Edalat - Religious, Political, Cultural and Economic

[donsaeid]

راهكارهاي تامين عدالت




عدالت همان قانون عامي است كه نظام آفرينش براساس آن حركت مي*كند. جامعه انساني نيز در روند حركت تكاملي*اش، ناگزير از رعايت عدالت است. هرگونه افراط و تفريط در زندگي (فردي و اجتماعي) انسان، پيامدهاي ناگوار و چه*بسا سقوط را در پي دارد؛ به همين دليل عدالت*ورزي آرمان مقدس و ارزشمندي است كه همواره انديشه حكيمان را درگير خود ساخته است.


چكيده

عدالت همان قانون عامي است كه نظام آفرينش براساس آن حركت مي*كند. جامعه انساني نيز در روند حركت تكاملي*اش، ناگزير از رعايت عدالت است. هرگونه افراط و تفريط در زندگي (فردي و اجتماعي) انسان، پيامدهاي ناگوار و چه*بسا سقوط را در پي دارد؛ به همين دليل عدالت*ورزي آرمان مقدس و ارزشمندي است كه همواره انديشه حكيمان را درگير خود ساخته است.
اين انديشه در نظام "امامت عدل" از تعريف و اهميت ويژه*اي برخوردار است. در اين نظام، تدبيرها و سازوكارهايي انديشيده شده تا مردم و حكومت را در پاسداري از عدالت فعال نگه*دارد و روحيه مبارزه با ستمگري را تقويت كند.
قانون صحيح، قانون*گرايي، عدالت اخلاقي، شايسته سالاري، نظارت اجتماعي (امر به معروف و نهي از منكر)، پيوند استوار حكومت و مردم، زي مردمي داشتن حاكمان و مبارزه قاطع با ستمگران، راهكارهايي هستند كه مردم و حكومت را در برپايي عدالت راهنمايي و ياري مي*كنند.
به هر نسبتي كه جامعه از اين سازوكارها بهره*مند باشد، به همان نسبت در اجراي عدالت توفيق خواهد داشت. در جامعه*اي كه به راهكارهاي مزبور بي*اعتنايي شود، تدريجا عدالت جاي خود را به تبعيض مي*دهد و نابساماني*هاي اجتماعي پديد مي*آيد و ادامه اين روند به سرنگوني نظام حاكم مي*انجامد كه "الملك يبقي مع الكفر ولا يبقي مع الظّلم". به گواهي تاريخ، آثار ستم بسيار سريع و فوري است. بحران*هاي اجتماعي، سياسي، اقتصادي و نيز آشفتگي*هاي رواني و اخلاقي نظام*هاي سياسي معاصر به خوبي نشانگر اين حقيقت است.

واژگان كليدي: عدالت، نظارت، قانون، اخلاق، شايسته سالاري.

* * *

مقدمه

عدالت، قانون حاكم بر جهان آفرينش است. نظام هستي بر محور عدل استوار است . در حوزه سياست و اجتماع، دادورزي و اجراي عدالت باسابقه*ترين آرماني است كه همواره دغدغه خاطر حكيمان و مصلحان اجتماعي بوده است. افلاطون كتاب جمهوريت را به منظور تبيين اين انديشه نوشت. او معتقد بود كه مدينه فاضله زماني شكل مي*گيرد كه حاكم، مدينه خود را وقف عدالت كند و جامعه بر محور عدل سامان يابد .
ارسطو در كتاب "سياست" در جست*وجوي روش*هاي اجراي عدالت بود و سرانجام اجراي عدالت را معيار راستي ودرستي حكومت دانست .
فارابي در "سياست مدينه" بر اين رويكرد تأكيد كرد كه وظيفه سياستمدار مدينه، نظام*مندساختن روابط اعضاي جامعه بر اساس عدل است .
خواجه*نصيرطوسي در "اخلاق ناصري" عدالت را مبناي حقوق دانسته و بر اين باور است كه عدالت زمينه*ساز تعاون و تعاون شرط تكامل اجتماعي است .
ابن خلدون در "مقدمه"، كار ويژه دولت*ها را مبارزه با ستم و تبعيض و پاسداري از عدالت اجتماعي برشمرده است .
ابن*سينا در "شفا" هدف دين را تنظيم روابط اجتماعي براساس قانون عدل ترسيم مي*كند؛ بدين ترتيب تأكيد بر اجراي عدالت به*مثابه يك سنت سياسي، همواره انديشه حكيمان را به خود مشغول ساخته است.
اين انديشه در نظام توحيدي اسلام كه نظام "امامت عدل" است نه "امام عادل"، تبيين شفاف*تري مي*يابد. عدل همانند توحيد، در تمام مسائل اعتقادي، اجتماعي، فرهنگي، سياسي و حقوقي نظام تجلّي دارد.
در اين نظام فقط قرارگرفتن حاكم عادل در رأس هرم قدرت كافي نيست؛ بلكه همه كارگزاران در هر رتبه*اي از بالا تا پايين بايد از ويژگي عدالت برخوردار باشند و مردم نيز در اين نظام به اجراي عدالت مأموراند. به بيان ديگر، در نظام "امامت عدل"، اجراي عدالت وظيفه همگاني حكومت و مردم است. در انجام اين وظيفه عام، مردم نيازمند هدايت حكومت و حكومت محتاج همكاري مردم است.
در رويكرد توحيدي نظام "امامت عدل"، همان*گونه كه پيامبران به اجراي عدالت مأموراند ، مردم نيز به تبع آنان موظفند كه در راستاي اقامه عدالت بكوشند . چه بسيار مردان الاهي بوده*آند كه دوشادوش پيامبران براي اقامه عدالت با ستمگران مبارزه كرده*اند: "وكأين من نبيٍ قاتل معه ربيون كثير... " .
بدين ترتيب دستيابي به عدالت نيازمند نهاد قانوني و مقتدر و نظم مبتني بر مديريت قوي و برخاسته از اصول و ارزش*هاي وحياني و عقلاني است؛ نهادي كه با ستمگري و اجحاف مبارزه و وروحيه عدالتخواهي را در گستره جامعه بيدار و شكوفا كند.
چه راهكارهايي در نظام امامت عدل به*منظور اجراي عدالت پيش*بيني شده است؟ چه سازوكارهايي در اين نظام تعبيه شده است تا حكومت و ملت را در پاسداري از عدالت ياري كند؟
اهتمام پژوهش حاضر بر آن است تا مهم*ترين راهكارهاي اجراي عدالت در نظام امامت عدل را تبيين كند.

تعريف عدالت

عدالت در نزد ارباب لغت به معناي مساوات است . چنان*كه شيخ طوسي (ره) نيز معتقد است: "العدالة في اللّغة ان يكون الانسان متعادل الاحوال متساوياً" . ازنظر فلاسفه حقوق، مهم*ترين تعريف عدالت اين است: "العدالة اعطاء كل ذي حقٍ حقه" ؛ يعني عدالت، دادن حق به صاحب حق است. تعبير: "العدل وضع كل شيءٍ في موضعه" نيز به تعريف فوق نزديك است؛ با اين تفاوت كه در تعريف اول معيار عدالت كه همان "حق" باشد، با صراحت آمده است، ولي تعريف دوم از اين جهت ابهام دارد.
علامه طباطبايي (ره) اين دو را باهم جمع كرده است: "هي اعطاءُ كل ذي حق من القوي حقه وضعه في موضعه الّذي ينبغي له "؛ عدالت اين است كه هر نيرويي به حق مسلم خود برسد و در جايي كه شايسته است، قرار گيرد.
از امام علي (ع) پرسيدند كه عدل برتر است يا بخشش؟ فرمود:
" العدل يضع الامور مواضعها والجود يخرجها من جهتها العدل سائس عام والجور عارض خاص فالعدل اشرفهما وافضلهما"
عدالت هرچيزي را در جاي خودش مي*نهد، درحالي كه بخشش آن را از جاي خود خارج مي*سازد. عدالت تدبير عمومي مردم است، درحالي*كه بخشش گروه خاصي را شامل است؛ پس عدالت شريف*تر و برتر است.
1. قانون صحيح
نخستين گام در تأمين عدالت اجتماعي، وجود قانون صحيح و عادلانه است؛ قانوني كه مصالح مادي و معنوي همه شهروندان را به طور يكسان تضمين كند و با اسرار وجودي انسان و اصول حاكم بر روابط اجتماعي بشر هماهنگ بوده و بتواند جامعه را به سوي هدف نهايي رهنمون گردد. وضع يا كشف چنين قانوني فقط از كسي يا كساني انتظار مي رود كه از صلاحيت علمي و اخلاقي كافي برخوردار باشند.
روسو مي*گويد:
"براي كشف بهترين قانوني كه به درد ملل بخورد، يك عقل كل لازم است كه تمام شهوات انساني را ببيند، ولي خود هيچ احساسي نكند، با طبيعت هيچ رابطه*اي نداشته باشد، ولي كاملا آن را بشناسد، سعادت او مربوط به ما نباشد، ولي حاضر باشد به ما كمك كند و بالاخره به افتخاراتي اكتفا كند كه به مرور زمان علني مي*شود؛ يعني در يك قرن خدمت كند و در قرن ديگر نتيجه بگيرد؛ بنابراين فقط خدا مي*تواند چنان*كه شايد و بايد براي مردم قانون بياورد ."
پيش از او افلاطون نيز گفت: "قانونگذار واقعي خداوند است. فرشتگان الاهي مأموريت دارند با وضع قانون نيكو و گسترش عدالت، ما را از انقلابات در امان نگه*دارند و خوشبختي ما را تأمين كنند. واقعيت اين است كه در دولت ـ شهرهايي كه انسان فناپذير فرمان مي*راند، شهروندان نمي*توانند از بلاها و بدي*ها در امان باشند ."
از نظر عقلي، زندگي اجتماعي نيازمند قانون و عدالت است. قانون و عدالت وابسته به وجود كسي است كه آن را وضع و اجرا كند. قانونگذار واقعي بايد از شرايط ذيل برخوردار باشد :
الف. قانونگذار بايد قبل از هرچيز يك انسان*شناس كامل باشد و تمام اسرار وجودي، عواطف و خواسته*هاي انسان و اصول حاكم برروابط اجتماعي بشر را بداند.
ب. قانونگذار بايد علم كافي داشته باشد، بستر ايجاد و پرورش قانون و راه*هاي رسيدن به كمال نهايي انسان را به خوبي بداند و آثار قانون را در زندگي اجتماعي بشر به نيكي ارزيابي كند؛ چراكه وضع قانون در زمان حال بدون توجه به بنيادهاي آن در گذشته و آثار آن در آينده كافي نيست.
ج. قانونگذار بايد از صلاحيت اخلاقي بهره*مند باشد، مرتكب خطا و اشتباه نشود، در عين مهرباني و دلسوزي، قاطع و بااراده باشد تا مصالح جامعه را فداي خواسته*هاي خود نكند.
د. قانونگذار صالح در وضع قانون، منافع شخصي خود را لحاظ نمي*كند؛ چراكه منافع شخصي در هرحال در انديشه و انگيزه او اثر مي*گذارد. اگر همت كند از تأثير آگاهانه آن اجتناب كند از آثار ناخودآگاه آن امكان ندارد مصون بماند.
ه* . قانون بايد عملي، شفاف و داراي ضمانت اجرا باشد؛ يعني قانونگذار بايد قانون را بر مبناي مصالح واقعي و نفس*الامري وضع كند؛ زيرا قانون بدون پشتوانه نمي*تواند به حال جامعه مفيد باشد.
فقط در پرتو قانوني با اين ويژگي*ها است كه همه استعدادهاي فردي و اجتماعي شكوفا مي*شود و از قوه به فعليت مي*رسد و با كمترين ضايعاتي كه طبيعت زندگي اجتماعي است، حداكثر بهره* به جامعه مي*رسد.
با عنايت به نقش قانون صحيح در تأمين عدالت اجتماعي، حقوقدانان مسلمان معتقدند كه قانون بايد از طريق وحي در اختيار بشر قرار گيرد.
"ابن سينا" حكيم بزرگ مسلمان معتقد است:
" روابط و معاملات به قانون محتاج است. قانون و عدالت وابسته به وجود شخصي است كه قانون را وضع و عدالت را اجرا كند. وضع قانون را نمي*توان به ميل مردم گذاشت؛ زيرا در اين صورت مردم با يكديگر اختلاف خواهند كرد و از طرفي هم لازم است كه مقنن انسان باشد و كسي كه بتواند با مردم مواجه شود و بتواند آن*ها را به احترام گذاردن به قانون و اجراي عدالت دعوت كند. اينك كه نوع بشر براي تأمين وجود و بقاي خويش محتاج به چنين شخصي است، برخداوند است كه چنين شخصي را مبعوث كند تا براي همنوعان خود قانون بياورد و عدالت را اجراء نمايد ."
"فارابي" نيز در توصيف رئيس مدينه فاضله مي*نويسد:
"رئيس نخست، آن*چنان كسي بود كه مطلقا نيازمند رئيس ديگر نيست و همه علوم و معارف او را بالفعل حاصل شده باشد و هم او را نيروي ادراك امور و وقايع تدريجي الوجود باشد و هم نيروي ارشاد كامل داشته باشد و نيز نيروي قوي و كامل داشته باشد كه به وسيله آن وظايف هركسي را به درستي معين كند ... و آنان را به سوي نيل به سعادت سوق دهد. اين قوا و احوال صرفا در ارباب طبايع عاليه يافت مي*شود و اين همان انساني است كه بايد گفت مورد وحي الاهي واقع شده است. اين*گونه افاضات همان وحي خدايي است و هرگاه عصري بيايد كه چنين انساني يافت نشود، بايد همان سنت*ها و قوانين و شرايعي كه آن*ها آورده*اند، مورد عمل واقع شود ."

[donsaeid]

