ناوگان دريايى جمهورىهاى سه گانه ايتاليا ژنوا, پيزا و ونيز از سوى ديگر بنيه نظامى صليبى ها را تقويت مى كرد. (56)

ادامه نبرد
حضور فاطميان و هواداران آن ها در منطقه وسيعى از شمال حيفا در فلسطين تا بندر لاذقيه,(57) بلدوين پادشاه صليبى بيت المقدس را بر آن داشت تا به تقويت بنيه دفاعى ممالك خود بيانديشد و اين امر, به گفته رانسيمان, مستلزم تجاوز به قلمروهاى ديگران بود.(5 طرابلس(59) كه تحت سلطه مشروطه سلسله شيعى بنوعمار بود يكى از مهم ترين و حساس ترين پايگاه هاى دريايى فاطميان محسوب مى شد و صليبى ها پس از اشغال انطاكيه و رها, در آروزى دست يابى به آن بودند. ريمون سن ژيلى (صنجيلى)(60) امير انطاكيه پس از آن كه طرطوس,(61) بندر ديگرى از ساحل مديترانه, را در 495ه" / 1102م. اشغال كرد, بر اشغال طرابلس اصرار نمود. او توانست پس از جنگ و گريزهاى چند ساله و با ساخت قلعه اى(62) در نزديكى شهر طرابلس, زمينه سقوط اين شهر را فراهم كند. اگر چه او در 4 جمادىالثانى 498 / 28 فوريه 1105. مرد, اما جانشينش ويليام ژردان(63) (ويليام سرداگنى) محاصره شهر را با كمك حاكم بيزانسى قبرس(64) كامل نمود. مردم طرابلس از افضل بن بدر يارى خواستند(65) و ارتش فاطمى به قصد دفاع از آن ها روانه طرابلس شد, اما صليبى ها با كمك ناوگان قدرتند دريايى ژنوا كه حدود شش سال قبل و به فرماندهى دو برادر ماجراجوى دريايى(66) در بندر لاذقيه لنگر گرفته بود, قبل از آن كه نيروى كمكى مصر به سواحل طرابلس برسد شهر را اشغال كردند.(67) با اشغال طرابلس كه مسلمانان و خصوصا شاميان را اندوهگين كرد,(6 اميرنشين صليبى طرابلس به دست كنت تولوز(69) تإسيس شد. يكى ديگر از بنادر مهم كه صليبى ها را به اشغال آن تحريك مى كرد بيروت بود. صليبى ها در مسير حركت به بيت المقدس در سال 492ه" / 1099م. قصد اشغال بيروت را داشتند, اما والى شهر با ارسال هدايا و اموال بسيار مانع تعرض آن ها شد.(70) در سال 495ه" / 1102م. نيز بالدوين به رغم محاصره طولانى شهر نتوانست آن را اشغال كند,(71) ولى در سال 503ه" / 1110م با كمك ژوسلين صاحب ((تل باشر))(72) حصار سختى براى بيروت فراهم كرد.
هر چند وزير دولت فاطمى, افضل بن بدر جمالى, نيروى دريايى قدرتمندى براى مقابله با صليبى ها فرستاد و اين نيرو مقاومتى سرسخت و مورد ستايش تاريخ نگاران صليبى(73) از خود نشان داد, اما بالدوين با كمك سپاه دريايى ژنوا و پيزا و هم چنين نيروهاى مسيحى ساكن منطقه, از جمله مارونى ها, توانست به هدف خود دست يافته و با كشتن فرمانده نيروى دريايى مصريان و قتل عام ساير افراد, بيروت را در سال 503ه" / 1111م. اشغال كند.(74) بندر صيدا نيز سرنوشت مشابهى داشت; در سال 501ه" / 1107م. بالدوين با كمك كشتى هاى جنگى ژنوايى صيدا را محاصره كرد(75) و ارتش مصر چنان شكستى بر سپاهيان آن تحميل كرد كه بنا به گزارش ابن فرات, در قاهره مركز خلافت فاطمى از خوشحالى و سرور جشنى بزرگ برپا شد.(76)

[donsaeid]

صليبى ها در اوايل سال 504ه" / 1111م. با كمك ناوگان قوى ((ونيز)) به فرماندهى دوك ونيز(77) حصار صيدا را تنگ تر كرده و به رغم مقاومت نيروهاى فاطمى, اين بندر نيز پس از چهل و هفت روز در نوزدهم جمادىالاول 504 / 19 اكتبر 1114. سقوط كرد. (7 اينك تمامى بنادر سواحل شام و فلسطين به جز عسقلان(79) و صور(80) در اختيار صليبى ها بود; بنابراين, خطرى جدى از يك سو دمشق و از سوى ديگر قاهره پايتخت فاطميان را تهديد مى كرد. صور يك پايگاه استراتژيك دريايى براى فاطميان به حساب مىآمد و پس از اشغال بيت المقدس و ساير نواحى جنوبى شام, به عنوان يك خطر جدى براى صليبى ها تلقى مى شد. تاريخ نگار صليبى معاصر و همراه جنگ اول صليبى, صور را پايگاه بزرگ دريايى فاطميان و دردسر بزرگ فرنگى ها دانسته است;(81) زيرا موقعيت جغرافيايى اين بندر بر اهميت سياسى و نظامى آن مى افزود.
((آناكومنن))(82) در كتاب خود ((آلكسياد)) كه ترجمه احوال امپراتور بيزانس الكسيوس و يكى از منابع مسيحيت شرقى درباره جنگ صليب است, اين گونه نظر مى دهد: موقعيت طبيعى بندر صور باعث شد تا اين شهر سال ها در برابر صليبى ها مقاومت كند. (83) ويليام صورى نيز در مورد زادگاه خود بر زيبايى و منحصر به فرد بودن طبيعتش تإكيد دارد(84) و وجه تمايز صور را دژبندى و استحكامات دفاعى آن دانسته(85) و مى نويسد: ((و كانت مدينه صور بالنسبته لامير مصر هى المدينه الانفس و الاكثر انسجاما بسبب ميزاتها الكثيره و دفاعاتها القويه)).(86)
در سال 500ه" / 1106م. امير صليبى به صور حمله كرد, اما موفق به فتح آن نشد. (87) و پس از آن و همانند روش ((سن ژيل)) كه براى غلبه بر طرابلس در نزديكى آن قلعه اى ساخته بود, از نيز دژ تبنين(8 را بنا كرد. در پى آن, بالدوين پادشاه بيت المقدس نيز در سال 501ه" / 1108م. قلعه اى ديگر مشرف بر صور به نام ((تل المعشوقه)) ساخت.(89) افضل در سال 502ه" / 1109م. ناوگان بزرگى براى نجات شهر فرستاد كه به گفته ابن قلانسى: ((و لم يكن خرج للمصريين فيما تقدم مثله كثره رجال و مراكب و عدد و غلال)).(90)
سه سال پس از اين واقعه و بعد از اشغال بندر صيدا, صليبى ها با كمك ناوگان دريايى بيزانس صور را محاصره كردند. والى فاطمى شهر ((عزالملك انوشتكين))(91) از قاهره يارى خواست, اما افضل به علت وباى شديدى كه در مصر رواج يافته بود(92) نتوانست خواسته او را اجابت نمايد; زيرا غالبا در طول تاريخ مصر هرگاه قحطى, وبا, خشكسالى و بحران هاى طبيعى ديگر ـ كه كم هم نبوده ـ رخ مى داد, تحركات سياسى و نظامى مختل مى شد.
با همراهى طغتكين اتابك دمشق, والى فاطمى صور توانست دشمن صليبى را از شهر دور كند و با انعقاد پيمان دوستى دو دولت شيعى و سنى قاهره و دمشق كه ناسازگارى آن ها در آغاز جنگ صليب سلطه صليبى ها را هموار كرده بود, بندر حساس و استراتژيك صور بيش از يك دهه ديگر در دست مسلمين باقى ماند, هر چند صليبى ها در سال 518ه" / 1124م. و در عصر وزارت مإمون بطائحى جانشين افضل توانستند آن را بدون درگيرى اشغال كنند.(93)


