مداحي و موسيقي پاپ ديني
به طور مثال با توصيفاتي كه در اين نوع مداحي جديد از امام حسين عليه*السلام ارائه مي*شود اصلاً نمي*توان تصور كرد كه كربلا چگونه سرزميني بوده يا 72 نفر ياران امام حسين و يا لشكر مقابل چه كساني بودند، و اينها آسيب*هايي است كه بايد به آن توجه كرد.
اشاره:
گفتمان*هاي متنوعي كه در حوزه دين پديد* آمده است به ويژه در جامعه كنوني ما امكانات تبليغاتي جبهه ارزشگرا و دين*محور را از وارد شدن در اين حيطه*ها ناگزير مي*سازد. حتي مسائلي كه تا چند دهه پيش از اين به نظر نمي*رسيد كوچكترين ارتباطي با دين داشته *باشند، گاه شنيده مي*شود كه صفت «ديني» به خود گرفته*اند؛ مثل سينماي ديني، هنر ديني، نقاشي، گرافيك ديني و... . از همين باب است «موسيقي پاپ ديني» كه به*تازگي در گوشه و كنار محافل هنري و ديني به موضوعي براي بحث تبديل شده* است. سايت سازمان تبليغات اسلامي در نظر دارد فارغ از اينكه مباحثي از اين دست از نظرگاه دين چه اندازه اصالت و مقبوليت دارند، به منظور آگاهي مخاطبانش از مباحث جاري اجتماعي و فرهنگي كه پاي دين را وسط مي*كشد يا سعي دارد امضاي اين پايگاه را كسب نمايد، به انعكاس جريان**هاي موجود ديني و بخصوص جريان*هايي كه خود را به وصف «ديني» متصف مي*سازند، بپردازد. اميد است كه طرح اين مباحث، صاحبان انديشه ديني را به تكاپو و جست*وجوي بيشتر در زمينه شناخت آسيب*هاي عرصه دين و رفع آنها برانگيزاند، پيش از آنكه بر ابهامات و شبهات بي*پاسخ در اين عرصه افزوده شود. در همين راستا اين سايت از نظرات صاحب*نظران و انديشمندان در حوزه آسيب*شناسي فرهنگ ديني به گرمي* استقبال مي*كند. آنچه مي*خوانيد گزارشي از سخنراني دكتر كوثري جامعه*شناس و استاد دانشگاه تهران درباره دين و فرهنگ عامه*پسند است:
رواج موسيقي پاپ در سومين دهه انقلاب تنها در حوزه مرسوم موسيقي ديده نمي*شود، بلكه گسترش استفاده از اين موسيقي در مراسم مداحي و به ويژه برخي آلبوم*هاي موسيقي نيز به چشم مي*خورد. در مورد رواج موسيقي پاپ ديني، كه در مورد خود اين واژه نيز توافقي وجود ندارد، ديدگاه*هاي گاه متعارضي وجود دارد. ارزيابي عده*اي از آن كاملاً منفي است و عده*اي آن را استفاده از سبك**هاي موسيقي رايج براي گسترش آموزه*هاي ديني مي*دانند. از همين رو در اولين همايش انجمن ايراني ارتباطات و مطالعات فرهنگي كه چندي پيش در دانشكده علوم اجتماعي دانشگاه تهران برگزار شد يكي از موضوعات سخنراني «مداحي و موسيقي پاپ ديني» در ايران بود كه توسط دكتر مسعود كوثري، عضو هيأت علمي گروه ارتباطات دانشكده علوم اجتماعي دانشگاه تهران ارائه شد. در اين سخنراني مسعود كوثري به ريشه*هاي اجتماعي شكل*گيري و گسترش اين نوع موسيقي (فارغ از دو ارزيابي منفي و مثبت از رواج موسيقي پاپ ديني) پرداخت و گفت: گسترش موسيقي پاپ ديني بيش از هر چيز نشان پيروزي مداحي به*عنوان شكلي مردم*پسند از عزاداري در دوران پس از انقلاب است. بنابراين پيش از آنكه ما شاهد نوآوري سبك*هاي موسيقايي و شكل*گيري پاپ ديني باشيم، اتفاق اصلي در حوزه مداحي افتاده است.