از نظر قرآن كريم، قانون شايسته قانون الاهي است و قانونگذاري حق خداوند است . غير او چنين حقي ندارد ؛ مگر كساني كه صلاحيت علمي و اخلاقي آنها مورد تائيد خداوند باشد. پيامبر و امامان معصوم نيز اجازه قانونگذاري دارند ؛ چون عمل و گفتار آنان نيز وحي الاهي است . اطاعت از آنان اطاعت از خداوند است . در عصر غيبت، حاكم اسلامي واجد شرايط صلاحيت قانونگذاري است. اين امر نه*تنها با ربوبيت تشريعي خداوند تنافي ندارد، بلكه حاكميت آن*ها از شئون ربوبيت الاهي است. اين همه تأكيد براي اين است كه ميان عدالت و قانون صحيح، ارتباط بسيار عميقي وجود دارد؛ به*گونه*اي*كه قانون صحيح شرط نخست اقامه عدالت اجتماعي است. جامعه بشري زماني به عدالت واقعي دست مي*يابد كه قوانين را از طريق وحي دريافت كند.
تحليل عقلي حقيقت فوق اين است كه خداوند، خالق جهان و انسان است و از تمام ابعاد و اسرار وجودي بشر آگاه است و نيز به اصول حاكم بر روابط اجتماعي بشر احاطه كامل دارد؛ خداوند عالم مطلق است، گذشته، حال و آينده زندگي بشر را مي*داند و قادر است آثار قوانين را در زندگي امروز و فرداي جامعه به خوبي ارزيابي كند. او بي*نياز مطلق است، خطا و لغزش در او راه ندارد. خواسته*هاي شخصي ندارد تا منافع جامعه را فداي آن كند. خداوند حكيم است، حكمت او اقتضا مي*كند كه قانونش جنبه عملي داشته و جامعه را به سوي هدف نهايي هدايت كند.
بشر به دلايل "دانش محدود، حبّ ذات، در معرض خطا و نسيان قرار داشتن، نفع طلبي و..." در يك كلام به دليل عدم صلاحيت علمي و اخلاقي نمي*تواند قانون صحيح و عادلانه وضع كند.
بنابراين انتظار حاكميت عدالت اجتماعي توسط قانون موضوعه بشري آن*هم به طور كامل و فراگير جاي تأمل جدي دارد. منتسكيو مي*گويد:
"انسان موجودي محدود است و مانند تمام موجودات با شعور ديگر تحت تأثير جهل و خطا است. معلومات ناقصي هم كه دارد، گاهي از دست مي*دهد. انسان موجودي است حساس كه دچار هزار هوس مي*گردد. چنين مخلوقي هرلحظه ممكن است خالق خود را هم فراموش كند و هر آن ممكن است ديگران را هم فراموش كند؛ به همين جهت است كه خداوند به وسيله قوانين مذهبي، او را به طرف خود مي*خواند تا از ياد خدا غافل نشود ."
وي در يك مقايسه ميان قانون الاهي و بشري، امتيازات قانون الاهي را در اين مي*داند كه قانون الاهي تابع حوادث و اراده انسان نيست؛ درنتيجه از ثبات و دوام برخوردار است. قانون الاهي بهترين راه حل را ارائه مي*دهد، مردم به قانون الاهي اعتقاد دارند، ولي از قوانين بشري مي*ترسند .
از ديدگاه قرآن كريم، قانون جامع و كامل، شرط نخست اجراي عدالت تلقي شده است. "لقد ارسلنا رسلنا بالبيّنات وانزلنا معه الكتاب والميزان ليقوم النّاس بالقسط... " ؛
ما رسولان خود را با دلايل روشن فرستاديم و با آن*ها كتاب (آسماني) و ميزان (شناسايي حق و قوانين*عادلانه) نازل كرديم تا مردم قيام به عدل كنند...
پيامبران الاهي با اين تجهيزات كامل آمده*اند تا زمينه برپايي عدالت اجتماعي را فراهم سازند. ميزان يعني چيزي كه تمام اعمال انسان*ها را مي*توان با آن سنجيد و آن، احكام و قوانين الاهي يا آيين او به طور كلي است كه معيار سنجش نيكي*ها و بدي*ها و ارزش*ها و ضد ارزش*ها است .
بدين ترتيب، قانون بشري بايد با قانون الاهي محك زده شود؛ چراكه قانون، زماني عادلانه خواهد بود كه با مصالح دنيا و آخرت انسان سازگار باشد. عقل بشر از وجود و عدم اين سازگاري عاجز است؛ پس نمي*تواند قانوني وضع كند كه تضمين كننده عدالت باشد.
تعبير "ليقوم النّاس بالقسط" از خودجوشي مردم سخن مي*گويد؛ يعني هدف اين است كه مردم مجري عدالت باشند. پيامبران رسالت دارند كه انقلاب فرهنگي و فكري ايجاد كنند و از عقل و منطق استمداد بجويند.
هرگاه مردم به اين شناخت دست پيدا كنند كه قانون موجود مي*تواند مصالح مادي و معنوي آنان را تأمين كند و احساس كنند كه قانون عادلانه است، در اجراي قانون پيشگام خواهند شد. هرنظام سياسي كه در صدد اقامه عدالت اجتماعي باشد، نخست بايد اين باور اجتماعي را ايجاد و تقويت كند كه قانون موضوعه*اش مي*تواند عدالت اجتماعي را تأمين نمايد.
2. قانون*گرايي
چنان*كه اشاره كرديم، رسالت قانون، تنظيم عادلانه روابط اجتماعي است. اين رسالت آن*گاه تحقق مي*يابد كه قانون ضمن بهره*مندي از جامعيت كامل، داراي ضمانت اجرا نيز باشد. قانون صحيح، شرط لازم براي اقامه عدالت است، اما كافي نيست.
قانون هرچند عادلانه و برخاسته از علم و حكمت باشد، اگر خوب اجرا نشود، نمي*تواند عدالت را در جامعه پياده كند. اجراي قانون به مديريتي توانا و شايسته نياز دارد؛ به بيان ديگر، قانون صحيح و تأثيرگذار داراي دو ركن اساسي است: يكي منشأ حكمت داشتن، ديگري ضمانت اجرا كه اگر به هركدام از اين دو ركن آسيب برسد، زندگي اجتماعي نابسامان گشته و عدالت خدشه*دار مي*گردد.
نظام سياسي كه از مديريت كارآمد برخوردار باشد و كارگزاران نظام بر اساس اصل قانون*مداري و شايسته سالاري گزينش شوند و قانون گرا باشند و در پياده كردن قانون بكوشد، عدالت اجتماعي ايجاد و تثبيت مي*شود و توسعه مي*يابد. برعكس، در نظامي كه كارگزاران خود را فراقانوني دانسته و قانون را فقط براي ديگران لازم بدانند، درمورد خود و اطرافيان و بستگان خود قانون را برنتابند؛ در چنين جامعه*اي نه تنها عدالت پا نمي*گيرد، بلكه روحيه قانون*گريزي، ميدان*داراي ستمگران، پايمالي ناتوانان و درنهايت تبعيض و بي*عدالتي فراگير مي*شود.
قانون گرايي از ويژگي*هاي نظام قانوني و پاسخگو است. نظام اجتماعي مطلوب نظامي است كه دو اصل عدالت و تعاون در آن تجلّي عيني يابد. اصل تعاون، زمينه*ساز همزيستي مسالمت*آميز است و اصل عدالت، تكاثر و افزون*طلبي*ها را مهار مي*كند.
اجراي قانون صحيح از يك سو در رساندن جامعه به كمال و سعادت و شكوفايي استعدادها و بروز هويت واقعي يك جامعه سالم و تأمين نيازهاي منطقي آن كمك مي*كند و از سوي ديگر بازدارنده است؛ به اين معنا كه قانون صحيح ضمن جلوگيري از فزون*خواهي*هاي فرا قانوني، براي تجاوزگران به حريم قانون، كيفر مناسب پيش*بيني مي*كند.
بدين ترتيب قانون*گرايي در نظام سياسي عدالتخواه يك ضرورت عيني است تا همگان اعم از حكومت و ملت ضمن حركت در قلمرو قانون از حرمت*شكني بپرهيزند. به هر نسبتي كه روحيه قانون گرايي در جامعه توسعه يابد، عدالت گسترش پيدا مي*كند؛ چنان*كه شيوع خصلت قانون گريزي زمينه*ساز حاكميت تبعيض و بي*عدالتي است.
در نظام امامت عدل، قانون*گرايي يك وظيفه ديني تلقي مي*شود و حقوق و تكاليف دولت و مردم در پرتو اصل رعايت قانون تعريف و تفسير مي*گردد.
رسول گرامي اسلام (ص) در اجراي قانون بسيار جدّي و قاطع بوده است؛ به*گونه*اي كه وقتي از ماجراي سرقت فاطمه مخزوميه آگاه شد، به وساطت اسامة بن زيد مبني بر گذشت از كيفر سارق گوش نكرد و فرمود: هلاكت و نابودي اقوام پيشين به اين علت بوده كه قانون خدا را درباره اشراف اجرا نمي*كردند. سوگند به كسي كه جانم در اختيار او است، اگر فاطمه دختر محمد چنين مرتكب شده بود، دستش را قطع مي*كردم .
امام علي (ع) *قانون گرايي را به عنوان ويژگي بنيادين نظام اسلامي مورد عمل قرار داده و اجراي عادلانه قانون را وظيفه حكومت مي*داند:
"وان نقيم امر الله في قريب الناس وبعيدهم"
حاكم بايد امر خدا را بر همه مردم، چه دور و چه نزديك، اجرا كند.
حضرت در دوران خلافت خويش تلاش گسترده*اي به منظور حاكميت اصل قانون*گرايي انجام داد. با صدور فرمان*ها، عهدنامه*ها و دستورالعمل*هاي حكومتي، به كارگزاران حكومتي آموخت كه قانون*گرايي را جدّي بگيرند و با قانون*شكنان در هرموقعيت و جايگاهي كه باشند، برخورد قاطع داشته باشند؛ بويژه زمينه سوء استفاده خواص و نزديكان هيأت حاكمه را از بين ببرند. به طورعام قانون گرايي يعني رعايت عدالت و عدم تبعيض در ميان مردم است؛چنان*كه امام علي (ع) به عمر بن خطاب فرمود:
"سه چيز است اگر آن را به خوبي حفظ كني و عمل نمايي، تو را از امور ديگر بي*نياز مي*كند و اگر آن*ها را ترك نمايي، چيزي غير از آن تو را سودي نمي دهد.
عمر گفت: آن*ها چيست اي ابوالحسن؟
امام فرمود: اجراي حدود الاهي نسبت*به افراد دور و نزديك و حكم برطبق كتاب خدا در خشنودي و غضب و تقسيم با عدالت در ميان سياه و سفيد.
عمر گفت: به راستي مختصر گفتي و حق مطلب را ادا كردي."
امام علي (ع) صداي عدالت انساني و الگوي نظام امامت عدل است. ايشان قانون*گرايي را در زندگي خود و اطرافيانش به طور جدي رعايت مي*كرد. به*راستي كارگزاران نظام تا چه اندازه از روش و منش زندگاني حضرت درس گرفته*اند؟ و اين گفتار حضرت را نصب*العين رفتار خويش قرار داده*اند كه فرمود:
"به خدا سوگند اگر كه هفت اقليم را با آن*چه در زير آسمان*ها است به من دهند تا خدا را نافرماني كنم كه پوست جوي را از دهان مورچه*اي ناروا بگيرم، چنين نخواهم كرد."

[donsaeid]

رفتار امام علي (ع) با برادرش عقيل ، نامه حضرت به عثمان*بن*حنيف فرماندار بصره و نامه ايشان به يكي ديگر از فرماندارانش به خوبي نشانگر اهميت قانون گرايي و پرهيز از پديده شوم قانون*گريزي است؛ براي نمونه آن*جا كه يكي از كارگزارانش را به دليل سوء استفاده از بيت*المال و قانون*شكني نكوهش مي*كند، چنين تأكيد مي*كند:
" سوگند به خدا اگر حسن و حسين چنان مي*كردند كه تو انجام دادي، از من روي خوش نمي*ديدند و به آرزو نمي*رسيدند تا آن كه حق را از آنان بازپس گيرم و باطلي را كه به ستم پديد آمده است، نابود سازم."
مديريت سالم، مديريتي است كه هرگز از مدار قانون خارج نشود. اعمال چنين روشي نيازمند نظارت دقيق بر رفتار اطرافيان و كارگزاران حكومت است. قانون*گرايي و اجراي عدالت فقط در نظام حق امكان*پذير است.
"لايقيم امر الله سبحانه الا من لا يصانع ولا يضارع ولا يتبع المطامع " فرمان خدا را برپا ندارد، جز آن كس كه در اجراي حق مدارا نكند و سازشكار نباشد و پيرو آرزوها نگردد.
آري! آرزوي زندگاني آن*چناني، زمينه سازشكاري با نااهلان را فراهم مي*سازد و كارگزاران سازشكار براي اجراي حق به تدريج در وادي تساهل قدم مي*گذارند كه اين روحيه در نهايت موجب مي*گردد تا حق پايمال و باطل ميدان*دار حاكميت شود. نفوذ اطرافيان و آقازادگان آفتي است كه اگر چاره*انديشي نشود، ممكن است خشم عمومي را به دنبال داشته باشد. اگر امر ميان رضايت خواص و عامه مردم داير باشد، از باب تقدم مصالح جمع بر فرد نيز بايد مصالح عامه را پاس داشت.
گويا امام علي (ع) ناظر بر رفتار كارگزاران نظام امامت عدل در همه دوران است و هشدار مي*دهد:
" همانا زمامداران را خواص و نزديكاني است كه خودخواه و چپاولگرند و در معاملات انصاف ندارند، ريشه ستمكاريشان را با بريدن اسباب آن بخشكان و به هيچيك از اطرافيان و خويشاوندانت زمين واگذار مكن و به گونه*اي با آنان رفتار كن كه قراردادي به سودشان منعقد نگردد كه به مردم زيان رساند، مانند آبياري مزارع يا زراعت مشترك، كه هزينه آن را بر ديگران تحميل كند؛ در آن صورت سودش براي آنان و عيب و ننگش در دنيا و آخرت براي تو خواهد ماند.
حق را به صاحب حق، هركس كه باشد، دور يا نزديك، بپرداز و در اين كار شكيبا باش و اين شكيبايي را به حساب خدا بگذار."
كارگزاران در نظام امامت عدل بايد قانون*گرايي را از خود و اطرافيانشان شروع كنند. در جامعه*اي كه توده مردم احساس كنند هيأت حاكمه قانون*مدار است، از رفتار آنان الهام مي*گيرند؛ به گونه*اي كه در اجراي قانون مشاركت همگاني پديد مي*آيد و اجراي قانون صحيح نيز عدالت اجتماعي را تضمين مي*كند.
3. اخلاق
اخلاق همان اكسيري است كه براي تمام افراد بشر در زندگي فردي و اجتماعي، بويژه براي كساني كه رسالت سنگين كشورداري را بر عهده دارند، لازم و ضروري است. در پرتو اخلاق عالي است كه زندگي انسان*ها حالت تعادل پيدا مي*كند. جامعه*اي كه عدالت را حقيقتي جدّي تلقّي كند و درباره عوامل تأمين كننده عدالت و موانع آن بينديشد، قيام به عدالت كرده است؛ چراكه تفكر درباره آثار عدالت و پيامدهاي ظلم، روحيه دادگري را شكوفا ساخته و مبارزه با بيدادگري را تقويت مي*كند.
در نظام امامت عدل، همان*گونه كه اخلاق از منابع قانونگذاري است و قانونگذار متأثر از اخلاق است، عدالت اخلاقي كارگزاران و عامه مردم مهم*ترين پشتوانه عدالت اجتماعي است. در پرتو عدالت اخلاقي همه مردم بويژه فرمانروايان جامعه به سعه*صدر و ظرفيت بزرگ روحي دست مي*يابند؛ به*گونه*اي*كه اعتدال در همه زمينه*هاي زندگي اجتماعي تجلي پيدا مي*كند.
اطلاع رساني مفيد نسبت به آثار مثبت عدالت و رفتار عادلانه و برشمردن پيامدهاي ناگوار و مخرّب ظلم و بي*عدالتي، فطرت عدالتخواهي را در جامعه بيدار ساخته و زمينه دادگري را در جامعه فراهم مي*كند. شناخت عميق دولت و ملت نسبت به دفاع از حقوق خود و اعتقاد به عدم تجاوز به حقوق ديگران، مهم*ترين ضامن اجراي عدالت است. شهيد مطهري(ره) مي*گويد:
" اگر مي*بيني بشريت امروز از عدالت گريزان است، هنوز به مرحله كمال نرسيده است. در نهاد بشر عدالت هست، اگر خوب تربيت شود، واقعا عدالت جمع را بر منفعت فرد خودش ترجيح مي*دهد. افرادي عادل و عدالتخواه بوده*اند كه برخلاف منافع فردي خودشان، عدالت هدف و آرزوي شان بوده است، بلكه خودشان را فداي عدالت كرده*اند. بشر دوره*هاي آينده هم چنين خواهد بود ."
اصولا يكي از رسالت*هاي اصلي پيامبران الاهي، تعليم و تربيت بشر و ايجاد انقلاب فكري و فرهنگي در توده مردم بوده است؛ انقلابي كه در پرتو آن، روحيه عدالتخواهي شكوفا گردد؛ به گونه*اي كه خود مردم به اقامه عدالت بپردازند: ليقوم النّاس بالقسط . به هر نسبتي كه اخلاق در جامعه پرورش يابد و انسان*ها اخلاقي شوند، به همان نسبت روحيه پايبندي به قانون و رعايت عدالت در جامعه شكوفا مي*گردد.
عدالتخواهي امري فطري و عقلاني است. وجدان هر انساني ـ هرچند كه خود ظالم باشد ـ حسن عدل و قبح ظلم را درك مي*كند. ظلم عامل رنج مظلوم و ظالم است. درباره مظلوم كه بديهي است؛ ولي نسبت به ظالم چون وجدان انساني دارد و برخلاف مسير تكاملي حيات قدم بر مي*دارد، رنج مي*برد .
عدالت اجراي حق است، اين اقدام هرچند ارادي و اختياري است، ولي حق ريشه در طبيعت وفطرت انساني دارد.
امام علي (ع) در اين زمينه بيان بسيار زيبايي دارد كه مي*تواند الهام بخش نظام امامت عدل قرار گيرد. از ديدگاه حضرت، عدل يكي از پايه*هاي ايمان است و خود عدل نيز پايه*هايي دارد:
عدل بر چهار پايه استوار است:
الف) فكري ژرف انديش (غايص الفهم)
ب) دانشي عميق (غور العلم)
ج) داوري نيكو (زهرة الحكم)
د) استوار بودن در شكيبايي (رساخة الحلم)
كسي كه درست انديشه كند، به ژرفاي دانش مي*رسد، كسي كه به حقيقت دانش برسد، از چشمه زلال شريعت سيراب مي*گردد، كسي كه شكيبا باشد، در كارش زياده*روي نكرده با نيكنامي در ميان مردم زندگي خواهد كرد .
در اين نگاه، شناخت عميق و تفكر سالم، صبر و پايداري و داوري نيكو از عوامل مهم ايجاد و اجراي عدالت به شمار مي*رود. دو پايه نخست مربوط به تعليم و دو پايه ديگر مربوط به تربيت است. در جامعه*اي كه تعليم و تربيت رشد كند، اجراي عدالت نيز آسان تر و امكان*پذير مي*گردد.
تعليم و تربيت كارگزاران نظام از اهميت ويژه*اي برخوردار است؛ به*همين سبب در اسلام و نظام امامت عدل، فرمانروايان جامعه بايد از نظر علم و آگاهي در بالاترين سطح قرار داشته باشند.
پيامبر اكرم (ص) فرمود:
"من امّ قوما وفيهم من هو اعلم منه لم يزل امرهم الي السّفال الي يوم القيامة"
كسي كه امامت و پيشوايي جماعتي را بر عهده گيرد، در حالي*كه در ميان آنها آگاه تر از او وجود دارد، پيوسته كار آن*ها رو به انحطاط مي رود تا روز قيامت.
از ويژگي*هاي بارز نظام امامت عدل، دغدغه* خدمت به مردم و اجراي عدالت است. اين رسالت در حكومت نبوي چنان تجلي يافته است كه براي هميشه مي*تواند سرمشق كارگزاران حكومتي باشد.
سيره و منش پيامبر اسلام، كارگزارانش را چنان تعليم و تربيت كرد كه سوء استفاده از مقام و موقعيت، رشوه*گيري، منفعت*طلبي، *رانت*خواري، ستم و تبعيض، تجاوز به حريم ديگران و گذر از حريم الاهي تلقي شده و ممنوع بود. چون آن بزرگواران اين حقيقت را كه حكومت امانت الاهي است، با تمام وجود درك و هضم كرده بودند و اين آيه قرآن را همواره فرا روي خود مي*ديدند كه:
" ان الله يأمركم أن تؤدوا الأمانات الي اهلها واذا حكمتم بين النّاس أن تحكموا بالعدل..."
خداوند به شما دستور مي*دهد كه امانت*ها را به اهلش بسپاريد و هنگامي كه ميان مردم داوري مي*كنيد، از روي عدالت داوري كنيد....
مراد از امانت در آيه شريفه، "امامت" است .
آن*چه از سيره* پيامبر اسلام و حكومت نبوي به يادگار مانده است، سرمايه ارزشمندي است كه نه تنها براي بازگشت مسلمانان به خويشتن و اجراي عدالت اجتماعي، بلكه براي بشر گمگشته جهان معاصر سرنوشت*ساز و تعيين كننده است.
در اين فرصت به نمونه*اي از كارگزاران حكومت نبوي اشاره مي*كنيم:
عبد الله بن رواحه كه تازه مسلمان شده بود، مامور جمع*آوري ماليات از اهالي خيبر گرديد؛ وقتي به آن*جا رفت، يهوديان خيبر مطابق سنت جاهلي در صدد تطميع او برآمدند و رشوه*اي عرضه داشتند تا عبدالله در ارزيابي محصولات كشاورزي، با آن*ها همكاري كرده و كمتر گزارش كند. عبد الله ضمن امتناع از اخذ رشوه، اين رفتار يهوديان خيبر را به شدت نكوهش كرد و گفت: هرچند شما اهالي خيبر در نزد من محبوبيتي نداريد، اما اين موجب نمي*شود كه در اخذ ماليات بر شما ستم كنم، ضمنا حق عموم را هرگز به خاطر رشوه پايمال نخواهم كرد. رشوه*اي كه پيش*كش كرده*ايد، حرام است و گرفتنش نيز حرام و ما حرامخوار نيستيم.
يهوديان خيبر كه از رفتار عادلانه و بي*سابقه* عبدالله شگفت زده شده بودند با شادماني فرياد برآوردند كه "اين" شالوده استواري آسمان*ها و زمين است .
آري! در جامعه*اي كه قرار است مردم به سوي عدل فراگير هدايت شوند، كارگزاران و اداره*كنندگان بايد جامعه را بر محور عدل رياست كنند. اين امر در صورتي تحقق مي*يابد كه فرمانروايان در تمام مقاطع عادل باشند، نه فقط به اجراي مقررات پايبند باشند؛ بلكه ايمان، تعهد و تقواي آنان در حد عالي باشد؛
چنان*كه امام علي (ع) بر اين امر تأكيد كرده، فرمود:
"فاصطف لولاية اعمالك الورع والعلم والسياسة"
كارگزاران را از ميان كساني انتخاب كن كه اهل علم، ورع و سياست باشند.
ايمان به عدالت و احترام به رعايت حقوق همگان و خوف از آلودگي به ستم و تبعيض بزرگ*ترين عامل اجراي عدالت است. در پرتو عدالت اخلاقي، همه مردم بويژه فرمانروايان جامعه به سعه**صدر و ظرفيت بزرگ روحي دست مي*يابند؛ به*گونه*اي*كه اعتدال در زندگي اجتماعي نماد عيني پيدا مي*كند و دوستي*ها و دشمني*ها آنان را از عدالت جدا نمي*سازد. كساني كه تربيت*يافته مكتب قرآن باشند، همواره اين آيه شريفه را نصب*العين رفتار خويش قرار مي*دهند:
" يا ايها الّذين كونوا قوامين لله شهداء بالقسط ولا يجرمنكم شنأن قومٍ علي ان لا تعدلوا اعدلوا هو اقرب للتقوي... "

