Tweet
Hasan Sabbah
حسن صباح از ایرانیانی بود که در دوره سلجوقی قیام کرد و از مخالفان سرسخت تسلط اعراب بر ایران بود. مذهب وی و پیروانش اسماعیلیه بود که شاخه*ای از تشیع است با این تفاوت که آنان به هفت امام اعتقاد دارند و امامت را بعد از امام جعفر صادق حق فرزند وی اسماعیل دانسته و او را امام زمان و امام آخر میدانند. مرکز قدرت اینان در مصر بود که خلفای فاطمی مصر این مذهب را در این کشور رسمی اعلام کرده بودند.
حسن صباح نیز که اسماعیلی بود به مصر رفت و آنجا با حکیم ناصرخسروقبادیانی و خواجه موید الدین شیرازی ملاقات کرده سپس به ایران آمد و از آنجایی که کلامی آتشین و پر نفوذ داشت روز بروز بر طرفدارانش افزوده شد. سرانجام توانست برخی از قلاع موجود در ایران بود را تصرف نموده علنا بر ضد ملکشاه سلجوقی و وزیرش خواجه نظام الملک طوسی که با اسماعیلیان شدیدا مخالف بود به مبارزه برخیزد و از این کار دو هدف داشت: هدف اول و اصلی آزاد کردن ایران از زیر سلطه اعراب بود و هدف دوم ترویج مذهب اسماعیلی در ایران. شیوه حسن صباح در از بین بردن مخالفان کشتن مستقیم افراد به همراه جانفشانی قاتل (یعنی همان چیزی که امروزه ترور مینامیم) بود. ماموران حسن صباح بسیاری از سران سلجوقی را کشتند و این کار در زمان جانشینان وی از جمله کیابزرگ امید ادامه پیدا کرد. نهضت آنان نزدیک به صد و پنجاه سال ادامه داشت تا اینکه هلاکوخان شعله این جنبش را که از درون به فساد کشیده شده بود خاموش کرد و آخرین رهبر آنان را که رکن الدین خورشاه نام داشت به قتل رسانید.
مکتب صباح که به الموتیان نیز شناخته می**شد، به نام حشیشیون معروف بود. که ریشهٔ کلمهٔ Assasination در زبان انگلیسی نیز از همین مکتب است. این فرقه اولین سازمان تروریستی شناخته شده در تاریخ بشر است آنها اولین افرادی بودند که هدف را برتر از وسیله می**دانستند و به خود اجازه می**دادند با تظاهر و تزویر به سازمان دشمن نفوذ کنند و به همین خاطر بود که سالها هیچ ارتشی نزدیک الموت هم نشد زیرا که همواره عوامل الموتیان در ارتش نفوذ کرده و فرماندهان آن را به قتل می**رساندند. این فرقه در ده سطح طراحی شده بود و یه افراد در پایین تر سطح گفته می**شد که قرآن علاوه بر معنای ظاهری معانی عمیق تر و نهفته*ای نیز دارد. همچنین معروف است که به آنان مواد مخدر داده می**شده و آنها را در باغی زیبا در الموت رها می**کرده*اند و پس از آن که هوش خود را باز میافته*اند به آنها گفته می**شده که آنها بهشت را دیده*اند و بدین گونه با وعدهٔ بهشت اینان را مرید می**کردند. در آخرین سطح (امامت) فرد همه چیز را حتی تجربه*های شخصی خویش را تنها در صورتی می**پذیرد که عقل بر آن حکم دهد. عقاید بدین حد سخت گیرانه تنها در عده*ای از اندیشه*های بودایی دیده می*شود. حسن صبباح عقیده داشت همهٔ افراد توانایی رسیدن به بالاترین سطح را ندارند و لذابیشتر افراد را در رده*های پایین و برای اطاعت از اوامر خویش نگاه می**داشت. در دوره سینان جانشین صباح، وی دو تن از زیردستانش را دستور داد که خود را بکشند و آنها خود را از دیوار به پایین پرتاب کردند که این واقعه در تاریخ ثبت شده است. بسیاری از سازمانهای زیرزمینی مانند Illuminati و Free Masons شیفتهٔ حسن صباح و سازماندهی او بوده اند.