آخرين پايگاه فاطميان در شام
عسقلان يا عروس شام(94) در جنوب بيت المقدس, از زمان اشغال قدس شريف توسط صليبى ها تهديدى جدى عليه دولت صليبى بيت المقدس بود. پس از مرگ ((گودفروا)) و جانشينى بالدوين, صليبى ها توجه خود را به اين بندر معطوف كردند. فاطميان نيز به عروس شام اهتمامى خاص داشتند و به گفته ((دوگان)), افضل و جانشينانش عسقلان را مركز نظامى خود در شمال مى دانستند.(95) مقريزى معتقد است از نظر فاطميان, عسقلان برتر از دمشق بود(96) و پس از آن كه شهرهاى مهم ساحل مديترانه يكى پس از ديگرى به اشغال صليبى ها درآمد, تقويت بنيه نظامى آن بيش از پيش مورد توجه قرار گرفت. صليبى ها از سال 504ه" / 1111م. تصميم به اشغال عسقلان گرفتند. در اين زمان حكومت شهر به دست شمس الخلافه نامى بود.(97) اين حاكم از آن جا كه به تجارت راغب تر بود تا جنگ,(9 بيشتر به آرامش شهر فكر مى كرد, لذا به دور از چشم وزير و خليفه فاطمى با صليبى ها وارد مذاكره شد.(99)
تدبير افضل بن بدر جمالى(100) مانع سقوط عسقلان و خارج شدن آن از حيطه نفوذ دولت قاهره گرديد. افضل به منظور انتقام از صليبى ها يك بار در سال 506ه" / 1113م. و به هنگامى كه بالدوين با ((مودود)) اتابك موصل درگير بود, از پايگاه عسقلان به بيت المقدس حمله كرد ولى ناكام ماند, و بار ديگر در ربيع الاول 509 / آگوست 1115. زمانى كه پادشاه صليبى در شمال شام با سلجوقيان مى جنگيد, از عسقلان به يافا لشكر كشيد; در اين حمله نيز اگر چه به صليبى ها خساراتى وارد شد, اما فاطميان مجبور شدند به عسقلان باز گردند.(101) بالدوين همان سياست قلعه سازى و تحكيم مواضع دفاعى و نظامى را دنبال كرد. در سال 509ه" / 1115م. قلعه ((حصن الشوبك))(102) را در نزديكى عسقلان ساخت تا راه تجارى و نظامى دمشق ـ مصر را تهديد كند.(103) در اين سال ها كه مصادف با دهه هاى آخر حكومت فاطميان بود و بعد از قتل افضل بن بدر جمالى كه قدرت فائقه اش او را به شاهنشاه ملقب كرده بود, وزيران فاطمى قدرت گذشته را نداشتند و همين امر باعث شد تا آخرين پايگاه فاطميان در شام يعنى عسقلان در سال 548ه" / 1153م سقوط كند.(104)
اگر چه رنه گروسه معتقد است با پيروزى صليبى ها بر عسقلان, برنامه جنگ هاى صليبى تكميل شد, اما بايد گفت در نگاه صليبى ها هنوز امنيت بيت المقدس از ناحيه مصر تهديد مى شد و به همين جهت مدت كمى پس از اشغال عسقلان, حمله به مصر را آغاز كردند. در فاصله سقوط عسقلان و حمله صليبى ها به مصر, طلائع بن رزيك وزير فاطمى به چند اقدام نظامى عليه صليبى ها دست زد; از جمله در سال 553ه" / 1158م در ((غزه)) و ((الخليل)) به صليبى ها شبيخون زد.(105) به علت حملات پى درپى او به صليبى ها, مقريزى به او لقب ((ابوالغارات)) داده است.(106) او معتقد بود غلبه بر صليبى ها جز با اتحاد دمشق و قاهره مقدور نيست; به همين علت در اين زمينه با نورالدين زنكى مكاتباتى انجام داد.(107) اين وزير با كفايت فاطمى كه شاعرى چيره دست نيز بود, با اشعارش نورالدين زنكى و ساير امراى شام را به نبرد با صليبى ها تحريك كرد و حتى نورالدين سنى مذهب را به خاطر پيروزىهايش ستود(10 و اين نشان مى دهد كه نگاه دولتمردان فاطمى به جنگ صليب بيشتر نگاهى عقيدتى بوده است تا سياسى.
آن چه در تاريخ جنگ صليب قابل تإمل است اين است كه بزرگان شيعى مذهب شام, مصر و عراق به رغم خصومت و درگيرى ديرينه ميان شيعه و سنى, در برخورد با صليبى ها مصالح كلى مسلمين را ترجيح مى دادند. اين امر در موضع گيرى ابن منير طرابلسى در اشعارش كاملا هويدا مى باشد.(109) ابن منير حتى زمانى كه معين الدين انر(110) حكمران دمشق در مصاف با نورالدين از صليبى ها كمك مى طلبد, او را تقبيح كرده و از نورالدين متعصب ضد شيعه مى خواهد با او جنگ نمايد.(111) هم چنين محمدبن اسعدبن على حلبى جوانى كه از علويان نسابه و از نسل امام سجاد است,(112) صلاح الدين ايوبى را به علت پيروزى و فتح بيت المقدس ستايش مى كند و قصيده اى بلند در وصف قدس و صلاح الدين مى سرايد.(113)