[donsaeid]

اي كساني كه ايمان آورده*ايد! براي خدا قيام كنيد و از روي عدالت گواهي دهيد، دشمني با جمعيتي شما را به گناه و ترك عدالت نكشاند. عدالت كنيد كه به پرهيزگاري نزديك*تر است...
امام علي (ع) كه پرورش*يافته مكتب قرآن است، خطاب به فرزندش مي*فرمايد:
" اوصيك بتقوي الله و... و بالعدل علي الصديق والعدوّ"
تو را توصيه مي*كنم به تقوا و ... و اين كه با دوست و دشمن با عدالت رفتار كني.
حضرت در نهج البلاغه، انسان پرورش*يافته قرآن را چنين توصيف مي*كند:
"پرهيزگار را مي*بيني كه آرزويش نزديك، لغزش*هايش اندك، قلبش فروتن، نفسش قانع، خوراكش كم، كارش آسان، دينش حفظ شده، شهوتش در حرام مرده و خشمش فروخورده است. مردم به خيرش اميدوار و از آزارش در امانند ... در سختي*ها آرام، درناگواري*ها بردبار و در خوشي*ها سپاسگزار است. به آن*كه دشمن دارد، ستم نكند و نسبت به آن*كه دوست دارد، به گناه آلوده نشود."
در نظام امامت عدل كه عدالت اخلاقي ملاك و ميزان رفتارها قرار مي*گيرد، عدالت در حال رضا و خشم رعايت مي*شود و حق*طلبي و عدالتخواهي به صورت يك فرهنگ تبلور مي*يابد. فرمانروايان نيز همه مردم را عيال خداوند مي*بينند و اجراي عدالت را به عنوان يك قانون عام و ارزشمند تلقي مي*كنند.
پيامبر اكرم (ص) اين توفيق را يافت كه در پرتو تعاليم وحي، نظامي را پايه*گذاري و كارگزاراني را تربيت كند كه در سابقه و آينده نظير ندارد:
" كارگزاراني خداترس و بلندنظر، آن *هم از مردمي وحشي و تبهكار، مردمي كه به تاراج ملك و تملك زن و فرزند همديگر شتافتند و به خاطر متاعي ناچيز خون هم مي*ريختند و در اين راه جان و مالشان را به باد مي*دادند، در سايه تربيت اسلام چنين شدند كه با همه قدرت، دستبرد به حقوق ديگران را، چه هم*كيش و چه ناهم*كيش، روا نمي*شناختند. رويه تازه*اي كه محمد (ص) در اقتصاد و سياست پيش گرفت و پيروانش را به تبعيت از آن فرا خوانده بود، چنان در آنان مؤثر افتاد كه خوي و عادات ديرينه را به كلي ترك گفتند ."
به هرنسبت كه كارگزاران نظام دچار گرايش حزبي و باندي كه ريشه در هواي نفس دارد، شوند و برخوردهاي دوگانه با مردم داشته باشند و عدالت عمومي را رعايت نكنند، به همان نسبت از حق و عدالت فاصله مي*گيرند و در اجراي عدالت ناكام خواهند ماند.
امام علي (ع) در نامه*اي به اسود بن قطبه، فرماندار سپاه حلوان بر اين واقعيت تأكيد ورزيده، مي*نويسد:
" اگر رأي و انديشه زمامدار دچار دگرگوني شود، او را بسيار از اجراي عدالت باز مي*دارد؛ پس بايد كه كار مردم در آن*چه حق است، نزد تو يكسان باشد؛ زيرا در ستمكاري بهايي براي عدالت يافت نمي*شود ."
عدالت، شأني ذاتي و نفساني دارد و شأني غيري و اجتماعي و حقيقت عدالت اجتماعي بازگشت به همان شأن ذاتي دارد. كسي كه قواي دروني و افكارش حالت اعتدال يابد، قادر خواهد بود كه در عرصه اجتماع عدالت را نهادينه سازد؛ در غير اين صورت به گفته شاعر:
ذات نايافته از هستي بخش كي تواند كه شود هستي بخش
مرحوم نراقي معتقد است:
"حقيقت عدالت، مجرد تابع بودن جنبه*هاي عملي به قوه عاقله است و مانند مديريت و برتري و سياست نيك از لوازم آن است ."
فقدان عدالت اخلاقي باعث مي*شود كه عدالت اجتماعي نيز تحقق نيابد؛ بدين ترتيب، كساني كه از لحاظ نفساني ساخته نشوند، در اقامه عدالت اجتماعي توفيقي نخواهد يافت.
"هر فردي كه قواي دروني*اش به تعادل نرسيده باشد، قادر بر اجراي احكام عدالت در بين شريكانش نخواهد بود؛ زيرا آن*كه از اصلاح نفس خودش عاجز باشد، چگونه خواهد توانست امور ديگران را اصلاح كند؟ پس هركه قوا و صفاتش تعادل يافته باشد و از افراط و تفريط دوري گزيده باشد و در جاده حق مستقر شده باشد، مستعد خواهد بود كه اين طريقه را بين فرزندان نوع خويش را طي كند. و او جانشين خدا در زمين است، و هرگاه به حكومت برسد، در ميان مردم، و رهبري آنها برعهده او قرار گيرد، بلاد نورانيت مي*يابند، و امور بندگان اصلاح خواهد شد، و كشت زراعت*ها و نسل افزايش خواهد يافت و بركت دهي آسمان و زمين ادامه خواهد داشت ... سلطان اگر عادل باشد، شريك طاعات صادره از مردم است و اگر جاير وستمگر باشد در گناه آنان شريك خواهد بود ."
4. شايسته سالاري
در نظام امامت عدل، شايسته سالاري به عنوان يك اصل مطرح است. گزينش*ها بر مبناي ضوابط است نه روابط. نظامي كه رسالتش اقامه عدالت است، تبعيض در واگذاري اختيارات را برنمي*تابد. در جامعه*اي كه شايسته*سالاري حاكم نباشد، عدالت قرباني مي*شود؛ زيرا از نظامي كه خود بدون ملاك و معياري روي*كار آمده باشد، نمي*توان انتظار اجراي عدالت داشت.
شايسته سالاري منشأ وحياني دارد. خداوند عليم و حكيم پيامبرانش را از بهترين*ها برگزيده است و آنان را با امكانات و تجهيزاتي مانند كتاب، ميزان و آهن (ضامن اجرا) فرستاده تا انسان*ها را به گونه*اي تعليم و تربيت كنند كه به صورت خودجوش اقدام به برپايي عدالت كند .
هر پيامبري سرآمد روزگار خويش بوده است. ايمان، امانت، تعهد، صداقت، اخلاص، قاطعيت، نيكوكاري، محبت، خيرخواهي، شجاعت و توكل مطلق بر خداوند از ويژگي*هاي عمومي پيامبران الاهي است .
در نظام امامت عدل، واگذاري اختيارات پس از ارزيابي صلاحيت انجام مي*گيرد. امام صادق (ع) مي*فرمايد:
" ان الله عزّ وجلّ ادّب نبيّه فاحسن ادّبه فلما اكمل له الأدب، فقال: أنك لعلي خلق عظيم ثم فَرضَ اليه امر الدين والأمة ليسوس عباده فقال عزّ وجلّ: ما اَتاكم الرّسول فخذوه وما نهاكم عنه فانتهوا" وان رسول الله (ص) موفقا مؤيداً بروح القدس لا يزل ولا يخطيء في شيء مما يسوس به الخلق فتأدب بآداب الله ."
همانا خداوند عزوجل پيامبرش را ادب آموخت؛ پس نيكو ادب آموخت و زماني*كه ادب او را كامل كرد، فرمود: همانا تو خلقي بزرگ داري. پس امر دين و امت را بر او واجب گردانيد تا به تدبير بندگانش بپردازد؛ پس فرمود: آن*چه را رسول برايتان آورد، بگيريد و از آن*چه بازداشت، بازمانيد و همانا رسول*خدا (ص) توفيق يافته و تاييد شده به روح*القدس است. درهيچ يك از اموري كه خلق را به آن تدبير مي*كند، نمي*لغزد و خطا نمي*كند؛ پس به آداب خدا مودب شو.
در قرآن كريم به مواردي برمي*خوريم كه به طور صريح به شايسته سالاري اشاره مي*كند:
الف) قصه طالوت و بني اسرائيل
آن*گاه كه حضرت طالوت از سوي "اشموئيل" پيامبر به عنوان سرپرست حكومت بني*اسرائيل معرفي مي*شود، مردم بني اسرائيل بر اقدام وي خورده گرفتند و طالوت را به*سبب نداشتن مال و ثروت و عدم انتسابش به خانواده*هاي سرشناس بني اسرائيل، شايسته اين منصب ندانستند. پيامبرشان به آن*ها گفت: او داراي دو ويژگي است: فزوني علم و توانايي (قدرت جسمي)، خداوند به خاطر اين دو (علم و قدرت) او را برگزيده است .
ب) داستان حضرت يوسف
در اين داستان به دو ويژگي مديران و كارگزاران ارشد حكومت مانند وزارت دارايي اشاره مي*كند.
حضرت يوسف (به پادشاه مصر) گفت: "مرا سرپرست خزائن سرزمين (مصر) قرار بده كه نگه*دارنده و آگاهم." يعني هم در حفاظت بيت*المال كوشا هستم و هم در مصرف آن كاملا نظارت مي كنم.
ج) داستان موسي و شعيب
در اين قصه، از زبان دختران شعيب، به دو صفت كاركنان شايسته اشاره شده است: يكي از دختران شعيب گفت: اي پدر! او را (حضرت موسي) استخدام كن؛ زيرا بهترين كسي را كه مي*تواني استخدام كني، آن كسي است كه "قوي" و "امين" باشد .
به اين ترتيب، علم و دانايي، قدرت و توانايي، امانت و درستكاري را در تمام سطوح از رئيس حكومت، وزرا و كارمندان جزء ـ با تفاوت مراتب ـ شرط مي*كند.
در آيات ديگري نيز به رعايت اصل شايستگي اشاره مي*كند: پرهيز از پيروي هواي نفس ، همكاري نكردن با نادانان و اسرافكاران ، دوري گزيدن از دروغگويان ، عدم اعتماد به گمراهان و كافران ، و ارتباط نداشتن با عيبجويان و مانعان خير و گنهكاران متجاوز از صفاتي است كه در گزينش كارگزاران نظام بايد مورد اهتمام قرار گيرد.
آري! در نظام امامت عدل، مردم كه ولي نعمت دولتمردان و كارگزارانند، به طور طبيعي انتظار دارند كه از لحاظ قانوني، امكانات و فرصت*ها براي همگان به طور عادلانه فراهم گردد. اين مهم فقط به*دست شايستگاني محقق خواهد شد كه با علم و دانايي به آثار مطلوب عدالت و پيامدهاي ناگوار و مخرّب تبعيض و بي*عدالتي بينديشند و با تمام توان در راستاي اقامه عدالت بكوشند.
در نظامي كه كار به كاردان سپرده شود، تعهد و تخصص در واگذاري مسئوليت*ها اعتبار شود و كارگزاران و كارمندان حكومت بر اساس شايستگي و نه وابستگي*هاي حزبي، طايفه*اي و قومي انتخاب شوند، اميد به اجراي عدالت در جامعه جوانه مي*زند و بر اثر تقويت مستمر به تدريج استحكام يافته و فراگير مي*شود، تا آن*جا كه عدالت باوران را به شگفتي وا مي*دارد .
پيامبر اكرم (ص) كه الگوي حسنه است، شايسته سالاري را در واگذاري مسئوليت*ها و تفويض اختيارات كاملا رعايت مي*كرد و افرادي را بر تصدي مناصب برمي*گزيد كه الگوي عملي عدالت بودند.
بدون شك، اصل واگذاري اختيارات اقتضا مي*كند كه اختيار بايد به كسي تفويض شود كه توانايي رسيدن به اهداف مورد نظر را دارا باشد؛ چنان*كه مقتضاي مطلق بودن مسئوليت، تطابق آن با اختيارات است.
گزينش عبدالله بن جحش به عنوان اولين امير سپاه اسلام و اسامه بن زيد، جوان بيست ساله، به سمت فرمانده لشكر عازم جهاد و ... بر مبناي شايسته سالاري بوده است؛ چنان*كه حضرت ضمن تأكيد بر اين*كه انتخاب آن*ها از روي شايستگي بوده، همه را به اطاعت آنان فراخوانده است.
پيامبر همواره كار را به افراد با كفايت مي*سپرد؛ براي نمونه در عمليات خيبر پس از آن*كه ديگران نتوانستند خيبرگشايي كنند، فرمود: فردا پرچم را به كسي مي*سپارم كه:
"كرّار غير فرّار يحب الله ورسوله ويحبه الله ورسوله لا ينصرف حتي يفتح الله علي يده"
كسي كه بسيار حمله كننده است و هرگز فرار نمي*كند، خدا و پيامبرش را دوست مي*دارد، خدا و پيامبرش او را دوست دارد، باز نمي*گردد تا خدا به دستان تواناي او فتح نمايد .