در افسانه*ها از حسن صباح، خیام و نظام به عنوان سه یار یاد شده است.
طرفداران حسن صباح به او اعتقاد بسیار داشتند و دستوراتش را کاملاً اجرا مینمودند. پس از مدتی حسن صباح خود را مهدی موعود معرفی کرد و کم کم شاخه*ای از اسماعیلیه بوجود آمد که باطنی نامیده شد اما دشمنانشان آنها را ملحد (کافر) مینامیدند. آنها علاوه بر مهدویت حسن صباح معاد را قبول نداشته معتقد بودند که انسان*ها با مرگ نابود می**شوند و آنچه به عنوان اجر نیک و بد ذکر شده در مورد نام نیک یا بدی است که از آدمیان باقی می**ماند. علت نامیده شدن آنها به باطنی دو مورد ذکر شده:
چون طرفداران حسن صباح دین خود را مخفی می*کردند به باطنی معروف شدند.
آنها معتقد بودند که آنچه را که در دین شان به آن اعتقاد دارند از باطن قرآن و معانی درونی دین برداشت می*کنند و لذا باطنی نامیده شدند.
از آنجایی که حسن صباح یک دین جدید را ترویج می*کرد و با خلفای عباسی و حکام سلجوقی دشمن بود، لذا در ایران مخالفان بسیاری پیدا کرد و خلفای عباسی بر ضد او رسالاتی سرشار از دروغ منتشر می**کردند و او را فردی خونخوار و ستمکار معرفی می**نمودند. مخالفان حسن صباح منتشر کردند که حسن صباح با حشیش هواداران خود را از حال طبیعی خارج می*کرده به کارهایی مثل ترور وامیداشته است. همچنین افسانه پیمان دوران کودکی خیام و خواجه نظام الملک و حسن صباح جز برای این ساخته نشده که انگیزه حسن صباح از این قیام را دشمنی شخصی با نظام الملک جلوه دهند. باطنیان اگرچه با تلاش زیاد موفق به کشتن خواجه نظام الملک طوسی نشدند، اما در قتل مرموز وی اولین و بزرگ*ترین متهم هستند.
مهم*ترین این قلعه*ها قلعه الموت در نزدیکی قزوین که مقر خود حسن صباح بود و دیگر قلعه طبس در جنوب خراسان که رهبری آن را شیرزاد قهستانی یار وفادار حسن صباح بر عهده داشت. این قلعه بر بلندای کوهی قرار داشت که شیب فوق العاده تندی داشت و راه ورود به قلعه تا مدت ها پنهان بود. و کسی نمی توانست بدون خواست باطنیان (اسماعیلی ها) وارد قلعه شود. طبق اسناد تاریخی این قلعه یکی از مقر های تربیت فداییان مطلق بوده که برای ترور اشخاص مهم تربیت می شده اند.
در سال ۴۸۳/۱۰۹۰، اسماعيليان ايرانی تحت رهبری حسن صباح دژ الموت را که در نقطه*ای دور افتاده و منطقه*ای کوهستانی درناحيه*ی رودبار شمال ايران واقع است، تصرف کردند. طی ۱۵۰ سال بعد از آن، اسماعيليان موفق به تصرف بيش از ۲۰۰ دژ بزرگ و کوچک در ايران و سوريه، به همراه مسکن*هايی در شهرها روستاهای اطراف آن*ها شدند و بدين سان دولت خود مختار خود را در اين مناطق تشکيل دادند. به رغم دشمنی حاکمان محلی و تهديدهای صليبيان و مغول*های فعال در منطقه، دولت نزاری تا سال ۶۵۴/۱۲۵۶که ميمون دز تسليم شد، دوام آورد. با اين حال، دژهای سوريه حول قدموس گرد آمدند وتوانستند تا سال ۶۷۱/۱۲۷۳ مقاومت کنند.