او ادامه داد: «مداحي» كه در سبك*هاي سنتي در كنار روحانيت نقش ثانويه را در روضه*ها و عزاداري* ايفا مي*كرد، پس از انقلاب به دليل برخي نيازها از جمله به ايجاد هيجان و شور لازم براي رزمندگان، خود به شكلي مستقل از روضه*خواني و عزاداري تبديل شد و كاركرد مستقل يافت. اين روند حتي پس از دفاع مقدس نيز ادامه يافت، به*طوري كه مداحان به گروه مستقلي كه شأن اجتماعي جديدي پيدا كرده بودند تبديل شده و كم*كم احساس كردند كه ديگر نيازي نيست كه به*طور كامل در كنار واعظان و روحانيون خبره و مسلط به كتاب و سنت باشند و مي*توانند خود نقش اول را داشته و از نقش ثانويه گذشته دور شوند. بنابراين در اينجا دو مسئله وجود دارد: يكي بحث «فاصله* افتادن بين واعظ و مداح» و ديگري بحث «صنعت موسيقي» است.
كوثري با اشاره به اينكه اين گروه از مداحان در محتوا و شيوه*هاي اجراي مداحي هرچه بيش*تر از اشكال مردم*پسند موسيقي و اجرا استفاده كرده*اند، گفت: در گذشته وعظ*ها و روضه*هاي مرحوم كافي و ديگران در ميليون*ها كاست به فروش مي*رفت و امروز كه اين مداحان فرصت يافته*اند تا نقش اول را داشته باشند از صنعت موسيقي كمك گرفته*اند به طوري كه موسيقي توليدي آنها در ميليون*ها نسخه فروخته مي*شود. پس يك مسئله تجاري نيز در پشت اين مسئله نهفته است كه به توليد و فروش اين موسيقي دامن مي*زند. در واقع بعد از تعارضي كه بين مداحان و واعظان شكل گرفت، اين گروه، از عناصر مورد توجه جوانان يعني «موسيقي پاپ» كمك گرفتند تا بتوانند نقش اول بودن خود را تثبيت كنند.
كوثري در ادامه صحبت*هايش به اين مسئله پرداخت كه چرا مداحان از موسيقي و به*ويژه موسيقي پاپ كمك گرفته*اند. او با تاكيد بر اينكه استفاده از اين نوع موسيقي اتفاقي نبوده است، گفت: موسيقي پاپ و مردم*پسند يكي از ابژه*هاي مسرت بخش جوانان در جوامع امروزي است كه مصرف آن به جوانان لذت مي*دهد و يكي از عناصري است كه جايگاه مهمي در خرده*فرهنگ**هاي* جوانان دارد. از سوي ديگر موسيقي پاپ يكي از عناصر «هويت نسلي» جوانان است. جوانان هويت نسلي خود را با زبان موسيقي بيان مي*كنند. حتي خاطرات پدر و مادرها نيز پيوند زيادي با موسيقي دوران گذشته دارد و موسيقي بخش مهمي از خاطرات نسلي است كه جوانان و بزرگ*ترها با آن درگير هستند. بنابراين با توجه به دو دليلي كه ذكر شد موسيقي مردم*پسند و مردمي ديني جايگاه زيادي در بين جوانان دارد و مداحان نيز متوجه اين نكته شده و از آن استفاده كرده*اند.
كوثري با اشاره به تقسيم*بندي*اي كه از هيأت*ها وجود دارد معتقد است كه بخش عمده*اي از توليدات اين نوع موسيقي مربوط به هيئت*هاي مردمي است. به گفته او اين نوع مداحي حتي به حوزه سياست هم وارد شده و نقش مستقل مداحان از واعظان سبب گسترش اين حوزه به عرصه سياست شده است به طوري كه در انتخابات هفتم و انتخاب آقاي خاتمي و انتخابات نهم و انتخاب آقاي احمدي*نژاد، حضور اين هيئت*ها و مداحان نقش مهمي را ايفا كرد.