[donsaeid]

آن*گاه كه معاذ بن جبل را به يمن فرستاد، درباره خصوصيات او به ملك حمير نوشت:
"كسي را به سوي تو فرستاده*ام كه صلاحيت دارد و مورد اعتماد من است، ديندار است و علم و تخصص دارد؛ يعني كارشناس است."
وقتي "عتاب بن اسيد" را به عنوان فرماندار مكه انتخاب كرد، فرمود:
"اي عتاب! مي*داني چرا تو را براي اين مقام برگزيدم؟ و بر كدام قوم فرمانروا كردم؟ تو را به عنوان فرمانرواي اهل حرم خدا و ساكنان مكه برگزيدم، اگر در ميان مسلمانان كسي را شايسته تر از تو مي*يافتم، او را انتخاب مي*كردم."
"عتاب" شخصي ساده*زيست، بردبار و خردمند بود، دربرابر مؤمنان متواضع و دربرابر مفسدان بسيار قاطع و سختگير بود. پيامبر با اين انتخاب ثابت كرد كه دستيابي به مقام و منصب فقط بر اثر لياقت و شايستگي است .
براساس شواهد تاريخي و روايي، عتاب با عدل و انصاف عمل كرد، احكام خدا را جاري ساخت و مطابق اختيارات تفويض شده رفتار كرد .
پيامبر گرامي اسلام بر اساس توصيه قرآن كريم مبني بر اين*كه امانت*ها را به اهلش بسپاريد ، *به اصل شايسته*سالاري عنايت ويژه داشته است.
امام علي (ع) به طور شفاف اين اصل را مورد تأكيد قرار داده است:
"ايها النّاس! انّ احق الناس بهذا الامر اقواهم عليه واعلمهم بامر الله فيه"
اي مردم! سزاوارترين اشخاص به خلافت، آن كسي است كه در تحقق حكومت نيرومندتر و در آگاهي از فرمان خدا داناتر باشد .
امام (ع) در اين خطابه ارزشمند براي مردم چنين استدلال مي*كند كه انتخاب او به عنوان خليفه و جانشين پيامبر بر مبناي شايستگي بوده است. رعايت اين اصل در دوران خلافت آن حضرت تجلّي ويژه يافت و با صدور فرمان*هاي متعدد به كارگزارانش، اصل شايسته*سالاري را مورد تأكيد قرار داد.
در فرمانش به مالك اشتر چنين توصيه مي*كند:
" در كار عاملان و كارگزاران خود بينديش و آنان را پس از آزمايش به كار بگمار و هرگز به ميل خود و بي*مشورت ديگران آنان را به كارهاي مختلف وادار نكن؛ زيرا اين نوعي ستمگري و خيانت است ."
"در امر قضاوت، برترين فرد را انتخاب كن: كساني كه مراجعه فراوان، آن*ها را به ستوه نياورد برخورد مخالفان با يكديگر او را خشمناك نسازد، در اشتباهاتش پافشاري نكند، بازگشت به حق پس از آگاهي، براي او دشوار نباشد، طمع را از دل ريشه*كن كند، ستايش فراوان او را فريب ندهد و چرب زباني او را منحرف نسازد كه چنين كساني بسيار اندكند ."
"در بخش نظامي، با خانواده*هاي ريشه*دار، داراي سوابق نيكو و درخشان كه دلاور و بخشنده و بلندنظرند، روابط برقرار كن. براي فرماندهي سپاه كسي را برگزين كه خيرخواهي او براي خدا و پيامبر و امام تو بيشتر، دامن او پاك*تر و شكيبايي او برتر باشد، دير به خشم مي*آيد و عذر پذيرتر است، بر ناتوان رحمت آورد و با قدرتمندان با قدرت برخورد كند، درشتي او را به تجاوز نكشاند و ناتواني او را از حركت باز ندارد ."
امام علي (ع) پس از توصيه به رعايت اصل شايسته*سالاري در همه عرصه*هاي حكومتي، تأكيد مي*كند:
" اي مالك! در دستوراتي كه دادم نيك بنگر كه همانا اين دين در دست بدكاران اسير گشته بود كه با نام دين به هواپرستي پرداخت و دنياي خود را به دست مي*آورند ."
اين توصيه نه تنها براي مالك، بلكه براي همه كارگزاران نظام در همه زمان*ها است. شايسته*سالاري، سلامتي و بقاي نظام را تضمين مي*كند. عدم رعايت اين اصل زمينه سقوط نظام را فراهم مي*سازد؛ چراكه چنين اقدامي خيانت در امانت است. خيانت از گناهاني است كه بسيار سريع دامنگير خائن مي*گردد.
پيامبر اكرم (ص) زماني كه "عتاب" را به فرمانداري مكه منصوب كرد، ضمن بيان اين مسئوليت خطير و شايستگي عتاب براي تصدي آن، اصلي را مورد تأكيد قرار داد كه بسيار سازنده و هشدار دهنده است، ايشان فرمود:
" اذا ضعيت الأمانة انتظر الساعة، قيل يا رسول الله وما اضاعتها؟ قال: *اذا وسد الأمر الي غير اهله"
اگر امانت را ضايع كردي، منتظر ساعت (قيامت) باش؛ عرض شد يا رسول الله، ضايع كردن امانت چيست؟ فرمود: سپردن كار به غير اهلش .
آري سپردن كار به كسي كه شايستگي تصدي آن را ندارد، نظام سياسي و تمدن اجتماعي را سرانجام به تباهي مي*كشد؛ همچنين فرمود:
" من امّ قوما وفيهم من هو اعلم منه لم يزل امرهم الي السّفال الي يوم القيامة"
كسي كه امامت و پيشوايي جمعيتي را برعهده گيرد، درحالي*كه در ميان آن*ها آگاه*تر از او وجود دارد، پيوسته كار آن*ها رو به انحطاط مي*رود تا روز قيامت .
امام صادق (ع) فرمود:
"من دعي النّاس الي نفسه وفيهم من هو اعلم منه فهو مبدع ضالّ"
كسي كه مردم را به خويشتن دعوت كند، درحالي*كه در ميان آن*ها آگاه*تر از او وجود دارد، او بدعتگذار گمراه است .
از ديدگاه امام علي (ع) نيز عدم رعايت شايستگي در واگذاري مسئوليت*ها، از عوامل سقوط نظام تلقي شده است:
"يستدل علي ادبار الدول باريع: تضييع الاصول، والتمسك بالغرور وتقديم الأراذل وتأخيير الأفاضل"
چهار چيز نشانه فروپاشي دولت*ها است: ناديده گرفتن اصول و ارزش*ها، تمسك به غرور، تقديم فرومايگان و تأخير شايستگان.
5. نظارت اجتماعي
نظارت اجتماعي از مهم*ترين و كارآمدترين راهكارهاي اجراي عدالت است. در نظام امامت عدل، اصل امر به معروف و نهي از منكر در عرصه*هاي سياسي و اجتماعي، جايگاه ويژه*اي دارد. حكومت موظف است كه زمينه*هاي نظارت اجتماعي يا امر به معروف و نهي از منكر را فراهم سازد تا شهروندان بتوانند اين وظيفه اسلامي و ملي را بدون دغدغه و نگراني انجام دهند. هرحكومتي كه هواي خدمت دارد، بايد جايگاه نظارت اجتماعي را به طور شايسته تعريف كند؛ چراكه امر به معروف و نهي از منكر از احكام ضروري اسلام است كه نه فقط در نصوص ديني مورد تأكيد قرار گرفته، بلكه بر مباني عقلي نيز استوار است.
به ديگر بيان، در زندگي اجتماعي هرضرر فردي امكان دارد كه به صورت زيان اجتماعي درآيد؛ به همين دليل عقل و منطق به هر فردي از اعضاي جامعه اجازه مي*دهد كه در راستاي تأمين عدالت اجتماعي و پاك نگه*داشتن جامعه از ناروايي*ها، ستم*ها و تبعيض*ها بكوشند.
امر به معروف و نهي از منكر ضامن اجراي عدالت فردي و اجتماعي و در حكم روح و جان آن است. اگر نظارت اجتماعي تعطيل شود، تمام قوانين و اصول اخلاقي اعتبار و كارآمدي خود را از دست مي*دهد.
فراهم سازي زمينه نظارت اجتماعي منشأ وحياني دارد. قرآن كريم مسلمانان را به ترويج ارزشها و توصيه به حق ، شنيدن آراء و پيروي از بهترين آنها ، شور و مشورت در امور اجتماعي و امر به هنجارها و نهي از ناهنجاريها ، فرا خوانده است. اين فراخواني عموميت دارد، هيچ كس حتي فرمانروايان و كارگزاران نظام بي*نياز از اين توصيه*ها نيستند.
پيامبر اكرم (ص) در باره جايگاه و اهميت نظارت اجتماعي فرموده است:
"من امر بالمعروف ونهي عن المنكر فهو خليفة الله في ارضه وخليفة رسوله وخليفة كتابه "
كسي كه امر به معروف و نهي از منكر كند، جانشين خدا، پيامبر و كتاب الاهي است.
از اين حديث نبوي استفاده مي*شود كه فريضه بزرگ نظارت اجتماعي يك برنامه الاهي است كه بعثت پيامبران و نزول كتاب*هاي آسماني جزئي از اين برنامه است؛ يعني همه اقدامات در راستاي حاكميت خوبي*ها و نابودي بدي*ها است. اجراي عدالت مصداق بارز خوبي*ها و ستم و تبعيض مصداق آشكار بدي*ها است.
در حديث ديگري چنين هشدار مي*دهد: بايد امر به معروف و نهي از منكر كنيد (وظيفه نظارت اجتماعي را جدّي بگيريد) وگرنه خداوند ستمگري را بر شما مسلط مي*كند كه نه به پيران احترام مي*گذارد و نه به خردسالان رحم مي*كند، نيكان و صالحان شما دعا مي*كنند ولي مستجاب نمي*شود و از خداوند ياري طلب مي*كنند، اما خداوند به آن*ها كمك نمي*كند؛ حتي اگر توبه كنند، خدا از گناه آنان در نمي*گذرد .
امام باقر (ع)، نظارت اجتماعي را ضامن اجراي عدالت و سامان يابي زندگي اجتماعي مي*داند. در نظام امامت عدل، همه امور بايد از طريق تعاون و مشاركت عمومي اداره و نظارت شود. ايشان در فرمايشي گهربار چنين بيان مي*كند:
" أن الأمر بالمعروف والنّهي عن المنكر فريضة عظيمة تقام به الفرايض وتأمن المذاهب وتحلّ المكاسب وتردّ المظالم وتعمر الأرض وينتصف من الاعداء ويستقيم الأمر "
امر به معروف و نهي از منكر دو فريضه بزرگ الاهي است كه ضامن اقامه ساير فرايض است. با اعمال نظارت اجتماعي، امنيت راه*ها تأمين مي*شود، كسب و كار مردم حلال مي*شود، حقوق افراد تأمين مي*گردد، زمين*ها آباد مي*شود، از ظالمان انتقام گيري مي*شود و درنهايت همه امور بر اثر نظارت سامان مي*يابد.
آري! نظارت اجتماعي آثار و بركاتي دارد كه اگر خردمندانه اعمال شود، ظلم و بي*عدالتي از جامعه ريشه*كن مي*شود و زندگي عادلانه سر و سامان مي*ياب

[donsaeid]