نزاع بر سر جانشينی امام فاطمی المستنصر (وفات ۴۸۷/۱۰۹۴)، اسماعيليان را به طور دايم به دو جامعه*ی متمايز تقسيم کرد که بعداً اسماعيليان نزاری و مستعلوی را تشکيل دادند. امامت المستعلی، که در خلافت فاطمی نصب گرديد، از سوی دستگاه رسمی دعوت در قاهره و همچنين جوامع اسماعيلی مصر، يمن و غرب هند به رسميت شناخته شد. اما اين وضعيت در سرزمين*های شرقی که فاطميان ديگر قدرتی سياسی در آن*ها نداشتند، کاملاً متفاوت بودتا سال ۴۸۷/۱۰۹۴ حسن صباح (وفات ۵۱۸/۱۱۲۴) به عنوان پيشوای اسماعيليان ايران ظاهر شده بود و از امامت نزار برادر ارشد مستعلی به عنوان امام بر حق دفاع می*کرد. حسن پس از قطع روابطش با حکومت فاطمی و مقر دعوت در قاهره، از حمايت جوامع اسماعيلی عراق، برخی از نقاط سوريه و بعداً آسيای ميانه برخوردار شد.
قلمروهای پراکنده*ی دولت اسماعيلی شامل رودبار، منطقه*ی بزرگی از قهستان و ناحيه*ی قومس ايران و همچنين نقاط جنوبی جبل بَهرا در سوريه می*شد. قلمروهای دولت نزاری با وجود اين*که فاصله*ی زيادی از يکديگر داشتند، پيوستگی و حس یکپارچگی چشم*گيری را هم در درون و هم در برابر جهان بيرونی حفظ کردند. رودبار، که منطقه*ای در بالای شاهرود در شمال ايران است، به عنوان مقر دعوت ايرانی از سال ۱۰۹۰ هنگام تصرف الموت به دست حسن صباح عمل می*کرد.
در سوريه، اسماعيليان توانستند استقلال خود را تا سال ۶۷۱/۱۲۷۳ که آخرين دژ در برابر سلطانِ مملوک، بايبرس (وفات ۶۷۵/۱۲۷۷) تسليم شد، حفظ نمايند مهم*ترين دژ سوريه مصياف بود،* اگر چه قلعه*ی کهف احتمالاً اقامت*گاه اصلی رهبر اسماعيلی راشد الدين سنان (وفات ۵۸۹/۱۱۹۳) بود. این قلعه تا دوره*ی عثمانی به عنوان پاسگاهی نظامی باقی ماند و در آغاز قرن نوزدهم نابود گرديد. مجموعه*ی قلعه*های اطراف قدموس مرکز اسماعیلی مهم ديگری بودند و شامل قلعه*های خَوابی، رسافه، قلعات، منيقه و عليقه بودند.
دژهای بزرگتر اسماعيلی نمونه*های بی*نظيری از معماری نظامی را نشان می*دهند. موقعيت راهبردی آنان و استفاده*ی ماهرانه از منابع طبيعی به گونه*ای بود که اطمينان حاصل شود اين قلعه*ها، به رغم شرایط دشوار خاک، به خوبی از حيث غذا و آب تأمين بوده و در نتيجه توان مقاومت در برابر محاصره*های دراز مدت چند ماهه و حتی چند ساله را داشته باشند. جوينی مورخ (وفات ۶۸۱/۱۲۸۳) در روايت*اش از تخريب الموت به دست مغولان، اتاق*های انبار وسيع زيرزمينی را که اسماعيليان ساخته بودند و دشواری کار مغولان برای تخريب استحکامات قلعه را با ستايش قابل ملاحظه*ای توصيف می*کند. برخی از دژهای اسماعيلی، مانند الموت، در مکان*هايی ساخته شده بودند که قبلاً دارای استحکاماتی بوده*اند. ساير قلعه*ها ساخت و سازی کاملاً تازه داشتند.
نبوغ نهفته در پشت ساخت و ساز و سازمان*دهی دژهای اسماعيلی گويا نزد حسن صباح و جانشین*اش بزرگ اميد (وفات ۵۳۲/۱۱۳۸) بوده است. بزرگ اميد، لمسر را که بزرگترين قلعه*ی اسماعيلی است، با سيستم آب* انبار پيچيده و فوق*العاده کارآمدش بازسازی کرد. هر جا که شيب يک تپه*ی مستحکم به قدر کافی زياد بوده، يک ناحيه*ی آب*گير خوش*ساخت ايجاد شده است. در برخی از موارد، مانند مکان سارو، علاوه بر مناطق آب*گير داخل قلعه*ی اصلی، آب*راه*هايی از قلعه*ای کوچک*تر به فاصله*ی دو کيلومتر حفاری شده ا*ند که فنون فوق*العاده* ماهرانه*ی مهندسی آب را که اسماعيليان به کار می*برده*اند،* نشان می*دهد.