كوثري با تاكيد بر اينكه نكاتي در اين هيئت*ها وجود دارد كه بايد به آن توجه كرد گفت: اين مداحان حوزه*هاي ديني را با حوزه*هاي غيرديني آميخته و سبكي نو ارائه داده*اند و همين امر سبب شده كه اندكي از اصول مذهبي دور شده و به سمت عرفي*شدن بروند. در برخي از اين هيأت*ها اين عملكرد و اجراي چنين پاپ*هايي اين شبهه را به وجود آورده كه آيا در شرايطي كه حكومت نمي*تواند جوانان را جذب كند اين شيوه*اي براي جذب جوانان و به عبارتي جايگزيني براي موسيقي پاپ لوس*آنجلسي است يا اين شيوه جايگزيني براي موسيقي پاپ تلويزيون جمهوري اسلامي ايران است و يا شايد راهي براي جذب جواناني است كه بايد آنها را جذب كرد. وي كه موتور محركه تشيع در بعد مناسك را هيأت*هاي مذهبي مي*داند افزود: اين موتور محركه بيش از آنكه علما و روحانيون حوزه و مجتهدان و... باشند، هيئت*هاي مذهبي*اي هستند كه از درون مردم سازمان يافته و شكل* گرفته*اند. اما اين هيأت*ها با استفاده از اين سبك جديد مداحي در معرض خطراتي قرار دارند از جمله ترويج باور «عدم حجيت عقل» يا «اسطوره*محوري.» به طور مثال با توصيفاتي كه در اين نوع مداحي جديد از امام حسين عليه*السلام ارائه مي*شود اصلاً نمي*توان تصور كرد كه كربلا چگونه سرزميني بوده يا 72 نفر ياران امام حسين و يا لشكر مقابل چه كساني بودند، و اينها آسيب*هايي است كه بايد به آن توجه كرد.
به طور مثال با توصيفاتي كه در اين نوع مداحي جديد از امام حسين عليه*السلام ارائه مي*شود اصلاً نمي*توان تصور كرد كه كربلا چگونه سرزميني بوده يا 72 نفر ياران امام حسين و يا لشكر مقابل چه كساني بودند، و اينها آسيب*هايي است كه بايد به آن توجه كرد.
اشاره:
گفتمان*هاي متنوعي كه در حوزه دين پديد* آمده است به ويژه در جامعه كنوني ما امكانات تبليغاتي جبهه ارزشگرا و دين*محور را از وارد شدن در اين حيطه*ها ناگزير مي*سازد. حتي مسائلي كه تا چند دهه پيش از اين به نظر نمي*رسيد كوچكترين ارتباطي با دين داشته *باشند، گاه شنيده مي*شود كه صفت «ديني» به خود گرفته*اند؛ مثل سينماي ديني، هنر ديني، نقاشي، گرافيك ديني و... . از همين باب است «موسيقي پاپ ديني» كه به*تازگي در گوشه و كنار محافل هنري و ديني به موضوعي براي بحث تبديل شده* است. سايت سازمان تبليغات اسلامي در نظر دارد فارغ از اينكه مباحثي از اين دست از نظرگاه دين چه اندازه اصالت و مقبوليت دارند، به منظور آگاهي مخاطبانش از مباحث جاري اجتماعي و فرهنگي كه پاي دين را وسط مي*كشد يا سعي دارد امضاي اين پايگاه را كسب نمايد، به انعكاس جريان**هاي موجود ديني و بخصوص جريان*هايي كه خود را به وصف «ديني» متصف مي*سازند، بپردازد. اميد است كه طرح اين مباحث، صاحبان انديشه ديني را به تكاپو و جست*وجوي بيشتر در زمينه شناخت آسيب*هاي عرصه دين و رفع آنها برانگيزاند، پيش از آنكه بر ابهامات و شبهات بي*پاسخ در اين عرصه افزوده شود. در همين راستا اين سايت از نظرات صاحب*نظران و انديشمندان در حوزه آسيب*شناسي فرهنگ ديني به گرمي* استقبال مي*كند. آنچه مي*خوانيد گزارشي از سخنراني دكتر كوثري جامعه*شناس و استاد دانشگاه تهران درباره دين و فرهنگ عامه*پسند است:
رواج موسيقي پاپ در سومين دهه انقلاب تنها در حوزه مرسوم موسيقي ديده نمي*شود، بلكه گسترش استفاده از اين موسيقي در مراسم مداحي و به ويژه برخي آلبوم*هاي موسيقي نيز به چشم مي*خورد. در مورد رواج موسيقي پاپ ديني، كه در مورد خود اين واژه نيز توافقي وجود ندارد، ديدگاه*هاي گاه متعارضي وجود دارد. ارزيابي عده*اي از آن كاملاً منفي است و عده*اي آن را استفاده از سبك**هاي موسيقي رايج براي گسترش آموزه*هاي ديني مي*دانند. از همين رو در اولين همايش انجمن ايراني ارتباطات و مطالعات فرهنگي كه چندي پيش در دانشكده علوم اجتماعي دانشگاه تهران برگزار شد يكي از موضوعات سخنراني «مداحي و موسيقي پاپ ديني» در ايران بود كه توسط دكتر مسعود كوثري، عضو هيأت علمي گروه ارتباطات دانشكده علوم اجتماعي دانشگاه تهران ارائه شد. در اين سخنراني مسعود كوثري به ريشه*هاي اجتماعي شكل*گيري و گسترش اين نوع موسيقي (فارغ از دو ارزيابي منفي و مثبت از رواج موسيقي پاپ ديني) پرداخت و گفت: گسترش موسيقي پاپ ديني بيش از هر چيز نشان پيروزي مداحي به*عنوان شكلي مردم*پسند از عزاداري در دوران پس از انقلاب است. بنابراين پيش از آنكه ما شاهد نوآوري سبك*هاي موسيقايي و شكل*گيري پاپ ديني باشيم، اتفاق اصلي در حوزه مداحي افتاده است.
او ادامه داد: «مداحي» كه در سبك*هاي سنتي در كنار روحانيت نقش ثانويه را در روضه*ها و عزاداري* ايفا مي*كرد، پس از انقلاب به دليل برخي نيازها از جمله به ايجاد هيجان و شور لازم براي رزمندگان، خود به شكلي مستقل از روضه*خواني و عزاداري تبديل شد و كاركرد مستقل يافت. اين روند حتي پس از دفاع مقدس نيز ادامه يافت، به*طوري كه مداحان به گروه مستقلي كه شأن اجتماعي جديدي پيدا كرده بودند تبديل شده و كم*كم احساس كردند كه ديگر نيازي نيست كه به*طور كامل در كنار واعظان و روحانيون خبره و مسلط به كتاب و سنت باشند و مي*توانند خود نقش اول را داشته و از نقش ثانويه گذشته دور شوند. بنابراين در اينجا دو مسئله وجود دارد: يكي بحث «فاصله* افتادن بين واعظ و مداح» و ديگري بحث «صنعت موسيقي» است.
كوثري با اشاره به اينكه اين گروه از مداحان در محتوا و شيوه*هاي اجراي مداحي هرچه بيش*تر از اشكال مردم*پسند موسيقي و اجرا استفاده كرده*اند، گفت: در گذشته وعظ*ها و روضه*هاي مرحوم كافي و ديگران در ميليون*ها كاست به فروش مي*رفت و امروز كه اين مداحان فرصت يافته*اند تا نقش اول را داشته باشند از صنعت موسيقي كمك گرفته*اند به طوري كه موسيقي توليدي آنها در ميليون*ها نسخه فروخته مي*شود. پس يك مسئله تجاري نيز در پشت اين مسئله نهفته است كه به توليد و فروش اين موسيقي دامن مي*زند. در واقع بعد از تعارضي كه بين مداحان و واعظان شكل گرفت، اين گروه، از عناصر مورد توجه جوانان يعني «موسيقي پاپ» كمك گرفتند تا بتوانند نقش اول بودن خود را تثبيت كنند.