د.
نظارت اجتماعي دو مرحله دارد: يكي مرحله فردي كه وظيفه عموم مردم است؛ به اين معنا كه در نظام امامت عدل همه آحاد مردم نسبت به رفتار اطرافيان و حتي كارگزاران نظام مسئولند. عمل به اين وظيفه، هرچند شعاع محدودي دارد، اما مانع گسترش روحيه بزهكاري و رفتارهاي ستمگرانه مي*شود و جامعه فارغ از ارعاب و تهديد به حيات تكاملي خود ادامه مي*دهد.
قرآن كريم داشتن روحيه نظارت را دليل برتري يك جامعه دانسته است:
" كنتم خير امة اخرجت للنّاس تأمرون بالمعروف وتنهون عن المنكر وتؤمنون بالله ... "
شما بهترين امت هستيد؛ چراكه امر به معروف و نهي از منكر مي*كنيد و به خدا ايمان داريد.
تقدم نظارت برايمان در آيه شريفه بيانگر اين حقيقت است كه نظارت ضامن اجراي ايمان و زمينه*ساز گسترش آن است. در عرصه سياسي، نظارت ضامن اجراي قانون است و اجراي صحيح قانون زمينه توسعه عدالت اجتماعي را فراهم مي*سازد.
ديگري، مرحله گروهي كه شعاع عملكرد آن وسيع*تر و از وظايف حكومت است.
قرآن كريم مي*فرمايد:
" ولتكن منكم امة يدعون الي الخير يأمرون بالمعروف وينهون عن المنكر اولئك هم المفلحون "
بايد از ميان شما، جمعي دعوت به نيكي و امر به معروف و نهي از منكر كنند و آن*ها همان رستگارانند.
اين دو شكل از نظارت اجتماعي (فردي و گروهي) از شاهكارهاي نظام امامت عدل است كه در نظام حقوقي اسلام پيش*بيني شده است كه از يك سو مردم را به*گونه*اي تربيت مي*كند كه همواره ميداندار فعاليت*هاي سياسي و اجتماعي باشند و از سوي ديگر، مسأله تقسيم كار در نهاد حكومت اسلامي و لزوم تشكيل گروه نظارت بر اوضاع اجتماعي و رفتار كارگزاران حكومتي را تعريف مي*كند.
در نظام امامت عدل، هيچ مقامي فرا قانوني و بي نياز از نظارت نيست؛ تا آن*جا كه امام عدالت، از مردم چنين استمداد مي*جويد:
" شما ياران حق و برادران ديني من مي*باشيد، در روز جنگ چون سپر محافظ، دوركننده ضربت*ها و در خلوت*ها محرم اسرار من هستيد. با كمك شما پشت*كنندگان به حق را مي*كوبم و به ره مي*آورم و فرمانبرداري استقبال كنندگان را اميدوارم؛ پس مرا با خيرخواهي خالصانه و سالم از هرگونه شك و ترديد ياري كنيد."
امام خميني (ره) نظارت را حق عمومي دانسته، مي*فرمايد:
"همه ملت موظفند كه نظارت كنند بر اين امور، اگر من يك پايم را كنار گذاشتم، كج گذاشتم، ملت موظف است كه بگويند پايت را كج گذاشتي، خودت را حفظ كن!"
حضرت آيت الله خامنه*اي با اعتقاد به نقش نظارت در اقامه عدالت مي*فرمايد:
"من عرض مي*كنم هيچ كس فوق نظارت نيست، خود رهبري هم فوق نظارت نيست؛ چه برسد به دستگاه*هاي مرتبط با رهبري؛ بنابراين همه بايد نظارت شوند. نظارت بر آن كساني كه حكومت مي*كنند، چون حكومت به طور طبيعي به معناي تجمع قدرت و ثروت است؛ يعني بيت المال و اقتدار اجتماعي و اقتدار سياسي در دست بخشي از حكام است. براي اين*كه امانت به خرج دهند و سوء استفاده نكنند و نفسشان طغيان نكند، يك كار واجب و لازمي است و بايد هم باشد ."
اگر مردم از سرخيرخواهي نظارت كنند و محاسن و معايب امور را به يكديگر و كارگزاران نظام گوشزد نمايند و هيچ كس خود را مصون از خطا نداند و پذيراي حق باشد، دل*ها به يكديگر پيوند مي*خورد و روحيه تعاون و همياري شكوفا مي*شود و عزت و كرامت اجتماعي تأمين مي*گردد.
در جامعه*اي كه نظارت اجتماعي كمرنگ شود و مردم در انجام اين وظيفه خطير كوتاهي كنند، يا دولت نظارت بر رفتار عمال و كارگزارانش را جدي نگيرد، عزت و كرامت عمومي خدشه*دار مي*گردد.
مرحوم نراقي (ره) پيامد ناگوار مداهنه در امر به معروف و نهي از منكر را چنين بيان مي*كند:
" سستي در كار بررسي و سازش، از مهلكاتي است كه فساد و ضررش به عالم و به توده مردم سرايت خواهد كرد، چگونه؟ اگر بساط امر به معروف و نهي از منكر جمع شود، ديانت خوار و نابود مي*شود، نبوت تعطيل مي*گردد، سستي عموميت مي*يابد، گمراهي فراگير، جهالت و ناداني شايع و احكام دين ضايع مي*گردد؛ همچنين آثار شريعت خداوند كهنه خواهد شد و بندگان هلاك خواهند گشت و بلاد نابود مي*شوند و به خراج خواهند رفت "
اگر نظارت اجتماعي به عنوان وظيفه همگاني در جامعه اجرا شود، همه امور سامان مي*يابد.
به همين جهت مي*بينيم در هردوره*اي كه اين سنت (امر به معروف و نهي از منكر و تنبيه خطا كاران) احيا شد، بدون اين*كه از ملامت كسي ترسيده شود، توسط علماي متكفل آن و از ناحيه نيك بختان آمرين به معروف و سعي كنندگان در اجرا و امضاي آن*ها، مردم به انواع اطاعت*ها و خيرها روي آورده*اند و بركت*هاي آسمان و زمين به روي آن*ها گسترده شده است .
6. پيوند استوار حكومت و ملت
در نظام امامت عدل، حكومت و ملت نقش تعيين كننده*اي در اجراي عدالت دارند. به همان نسبتي كه كارگزاران نظام موظفند در برپايي عدالت بكوشند، مردم نيز رسالتي دارند. اقامه عدالت نيازمند تعاون و همياري جدي حكومت و مردم است.
همان*گونه*كه رسالت دولت فراهم*سازي زمينه نظارت اجتماعي است، ايجاد فضاي مناسب فرهنگي به منظور اقامه عدالت نيز وظيفه دولتمردان است. كارگزاران نظام امامت عدل بايد به گونه*اي زمينه*سازي كنند كه مردم به صورت خودجوش در برپايي عدالت بكوشند؛ يعني با ايجاد تحول مثبت فرهنگي روحيه عدالتجويي را در آحاد مردم شكوفا سازند؛ چنان*كه رسالت پيامبران الاهي نيز چنين بوده است: ليقوم الناس بالقسط شرط نخست همياري حكومت و ملت، پيوند استوار آن دو است. اين ارتباط به دو صورت تجلي مي*يابد:
يكي رابطه حكومت با توده مردم و ديگري ارتباط حكومت با نخبگان و دانايان قوم. به هر نسبتي كه اين دو رابطه قوي و دوستانه باشد، مشاركت و انديشه جمعي قوي*تر تبلور مي*يابد. مشاركت مردم بويژه نخبگان، ضريب احتمال خطا و انحراف از مسير عدالت را پايين مي*آورد؛ چراكه آنان واقعيت*هاي اجتماعي نظير ضعف*ها، كاستي*ها و تبعيض*هاي موجود نظام را بهتر تشخيص مي*دهند. اگر فضاي باز سياسي فراهم گردد و مردم و فرزانگان ملت با جرأت و بدون دغدغه و نگراني نظارت فنّي بر عملكردهاي نظام داشته باشند و رفتارهاي نظام را مورد نقد و انتقاد دلسوزانه قرار دهند، از نصيحت و خيرخواهي دريغ نمي*كنند؛ درنتيجه زاويه انحراف نظام از مسير عدالت كاهش مي*يابد. امام علي (ع) فرمود:
"من استقبل وجوه الارآء عرف مواقع الخطا"
كسي كه از افكار و آراء گوناگون استقبال كند، صحيح را از خطا خوب مي*شناسد.
به همين دليل امام علي (ع) به مالك اشتر فرماندار مصر چنين توصيه مي*كند:
"با دانشمندان فراوان گفت و گو كن و با حكيمان فراوان سخن در ميان نه، درباره آن*چه شهرهايت را استوار دارد."
البته به اين نكته بايد توجه كرد كه هرنظر و انديشه*اي را نمي*توان به عنوان راهكار سازنده پذيرفت؛ چراكه ممكن است صاحبان انديشه*اي بدون تأمل يا به*تبع خواسته*هاي نفس نظرهايي ارائه دهند كه با مصالح نظام سازگاري نداشته باشد؛ چنان*كه امام علي (ع) مي*فرمايد: "اكثر مصارع العقول تحت بروق المطامع "
چه بسيار انديشه*هايي كه قرباني آرزوها است.
نظر انديشمندان از دو حال خارج نيست: اگر برخاسته از عقل و فطرت باشد، درمان است و اگر ناشي از هوا و هوس باشد، بيماري جان است؛ چنان*كه امام علي (ع) فرمود:
"انّ كلام الحكماء اذا كان صوابا كان دواءً واذا كان خطاءً كان داءً "
گفتار حكيمان اگر صحيح باشد، درمان واگر نادرست باشد، بيماري جان است.
داشتن ارتباط مستقيم با مردم و ايجاد فضاي گفت و شنود دوستانه و فراهم ساختن فرصت سازمان يافته براي گفت و گو با انديشمندان جامعه، زمينه نقد و انتقاد و نظارت عمومي را فراهم مي*سازد. چنين سياستي نه فقط براي اصلاح رفتار كارگزاران و اجراي عدالت اجتماعي نقش راهبردي دارد كه شرط بقا و ماندگاري نظام سياسي نيز هست؛ چراكه در پرتو اين سياست، وفاق عمومي تجلي عيني مي*يابد. نظامي كه متكي به آراء مردم باشد، قوي و شكست ناپذير خواهد بود.
فاصله ميان حكومت و مردم سبب مي*شود كه كارگزاران حكومتي دچار غفلت شوند، بسياري از واقعيت*هاي اجتماعي بر آنان پوشيده بماند و يا به صورت غيرواقعي گزارش شود؛ درنتيجه فكر و انديشه كارگزاران نظام در مداري بسته و پيش ساخته جريان يابد. نخستين پيامد فاصله گرفتن حكومت از مردم، محروميت حكومت از نعمت افكار عمومي و عقل جمعي است كه در اداره جامعه به شدت نيازمند آن است.
در نظام امامت عدل، زمينه براي گفت و شنود و انتقاد سازنده و مثبت همواره فراهم است.
پيامبر گرامي اسلام، چنان سياستي را برگزيد كه مردم با خيال آسوده دربرابر خليفه سخن مي*گفتند:
"خليفه مي*پرسد، آيا من پادشاهم يا خليفه؟
مسلمان در جواب مي*گويد: اگر يك درهم كمتر و بيشتر در غيرمورد خرج كني، پادشاه هستي وگرنه خليفه."
امام علي (ع) در جايگاه خليفه پيامبر، همواره بر اين سياست خردمندانه عنايت داشت كه مردم را در عرصه*هاي سياسي ـ اجتماعي نظام امامت عدل، فعال و خلاق نگه دارد و پاسخگو بودن كارگزاران حكومت را به عنوان يك ضرورت گوشزد كند.
پس بخشي از اوقات خود را به كساني اختصاص ده كه به تو نياز دارند تا شخصا به امور آنان رسيدگي كني و در مجلس عمومي با آنان بنشين و دربرابر خدايي كه تو را آفريده است، فروتن باش و سربازان و نگهبانان خود را از سر راه آنان دور كن تا سخنگوي آنان بدون اضطراب در سخن گفتن با تو گفت و گو كند.
من از رسول خدا (ص) بارها شنيدم كه مي*فرمود: "ملتي كه حق ناتوانان را از زورمندان، بي اضطراب و بهانه*اي باز نستاند، رستگار نخواهد شد."
پس درشتي و سخنان ناهموار آنان را به خود هموار كن و تندخويي و خودبزرگ*بيني را از خود دور ساز تا خدا درهاي رحمت خود را به روي تو بگشايد و تو را پاداش اطاعت ببخشايد ... كار هر روز را در همان روز انجام ده؛ زيرا هر روز كاري مخصوص به خود دارد .

[donsaeid]

سيره عالي پيامبر اكرم و امام علي (ع) و ديگر ياران و اصحاب، امواج انقلاب اسلامي را نخست در جامعه عرب و سپس در جهان گسترش داد. اين رستاخيز بزرگ اسلامي دل*هاي همه عدالت جويان جهان را تسخير كرد. هنوز كه هنوز است صداي رساي محمد و علي بر ديواره اعصار و قرون مي*خورد و فرياد عدالت و ظلم ستيزي را به جهانيان آموزش مي*دهد.
در اين زمينه به داستان سوده همداني اشاره مي*كنيم:
سوده دختر عماره همداني پس از شهادت امام علي (ع) از ستم كارگزاران معاويه بخصوص "بسربن ارطات" كه در قلمرو حكومتش ظلم و بي*عدالتي را به نهايت رسانده بود، به معاويه شكايت برد و تهديد كرد اگر "*بسربن ارطات" را عزل نكند، مردم قيام خواهند كرد.
معاويه او را نكوهش كرد و گفت: با قوم و عشيره*ات مرا تهديد مي*كني؟ تو را باز مي*گردانم تا "بسر" تو را كيفر كند.
سوده پس از لحظه*اي سكوت اشعاري را در وصف ايمان، عدل و روح بلند امام علي (ع) خواند و سپس با معاويه حكايت ملاقاتش با امام علي را بازگو كرد. سوده گفت: روزي از كارهاي خلاف كارگزارش، به حضرت شكايتي بردم، امام علي گريه كرد و از اعمال نارواي كارگزارش برائت جست؛ سپس بر قطعه پوستي دستور بركناري او را نوشت و به من داد.
معاويه پس از شنيدن سخنان سوده درباره رفتار مردم دوستانه امام علي (ع)، دستور داد آن*گونه كه سوده مي*خواهد، نامه*اي بنويسند.
سپس گفت: آري! علي*بن*ابي* طالب شما را اين گونه بار آورده است كه دربرابر زمامداران، بي*پروا سخن بگوييد .
آري! ارتباط سالم حكومت با مردم، عامل عدالت و مبارزه با ستم و تبعيض است. فاصله گرفتن حكومت از مردم و سراپرده نشيني كارگزاران، فضاي بي*اعتمادي را فراهم مي*سازد كه پيامد بي*اعتمادي مردم نسبت*به حكومت، گسترش تدريجي روحيه بي*تفاوتي است. در جامعه*اي بي*تفاوت، حق و باطل جايگزين يكديگر مي*شود و در چنين نظامي سخن از عدالتخواهي و ظلم*ستيزي خوشايند مردم نيست تا براي اقامه آن بكوشند و امام علي (ع) چه زيبا فرمود:
"هيچ*گاه خود را فراوان از مردم پنهان مدار كه پنهان بودن رهبران، نمونه*اي از تنگ*خويي و كم اطلاعي در امور جامعه مي*باشد. نهان شدن از مردم، زمامداران را از دانستن آن*چه بر آنان پوشيده است باز مي*دارد؛ پس كار بزرگ، كوچك و كار كوچك، بزرگ جلوه مي*كند. زيبا، زشت و زشت، زيبا مي*نمايد و باطل به لباس حق در مي*آيد. همانا زمامدار، آن*چه را كه مردم از او پوشيده دارند، نمي*داند و حق را نيز نشانه*اي نباشد تا با آن راست از دروغ شناخته شود ."
در نظام امامت عدل، پيوند استوار حكومت و مردم بيانگر حقوق و تكاليفي است كه اگر به خوبي اجرا شود، يعني هم حكومت و هم مردم در ايفاي حق و انجام تكليف خود وفادار باشند، آثار و پيامدهايش بسيار مثبت و سازنده است.
عزت يافتن حق، پديداري راه*هاي دين، پايداري سنت پيامبر(ص)، اصلاح جامعه، اميدواري به بقاي حكومت، نااميدي دشمنان نظام و حاكميت عدالت، از آن*جمله است .
برعكس، فاصله ميان حكومت و ملت به گونه*اي كه كارگزاران حكومت نسبت*به مردم و مردم نسبت*به نظام بي*اعتنايي پيشه كنند و به وظايف خود چنان*كه شايسته و بايسته است عمل نكنند، آثار ويرانگري دارد: تفرقه و اختلاف، نيرنگ بازي در دين، فراموش شدن سنّت، تعطيلي احكام دين، حاكميت هوا و هوس، گسترش بيماري*هاي رواني، بي*اعتنايي به حق، رواج يافتن باطل، ذليل شدن نيكان، عزيز شدن بدكاران و در يك كلام پديداري نشانه*هاي ستم از جمله اين آثار است .
7. زي مردمي داشتن كارگزاران نظام
ارتباط حكومت و مردم در روش و منش حاكمان تأثيرگذار است و موجب مي*گردد كه آنان زي مردمي پيدا كنند. همسان*زيستي آنان با مردم بخصوص اقشار محروم، اعتماد و همبستگي ملي را تقويت مي*كند. تفاوت فاحش سطح زندگاني كارگزاران با سطح زندگي عامه مردم، مديريت جامعه را با بحران مواجه ساخته و سرانجام از كارآمدي ساقط مي*سازد.
روحيه طبقاتي داشتن همواره مشكل اساسي جوامع بشري بوده است. در جامعه*اي كه اقليتي حاكم زندگي مرفه داشته باشند و در ناز و نعمت غرق باشند، اما اكثريت مردم از ابتدايي ترين و ساده ترين وسايل و امكانات زندگي محروم باشند، چنين اجتماعي هرگز روي امنيت را نخواهد ديد و ظلم و ستم و استكبار بر آن چيره خواهد شد.
بر اين اساس، پيامبران الاهي كه رسالت هدايت مردم براي اقامه عدالت اجتماعي را بر عهده داشته*اند، همواره بسان توده مردم زندگي كرده*اند؛ گويا اراده خداوند بر اين تعلق گرفته كه آنان در عمل، مردم را به راه راست هدايت و عدالت را از خود و اطرافيان خود شروع كنند.
آري! كساني كه رسالت اقامه عدالت را بر عهده دارند، بايد ساده زيست باشند و همانند اكثريت مردم زندگي كنند تا عزم ملي براي اقامه عدل در جامعه پديدار گردد. به بيان كوتاه، كارگزاران نظام امامت عدل بايد از جنس مردم باشند؛ هرچند مرفهان بي*درد و افزون*طلبان بي*درك چنين سياستي را برنمي*تابند و بر كارگزاران كه از جنس مردم باشند، خرده مي*گيرند. چنان*كه ثروتمندان و زورگويان معاصر پيامبران*الاهي، نوعا چنين منطقي داشته*اند كه برگزيدن رهبران ديني را از ميان محرومان و پابرهنگان بر نمي*تابيدند و ايراد مي*گرفتند كه چرا پيامبر از ميان ثروتمندان و صاحبان قدرت برگزيده نشده است ؟
دربرابر اين منطق، خداوند به پيامبر توصيه مي*كند كه: " به مردم بگو من فقط بشري هستم مثل شما" ؛ يعني من از جنس مردم هستم و مي*خواهم زي مردمي داشته باشم.
در قرآن كريم حشر و نشر با محرومان به پيامبر توصيه شده است:
" واصبر نفسك مع الّذين يدعون ربّهم بالغداوة والعشي يريدون وجهه ولا تعد عيناك عنهم ولا تطع من اغفلنا قلبه عن ذكرنا واتبع هويه وكان امره فرطا "
با كساني باش كه پروردگار خود را صبح و عصر مي*خوانند و تنها رضاي او را مي*طلبند و هرگز به خاطر دنيا چشمان خود را از آن*ها بر مگير و از كساني كه قلب شان را از ياد خود غافل ساختيم اطاعت مكن؛ همان*ها كه از هواي نفس پيروي كردند و كارهاي شان افراطي است.
در جامعه جاهلي عرب همانند ديگر جوامع اشرافي، فاصله سطح زندگي حاكميت اشراف با توده مردم فرق داشته است. در جامعه عرب آن*روز اين وضع به شدت حاكم بود، تا آن*جا كه گاه بر پيامبر اسلام خرده مي*گرفتند كه چرا پابرهنگاني همانند سلمان و ابوذر گرد او را گرفته*اند.
در شأن نزول آيه شريفه نوشته*اند كه جمعي از ثروتمندان مستكبر و اشراف از خودراضي عرب به محضر پيامبر رسيدند و گفتند: اگر اطرافيان تو (ابوذر، حبّاب و ...) نباشند و آن*ها را از خود دور سازي، ما نزد تو خواهيم آمد و در مجلست خواهيم نشست؛ مادام كه اين*ها دور تو جمع باشند، جاي ما نيست؛ چون چنين مجلسي شايسته اشراف و آقازاده*ها نيست.
در اين زمان آيه مباركه نازل شد و خداوند به پيامبر توصيه كرد كه هرگز تسليم خواسته*هاي اشراف از خودراضي نشود.
پيامبر فرمود:
" سپاس خدايي را كه به من فرمان داد تا با شما نشست و برخاست داشته باشم؛ زندگي و مرگ با شما خوش است."
اين باور كه پيامبر (ص) همانند ديگران است و بايد مانند آنان زندگي كند، در دوران حكومتش در يثرب به بار نشست.
امام خميني (ره) مي*فرمايد:
"پيغمبر وارد شد به يك آدم درجه سه*اي و اشخاصي كه دورش جمع شده بودند، يك اشخاص فقير و بي بضاعتي و خودش هم يك منزل و اطاق (نه مثل اين اطاق) يك اطاقي با ساقه خرما و ... "
ابن هشام، زندگي ساده و مردمي پيامبر را مفصل تشريح و تبيين كرده است .
پيامبر (ص) فرمود:
"اجلس كما تجلس العبيد "
مانند بنده مي*نشينم.
رسول خدا همانند بنده مي*نشست و غذا مي*خورد و باور داشت كه بنده است.
اين روش حكيمانه و مردمي، بسيار سريع دل*ها را شيفته خود ساخت. مردم دور پيامبر را گرفتند، يثرب مركز مسلمانان شد، حكومت اسلامي تأسيس كردند كه قوام آن عدالت اجتماعي بود و مردم در حكومت نقش داشتند و به تدريج فعاليت*هاي سياسي ـ اجتماعي مسلمانان گسترش يافت .
پيامبر از مردمان وحشي و جاهل آن*روز، كارگزاراني خداترس و بلندهمت تربيت كرد. رويه تازه*اي كه محمد (ص) در اقتصاد و سياست پيش گرفته بود، چنان مؤثر افتاد كه آنان خوي و عادت ديرينه شان را به كلي ترك گفتند .
رويه موفقيت آميز پيامبر در خدمت*رساني موجب گرديد تا خداوند او را به عنوان الگوي حسنه معرفي كند .
پس از پيامبر، سيره و منش امام عدالت، تابلوي درخشاني فراروي نظام امامت عدل است. امام علي (ع) الگوي ساده زيستي است و همواره بر ساده زيستي كارگزاران نظام امامت عدل تأكيد مي*ورزيد.
آن*گاه كه مطلع گشت كه عثمان بن حنيف فرماندار بصره (در سال 36 هجري) در دعوت يكي از سرمايه*داران شركت كرده است، به او نامه*اي به اين مضمون نوشت:
پس از ياد خدا و درود، اي پسر حنيف، به من گزارش دادند كه مردي از سرمايه*داران بصره تو را به مهماني خويش فراخوانده و تو به سرعت به سوي آن شتافتي، خوردني*هاي رنگارنگ براي تو آوردند ... گمان نمي*كردم مهماني مردمي را بپذيري كه نيازمندانشان با ستم محروم شده وثروتمندانشان بر سر سفره دعوت شده*اند، انديشه كن در كجايي؟ و بر سر كدام سفره مي*خوري؟
آگاه باش! هر پيروي را امامي است كه از او پيروي مي*كند و از نور دانشش روشني مي*گيرد. آگاه باش امام شما از دنياي خود به دو جامه فرسوده و دو قرص نان رضايت داده است. بدانيد كه شما توانايي چنين كاري را نداريد؛ اما با پرهيزكاري و تلاش فراوان و پاكدامني و راستي، مرا ياري دهيد ... من نفس خود را با پرهيزكاري مي*پرورانم تا درروز قيامت كه هراسناك ترين روزها است، در امان و در لغزشگاه*هاي آن ثابت قدم باشد .
ساده زيستي امام علي (ع) از روي ناتواني نبوده، او مي*توانست از نعمت*هاي دنيا به هر گونه*اي كه مي*خواست، بهره ببرد؛ اما حضرت به جامعه*اي مي*انديشيد كه همه از نعمت*هاي دنيا يكسان بهره*مند باشند. او مي*خواست در زندگي با مردم شريك باشد.