اسماعيليان مصر (فاطميان) در معرض تهاجم
با آزاد سازى رها يا ادسا به عنوان اميرنشين صليبى توسط عمادالدين زنكى ـ اتابك موصل ـ در سال 539ه" / 1144م. و ادامه يافتن جهاد ضد صليبى از سوى فرزندش نورالدين, توجه صليبى ها به سمت جنوب معطوف شد. از سوى ديگر, نورالدين براى آزاد سازى ساير شهرهاى اشغال شده, به ضرورت يك پارچگى جغرافيايى شام از دمشق تا حلب فكر مى كرد. در بخش ديگر جغرافياى اسلامى يعنى مصر هم طلائع بن رزيك وزير ضد صليبى فاطميان تنها راه رهايى از خطر صليبى ها را اتحاد دمشق و قاهره مى دانست و با اين ديدگاه, مكاتبات خود را با نورالدين زنكى آغاز كرد,(114) هر چند نورالدين نپذيرفت.
طلائع بن رزيك در سال 552ه" / 1157م. با دو مرحله لشكركشى به اردن و تحميل ضربات سنگين بر صليبى ها, به قاهره بازگشت.(115) حملات دوباره او در سال بعد, صليبى ها را به تقاضاى آتش بس واداشت.(116) ((شاوربن مجير سعدى)) كه دشمن خاندان ابن زريك بود, وزارت مصر را عهده دار شد و از آن جا كه ((امر مصر فى وزارته فى ادبار)),(117) ((ضرغام بن عامر لخمى)) رقيب او قدرت را به دست گرفت و شاور مجبور شد از نورالدين كمك بخواهد.(11 در همين ايام, آمورى كنت يافا و عسقلان به عنوان جانشين بالدوين سوم پادشاه بيت المقدس شد و چون بيش از ديگر پادشاهان صليبى اهميت بازرگانى مصر را مى دانست,(119) در شوال 558 / سپتامبر 1163. به آن سرزمين حمله كرد, اما مقاومت ضرغام باعث شد كه او بدون دست يابى به نتيجه, باز گردد.(120)
اگرچه پادشاه صليبى در اين تهاجم از فاطميان شكست خورد, اما به نكات مهمى از جمله ضعف دولت اسماعيلى مصر به علت نزاع و خصومت وزيران, ضعف روحيه نظامى گرى بين سپاهيان, ثروت طبيعى مصر و امكان جذب مسيحيان قبطى در آن سرزمين پى برد, كه همه آن ها از عوامل تحريك كننده آمورى براى حمله مجدد به مصر بود. شاور به نورالدين قول داده بود كه در صورت پشتيبانى از او, اولا: ثلث خراج مصر را به اتابك زنكى بدهد; ثانيا: حقوق سپاهيان نورالدين را پرداخت كند; ثانيا: سيادت و سرورى نورالدين بر مصر را بپذيرد.(121) نورالدين زنكى كه سلطه بر مصر را ضرورى مى دانست, سپاهى را به فرماندهى ((اسدالدين شيركوه))(122) به مصر فرستاد و با قتل ضرغام, مصر را در اختيار رقيبش شاور قرار داد.(123) شاور از همان ابتدا پيمان خود با نورالدين و شيركوه را نقض كرده و از دادن خراج به دولت زنكى خوددارى نمود(124) و با صليبى ها وارد مذاكره شد.(125) وى به صليبى ها اطمينان داد كه در صورت اعزام نيرو به مصر, علاوه بر پرداخت بيست و هفت هزار دينار, علوفه اسب هاى شهسواران مهمان نواز را تإمين خواهد كرد.(126) مقريزى معتقد است نورالدين محمود زنكى از آغاز نسبت به پيمان دارى ((شاور)) ترديد داشت.(127) صليبى ها كه وحدت مصر و شام را براى خود خطرناك مى دانستند, و به گفته ابن واصل ((انهم قد خافوا خوفا شديدا اذا ما تحقق ذلك و ايقنوا بالهلاك, و ان بلادهم تستإصل)),(12 تقاضاى شاور را پذيرفتند و سپاه شيركوه را كه در ((بلبيس))(129) اردو زده بود محاصره كردند. اين محاصره با ترك مصر از سوى دو سپاه صليبى و شيركوه بدون درگيرى پايان يافت.(130)
رانسيمان با استناد به اقوال ((ويليام صورى)), ((ابن اثير)) و ((ابوشامه)) در اين باره چنين گفته است: ((دو سپاه مسلمان و مسيحى در دو مسير جداگانه موازى از شبه جزيره سينا گذشته و مصر را به شاور واگذار نمودند. شيركوه آخرين فرد از سپاه خود بود كه از مصر پا بيرون نهاد. آن گاه كه به قصد بدرود نزد فرنگان آمده بود يكى از تازه واردان باخترى از او پرسيد كه مگر از امكان خيانت بيمناك نيست و شيركوه با سرفرازى پاسخ داد كه در چنين صورتى سربازانش همه به كين خواهى برخواهند خاست و آن مرد فرنگى در جواب گفت حال درمى يابد كه چرا صليبيان براى او اين همه قدر و منزلت قائلند.)) اما اتابك زنكى و فرمانده نظامى او شيركوه نمى توانست دل از مصر ببرد. موقعيت استراتژيكى مصر, حاصل خيزى آن سرزمين و نگاه تعصبآميز به شيعيان فاطمى, به علاوه ضرورت يكپارچگى جغرافياى نيل تا فرات و لزوم گوش مالى شاور كه به او خيانت كرده بود, ذهن نورالدين را مشغول نموده بود; بنابراين, طبيعى بود كه وى به مصر لشكركشى كند.(131) در حمله او در سال 563ه" / 1167م. شاور مجددا از آمورى كمك خواست. پادشاه صليبى بيت المقدس همه نجبا را فرا خواند و به آن ها گفت: ((اگر نورالدين كه بر همه سوريه اسلامى فرمانروايى مى كند مصر را تصرف كند, همه سرزمين هاى فرنگى از دو سو در محاصره قرار خواهند گرفت و به زودى سوريه فرنگى سقوط خواهد كرد; پس بايد هر چه زودتر به كمك شاور شتافت و مصر را نجات داد)).(132)

[donsaeid]

سپاه آمورى به سوى مصر حركت كرد و در قاهره و در كرانه شرقى رودخانه نيل از جانب شاور مورد استقبال قرار گرفت.(133) پيشنهاد شاور به صليبى ها پرداخت چهارصدهزار دينار در دو قسط بود, مشروط بر آن كه وى زودتر از سپاه زنكى مصر را ترك نكند.(134) آمورى براى اطمينان خاطر از اين پيمان, ((هوگ)) صاحب قيساريه را به همراه فرمانده سوران معبد به نزد العاضد خليفه خردسال فاطمى فرستاد تا رضايت او را نيز جلب كند.(135)
رانسيمان با استناد به تاريخ نگاران پيش و معاصر جنگ ها(136) وقايع اين نبرد را شرح داده است.(137)
شيركوه نيز تن به مصالحه و آتش بس داد. تاريخ نگاران مسلمان و مسيحى معاصر جنگ ها مفاد آتش بس را با دو برداشت ارائه داده اند; ابن اثير به عنوان نماينده تاريخ نگارى مدرسه اسلامى نوشته است: در اين معاهده شيركوه بايد پنجاه هزار دينار به علاوه مناطق اشغالى را بگيرد و صليبى ها بدون هيچ عايدى به شام بازگردند.(13 ويليام صورى تاريخ نگار مدرسه صليبى بر بقاى اسكندريه در دست آمورى, مبادله اسيران جنگى و ترك مصر توسط سپاه شيركوه تإكيد دارد.(139)
به نظر مى رسد آن كه بر اصل صلح نامه تإكيد مى كند ابوشامه است. او معتقد است خروج دو سپاه زنكى و صليبى از مصر, مبادله اسيران و عدم تعقيب آن دسته از مردم اسكندريه كه صلاح الدين و عمويش را كمك كردند از سوى شاور, از مفاد اصلى صلح نامه است.(140) البته صليبى ها به هنگام ترك مصر و بنا به تقاضاى شاور, شحنگى و نگهبانى دروازه هاى قاهره را در دست نيروهاى خود نگه داشتند.(141) به اين ترتيب, پايتخت فاطميان تحت الحمايه صليبى ها درآمد.


آمورى بعد از بازگشت به بيت المقدس تصميم گرفت ابتدا همراهى دولت هم كيش خود بيزانس را جلب نموده و سپس به مصر لشكركشى كند. ازدواج سياسى او با ((مارى كومنن)) ـ برادرزاده امپراتور بيزانس(142) ـ زمينه ساز اين وحدت شد.(143) اما به نظر مى رسيد امپراتور بيزانس در ازاى مشاركت در جنگ عليه فاطميان مصر, علاوه بر غنائم, حاكميت بعضى از مناطق را مطالبه كرده است.(144) آمورى كه اين زياده روى امپراتور را توقع نداشت, ويليام صورى تاريخ نگار دربار خود را به بيزانس فرستاد تا پيمانى منطقى ببندد.(145) در همين زمان كه نماينده آمورى در بيزانس بود, پادشاه صليبى با اصرار شواليه ها به مصر حمله نمود و در طليعه دومين ماه سال 564ه" / نوامبر 1168. ((بلبيس)) و سپس قاهره را محاصره كرد.(146) صليبى ها بلبيس را كه در درست فرزند شاور بود سراسر به خون كشيدند.(147) زمانى كه قاهره در محاصره صليبى ها بود به نگاه خبر رسيد كه العاضد خليفه فاطمى كه تاكنون تحريكى نشان نداده بود, از نورالدين و شيركوه كمك خواسته و نامه اى بدين عبارت براى او فرستاده است: ((واغوثاه! واغوثا! واغوثا! الحق دين الاسلام! ادرك امه محمد عليه السلام! يا نورالدين! يا نورالدين! يا نورالدين!))(14
نورالدين اهميت مصر را درك مى كرد و معتقد بود اگر دشمن بر سرزمين مصر استيلا يابد بر ساير سرزمين هاى اسلامى نيز مستولى خواهد شد(149); لذا شيركوه را با سپاهى بزرگ روانه مصر كرد. ورود اين سپاه كه به گفته مورخان مسلمان به منزله فتح جديد مصر بود(150) عقب نشينى سپاه صليبى از مصر را درپى داشت.(151)
با فرمان خليفه فاطمى, شاور كه عامل اصلى حملات دشمنان به مصر بود, كشته شد(152) و اسدالدين شيركوه نيز كه با لقب ((المك المنصور اميرالجيوش)) جانشين او شده و لباس وزارت را پوشيده بود پس از دو ماه و اندى مرد(153) و برادرزاده اش صلاح الدين وزير فاطميان شد.(154) آمورى پس از اين مرحله متوجه شد كه غلبه بر مصر جز با همراهى دولت بيزانس امكان پذير نيست. دولت بيزانس هم به مصر چشم طمع داشت و بر اين اساس با ارسال نيروى دريايى خود به جنگ موافقت نموده و در اواخر سال 563ه" / 1169م. ناوگان بزرگى را به فرماندهى كنتوس تفانوس(155) آماده نمود. سپاه مشترك صليبى ـ بيزانس در ابتداى سال 565ه" / 1169م. دمياط(156) را محاصره كرد,(157) اما پس از پنجاه روز محاصره و با دادن تلفات سنگين دست از محاصره دمياط برداشته و به فلسطين بازگشت. ابن اثير را در قالب مثال چنين توصيف مى كند: ((خرجت النعامه تطلب قرنين رجعت بلا اذنين)).(15 با پايان جنگ, دمياط دشمن صليبى چشم از مصر و قلمرو فاطميان برداشت و از اين پس نقش فاطميان در جنگ صليبى خاتمه پذيرفت.