حسن صباح نیز که اسماعیلی بود به مصر رفت و آنجا با حکیم ناصرخسروقبادیانی و خواجه موید الدین شیرازی ملاقات کرده سپس به ایران آمد و از آنجایی که کلامی آتشین و پر نفوذ داشت روز بروز بر طرفدارانش افزوده شد. سرانجام توانست برخی از قلاع موجود در ایران بود را تصرف نموده علنا بر ضد ملکشاه سلجوقی و وزیرش خواجه نظام الملک طوسی که با اسماعیلیان شدیدا مخالف بود به مبارزه برخیزد و از این کار دو هدف داشت: هدف اول و اصلی آزاد کردن ایران از زیر سلطه اعراب بود و هدف دوم ترویج مذهب اسماعیلی در ایران. شیوه حسن صباح در از بین بردن مخالفان کشتن مستقیم افراد به همراه جانفشانی قاتل (یعنی همان چیزی که امروزه ترور مینامیم) بود. ماموران حسن صباح بسیاری از سران سلجوقی را کشتند و این کار در زمان جانشینان وی از جمله کیابزرگ امید ادامه پیدا کرد. نهضت آنان نزدیک به صد و پنجاه سال ادامه داشت تا اینکه هلاکوخان شعله این جنبش را که از درون به فساد کشیده شده بود خاموش کرد و آخرین رهبر آنان را که رکن الدین خورشاه نام داشت به قتل رسانید.
مکتب صباح که به الموتیان نیز شناخته می**شد، به نام حشیشیون معروف بود. که ریشهٔ کلمهٔ Assasination در زبان انگلیسی نیز از همین مکتب است. این فرقه اولین سازمان تروریستی شناخته شده در تاریخ بشر است آنها اولین افرادی بودند که هدف را برتر از وسیله می**دانستند و به خود اجازه می**دادند با تظاهر و تزویر به سازمان دشمن نفوذ کنند و به همین خاطر بود که سالها هیچ ارتشی نزدیک الموت هم نشد زیرا که همواره عوامل الموتیان در ارتش نفوذ کرده و فرماندهان آن را به قتل می**رساندند. این فرقه در ده سطح طراحی شده بود و یه افراد در پایین تر سطح گفته می**شد که قرآن علاوه بر معنای ظاهری معانی عمیق تر و نهفته*ای نیز دارد. همچنین معروف است که به آنان مواد مخدر داده می**شده و آنها را در باغی زیبا در الموت رها می**کرده*اند و پس از آن که هوش خود را باز میافته*اند به آنها گفته می**شده که آنها بهشت را دیده*اند و بدین گونه با وعدهٔ بهشت اینان را مرید می**کردند. در آخرین سطح (امامت) فرد همه چیز را حتی تجربه*های شخصی خویش را تنها در صورتی می**پذیرد که عقل بر آن حکم دهد. عقاید بدین حد سخت گیرانه تنها در عده*ای از اندیشه*های بودایی دیده می*شود. حسن صبباح عقیده داشت همهٔ افراد توانایی رسیدن به بالاترین سطح را ندارند و لذابیشتر افراد را در رده*های پایین و برای اطاعت از اوامر خویش نگاه می**داشت. در دوره سینان جانشین صباح، وی دو تن از زیردستانش را دستور داد که خود را بکشند و آنها خود را از دیوار به پایین پرتاب کردند که این واقعه در تاریخ ثبت شده است. بسیاری از سازمانهای زیرزمینی مانند Illuminati و Free Masons شیفتهٔ حسن صباح و سازماندهی او بوده اند.
در افسانه*ها از حسن صباح، خیام و نظام به عنوان سه یار یاد شده است.