[donsaeid]

من اگر بخواهم مي*توانم از عسل پاك و از مغز گندم و از بافته*هاي ابريشم، براي خود غذا و لباس فراهم آورم؛ اما هيهات كه هواي نفس بر من چيره گردد و حرص و طمع مرا وادارد كه طعام*هاي لذيذ برگزينم، درحالي كه در "حجاز" يا "يمامه" كسي باشد كه به قرص ناني نرسد يا هرگز شكمي سير نخورد. يا من سير بخوابم و پيرامونم شكم*هايي كه از گرسنگي به پشت چسبيده و جگرهاي سوخته وجود داشته باشد.
آيا به همين رضايت دهم كه مرا اميرالمؤمنين خوانند و در تلخي*هاي روزگار با مردم شريك نباشم؟ و در سختي*هاي زندگي الگوي آنان نگردم ؟
آري! علي و رسول خدا چونان روشنايي يك چراغند يا چون آرنج به يك بازو پيوسته*اند. آنان تجلي حقيقت و اسوه عدالت هستند و بايد به گونه*اي زندگي كنند كه نسل*هاي آينده با تمسك به سيره آنان، اسلام محمدي را از اسلام وارونه و سازگار با اشرافيت و بي*اعتنا به طبقه محروم بازشناسند.
اگر امام علي (ع) شريك آلام و رنج*هاي مردم نبود، نمي*توانست صداي عدالت انساني باشد. در نظام امامت عدل، مردم ولي نعمت كارگزاران هستند و رابطه حاكمان با مردم كاملا عاطفي و انساني است.
شهيد مطهري (ره) مي*گويد: "قلب زمامدار بايد نسبت به ملت كانون مهر و محبت باشد و قدرت و زور كافي نيست. با قدرت و زور مي*توان مردم را گوسفندوار راند، ولي نمي*توان نيروهاي نهفته آنان را بيدار كرد و به كار انداخت. نه تنها قدرت و زور كافي نيست، عدالت هم اگر خشك اجرا شود كافي نيست؛ بلكه زمامدار همچون پدري مهربان بايد قلبا مردم را دوست بدارد و نسبت به آنان مهر بورزد و هم بايد داراي شخصيتي جاذبه*دار و ارادت*آفرين باشد تا بتواند اراده و همت آنان و نيروهاي عظيم انساني آنان را به پيش برد و در راه هدف مقدس خود به خدمت بگيرد ."
نظام امامت عدل، اشرافيت كارگزاران را برنمي*تابد، داستان شريح قاضي دراين*باره بسيار عبرت آميز است. او در زمان تصدي پست قضاوت، خانه*اي به قيمت 80 دينار خريد، امام علي به خاطر اين اقدام شريح به شدت او را نكوهش كرد كه چرا در جايگاه قضاوت نظام اسلامي، خانه*اي آن*چناني خريده است؟
"اي شريح! اگر هنگام خريد خانه نزد من آمده بودي، براي تو سندي مي*نوشتم كه ديگر براي خريد آن، به درهمي يا بيشتر، رغبت نمي*كردي. آن سند را چنين مي*نوشتم: اين خانه*اي است كه بنده*اي ذليل آن را از مرده*اي آماده كوچ خريده، خانه*اي از سراي غرور كه در محله نابود شوندگان و كوچه هلاك شدگان قرار دارد، حدود اين خانه به چهار سمت منتهي مي*گردد:
يك سوي آن به آفت*ها و بلاها، سوي دوم آن به مصيبت*ها، سوي سوم به هوا و هوس*هاي سست كننده و سوي چهارم آن به شيطان گمراه كننده ختم مي*شود و درِخانه به روي شيطان گشوده است.
اين خانه را فريب خرده آزمند، از كسي كه به زودي از جهان رخت برمي*بندد، به مبلغي كه او را از عزت و قناعت خارج و به خواري و دنياپرستي كشانده، خريداري كرده است.
هرگونه نقصي در اين معامله باشد، بر عهده پروردگاري است كه اجساد پادشاهان را پوسانده و جان جبّاران را گرفته و سلطنت فرعون*ها چون "كسرا" و "قيصر" و "تبَّع" و "حمير" را نابود كرده است ."
اين نامه فقط براي قاضي شريح نيست، بلكه براي همه كارگزاران نظام*هاي ديني است. در نظامي كه قاضي شريح*ها از بيت المال براي خود هزينه كنند و هيچ*گونه نظارت و حسابرسي در كار نباشد، انتظار اجراي عدالت امري بيهود است.
امام علي (ع) در نامه*هاي متعددي كه به كارگزاران نظام علوي نوشته، بر اين حقيقت تأكيد ورزيده كه حكومت امانت است؛ پس مواظب باشيد از موقعيت فراهم آمده سوء استفاده نكنيد و زندگي*تان ارتباط تان صبغه مردمي داشته باشد .
امام خميني (ره) بنيانگذار نظام امامت عدل، به كارگزاران نظام توصيه كرد كه بايد به حكومت نبوي و علوي اقتدا كنند و چگونه زيستن را از آن بزرگواران ياد بگيرند تا در راستاي اقامه عدالت توفيق يابند.
"آن طرز حكومت اسلام، طرز حكومت آدم سازي است، شما خود، رؤساي اسلام را بايد ملاحظه كنيد، مثل پيغمبر اكرم كه رئيس اسلام است، اميرالمؤمنين كه پس از او رئيس اسلام بود، شما خود آن*ها را ببينيد كه وضعشان چه جوري بوده است، ديكتاتوري بوده است؟ پيغمبري كه با مردم ديگر وقتي مي*نشست، معلوم نبود آقا كدام است و نوكر كدام است ـ و عرض بكنم ـ كه اصحاب كدام است و خود پيغمبر كدام است؟ پيغمبري كه با مردم همان طور مي*نشست، جلسه بنده*ها و فقرا بود، در زندگيش زندگي فقرا بود و بيت المال، مال مردم بود و هيچ تصرفي نمي*كردند، مثل يكي از فقرا زندگي مي*كرد ."
8. مبارزه با ستمگران
بدون شك درهرجامعه*اي افراد زورمند و از خودراضي وجود دارند كه عدالت را برنمي*تابند و تلاش*هاي عدالتخواهانه را مزاحم منافع و بهره*وري شخصي خود مي*دانند؛ بنابراين همواره مي*كوشند كه با لطايف*الحيل، سلطه ستمگرانه خود را بر مردم حفظ كنند. به همين دليل در نظام امامت عدل، همان*گونه*كه قيام دايمي و همه*جانبه براي عدالت يك رسالت است، مبارزه مستمر و فراگير با عوامل و زمينه*هاي ستم نيز به عنوان يك وظيفه عمومي مطرح است؛ چراكه با وجود عوامل ستم و حاكميت ظالمانه، دستيابي به عدالت امكان پذير نيست.
جامعه*اي كه عدالت را حقيقتي جدي تلقي كرده، درباره عوامل تأمين كننده عدالت و موانع برقراري آن بينديشند و نتايج انديشه*هايش را براي بهره برداري عرضه كند، قيام به عدالت كرده است.
تفكر درباره آثار عدالت و پيامدهاي ظلم نوعي قيام براي عدالت است؛ چنان*كه انديشه درباره حيات، نماد برتري از حيات است.
در جامعه*اي كه روحيه بي*تفاوتي و سهل*انگاري حاكم شود و مردم و كارگزاران نظام دربرابر تبعيض و بي*عدالتي*ها واكنش نشان ندهند، تدريجا عدالت جايش را به بي*عدالتي مي*دهد.
توصيه قرآن كريم اين است:
"... وتعاونوا علي البرّ والتقوي ولا تعاونوا علي الإثم والعدوان... "
... و (همواره) در راه نيكي و پرهيزكاري باهم تعاون كنيد و (هرگز) در راه گناه و تعدي همكاري نكنيد...
براساس اين توصيه ارزشمند، همان*گونه كه مشاركت در نيكي ممدوح است، همكاري در بدي نيز مذموم است و هرگونه تعاون در اهداف باطل و اعمال ظالمانه ممنوع است.
اگر به اين توصيه قرآني - كه شامل همه مسائل حقوقي، اجتماعي، اخلاقي و سياسي مي*گردد- عمل شود و حكومت و ملت بدون در نظرداشتن مناسبات شخصي، خويشاوندي، نژادي و ... با كساني كه در راستاي اقامه عدالت گام برمي*دارند، همكاري كنند و از همكاري با افراد ستمگر درهرمقام و موقعيتي كه باشند، خودداري كنند، زمينه اجراي عدالت فراهم مي*شود.
ياري نكردن ظالم، خود نوعي مبارزه با ستم و ستمگري است. اگر افراد جامعه آن را جدّي بگيرند، روحيه تعدي و تجاوز و استثمار از جهان ريشه*كن مي*شود.
رهبران عادل نظام امامت عدل كوشيده*اند كه مردم را از ياري دادن به ستمگران بازدارند و بر اين امر تأكيد ورزيده*اند كه ستمكاران و ياري دهندگان آنان سرنوشت يكسان دارند. رسول اكرم (ص) فرمودند:
"اذا كان يوم القيامة نادي منادٍ اين الظّلمة؟ واعوان الظلمة؟ واشباه الظّلمة؟ حتي من برءً لهم قلما ولاق لهم دواتا، قال: فيجتمعون في تابوتٍ من حديدٍ ثم يرمي بهم في جهنّم ."
هنگامي كه روز قيامت برپا شود، منادي ندا در مي*دهد: كجايند ستمكاران و كجايند ياوران آن*ها و كساني كه خود را شبيه آن*ها ساخته*اند؟ حتي كساني كه براي آنها قلمي تراشيده*اند يا دواتي را ليقه كرده*اند، همه آن*ها را در تابوتي از آهن قرار مي*دهند، سپس در ميان جهنّم پرتاپ مي*شوند.
در حديث ديگري فرمود: "كسي كه به سوي ستمگري برود تا او را ياري كند، در صورتي*كه مي*داند او ظالم است، از اسلام خارج شده است ."
صورت ديگر مبارزه با ستمگري، بي*اعتنايي به ظالمان و عدم اعتماد به آنان است:
"ولا تركنوا الي الّذين ظلموا فتمسكم النّار "
بر ستمگران تكيه نكنيد كه موجب مي*شود آتش شما را فرو گيرد.
آيه شريفه مهم*ترين برنامه اجتماعي، سياسي، نظامي و عقيدتي را بيان مي*كند. اعتماد به ظالمان مفاسد فراواني در پي دارد كه مهم*ترين آن*ها عبارتند از:
الف) تكيه بر ستمگران باعث تقويت آن*ها و موجب گسترش ظلم اجتماعي است.
ب) اعتماد به ظالمان تأثير فكري و فرهنگي دارد؛ چراكه به تدريج زشتي ستمگري را از بين مي*برد و ظلم و بي*عدالتي توسعه مي*يابد.
در يك كلام، سرانجام اعتماد به ظالمان، اسارت اجتماعي است.
در جامعه*اي كه مردم و كارگزاران نظام، فعال و بيدار باشند، فريب توطئه*هاي ستمگران را نخورند و به آن*ها تكيه و اعتماد نكنند؛ درنتيجه فرعون*ها، قارون*ها و نمرودها به جود نمي*آيند تا بر جامعه حاكم شوند.
بدين ترتيب عدالتخواهان در عين تكيه بر عقل و منطق و اخلاق، وظيفه دارند دربرابر گردنكشان و ستمگران بايستند و با آنان پيكار كنند تا فتنه و ظلم از زمين ريشه*كن شود و چه فتنه*اي بدتر از ظلم و تجاوز به حقوق ديگران؟
آيات متعددي در قرآن كريم ستمكاران را محروم از بخشايش خداوندي معرفي مي*كند و آيات ديگري، ظلم و ستمگري را عامل سقوط تمدن*ها و متلاشي شدن جوامع مي*داند . اگر با ستمگري مبارزه جدي نشود، دو گروه مترفين (غوطه وران در عيش و اسراف در اموال) و ملأ (اشراف و اغنياي كامجو) كه در امتداد تاريخ همواره در مسير "خود محوري" حركت كرده و خود را غايت و ديگران را وسيله تلقي كرده*اند، به حاكميت ننگين خود ادامه خواهند داد كه قرآن كريم با بيان كوبنده، اين ستمكاران تاريخ را مورد نكوهش قرار داده است ؛ چراكه خودكامگي آنان به تيره*روزي بينوايان جامعه مي*انجامد.
از لحاظ تاريخي، اين دو گروه موانع جدي دربرابر قيام*هاي عدالتخواهانه بوده* و هستند. پيامبران الاهي نيز همواره با اين دو گروه از خودراضي پيكار خستگي*ناپذير داشته*اند. مبارزات حضرت ابراهيم، موسي، عيسي، نوح، هود، صالح، شعيب و محمد (ص)، خاتم النبيين، الهام*بخش نظام امامت عدل است.
در قرآن كريم، حدود 290 آيه ناظر به پيكار با ستم و ستمكاري و دفاع از ستمديدگي است . آيا بر پيروان قرآن لازم نيست كه با روحيه طبقاتي مبارزه كنند؟
تشريع قانون جهاد در اسلام، طرح جامع مبارزه با ستمگري و دفاع از ستمديدگي است. جهاد براي محو كفر و شرك و بت*پرستي، جهاد در راستاي دفاع از مظلومين، جهاد براي خاموش كردن فتنه*ها و ... همه حاكي از اين حقيقت است كه مبارزه پيگير و خستگي*ناپذير، از مهم*ترين راهكارهاي تأمين عدالت و احقاق حق مي*باشد.
اصولاً مبارزه با موانع تكامل، يك قانون عام در جهان آفرينش است. همه موجودات زنده اعم از حيوانات و نباتات براي رسيدن به هدف مي*كوشند و با موانع تكامل مبارزه جدّي دارند. اين قانون در عالم انسان*ها از اهميت ويژه*اي برخوردار است. جامعه*اي كه افراد آن همواره در حال "مبارزه" و "مراقبت" به سر مي*برند، زنده و سعادتمند است؛ برعكس، جامعه*اي كه افراد آن در فكر هوسراني و تأمين منافع شخصي*اند، دير يا زود از بين مي*رود و اين نابودي نيز به*دست خود آنان فراهم مي*شود .
پيامبر اكرم (ص) فرمود:
" اغزوا تورثوا ابنائكم مجداً"
مبارزه كنيد تا مجد وعظمت را براي فرزندانتان به ميراث بگذاريد.
همچنين هشدار مي*دهد:
" فمن ترك الجهاد البسه الله ذلاّ وفقراً في معيشته ومحقا في دينه "
آن كس كه جهاد را ترك كند، خدا بر اندام او لباس ذلت مي*پوشاند و فقر و احتياج بر زندگي و تاريكي بر دين او سايه شوم مي*افكند.
در اين رويكرد، جهاد فقط به معناي جنگ مسلحانه نيست، بلكه هر نوع تلاش و پيكاري را كه براي تحقق عدالت و احقاق حق انجام گيرد، شامل مي*شود. به اين ترتيب، جهاد علاوه بر نبردهاي دفاعي و گاهي تهاجمي، مبارزات علمي، منطقي، اقتصادي، فرهنگي و سياسي را نيز دربرمي*گيرد؛ يعني در همه عرصه*ها بايد با ستم و بي*عدالتي به مبارزه برخاست.