كوثري در ادامه صحبت*هايش به اين مسئله پرداخت كه چرا مداحان از موسيقي و به*ويژه موسيقي پاپ كمك گرفته*اند. او با تاكيد بر اينكه استفاده از اين نوع موسيقي اتفاقي نبوده است، گفت: موسيقي پاپ و مردم*پسند يكي از ابژه*هاي مسرت بخش جوانان در جوامع امروزي است كه مصرف آن به جوانان لذت مي*دهد و يكي از عناصري است كه جايگاه مهمي در خرده*فرهنگ**هاي* جوانان دارد. از سوي ديگر موسيقي پاپ يكي از عناصر «هويت نسلي» جوانان است. جوانان هويت نسلي خود را با زبان موسيقي بيان مي*كنند. حتي خاطرات پدر و مادرها نيز پيوند زيادي با موسيقي دوران گذشته دارد و موسيقي بخش مهمي از خاطرات نسلي است كه جوانان و بزرگ*ترها با آن درگير هستند. بنابراين با توجه به دو دليلي كه ذكر شد موسيقي مردم*پسند و مردمي ديني جايگاه زيادي در بين جوانان دارد و مداحان نيز متوجه اين نكته شده و از آن استفاده كرده*اند.
كوثري با اشاره به تقسيم*بندي*اي كه از هيأت*ها وجود دارد معتقد است كه بخش عمده*اي از توليدات اين نوع موسيقي مربوط به هيئت*هاي مردمي است. به گفته او اين نوع مداحي حتي به حوزه سياست هم وارد شده و نقش مستقل مداحان از واعظان سبب گسترش اين حوزه به عرصه سياست شده است به طوري كه در انتخابات هفتم و انتخاب آقاي خاتمي و انتخابات نهم و انتخاب آقاي احمدي*نژاد، حضور اين هيئت*ها و مداحان نقش مهمي را ايفا كرد.
كوثري با تاكيد بر اينكه نكاتي در اين هيئت*ها وجود دارد كه بايد به آن توجه كرد گفت: اين مداحان حوزه*هاي ديني را با حوزه*هاي غيرديني آميخته و سبكي نو ارائه داده*اند و همين امر سبب شده كه اندكي از اصول مذهبي دور شده و به سمت عرفي*شدن بروند. در برخي از اين هيأت*ها اين عملكرد و اجراي چنين پاپ*هايي اين شبهه را به وجود آورده كه آيا در شرايطي كه حكومت نمي*تواند جوانان را جذب كند اين شيوه*اي براي جذب جوانان و به عبارتي جايگزيني براي موسيقي پاپ لوس*آنجلسي است يا اين شيوه جايگزيني براي موسيقي پاپ تلويزيون جمهوري اسلامي ايران است و يا شايد راهي براي جذب جواناني است كه بايد آنها را جذب كرد. وي كه موتور محركه تشيع در بعد مناسك را هيأت*هاي مذهبي مي*داند افزود: اين موتور محركه بيش از آنكه علما و روحانيون حوزه و مجتهدان و... باشند، هيئت*هاي مذهبي*اي هستند كه از درون مردم سازمان يافته و شكل* گرفته*اند. اما اين هيأت*ها با استفاده از اين سبك جديد مداحي در معرض خطراتي قرار دارند از جمله ترويج باور «عدم حجيت عقل» يا «اسطوره*محوري.» به طور مثال با توصيفاتي كه در اين نوع مداحي جديد از امام حسين عليه*السلام ارائه مي*شود اصلاً نمي*توان تصور كرد كه كربلا چگونه سرزميني بوده يا 72 نفر ياران امام حسين و يا لشكر مقابل چه كساني بودند، و اينها آسيب*هايي است كه بايد به آن توجه كرد.