طرفداران حسن صباح به او اعتقاد بسیار داشتند و دستوراتش را کاملاً اجرا مینمودند. پس از مدتی حسن صباح خود را مهدی موعود معرفی کرد و کم کم شاخه*ای از اسماعیلیه بوجود آمد که باطنی نامیده شد اما دشمنانشان آنها را ملحد (کافر) مینامیدند. آنها علاوه بر مهدویت حسن صباح معاد را قبول نداشته معتقد بودند که انسان*ها با مرگ نابود می**شوند و آنچه به عنوان اجر نیک و بد ذکر شده در مورد نام نیک یا بدی است که از آدمیان باقی می**ماند. علت نامیده شدن آنها به باطنی دو مورد ذکر شده:
چون طرفداران حسن صباح دین خود را مخفی می*کردند به باطنی معروف شدند.
آنها معتقد بودند که آنچه را که در دین شان به آن اعتقاد دارند از باطن قرآن و معانی درونی دین برداشت می*کنند و لذا باطنی نامیده شدند.
از آنجایی که حسن صباح یک دین جدید را ترویج می*کرد و با خلفای عباسی و حکام سلجوقی دشمن بود، لذا در ایران مخالفان بسیاری پیدا کرد و خلفای عباسی بر ضد او رسالاتی سرشار از دروغ منتشر می**کردند و او را فردی خونخوار و ستمکار معرفی می**نمودند. مخالفان حسن صباح منتشر کردند که حسن صباح با حشیش هواداران خود را از حال طبیعی خارج می*کرده به کارهایی مثل ترور وامیداشته است. همچنین افسانه پیمان دوران کودکی خیام و خواجه نظام الملک و حسن صباح جز برای این ساخته نشده که انگیزه حسن صباح از این قیام را دشمنی شخصی با نظام الملک جلوه دهند. باطنیان اگرچه با تلاش زیاد موفق به کشتن خواجه نظام الملک طوسی نشدند، اما در قتل مرموز وی اولین و بزرگ*ترین متهم هستند.
مهم*ترین این قلعه*ها قلعه الموت در نزدیکی قزوین که مقر خود حسن صباح بود و دیگر قلعه طبس در جنوب خراسان که رهبری آن را شیرزاد قهستانی یار وفادار حسن صباح بر عهده داشت. این قلعه بر بلندای کوهی قرار داشت که شیب فوق العاده تندی داشت و راه ورود به قلعه تا مدت ها پنهان بود. و کسی نمی توانست بدون خواست باطنیان (اسماعیلی ها) وارد قلعه شود. طبق اسناد تاریخی این قلعه یکی از مقر های تربیت فداییان مطلق بوده که برای ترور اشخاص مهم تربیت می شده اند.
در سال ۴۸۳/۱۰۹۰، اسماعيليان ايرانی تحت رهبری حسن صباح دژ الموت را که در نقطه*ای دور افتاده و منطقه*ای کوهستانی درناحيه*ی رودبار شمال ايران واقع است، تصرف کردند. طی ۱۵۰ سال بعد از آن، اسماعيليان موفق به تصرف بيش از ۲۰۰ دژ بزرگ و کوچک در ايران و سوريه، به همراه مسکن*هايی در شهرها روستاهای اطراف آن*ها شدند و بدين سان دولت خود مختار خود را در اين مناطق تشکيل دادند. به رغم دشمنی حاکمان محلی و تهديدهای صليبيان و مغول*های فعال در منطقه، دولت نزاری تا سال ۶۵۴/۱۲۵۶که ميمون دز تسليم شد، دوام آورد. با اين حال، دژهای سوريه حول قدموس گرد آمدند وتوانستند تا سال ۶۷۱/۱۲۷۳ مقاومت کنند.
نزاع بر سر جانشينی امام فاطمی المستنصر (وفات ۴۸۷/۱۰۹۴)، اسماعيليان را به طور دايم به دو جامعه*ی متمايز تقسيم کرد که بعداً اسماعيليان نزاری و مستعلوی را تشکيل دادند. امامت المستعلی، که در خلافت فاطمی نصب گرديد، از سوی دستگاه رسمی دعوت در قاهره و همچنين جوامع اسماعيلی مصر، يمن و غرب هند به رسميت شناخته شد. اما اين وضعيت در سرزمين*های شرقی که فاطميان ديگر قدرتی سياسی در آن*ها نداشتند، کاملاً متفاوت بودتا سال ۴۸۷/۱۰۹۴ حسن صباح (وفات ۵۱۸/۱۱۲۴) به عنوان پيشوای اسماعيليان ايران ظاهر شده بود و از امامت نزار برادر ارشد مستعلی به عنوان امام بر حق دفاع می*کرد. حسن پس از قطع روابطش با حکومت فاطمی و مقر دعوت در قاهره، از حمايت جوامع اسماعيلی عراق، برخی از نقاط سوريه و بعداً آسيای ميانه برخوردار شد.