[donsaeid]

امام نظام امامت عدل، مبارزه با ستمگران را بسيار جدّي مطرح كرد. در سال 35 هجري در روز دوم خلافتش، دربرابر ظلم و بي*عدالتي چنين اعلام موضع كرد:
" والله لو وجدته قد تزوج به النساء وملك به الاماء لرددته فان في العدل سعة ومن ضاق عليه العدل فالجور عليه اضيق "
به خدا سوگند بيت المال به تاراج رفته را هر كجا بيابم، به صاحبان اصلي آن باز مي*گردانم؛ گرچه با آن ازدواج كرده يا كنيزاني خريده باشند؛ زيرا در عدالت، گشايش براي عموم است. آن كس كه عدالت براي او گران آيد، تحمل ستم براي او سخت*تر است.
حضرت در اين اقدام عادلانه بسيار جدي بود و دستور داد اموال بيت المال را نزد هركس بيابند، هرچه سريع*تر برگردانند. مبارزه قاطع با ستمگران و تلاش پيگير در اجراي عدالت، نيازمند قاطعيت و تحمل دشواري*ها است. ممكن است افزون طلبان عافيت انديش، از مجريان عدالت فاصله بگيرند و چه*بسا اقدام به كارشكني كنند؛ به همين دليل بعضي ياران امام علي (ع) از حضرت درخواست مي*كردند كه در اجراي عدالت، شدت عمل به*خرج ندهد.
اما در نظام علوي، عدالت شاه*بيت سرور حكومت است و تساهل در اجراي عدالت ممنوع است.
امام پس از سركوب شورش نهروان در سال 38 هجري، در كوفه خطبه*اي ايراد فرمود كه در فرازي از آن چنين تأكيد ورزيد:
" الذّليل عندي عزيز حتي آخذ الحق له، والقوي عندي ضعيف حتي آخذ الحق منه ."
خوارترين افراد نزد من عزيز است تا حق او را بازگردانم و نيرومند در نزد من ناتوان است تا حق را از او باز ستانم.
حضرت طي نامه*اي به "زياد بن ابيه" جانشين فرماندار بصره نسبت به خيانت به بيت*المال چنين هشدار مي*دهد:
همانا به راستي، به خدا سوگند مي*خورم اگر به من گزارش كنند كه در اموال عمومي خيانت كرده*اي، كم يا زياد، چنان بر تو سخت گيرم كه كم بهره شده و در هزينه عيال درمانده و خوار و سرگردان شوي .

[donsaeid]

[donsaeid]

[donsaeid]

با اضمحلال باور شاهنشاهي و درك نخبگي از "سياست"، تغيير اساسي در چارچوب تفكر سياسي و درنتيجه نحوه صحيح اداره كشور و حل مسائل آن به وجود آمد. در مجموع، تأمل در اين شعارها از دو نظر حائز اهميت و روشنگر است:
اولاً: كثرت بازيگران و به تعبيري، انبوه فرستندگان پيام، گوياي فراگيري و كميتي است كه متوجه مقوله* نظمِ سياسي ناعادلانه و استبدادي است.
ثانياً: تعدد و تنوع حاضران، بيانگر كيفيت و عمق پيام ارسالي*شان يعني لزوم اصلاح نظم سياسي به صورتي عادلانه و كسب توانايي در استقرار گفتمان سياسي فراگير مي*باشد.
بر اين اساس آن*چه در عمل متجلي شده است، حضور هدفمند و معنا*دار توأم با آگاهي مردم در صحنه بوده كه به حمايت آموزه*هاي اسلام و پشتيباني رهبر ديني - سياسي خويش، جريان استقرار نظم سياسي را به مسير صحيح آن يعني از پايين به بالا و از مردم به حكومت بازگردانده است.
چالش گفتمان عدالت سياسي: تقويت و گسترش كنشگران فعال
مي*دانيم كه انقلاب پديده*اي نادر است و اين ندرت به جهت كميابي اجماع در سطحي كلان مي*باشد. گذر از منابع فردي، درگيري*هاي محدود عملي و منطقه*اي، تحول دروني به سمت فراگير شدن و گسترش يافتن، برقراري ارتباط ميان منافع فردي و جمعي و ارتباط اجزا با كل نظام سياسي، جملگي زمينه* برآمدن انقلابي اجتماعي را فراهم آورد كه چنين پيوستگي و تحولي، ناياب و كم پيدا است. آن*چه پس از موفقيت و پيروزي به دست آمده از اهميت حياتي برخوردار است، در نظر داشتن تغييرات الگوي تفكر سياسي در بستر "زمان" است. تقسيم*بندي*هاي زماني پس از پيروزي براساس معيارهاي مختلف، صرفاً تفكيك مقاطع وقوع رويدادها محسوب نمي*شود، بلكه به خودي*خود بيانگر وضعيت خاص هر دوره است كه شايد بتوان از آن با عنوان "زمانه" براي هر دوره ياد كرد.


اكنون با گذشت بيش از ربع قرن از دستاورد پيروزي انقلاب اسلامي و آشنايي عملي، عيني و طولاني با مسائل كشور از يك*طرف و هجوم تفكرات مخالف و معارض از بيرون با همنوايي طيفي از پيروانشان در داخل از سوي ديگر، حفظ گفتمان عدالت سياسي را از نظر كمّي و كيفي گفت*و*گو كنندگانش به چالش كشيده است.به عبارت ديگر، اين واقعيت كه رخداد انقلاب اسلامي تماشاگران منفعل سابق را به صورت كنشگرانِ فعّال به عرصه* سياست و اداره* كشور وارد كرد، امروزه با گذشت زمان و تقسيم*بندي نسلي آحاد مردم، نوعي عدم تجانس در برآورد توان و عزم ملّي را موجب گرديده است كه مي*تواند از فراگيري گفتمان عدالت سياسي از جنبه نظري و مصداقي بكاهد؛ ازاين*رو بازكاوي و تكرار پايه*هاي اين گفتمان از اولويتي بالا در شعارها و برنامه*ها برخوردار است. اگر تحرك سياسي، دين*گرايي در عرصه* سياست و حكومت، شهروند مسئول و جامعه* قوي را از مؤلفه*هاي گفتمان عدالت سياسي در انقلاب اسلامي بدانيم، در اين صورت نظرورزي در حوزه*هاي فرهنگ سياسي و مشاركت سياسي و سياستگذاري در شكوفايي و عملياتي كردن پتانسيل*هاي فرهنگي ـ سياسي موجود مي*تواند تأثيري دوگانه برجاي گذارد؛ چنان*چه استخراج و اكتشاف فرهنگي آن*چنان*كه در رهبري امام (ره) به صورت انقلاب اسلامي و تبلور انواع مشاركت در پيشبرد امور كشور رخ داد، صورت پذيرد، گفتمان عدالت سياسي، پايداري خود را حفظ خواهد كرد؛ امّا اگر فوريت سياست و تمركز گفتمان عدالت در حوزه* سياست به طرق مختلف كمرنگ و حاشيه*اي شود، خطر بي*اعتنايي سياسي و بازآمدن نخبه*گرايي و انحصارگري در سياست تهديد جدي به شمار مي*آيد. هرچند بازگشايي عرصه* اين چالش فراتر از فرصت و حدود اين مقاله است، امّا دو نكته* مهم را در اين راستا مورد توجه واشاره قرار مي*دهيم:
الف. يك*سونگري در فهم فرهنگ بومي: طيف گسترده* ادبيات به وجود آمده در حوزه*هاي چيستي فرهنگ سياسي، مشاركت سياسي، نظم سياسي، جامعه مدني، جامعه استبدادي - كه جملگي بر پايه* شناختي غربي از مقوله*هاي سياست و سياست و فرهنگ در ايران به وجود آمده*اند - به*رغم روشنگري*هاي غيرقابل*انكار، به اين مهم بي*توجه بوده*اند كه هر فرهنگي را منطقي دروني به پيش مي*برد و ارزيابي فرهنگي ـ سياسي آحاد يك ملت در گرو سنجش بر پايه* مؤلفه*هاي همان فرهنگ است؛ از جمله موارد مطرح شده در اين خصوص، فردگرايي منفي و عدم اعتقاد نسبت*به فعاليت دسته*جمعي است كه انبوهي از انتقادات را نسبت به نوع، نحوه و تحليل مشاركت سياسي مردم ايران و مؤلفه*هاي نظم سياسي پس از انقلاب اسلامي شامل مي*شود. اين در حالي است كه چنين نظري نه تنها از توضيح چگونگي برآمدن گفتمان عدالت سياسي در انقلاب اسلامي ناتوان است، بلكه قادر به شناخت بنيادهاي تحول*ساز مستتر در فرهنگ ايرانيان و تربيت ديني آنان نيز نمي*باشد.
جامعه*شناسان و پژوهشگران ايراني طرفدار اين نظريه، هرگز نينديشيد*ه*اند كه اين نظريه، نه*تنها با واقعيات زندگي، جغرافيا و جغرافياي فرهنگي جامعه ما سازگار نيست، بلكه با تئوري*هاي جامعه*شناسان و مردم*شناسان درباره خصلت*هاي جمع*گرايانه* جوامع سنتي نيز سر ناسازگاري دارد. (فرهادي، 1379، ص 172)
"فرهادي" در تحقيقات پانزده ساله* خود بدين نتيجه رسيده است كه فرهنگ بومي ما به دلايل و ضرورت*هاي گوناگون هم*چنين به لحاظ وجود فرهنگي جمع*گرا، مشاركت*جو بوده و نظريات درباره* تك*روي و فردگرايي ايرانيان، هرچه به گذشته بازگرديم، بي*معنا*تر خواهد بود و زندگي ايرانيان در گذشته از خشت تا خشت با مشاركت و ياريگري همراه بوده است. ياريگري*ها و مشاركت*هاي سنتي در ايران تنها در زمينه*هاي كشاورزي و دامداري نبوده، بلكه در حوزه* صنايع، پيشه*ها، اصناف شهرها و در زمينه*هاي غيراقتصادي نيز فراوان بوده است. (همان، ص 184)
بنابراين تنها در صورتي كه ريشه*هاي ياريگري در فرهنگ بومي در چالش از سوي تحولات نوين مورد توجه قرار گيرد، مي*تواند ضمن واقع*گرايي، قدرت ابتكار و عمل را به نفع منافع ملّي، شناخته و به كار اندازد. گفتمان عدالت سياسي نيز تنها در سايه* اين واقعيت*ها قابل تعقيب و تقويت است.
ب. نقش سياسي مردم و هويت ديني آنان: از آن*جا كه انقلاب ايران ماهيتي ديني داشته و گفتمان عدالت سياسي اساساً با جهت*گيري و صبغه* ديني، استقرار و دوام يافته است، اين نظر تقويت گرديده كه درهم آميختگي نقش سياسي مردم با هويت ديني آنان به معناي وجود رابطه*اي مستقيم و بلكه علّي ميان فراز و فرود آن*ها مي*باشد؛ بنابراين حمايت سياسي، مترادف و ناشي از هويت ديني تلقي گرديد و تضعيف كنشگري سياسي به معناي تحليل*رفتن هويت ديني دانسته شده است. در چنين نگرش ساده*لوحانه*اي، متغيرهاي فراوان مؤثر در يادگيري و بروز رفتارهاي سياسي و ديني مورد غفلت قرار مي*گيرند.
درخصوص گفتمان عدالت سياسي در انقلاب اسلامي و گستره* چتر هم*زباني ذيل اين گفت*و*گوها نزد ايرانيان پس از انقلاب، گفته مي*شود كه نسل سوم ـ نسلي كه طولاني*ترين فاصله را نسبت به زمان تقويمي پيروزي انقلاب اسلامي دارد ـ متفاوت از نسل اولي و بلكه گسست فرهنگي ـ سياسي نسبت به علقه*هاي ديني و سياسي دارد؛ به بيان ديگر اعتماد*پذيري كمتري نسبت به آن*ها در قبال نسل اولي*ها ديده مي*شود. اين درحالي است كه تحقيقات متعدد در سطوح مختلف سني، ريشه*داري دين در نگرش و بينش مردم ايران را در برهه*هاي مختلف تأييد كرده* است؛ بنابراين نكته* اصلي، توجه به رفتار سياسي به مثابه* بازخورد رفتارها، برنامه*ها و نحوه اجراي آن*ها از سوي نظام سياسي در دوران پس از پيروزي مي*باشد؛ بنابراين بايد توجه اصلي به تحولات و تصميمات سياسي معطوف گردد؛ اموري كه جامعه*پذيري سياسي را جهت و سامان عمومي مي*بخشند. به اين ترتيب ضمن پذيرش تأثيرگذاري و وابستگي متقابل تعهد مذهبي و تعلق سياسي افراد، لازم است در ارزيابي جايگاه و وضعيت گفتمان عدالت سياسي در كنار تعهد مذهبي، به بررسي رفتارهاي سياسي به صورتي جدا و منفك پرداخته شود. در اين صورت تلاش*ها براي شناسايي كانون ضعف*ها متوجه منبع اصلي يعني رفتارهاي سياسي صادر شده از سوي حكومت خواهد شد. در تحقيق ميداني*اي كه در اين زمينه انجام شده و نتايج آن در جدول 1 و 2 قابل مشاهده است، مشخص گرديده كه درمقابل اكثريت قابل توجه پاسخ*گوياني كه دينداري*شان قوي ارزيابي شد (حدود 82 درصد)، تنها 30 درصد واجد تعلق سياسي قوي به نظام بودند.
جدول 1ـ توزيع درصدي دينداري و تعلق سياسي پاسخگويان (384=n)

ضعيف (%) متوسط (%) قوي (%)
دينداري 3/1 9/16 8/81
تعلق سياسي 86/2 43 2/30

درصد بسيار بالاي دينداري در گروه جوانان مورد تحقيق نشان مي*دهد كه فرآيند جامعه*پذيري مذهبي يا تربيت ديني توانسته است به نحو مناسبي باورها، گرايش*ها و تعلقات اصلي دين را به نسل جديد منتقل كند. بدين*سان با اطمينان و احتمال زياد مي*توان اظهار كرد كه نسل جديد جامعه* ما از حيث اعتقاد و پايبندي به اركان اصلي دين، مشكلي جدي با اساس دين اسلام ندارد و مباني محوري دين را كاملاَ مي*پذيرد؛ ولي وضعيت جامعه*پذيري سياسي نسل جديد، تفاوت بارزي با جامعه*پذيري ديني دارد. يافته*هاي تحقيق نشان داد كه تعهد به نظام سياسي كشور در بين كمتر از يك سوم جمعيت نمونه*تحقيق (2/30) وجود داشته است. درواقع اختلاف درصدي بسيار بزرگي (بيش از 51 درصد) ميان جوانان پاسخگو از حيث دو متغير "تعلق ديني" و "تعلق سياسي" در گروه قوي قابل مشاهده است.
اين تفاوت درصدي بزرگ، در تعلق ديني و سياسي گروه ضعيف نيز ديده مي*شود. (در حد 5/25 درصد)
جدول 2- درصد دينداري پاسخگويان بر حسب تعلق سياسي آنان* (384=n)