[donsaeid]

جنگ صليبى هشتم


جنگ صليبى هشتم با هدف سرنگونى دولت حفصى در تونس روى داد. اين جنگ بزرگترين و آخرين جنگ از مجموعه جنگهاى كلاسيك صليبى بود كه همزمان با حملهى مغول به شرق روى داد. برخى از نويسندگان غربى آن را بيهودهترين جنگ صليبى دانستهاند. مقاومت مردم و علماى افريقيه و سرانجام شكست صليبىها، از مهمترين حوادث تاريخى دولت حفصى است كه نقش اساسى در عرصهى روابط بين الملل داشت.


جنگ صليبى هشتم (9 - 668 ق) با هدف سرنگونى دولت حفصى در تونس روى داد. اين جنگ بزرگترين و آخرين جنگ از مجموعه جنگهاى كلاسيك صليبى بود كه همزمان با حملهى مغول به شرق روى داد. برخى از نويسندگان غربى آن را بيهودهترين جنگ صليبى دانستهاند. مقاومت مردم و علماى افريقيه و سرانجام شكست صليبىها، از مهمترين حوادث تاريخى دولت حفصى است كه نقش اساسى در عرصهى روابط بين الملل داشت.

واژههاى كليدى: جنگهاى صليبى، بنى حفص، تونس، لوئى نهم، المستنصرباللَّه.

نگاهى به دولت حفصى

با فروپاشى دولت موحدين در مغرب و آندلس (667 ق)، قلمرو وسيع آنها بين چهار دولت (بنى مرين، بنى عبدالواد، بنى حفص، بنى الاحمر) تقسيم شد. مهمترين اين دولتها توسط فرزندان شيخ عبدالواحد حفصى شكل گرفت كه خود از اصحاب عشره، ياران خاص ابن تومرت بود و فرزن دان او نيز از عناصر اصلى دولت صدسالهى موحدين بودند. دولت حفصى كه در افريقيه (تونس) برپا شد و خود را جانشين خلافت موحدين مىدانست، در سال 627 قمرى توسط ابو زكريا عبدالواحد استقلال يافت. بعد از او پسرش ابوعبداللَّه محمد كه بزرگترين امير دولت حفصى بود، از امير مكه لقب خلافتى المستنصر باللَّه گرفت و همهى دولتهاى مغرب و آندلس و دولت مماليك مصر و شام با او بيعت كردند. چهار دهه حكومت او از شكوفاترين دورههاى تمدن اسلامى بود.
دولت حفصى روابط خوبى با دولتهاى مسيحى و مسلمانان برقرار كرد. 25 تن از خاندان حفصى بهطور موروثى تا سال 981 قمرى به مدت 378 سال حكومت كردند. در اثر حملات متعدد پرتغالىها و همپيمانان آنها و نيز دولت عثمانى و رقابت اين دول بر سواحل مديترانهى غربى، سران جام، تونس تحت تصرف كامل دولت عثمانى در آمد و اين دولت در سال 981 قمرى سقوط كرد. در يك نگاه، پيدايش حفصيان در آفريقاى شمالى، گوياى دولت قدرتمند و بزرگى است كه حدود چهار قرن آن منطقه را تحت سلطهى خود داشت. اين دولت يادآور روزهاى آبادانى و رفاه اقتصادى و پ يشرفت فرهنگى در تاريخ كشور تونس است. از جمله مهمترين حوادث سياسى كه در آغاز حكومت حفصيان روى داد حمله متحدان مسيحى با حمايت و هزينه كليسا به تونس و اشغال شش ماههى بندر قرطَاجَنَّه بود. لوئى نهم(san lui) شاه فرانسه (د 1280 م) - پيشواى سياسى صليبىها كه د ر هالهاى از تقدس و معنويت يك مجاهد مسيحى شناخته شده بود - كار هماهنگى و تدارك حمله به تونس را سامان داد. در زمينه علل و نتايج جنگ صليبى هشتم نظريات متفاوتى ارائه شده است كه جا دارد مورد بررسى قرار گيرد.

زمينهها و علل نبرد صليبى هشتم
دليل توجه به علل حملهى لوئى نهم به تونس اين است كه او در جهت هدف ثابت خود، يعنى باز پسگيرى اورشليم (بيت المقدس)، مىبايست به مقصد فلسطين و يا مصر حركت مىكرد و در دعوت از سران دولتهاى صليبى نيز همين مطلب را اعلام كرد، اما در دهمين روز سفر، در نز ديكى آبهاى تونس، طى جلسهاى خصوصى كه فقط برخى از نزديكان او و بعضى از رؤساى نيروهاى صليبى همراه او حضور داشتند، اعلام كرد كه پيش از شروع جنگ در شرق، قصد دارد به تونس حمله كند. دلايلى كه در مورد اين موضوع ذكر شده است عبارتنداز:
1. تحريك بازرگانان فرانسوى؛
2. موقعيت جديد تونس در جهان اسلام و انتقام شكست لوئى در مصر و پاسخ به تحقير او توسط مستنصر؛
3. اميد به مسيحى شدن تونس؛
4. توطئه پادشاه صقليه (سيسيل).
در ذيل به شرح و بسط هر يك از موارد فوق مىپردازيم.
در بين دلايل متعددى كه در اين مورد ذكر شده است، ابن خلدون، ضمن توجه به هدف و انگيزهى اصلى فرنگىها، به بهانهى ظاهرى آنها براى حمله به تونس اشاره كرده است. او با ذكر سابقهى جنگهاى صليبى، بهطور مجمل از تصرف سواحل شام توسط فرنگىها و آرزوى آنها در باز پسگيرى اورشليم (بيت المقدس) ياد كرده است. باز پسگيرى بيت المقدس در 538 قمرى بهدست صلاح الدين ايوبى و بازگشت متصرفات صليبيون در شام به دامن اسلام، باعث شد آنها پس از گذشت سالها، بار ديگر در اواسط قرن هفتم دور جديدى از جنگهاى صليبى را براى استرداد بيت المقدس آغاز كنند.2 اولين دور اين حملات به مصر بود كه به شكست مفتضحانهى صليبىها در سال 647 قمرى منتهى شد. لوئى نهم كه رهبرى جنگ را به عهده داشت، به شدت تحقير و در اسكندريه زندانى شد و سرانجام با فديهاى سنگين و به شرط اينكه ديگر به خاك مسلمانان تجاوز نكند، آزاد گرديد؛ اما اندكى بعد، نقض پيمان كرد و به بهانهى ظلم سلطان حفصى نسبت به بازرگانان فرانسوى به تونس حمله كرد.3 ابن شماع دربارهى جزئيات داستان بازرگانان فرانسوى، مىنويسد:
يمانى [الُلِيانى4] 300 هزار دينار طلا از تجار فرانسوى براى مدت معينى قرض كرده بود؛ اما هنگامى كه آنها چنين مطلبى را ادعا كردند، با انكار سلطان حفصى روبهرو شدند لذا به لوئى نهم شكايت بردند و او را به جنگ با تونس تحريك كردند. طرح تحريك تجار فرانسوى بهان هاى بود كه شاه فرانسه براى حمله به تونس از آن استفاده كرد؛ زيرا زمانى كه مستنصر از عزم لوئى براى حمله به تونس آگاه شد، گروهى را در سال 667 قمرى / 1269 ميلادى همراه با مبالغى طلا نزد او فرستاد تا مسائل بين بازرگانان تونسى و فرانسوى فيصله يابد و با مذاكره از حملهى وى جلوگيرى شود. لوئى طلاها را گرفت و گفت: منتظر جنگ در خاك خود باشيد. در همين جلسه يكى از فرستادگان مستنصر قصيدهى ابن مطروح، شاعر مصرى، در هجو لوئى در شكست مصر را خواند. مفاد اين قصيده، زندانى شدن لوئى در مصر در خانه ابن لقمان را به او متذكر شده است.
قل للفرنسيس اذا جئتَه
مقال صدق من وزير نصيح
دار ابن لقمان على حالها
و القيد باق و الطواشى صبيح