قلمروهای پراکنده*ی دولت اسماعيلی شامل رودبار، منطقه*ی بزرگی از قهستان و ناحيه*ی قومس ايران و همچنين نقاط جنوبی جبل بَهرا در سوريه می*شد. قلمروهای دولت نزاری با وجود اين*که فاصله*ی زيادی از يکديگر داشتند، پيوستگی و حس یکپارچگی چشم*گيری را هم در درون و هم در برابر جهان بيرونی حفظ کردند. رودبار، که منطقه*ای در بالای شاهرود در شمال ايران است، به عنوان مقر دعوت ايرانی از سال ۱۰۹۰ هنگام تصرف الموت به دست حسن صباح عمل می*کرد.
در سوريه، اسماعيليان توانستند استقلال خود را تا سال ۶۷۱/۱۲۷۳ که آخرين دژ در برابر سلطانِ مملوک، بايبرس (وفات ۶۷۵/۱۲۷۷) تسليم شد، حفظ نمايند مهم*ترين دژ سوريه مصياف بود،* اگر چه قلعه*ی کهف احتمالاً اقامت*گاه اصلی رهبر اسماعيلی راشد الدين سنان (وفات ۵۸۹/۱۱۹۳) بود. این قلعه تا دوره*ی عثمانی به عنوان پاسگاهی نظامی باقی ماند و در آغاز قرن نوزدهم نابود گرديد. مجموعه*ی قلعه*های اطراف قدموس مرکز اسماعیلی مهم ديگری بودند و شامل قلعه*های خَوابی، رسافه، قلعات، منيقه و عليقه بودند.
دژهای بزرگتر اسماعيلی نمونه*های بی*نظيری از معماری نظامی را نشان می*دهند. موقعيت راهبردی آنان و استفاده*ی ماهرانه از منابع طبيعی به گونه*ای بود که اطمينان حاصل شود اين قلعه*ها، به رغم شرایط دشوار خاک، به خوبی از حيث غذا و آب تأمين بوده و در نتيجه توان مقاومت در برابر محاصره*های دراز مدت چند ماهه و حتی چند ساله را داشته باشند. جوينی مورخ (وفات ۶۸۱/۱۲۸۳) در روايت*اش از تخريب الموت به دست مغولان، اتاق*های انبار وسيع زيرزمينی را که اسماعيليان ساخته بودند و دشواری کار مغولان برای تخريب استحکامات قلعه را با ستايش قابل ملاحظه*ای توصيف می*کند. برخی از دژهای اسماعيلی، مانند الموت، در مکان*هايی ساخته شده بودند که قبلاً دارای استحکاماتی بوده*اند. ساير قلعه*ها ساخت و سازی کاملاً تازه داشتند.
نبوغ نهفته در پشت ساخت و ساز و سازمان*دهی دژهای اسماعيلی گويا نزد حسن صباح و جانشین*اش بزرگ اميد (وفات ۵۳۲/۱۱۳۸) بوده است. بزرگ اميد، لمسر را که بزرگترين قلعه*ی اسماعيلی است، با سيستم آب* انبار پيچيده و فوق*العاده کارآمدش بازسازی کرد. هر جا که شيب يک تپه*ی مستحکم به قدر کافی زياد بوده، يک ناحيه*ی آب*گير خوش*ساخت ايجاد شده است. در برخی از موارد، مانند مکان سارو، علاوه بر مناطق آب*گير داخل قلعه*ی اصلی، آب*راه*هايی از قلعه*ای کوچک*تر به فاصله*ی دو کيلومتر حفاری شده ا*ند که فنون فوق*العاده* ماهرانه*ی مهندسی آب را که اسماعيليان به کار می*برده*اند،* نشان می*دهد.