تعلق سياسي دينداري
ضعيف متوسط قوي كل
ضعيف 1 2/10 6/15 8/26
متوسط 3/0 6 7/36 43
قوي 0 8/0 4/29 2/30
كل 3/1 17 7/81 100

بدين*سان مي*توان اظهار داشت كه وضعيت جامعه*پذيري سياسي نسل جديد چندان مطلوب و خرسندكننده نيست؛ بويژه اگر آرمان و انتظار نظام سياسي كشور و تمايل عوامل نهادي كه رسماً مسئوليت جامعه*پذيري سياسي نسل جديد را به عهده دارند، پرورش نسلي "مؤمن و حامي" (ايمان به دين و حامي نظام جمهوري اسلامي) باشد. نتايج اين پژوهش مبيّن اين واقعيت است كه اين گروه تنها 4/29 درصد جمعيت جوان نمونه تحقيق را تشكيل مي*دهند. (طالبان، 1380، صص 19 و 20)
بنابراين لازم است در تلقي ديني از هويت سياسي و رفتارهاي سياسي، جانب احتياط رعايت شود تا واقعيات موجود به صورت تقليلي و ناقص درك و تحليل نگردند.
نتيجه*گيري
گفتمان*ها محصول دوران*هاي مختلف هيأت جمعي بشر هستند كه به تدريج از محدوده*اي كوچك آغاز مي*شوند و با تكثير در گذر زمان به عنوان چارچوبي بر شناخت*ها و ارزيابي*ها و احساسات سيطره يافته و انواع رفتارهاي سياسي، فرهنگي و اقتصادي را سامان مي*دهند. در انقلاب اسلامي ايران، گفتمان عدالت با توجه خاص بر حوزه* سياست شكل گرفته كه در آن، حضور مردمي به پشتوانه* ديني (اسلامي)، مشروع و نهادينه شده است. اين واقعيت ميمون و پيروزي بزرگ نيازمند پاسداري و حراست است كه اداي مسئوليت دربرابر آن نيز تنها در گرو بازخواني و تقويت و تكرار نظري و عملي اركان آن مي*باشد؛ نكته*اي كه در حفظ كنشگران فعال از اهميت بالايي برخوردار است.
تفكيك هويت ديني از هويت سياسي ضمن توجه به هم*پيوندي آن*ها در نظر و عمل مي*باشد. در اين راستا گفتمان عدالت سياسي از سوي وضعيت جامعه*پذيري سياسي به چالش كشيده شده كه نياز به بازنگري و اصلاح روش*هاي اين فرايند را پديد آورده است

[donsaeid]

[donsaeid]

[donsaeid]

نگاهي گذرا به فقر و نابرابري در جهان
غير از دوران كوتاه حكومت سوسياليست*ها بر بخشي از جهان در چند دهه اخير، تفكر سرمايه*داري ليبرال، تفكر غالب در اقتصاد كشورهاي جهان بوده است. اين تفكر با توجه به مباني و راهبردهاي خاص خود، مدعي نجات بشريت از فقر و بي*عدالتي است؛ اما نگاهي به واقعيت*ها حكايت از شدت نابرابر درآمدها و فقر گسترده دارد؛ براي مثال در امريكا در سال 1973م سهم درآمد يك*پنجم خانواده*هاي پايين جدول، 5/5 درصد كل درآمد و سهم درآمد يك*پنجم بالاي جدول، 1/41 درصد كل درآمد بود و در سال 1991 سهم دسته اول به 5/4 و دسته دوم به 2/44 رسيد و اين روند با اندك تغييراتي همچنان ادامه دارد .
همچنين برپايه برخي آمارها، بين ده تا پانزده درصد جمعيت امريكا(حدود 37 ميليون نفر) زير خط فقر قرار دارند . براساس آمار ديگري در سال 1989 در امريكا، حدوداً 1ي از ثروتمندترين خانواده*ها، 1/14 درصد درآمدها را به دست آوردند و صاحب 3/38 درصد از كل ثروت*هاي خالص و 2/50 درصد از دارايي*هاي مالي خالص شدند. توزيع ثروت در طول زمان نابرابرتر شد .

چنين بي*عدالتي چرا؟

به نظر مي*رسد كه مهم*ترين و بنياني*ترين عامل، مباني اعتقادي و اخلاقي و انگيزه افراد در فعاليت*هاي اقتصادي در نظام سرمايه*داري ليبرال است. برپايه آموزه*هاي نظام سرمايه*داري ليبرال، تمام نگاه انسان در فعاليت*هاي اقتصادي محدود به همين جهان مادي است. لذت و سعادت نيز به لذت و سعادت مادي دنيوي تفسير مي*شود؛ بنابراين به همه توصيه مي*شود براي حداكثر كردن سود مادي فعاليت كنند. سازوكار رقابت آزاد براي حداكثر كردن سود مادي در شمار تعاليم اين نظام است. اين*گونه آموزه*ها و سازوكارها ممكن است تاحدي مشكل رشد اقتصادي جوامع را برطرف كند، اما هرگز در برطرف كردن بي*عدالتي و توزيع نامناسب ونيز رفع فقر توانايي ندارد؛ بلكه برعكس، با ايجاد انحصارات در توليد و فروش، روز به روز بر توزيع ناعادلانه ثروت و دارايي در سطح بين*المللي مي*افزايد. برپايه همين آموزه*ها، تجويز بهره و بهره مركب موجب شده است سهم* بهره*مندي عامل سرمايه از توليد به مراتب از سهم بهره*مندي نيروي كار از توليد بيشتر شود .پيگيري اين قبيل آموزه*ها باعث شده است نظام دستمزد و اجاره بين كارگران و كارفرمايان حاكم شود و با محروميت نيروي كار از مشاركت در سود توليدات، سهم اندكي از سود نصيب كارگران شود و در بحران*هاي اقتصادي، دستمزدها پايين بيايد و بر خيل بيكاران افزوده شود؛ بنابراين در دوران رونق اقتصادي نيز از سود سرشار آن محروم هستند .
نظام سرمايه*داري ليبرال از طرقي از جمله بيمه بيكاري و تأمين اجتماعي خواسته است تا با پديده فقر و بي*عدالتي مبارزه كند؛ اما همان*گونه كه آمارها نشان مي*دهد، فقر و بي*عدالتي در حال رشد و گسترش است. اين امر بدان علت است كه ماهيت نظام سرمايه*داري ليبرال بيكاري، فقر و بي*عدالتي را توليد مي*كند؛ يعني از سويي ايجاد بيكاري، فقر و بي*عدالتي مي*كند و از سوي ديگر در صدد از بين بردن آن*ها است و هيچ*گونه راه*حلي براي از بين بردن علت بيكاري، فقر و بي*عدالتي ندارد. اما نظام اقتصادي اسلام به*گونه*اي فعاليت*هاي اقتصادي را سامان *مي*دهد كه مانع ايجاد بيكاري، فقر و بي*عدالتي مي*شود. درنتيجه همه مردم از سطح كفاف زندگي بهره*مند مي*شوند و توازن ثروت و دارايي در جامعه محقق مي شود.
براي اين*كه ثروت و دارايي جامعه به نحو عادلانه توزيع شود، نظام اقتصادي اسلامي ملاك*هايي را ارائه داده است كه در ادامه اشاره مي*شود:

ملاك*هاي توزيع عادلانه

در بحث از مفهوم عدالت اقتصادي مطرح شد كه منشأ حق افراد در كسب ثروت و دارايي جامعه، كار و نياز است. اگر اين ملاك*ها در توزيع قبل از توليد ثروت*هاي طبيعي، توزيع بعد از توليد و نيز توزيع مجدد رعايت شود، همه افراد جامعه به حق خود از ثروت و دارايي جامعه خواهند رسيد و توزيع ثروت و دارايي*ها به طور عادلانه اتفاق مي*افتد.
هر يك از دو ملاك پيشين نسبت به توان و شرايط افراد جامعه متفاوت است. گروهي از افراد جامعه از توان فكري و جسمي لازم براي كار كردن برخوردار هستند و با انجام كار مي*توانند به رفاه مادي متعارف و مطلوب دسترسي پيدا كنند كه ملاك توزيع ثروت براي اين گروه از افراد جامعه كار و تلاش است.
گروه دوم، توان كار و تلاش دارند، اما توان فكري و جسمي لازم براي كار و كسب و درآمد كافي براي حد كفاف زندگي را ندارند. ملاك*هاي توزيع ثروت و دارايي نسبت به اين دسته از افراد، هم كار و هم نياز است. اين افراد بايد در حد توان فكري و جسمي خود بكوشند و درآمد كسب كنند و نيازهاي متعارف خود را پوشش دهند. برطرف كردن نيازهاي متعارف باقي*مانده اين افراد از طريق توزيع مجدد ثروت و دارايي جامعه انجام مي*شود.
گروه سوم،هيچ*گونه توانايي براي كار و توليد ندارند، ملاك توزيع ثروت و دارايي جامعه براي اين دسته از افراد تنها نياز است و تمام نياز آن*ها از طريق باز توزيع ثروت و دارايي*ها برطرف مي*شود.
شايسته توجه است كه سيستم تربيتي و بهداشتي جامعه بايد به نحوي ساماندهي شود تا از گروه*هاي دوم و سوم كاسته و به گروه اول افزوده شود تا همه يا اكثر قريب به اتفاق افراد جامعه با ملاك كار و تلاش از ثروت و دارايي جامعه بهره*مند شوند.
در ادامه راهكارهاي تحقق عدالت، رفع فقر و از بين رفتن شكاف طبقاتي برپايه آموزه*هاي اسلامي پيگيري مي*شود.

راهكارهاي تحقق عدالت

در نظام اقتصادي اسلام با رعايت معيار توزيع ـ كار و نيازـ راهكارهايي براي تحقق عدالت ارائه شده است. اين راهكارها عبارتند از:توازن اقتصادي و تكافل عمومي.

توازن اقتصادي

براي تبيين توازن اقتصادي لازم است كه منشأ تفاوت*هاي اقتصادي، دلايل توازن اقتصادي، مفهوم توازن اقتصادي و روش*ها و ابزارهاي توازن اقتصادي تحليل و بررسي شود.

منشأ تفاوت*هاي اقتصادي

علاوه بر تبعيض و بي*عدالتي*ها، منشأ تفاوت*ها را بايد در ويژگي*ها و حالات انسان*ها جست*وجو كرد. همه انسان*ها به لحاظ جسمي و فكري و روحي يكسان نيستند، هركس از توازن جسمي،*فكري و روحي بالاتري برخوردار باشد، به يقين مي*تواند تلاش اقتصادي بيشتري داشته و از امكانات اقتصادي بيشتري بهره*مند گردد. اين تفاوت*هاي تكويني را اميرمؤمنان علي(ع) باعث قوام و استواري زندگي مي*داند؛ ايشان با اشاره به آيه 32 زخرف مي*فرمايد:
"... إِذ خَالَفَ بِحِكْمَتِهِ بَيْنَ هِمَمِهِمْ وَ إِرَادَتِهِمْ وَ سَائِرِ حَالَاتِهِمْ وَ جَعَلَ ذَلِكَ قِوَاماً لِمَعَايِش ... أَتْقَنَ تَدْبِيرَهُ لِمُخَالَفَتِهِ بَيْنَ هِمَمِهِم..."
چون خداوند متعالي براساس حكمت خود بين همت*ها و اراده*هاي مردم و ساير حالاتشان تفاوت گذاشت و اين تفاوت*ها را موجب برپايي زندگي قرار داد ... خداي متعالي با تفاوت گذاشتن بين همت*هاي مردم تدبيرش را استحكام بخشيد.
افزون بر اين تفاوت انسان*ها در ويژگي*هاي جسمي، فكري و روحي*، عوامل ديگري از قبيل حوادث طبيعي مانند سيل، زلزله و ... منشأ تفاوت*هاي اقتصادي افراد جامعه مي*شود. به سبب تفاوت*هاي بيان شده، تفاوت ثروت و دارايي افراد در جامعه فراوان خواهد بود و بخشي از جامعه در فقر و بيچارگي به سر خواهند برد و از سوي ديگر تعداد اندكي از مردم حجم عظيمي از ثروت و دارايي جامعه را در اختيار خواهند گرفت. اين وضعيت هم انواع مفاسد را سبب مي*شود و هم با علت غايي آفرينش نعمت*هاي الاهي منافات دارد. در ادامه روشن خواهد شد كه اسلام براي از بين بردن اين قبيل تفاوت*ها نيز راهكارهايي ارائه داده است.

دلايل توازن اقتصادي

براي لزوم توازن اقتصادي، ادله فراوان مي*توان ارائه كرد. اين ادله، هم فلسفي، هم اقتصادي و هم اخلاقي است؛ همچنين از ظهور برخي آيات و روايات مي*توان لزوم توازن اقتصادي را بهره جست:
1. تمركز ثروت و دارايي جامعه در دست عده محدودي از افراد جامعه و ايجاد شكاف طبقاتي در جامعه اسلامي باعث ناهنجاري*هاي فراوان اخلاقي، اقتصادي و فرهنگي مي*شود؛ به*گونه*اي كه كينه*ها و حسادت*ها رشد مي*يابد، اخوت اسلامي صدمه مي*بيند و وحدت جامعه اسلامي مورد خدشه واقع مي*شود. حرص، طمع، فخرفروشي مالي و درنهايت غفلت از ياد خداي متعالي در جامعه كاهش مي*يابد؛ همچنين رشوه*خواري، دزدي، كلاهبرداري در روابط اقتصادي فراوان خواهد شد.
2. در بحث "عدالت اقتصادي" به عنوان هدف نظام اقتصادي اسلام بيان شد كه تفكر فلسفي درباره آفرينش نعمت*هاي مادي و رابطه اين نعمت*ها با انسان*ها اين حقيقت را آشكار مي*كند كه علت غايي آفرينش نعمت*هاي مادي، انسان*ها هستند؛ يعني نعمت*هاي مادي الاهي و انسان*ها براي هم آفريده شده*اند. اين رابطه غايي يك رابطه كلي و عمومي است. همه مردم مخلوق خدا هستند و نسبت به نعمت*هاي مادي الاهي حق دارند و افراد نمي*توانند اين نعمت*ها را به نحوي به خود اختصاص دهند كه مانع استيفاي ديگران از آن*ها شوند. پيش*تر گذشت كه اين قانون خلقت و فطري را آيات و روايات فراواني تأييد مي*كند.
3. اميرمؤمنان علي(ع) درباره آيه "فيء" و همچنين توزيع بيت*المال در خطبه مفصلي مي*فرمايند: خداوند فيء را اين*گونه تقسيم كرد تا اين اموال بين اغنيا دست*به*دست نشود و بقيه مردم از آن محروم نمانند و نيز درخصوص تقسيم بيت*المال به نحو تساوي بين مردم و عدم ترجيح فردي بر فرد ديگر فرمود: اين اقدام را رسول الله(ص) انجام داد و من نيز به او اقتدا كردم تا اموال بين اغنيا دست*به*دست نشود.
حضرت(ع) در اين خطبه بسياري از سنت*هاي رسول*الله(ص) را كه خلفاي پيش از ايشان تغيير داده بودند، نام مي*برد و مي*فرمايد كه همه آن*ها را به جاي خود برگرداندم و درخصوص بيت*المال فرمود:
"محَوْتُ دَوَاوِينَ الْعَطَايَا وَ أَعْطَيْتُ كَمَا كَانَ رَسُولُ اللَّهِ(ص) يُعْطِي بِالسَّوِيَّةِ وَ لَمْ أَجْعَلْهَا دُولَةً بَيْنَ الْأَغْنِيَاء."
ديوان*هاي بخشش را از بين بردم و من نيز مانند رسول الله (ص) بيت*المال را به*طور مساوي تقسيم كردم و بيت* المال را به نحوي قرار ندادم تا در بين اغنيا دست*به*دست شود.
عمر برخلاف رسول*الله(ص) در توزيع بيت*المال افرادي را بر ديگران ترجيح داد و براساس معيارهايي، به برخي*ها خيلي بيشتر از توده مردم پرداخت مي*كرد و عثمان نيز در دادن بيت*المال از هيچ معياري پيروي نمي*كرد و حتي تمام خمس و غنايم افريقا را به يكي از بستگان خود بخشيد و اين روش*ها باعث شده بود ثروت و دارايي جامعه در دست اندكي تمركز يابد و منشأ فساد اجتماعي در جامعه شود. حضرت(ع) جلو اين روش*هاي ناصحيح را بسته و به نحو مساوي تمام بيت*المال را بين توده مردم تقسيم كردند و جمله "لم اجعلها دولة بين الاغنياء" مشعر به علت اين اقدام است؛ يعني براي اين*كه ثروت و بيت*المال جامعه بين اغنيا دست*به*دست نشود و همه مردم از ثروت و دارايي جامعه و بيت*المال بهره*مند شوند، بين همه به*طور مساوي تقسيم كردم.