هنوز اين قصيده به پايان نرسيده بود كه خشم لوئى را برانگيخت و از نقض عهد خود در مورد حمله به تونس عذر خواست و خود را براى حمله به تونس آماده كرد.5
اين جملات حاكى از وجود افراد مختلف با نظرهاى متفاوت در هيئت نمايندگى مستنصر به پاريس است.
دليل و بهانهى ديگر لوئى در حمله به تونس اين بود كه گروهى از سربازان ترك در مراسمى از مقابل مستنصر عبور مىكردند؛ او گفت: اينها كسانىاند كه طاغوت فرنگ را اسير كردند6 و سپس آزاد نمودند. خبر تحقير و تمسخر لوئى نهم در اين مراسم به گوش او رسيد و وى قصد حم له به تونس كرد.7
هدف او از حمله به مصر در 647 قمرى معامله با مسلمانان براى باز پسگرفتن اورشليم در برابر دمياط بود كه با شكستى مفتضحانه مواجه شد و تحقير ناشى از آن همچنان بر دوش او سنگينى مىكرد، ولى از بيم تكرار آن تجربه، چشم از مصر دوخت و در پى آن بود تا آن شكست را د ر تونس جبران كند؛ زيرا تونس مورد توجه جهان اسلام قرار گرفته بود و خود را وارث حقيقى خلافت اسلامى معرفى مىكرد. بنابراين حمله به تونس مانند حمله به نقطهاى صاحب نفوذ در جهان اسلام بود و او گمان مىكرد كه از اين طريق مىتواند خواستههاى خود در مورد فلسطين را به اجرا درآورد.8 در حقيقت ترس صليبىها از نزديكى مصر و تونس، محرك واقعى لوئى براى حمله به تونس بود و صرف تحقير لوئى در مراسمى با حضور سربازان ترك، نمىتوانست انگيزهى اصلى او باشد.
همچنين در رأس فعاليتهاى دول صليبى، به ويژه اقدامات لوئى نهم، تلاش گسترده براى مسيحى كردن دولتهاى اسلامى بود. تونس از جمله حوزههاى بسيار فعال اين سياست بود. از اينرو، گروههاى متعددى از راهبان و بزرگان كليساى روم از آغاز پيدايش دولت حفصى، به ويژه از زمان روى كار آمدن المستنصر باللَّه كه روابط دوستانهاى با دول مسيحى داشت، در شهرهاى تونس در كار تبليغِ مسيحيت بودند. از جمله سرسختترين و مشهورترين اين مبلغان كه خود پرچمدار تبليغ مسيحيت بود، ريمون لول (1233م - 1310م) بود.9 او بارها براى تبليغ مسيحيت به شهرهاى مختلف تونس سفر كرد. از سوى ديگر، گروه زيادى از راهبان، لوئى را متقاعد ساختند كه مستنصر و بسيارى از علماى تونس آمادهى پذيرش مسيحيتاند. برخى از محققان، همين مبشران مسيحى را از جمله عوامل مهم تحريك لوئى در حمله به تونس مىدانند؛10 اما قراين نشان م ىدهد كه اين سخنِ موجهى نيست؛ چون مبلغان مسيحى بنابر مصالح سياسى دولت حفصى و حفظ روابط تجارى با جمهورىهاى ايتاليا، به ويژه جنوا و نيز روابط خاص حفصىها با صقليه كه با تسامح كاملى در جريان بود، به تونس رفت و آمد مىكردند. با اين حال، فعاليتهاى مسيحيان ا ز آغاز با مقاومتهاى جدى و خصومتآميز مسلمانان روبهرو شد. فعاليتهاى ريمون لول، طراح عمليات مذهبى مسيحيان در شمال آفريقا، چندين بار در شهرهاى تونس تحريم شد؛ حتى وى در بجايه توسط قاضى شهر به زندان افتاد و سپس تبعيد شد و سرانجام مردم در همين شهر او را كشت ند. مسيحى شدن مستنصر به عنوان خليفهى مسلمين نيز پذيرفتنى نيست. او در رأس حوزهى بزرگى از علما و فقها و دانشمندان مسلمان بود كه حامى خلافت وى بودند. برونشويك آن را خدعهى مستنصر مىداند.11 برخى از نويسندگان غربى هم به بىپايه بودن اين مطلب تصريح كردهاند . رانسيمان مىنويسد:
لوئى به افسون برادر معتقد گشت كه امير تونس آمادهى قبول مسيحيت است و فقط يك قدرتنمايى كوچك كافى است تا او به جرگهى مسيحيان درآيد. شايد رنجِ بيمارىِ چشم، خرد لوئى را كور ساخته بود.12
حوادث بعدى و مقاومت سرسختانهى تونس در برابر صليبىها نيز بطلان اين مطلب را ثابت كرد.
شكست تلاشهاى سران صليبى، به ويژه لوئى، در مسيحى كردن دولتهاى مغول نيز از جمله قراين بطلان مسيحى شدن مستنصر است. بهطور كلى آنها نتيجهاى ناچيز از اين برنامه به دست آوردند.13 مغولها هيچ گاه آيين خود را به نفع مسيحيت ترك نكردند و صليبىها نه تنها در مس يحى كردن دولتها موفق نبودند و همهى دولتها از قبول دعوت آنها امتناع كردند، بلكه سقوط دولت مسيحى بيزانس از دستاوردهاى منفى آنها در قرون وسطى بود.14

[donsaeid]

به هر حال، ظاهراً طرح قبول مسيحيت از سوى مستنصر، وسيلهاى بود كه لوئى از آن براى جلب حمايت پاپ و سران دول مسيحى و راهبان و مقدسان مسيحى براى شركت در لشكركشى استفاده نموده است؛ البته زمينهى طرح چنين ادعايى در مورد تونس وجود داشت و چنانكه اشاره شد، روابط ى دوستانهى مستنصر با مسيحيان، سابقهى تاريخى عميق و گستردهى مسيحيت در تونس و ميزان بالاى كار فرهنگى مبلغان كليسا در آنجا و رفت و آمد زياد تجار مسيحى و جمعيت مسيحى ساكن در برخى نقاط تونس، طرح چنين ادعايى را تا حدودى موجه جلوه مىداد؛ به همين جهت «بلافا صله بعد از آنكه غازان خان، ايلخان مغول، شام را در 1299 ميلادى / 697 قمرى در زير نگين خود گرفت، ريمون لل [لول]، عازم شام شد و همهى تلاشهاى خود را براى دعوت او به مسيحيت به كار بست؛ اما غازان كه خود نومسلمانى غيور بود، احياناً به آسانى دل در گرو دوستى مسيحيان نمىنهاد. با مرگ غازان در 1316 ميلادى، آخرين مجال اتحاد با مغول از كف رفت»؛15 به هر شكل، اين مدّعا مستند به منابع معتبر نيست. تنها برونشويك به استناد به سخن يك مورخ غربى، با اين قرينه كه سالها بعد يك امير حفصى نيز بهطور مخفى مسيحى شد، آن را بيا ن كرده است.16
توسعهطلبى و مقاصد شخصى برادر لوئى نهم، «شارل دانژو»17 كه به تازگى از سال 1268 ميلادى / 666 قمرى بر صقليه دست يافته و در صدد تشكيل حكومت واحد در عرصهى مديترانه بود، از ديگر عوامل تحريك لوئى در حمله به تونس شمردهاند. دولت حفصى از زمان ابو زكريا، باج سا ليانهاى به صقليه مىپرداخت كه مستنصر از پرداخت آن خوددارى كرد، لذا شاه صقليه با شركت در حملهى صليبى به تونس، مىتوانست باج ساليانهى خود را دوباره برقرار سازد.
سابقهى روابط دوستانهى دولت حفصى با دولت صقليه به زمان حاكميت خاندان هوهنشتافن كه از مخالفان سرسخت لوئى نهم و برادرش و دستگاه پاپ بودند، برمى گردد؛ و صليبىها صقليه (سيسيل) را خارى در چشم جهان صليبى مىديدند و اقدامات زيادى براى تصرف آنجا و سقوط خاندا ن هوهنشتافن انجام دادند. سرانجام، كليسا از برادر لوئى نهم حمايت كرد و او را در سيسيل روى كار آورد. در پى سقوط خاندان مزبور در جزيرهى سيسيل معارضان و مخالفان حاكم جديد و گروهى از وفاداران آن خاندان به تونس رفتند. گويا گروهى از مخالفان شارل كه در تونس تجم ع كرده بودند، براى حمله به صقليه آماده مىشدند. بنابراين لازم بود كه صليبىها پيش از عزيمت به شرق، هرگونه مانعى را از سر راه بردارند و به همين دليل ناگزير بودند به دولت تونس كه مخالفان آنها را پناه داده بود، حمله كنند.
و بالاخره اينكه دولتهاى مسيحى تحمل ظهور قدرت جديدى را در عرصهى خلافت اسلامى كه بتواند دولتهاى اسلامى را متحد كند نداشتند؛ به ويژه اينكه مشروعيت دولت حفصى را در شرق جهان اسلام، دولت بزرگ مماليك كه خود را وارث خلافت عباسى مىدانست و بر مصر و شام حكومت مىكرد و جزيرة العرب را زير نفوذ خود داشت، پديرفته بود. اگر اين دولت باعث اتحاد پايدار نيروهاى مغرب مىشد، منافع مسيحيان در مديترانه و آندلس به خطر مىافتاد و مانع بزرگى در راه ادامهى فعاليتهاى آنها مىگشت؛ بنابراين، وحشت از شكلگيرى يك قطب قدرتمند اس لامى در تونس مىتواند از مهمترين علل حملهى لوئى در حمله به تونس باشد. حوادث بعد از جنگ نيز ثابت كرد كه شكست لوئى در اين نبرد براى جهان مسيحى مصيبتى بزرگ و نيز مايهى شادى و آرامش مسلمانان از ناحيهى غرب بود. رانسيمان مىنويسد:
وقتى خبر آن به خاور زمين رسيد مسلمانان نفسى آسوده برآوردند و مسيحيان ماتم گرفتند.18

تركيب سپاه صليبى هشتم
شاه قدرتطلب فرانسه، سن لوئى، با بيان اهداف خود براى پاپ كليمون چهارم، هفت تن از شاهان مسيحى را به تشكيل لشكر صليبى دعوت كرد. پاپ اموال كليسا را براى تأمين هزينهى جنگ در اختيار او قرار داد.19 در منابع از افراد زير در تركيب سپاه صليبى ياد كردهاند:
1. لوئى نهم همراه سه فرزندش؛ 2. برادر او الفونس: كنت پواتيه و تولوز؛ 3. دختر و داماد لوئى: كنت ناوار؛ 4. كنت شمپانيا؛ 5. سفير پاپ؛ 6. شاه انگليس؛ 7، شاه برشلونه؛ 8. گروهى ديگر از بزرگان آندلس؛ 9. گروه انبوهى از راهبان كه قصد رفتن به فلسطين داشتند.
ابن خلدون به نقل از پدرش كه شاهد عينى جنگ بود، مىنويسد:
حدود شش هزار نيروى سواره و 30 هزار نيروى پياده، با ناوگانى عظيم، متشكل از 300 كشتى كوچك و بزرگ وارد خاك تونس شدند.20

زمان و مسير حركت نيروهاى صليبى
نقطهى عزيمت نيروها از بندر ايق مورت )aigue - morte( در جنوب فرانسه بود. مدتها طول كشيد تا همهى نيروها در اين بندر جمع شدند.21 در اول ژوئيه 1270 ميلادى / آخر ذى القعده 668 قمرى، ناوگان صليبى به سمت بندر كاقليارى )cagliari(در جزيرهى ساردنى (به گ فتهى ابن خلدون ساردنى يا صقليه) حركت كردند و بعد از توقف كوتاهى در آنجا روانهى تونس شدند و بدون هيچ مقاومتى وارد آبهاى قرطاج (قرطاجنه) بندرگاه پايتخت افريقيه، گرديدند و شبانه در محل مناسبى پياده شدند. در خرابههاى شهر قديمى قرطاج، هنوز برخى خانهها و بقاياى كاخهاى آن باقى بود. آنان توانستند در آن شهر ويرانه مستقر شوند.22 شش ماه (يا چهار ماه و دو روز) نيروهاى صليبى با حمايت كمكهايى كه از سيسيل به آنها مىرسيد، مترصد حمله به تونس و تصرف آنجا بودند.23

اعلام جهاد توسط مستنصر
مستنصر كه عنوان خليفهى مسلمين و اميرالمؤمنين داشت، وقتى يقين حاصل كرد كه لوئى نهم مصمم به جنگ و تصرف تونس است، اعلام جهاد نمود. او آمادگى برخورد با هرگونه تجاوز نظامى را داشت. از سويى چند شورش بزرگ داخلى را در سالهاى 648، 651، 652 و 664 قمرى سركو ب كرده24 و بر امور داخلى مسلط بود و از سويى ديگر حمايت همسايگان مغربى را نيز به همراه داشت. بَيْبَرس سلطان مملوك مصر هم به مجرد شنيدن حملهى صليبىها به تونس، نامهاى به مستنصر نوشت و به او اعلام كرد در صدد تهيهى نيروهايى از اعراب برقه و ساير نقاط براى كمك به اوست.25 مستنصر ضمن فراخوانى علما و بزرگان مغرب و آندلس از مهاجران و شيوخ موحدين، با آوردن آيهى جهاد26 در آغاز نامههاى فراخوانى خود، مردم را بسيج كرد.
پيش از رسيدن صليبىها به خاك تونس شورايى از بزرگان و علما و فقها در دربار مستنصر تشكيل شد كه از مهمترين تصميمات اولين جلسهى آن زمينگير نمودن نيروهاى صليبى در ساحل قرطاج بود، تا نتوانند به ساير نقاط ساحلى دسترسى پيدا كنند. گروهى از افراد اين شورا اعت قاد داشتند به هيچ وجه به آنها اجازهى ورود به بندرگاه پايتخت داده نشود.27 از ديگر اقدامات عاجل تونسىها، تشكيل سپاه مخصوص هزار نفرى از نيروهاى كارآمد با لباس مخصوص بود كه اطراف محل سكونت مستنصر را تا پايان جنگ در كنترل شديد خود داشتند؛ زيرا تونس با توجه به حضور انبوه يهوديان و مسيحيان وضعى خاص داشت و بارها شايعه كرده بودند كه خليفه به قيروان گريخته است.28

محاصرهى صليبىها
با اعلام جهاد، انبوهى از نيروهاى مردمى از نقاط مختلف به طرف تونس به راه افتادند كه تعداد آنها از شماره خارج بود.29 نيروهاى اعراب و ملوك مغرب حضور فعال و چشمگيرى پيدا كردند. هفت لشكر به فرماندهى شيوخ موحدين تشكيل شد. در اين حين اعراب چندينبار از طريق بحيره به محل استقرار نيروهاى صليبى شبيخون زدند. بحيره نقطهى سوق الجيشى بسيار مهمى بود كه با استفاده از آنجا، بندر قرطاج بهطور كامل در محاصره قرار داشت. لوئى در آغاز، تهديد مستنصر مبنى بر اين كه اگر خاك تونس را ترك نكند، با سپاهى صد هزار نفرى روبه رو خواهد شد را جدى نگرفت؛ اما در نخستين درگيرى كه در نيمهى محرم 669 قمرى رخ داد و 500 تن از نيروهاى صليبى كشته شدند، روحيهى آنان در هم شكست. افزون بر اينكه نيروهاى مردمى و انبوهى از افرادى كه نذر مرابطه30 داشتند، گروه گروه فرا مىرسيدند و حلقهى محا صرهى صليبىها را با حضور انبوه خود تنگتر مىكردند و كار را بر آنان سختتر مىساختند. با اين حال، لوئى درخواست مهادنه و ترك جنگ از سوى مستنصر را رد كرد.31
بسيارى از زهاد و سران صوفيه در رأس دستههاى بزرگ مردم در اين اجتماع حضور يافتند و برخى از اين شيوخ تا آخرين لحظه در ميدان نبرد مقاومت كردند و جان دادند كه قبر آنها در همان محل به صورت زيارتگاه درآمده است؛ از جمله «سيدى عمار» از رهبران مجاهدان كه در اين جنگ كشته شد و قبر او در اين محل باقى است. شور و شوق مجاهدان در طى چند ماه جنگ وصف ناشدنى بود و مجموعهاى از «ادبيات جنگ» پديد آمد. مجاهدان اشعار ابن مطروح مصرى در هجو لوئى در شكست دمياط و اشعار احمدبن الزيات تونسى را زمزمه مىكردند. در اين زمان يكى از اد باى مصرى خطاب به فرنسيس سرود:
يا فرنسيس هذه اخت مصر
فتهيأ لما اليه تصير
لك فيها دار ابن لقمان
و طواشيك منكر و نكير32

[donsaeid]

علل شكست لوئى نهم

اعلام جهاد و حضور انبوه گروههاى مردم، استفادهى مناسب از موقعيت مهم و سوقالجيشى بحيره در محاصره كردن دشمن و استفاده از سلاحهاى مناسب شكست قطعى صليبيان را در پى داشت.33 نوعى منجنيق كه گلولههاى حاوى خاكستر آتشين بر سر دشمن مىريخت، نقش مهمى در اي ن جنگ داشت. اين گلولهها جراحات دردناكى در ناحيهى صورت و گلو ايجاد مىكرد و باد، غبار و خاكستر را وارد مجارى تنفسى آنها مىكرد و باعث تنگى نفس و خشكى ريه و سرانجام عفونت آن مىشد؛ آب آشاميدنى نيز با خاكستر آميخته مىشد و در اثر نوشيدن آن، تب و اسهال سرا سر اردوگاه صليبى را فرا گرفت و شمار زيادى را هلاك كرد. از جملهى قربانيان، لوئى بود34 كه قبر او در ساحل قرطاج در محلى به نام «سنت لوئى» معروف است.35
نويسندگان غربى با غلو در تأثير عوامل طبيعى، مانند وبا و گرسنگى و تشنگى در شكست لوئى، در پى كاستن اهميت جهاد و مقاومت مسلمانان بودهاند.

استيصال صليبىها
حلقهى تنگ محاصره، صليبىها را زمينگير و از نزديك شدن به پايتخت دولت حفصى يكسره نااميد ساخت. يأس و بيمارى و بىآبى و بىغذايى و افسردگى و خستگى ناشى از 4 يا 6 ماه جنگ، شكست ناوگان شارل دانژو، شاه سيسيل، براى دستيابى به بحيره و قطع تماس او با صليب ىهاى محاصره شده در قرطاج، آنها را در تنگناى وحشتناكى قرار داد.36 مرگ لوئى بر شدت اين بحران افزود؛ بهطورى كه برخى از منابع مرگ لوئى را تنها علت ترك تونس توسط صليبىها دانستهاند.37 در متون عربى نيز آمده است كه آنها از اينكه در كار جنگ فروماندند، و فصل سرما نيز نزديك بود، درخواست صلح كردند؛ و مستنصر صلح را به اين شرط كه خاك تونس را ترك كنند، پذيرفت اما به تصريح برخى از منابع، چون وبا شايع شد و به اردوگاه مسلمين هم سرايت كرد، سلطان از ترس اينكه مبادا مجبور به ترك تونس شود، درخواست صلح را پذيرفت. صليبى ها دو روز بعد از پيمان صلح، با به جا گذاشتن غنايمى، از جمله هشتاد دستگاه منجنيق، به سرعت تونس را ترك كردند.38

اختلاف در قبول صلح
در ربيع الاول سال 669 قمرى گروهى از فقها در مجلسى بر مشروعيت معاهدهى صلح شهادت دادند. ابوزيان محمد بن عبدالقوى امير بنى توجين واسطهى عقد صلح بين مسلمين و صليبىها بود.39
پيش از انعقاد پيمان صلح، اختلاف شديدى بين سران و فقها و بزرگان دولت حفصى در مشروعيت صلح درگرفت؛ بهطورى كه در يكى از جلسات گفتوگو، مستنصر خشمگين شد و دستور تعطيل آن جلسه را صادر كرد. به هر حال، برخى از افراد سرشناس و فقهاى بزرگ، چون قاضى القضاة دولت حف صى ابن خبّاز و فقيه ابن عجلان و... از شركت در جلسهى صلح و امضاى آن خوددارى كردند. برخى از منابع به مشكوك بودن معاهدهى صلح به دليل آنكه هيچ كدام از مذاكرات توسط شيوخ موحدين صورت نگرفته است، اشاره كردهاند.40 يكى از مناظرات فقهى مهم در دورهى حفصى، مناظ ره بر سر اين صلح بود كه بين ابن زيتون، كارگزار اصلى صلح، با يك فقيه مخالف صلح به نام احمد بن عجلان روى داد.

بررسى مفاد پيمان صلح
مفاد پيمان صلح بر محور آزادى تجارى و فرهنگى براى رعاياى دول مسيحى و برخى تعهدات حقوقى متقابل است.
1. برقرارى صلح با دول شركت كننده در جنگ؛
2. آزادى اسرا؛
3. امنيت متقابل؛ بازرگانان و مسافران؛
4. ممنوعيت پناهندگى مخالفان؛
5. آزادى راهبان و كشيشان در تبليغ و ساخت كليسا در تونس؛
6. پرداخت غرامت جنگ توسط سلطان حفصى؛
7. ادامهى پرداخت باج ساليانه دولت حفصى به صقليه؛
8. پرداخت 11 قنطار طلا و ده قنطار نقرهى خالص در طى 15 سال توسط دولت حفصى به صليبىها.41
پرداخت غرامت جنگى و اموال زيادى كه ابن خلدون آن را ده حِمْل مال، و برخى از منابع 1100 قنطار طلا و 10 قنطار نقره گزارش نمودهاند، خسارت بزرگى براى مردم تونس بود. ابن خلدون مىنويسد:42 سلطان با پرداخت اين مال از روى طيب نفس، مردم را مغبون ساخت. از آثار مخ رب جنگ براى تونس، كاستن بنيهى مالى دولت حفصى بود. مبالغ هنگفتى صرف هزينهى جنگ و خرج نيروهاى شركت كننده در آن شد.43 به تصريح برخى از منابع همهى اموالى كه ابو زكريا پدر مستنصر جمع كرده بود، تلف شد.44 گويا علىرغم هزينهى سنگينى كه بر دولت نوپاى حفصى تحم يل شد، اين دولت آرامش و ثباتى را كه براى بقاى خود نياز داشت، به دست آورد. چند ماه بعد از پيمان صلح، روابط دوستانهى مستنصر با دولت آراگون و چند دولت ديگر مسيحى از سر گرفته شد. دولتهاى مسيحىِ شركت كننده در جنگ، بعد از جنگ دچار تفرقه شدند45 و در موضع ضعيف ى نسبت به دولت حفصى قرار گرفتند. اما دولت صقليه برقدرتطلبى خود پايدار ماند و گويا تنها دولتى كه از اين معاهده سود برد صاحب صقليه بود.46
در ارزشيابى مفاد پيمان صلح بايد گفت كه در ظاهر تأمين كنندهى بسيارى از منافع مالى دول مسيحى، اما به واقع منافع سياسى آن مطلوب دولت حفصى بود و اين نشان مىدهد كه مستنصر حفصى حاضر به پرداخت هزينهى مالى سنگين براى حفظ نوعى روابط پايدار سياسى با دولتهاى ف عال اروپايى، چون آراگون و قشتالىها و جمهورىهاى جنوب ايتاليا بوده است. برونشويك هم تصريح مىكند كه: چون متن معاهده متضمن مسائل مالى بود و رنگ اقتصادى داشت، مستنصر حفصى به سرعت آن را پذيرفت.47 به هر حال برقرارى ديپلماسى پايدار برپايه روابط تجارى دوستانه با دول اروپايى از پيروزى در يك جنگ نظامى بر اين دول براى مستنصر حفصى از اهميت بسيار بالاترى برخوردار بود.48

موقعيت سياسى دولت حفصى
چون دولت حفصى بين چند دولت جوان قدرتطلب و مهاجم كه همواره آمادهى انعقاد پيمانهايى با رقباى اروپايى عليه او بودند، قرار گرفته بود، جنگ نمىتوانست بقاى دولت او را تضمين كند. دولتهاى بنى مرين در مغرب اقصى، بنى عبدالواد در مغرب اوسط، بنى الاحمر در جنوب آندلس و دول مسيحى فعال در صحنهى بازرگانى و سياسى مديترانه، چون آراگون و قشتالى و جمهورىهاى تجارى جنوب ايتاليا كه جز به منافع تجارى خود به هيچ چيز نمىانديشيدند و نيز دولت سيسيل كه معاصران از او با عنوان شيطان مديترانهى غربى ياد مىكردند، از هر سو دولت جوان حفصى را در محاصره داشتند؛ لذا اين دولت مجبور بود سياست مناسبى در مقابل آنها اتخاذ كند. از طرفى توسعهطلبى دولت مصر به سمت غرب و ادعاى خلافت در جهان اسلام كه همچنان جزو آرزوهاى دولت مصر بود، در تصميمگيرى دولت حفصى نقش داشته است. بيبرس سلطان م ملوك مصر در نامهى تندى مستنصر حفصى را به شدت سرزنش كرد49 و او را به بىلياقتى و عدم شايستگى احراز مقام خلافت مسلمين مورد نكوهش قرار داد؛ لذا حركت بيبرس به سمت تونس، در تصميمگيرى مستنصر در اتخاذ صلح چندان بى تأثير نبود. بيبرس در چهار شوال 669 قمرى / 127 0 ميلادى، طرابلس غرب را محاصره كرد و در چند صد كيلومترى تونس قرار گرفت.50 از سويى مقابلهى طولانى دولت حفصى با موحدين براى كسب قدرت و احساس ضعف روانى از سقوط بغداد و بسيارى از نقاط مهم شرق كه در تونس كاملاً هويدا بود در پذيرفتن صلح مؤثر بوده است. مورخان به ضعف روانى مسلمين نيز تصريح كردهاند. ابن قنفذ مىنويسد: «مستنصر با شنيدن اخبار قتل عام تاتارها در بغداد چندين روز بيمار شد».51 ابوالفداء، مورخ معاصر اين حوادث، به ضعف مسلمين در اين موقعيت اشاره كرده و مىنويسد: «كمك خدا و مرگ لوئى دولت اسلامى تونس را از سقوط نجات داد».52 سقوط تونس براى مسلمانان شرق، به ويژه دولت مصر، نتايج فاجعهآميزى به بار مىآورد، لذا بيبرس در نامهى خود به مستنصر او را به مقاومت دعوت كرد و قول هرگونه كمكى را داد.53

نتايج جنگ صليبى هشتم
نبرد صليبى هشتم، چنانكه مورخ بزرگ معاصر آن (ابن خلدون) تصريح كرده است، وحشت و پراكندگى نيروهاى صليبى را به دنبال داشت. اين جنگ مقارن با اعلام خلافت حفصى در نقطهى مهمى از غرب جهان اسلام و زمانى روى داد كه همهى دول اسلامى مجاور، خلافت حفصى را به ر سميت شناختند. اين اتحاد موقت مسلمانان، نيروهاى صليبى را مجبور ساخت تا حملهى يكپارچهاى را براى تصرف تونس هدايت كنند. شكست صليبيون در جنگ هشتم، الگويى براى مقاومت دولتهاى مسلمان در برابر دول متجاوز مسيحى شد و نشان داد كه اتحاد موقت مسلمانان نيز كارساز ا ست. در غرب مسيحى هم شكست سياست جنگ صليبى را به همراه داشت كه خود پايان جنگهاى كلاسيك صليبى محسوب مىشد.
اين مقاومت كه ريشههاى مردمى داشت و با رهبرى شيوخ و متصوفهى بزرگ از اولياى مورد احترام مردم هدايت مىشد، نيروى بىپايان مقاومت مردم مسلمان در شمال افريقا را نشان داد و به جهان مسيحى فهماند كه اسلام در شمال آفريقا ريشه دارد. به دنبال شكست لوئى، جهان مسي حيت ماتم گرفت54 و مسلمانان احساس آرامش كردند؛ زيرا پيروزى لوئى در تونس به منزلهى حاكميت مطلق بر سراسر مديترانه بود و حلقهى اتحاد ميان مغولان و مسيحيان55 را به شكل مستحكم و پايدارى در شرق و غرب جهان برقرار مىساخت. اولين نتيجهى اين اتحاد اين بود كه ق دس براى هميشه شهرى مسيحى مىشد و اسلام براى هميشه از غرب جهان اسلام رخت برمىبست؛ بنابراين، در عرصهى بينالمللى، ناكامى نيروهاى صليبى هشتم در رسيدن به اهداف واقعى خود، بزرگترين خسارت پايدار براى جهان مسيحيت و پيروزى ثمربخش براى مسلمانان بود.
علىرغم آنكه مسلمانان هزينههاى هنگفت مادى و معنوى بسيارى را تحمل كردند، شكست صليبى هشتم و انعقاد پيمان صلح باعث رونق تجارت در مديترانه شد.56 جمهورىهاى جنوب ايتاليا روابط تجارى گستردهاى را در شهرهاى افريقيه برقرار ساختند. شكست سياستهاى تسامحآميز اب ى عبداللَّه مستنصر، خليفهى دوم حفصى كه زمينهى فريبكارى لوئى هفتم براى فريفتن سران دولتهاى مسيحى در حمله به تونس را فراهم آورده بود، از ديگر نتايج جنگ صليبى هشتم بود. از مهمترين نتايج اين جنگ، روشن شدن اين نكته بود كه غرب مسيحى، ديگر اجازهى اتحاد مغر ب بزرگ را نخواهد داد و با تمام وجود در برابر چنين اتحادى مقاومت خواهد كرد.