Humanism / Umanism / bashar engari

[donsaeid]

umanism is a neologism that defines a socio-politicaldoctrine (" -ism ") whose bounds exceed those of locally developed cultures , to include all of humanity and all issues common to humanbeings. Because doctrines of cultural distinction and exclusivity are often phrased in terms of religion , secular umanism grew as an answer to theneed for a common philosophy that trancended the cultural boundaries of local moral codes and religions. Many humanists are religious, however, and see umanismas simply a mature expression of a common truth present in most religions.

Renaissance umanism was the cultural movement in Europe beginning in central Italy in the late14th century, that revived and refined the language (in particular the Greek language ), science , philosophy and poetry of classical antiquity . As in " Renaissance umanism ", modern umanism is charactized by an attitude and way of life centered onhuman interests or values, stressing an individual's dignity and worth and capacity for self-realization through reason andlogic, assessed by a logical critical approach and other human skills.

Among the humanists neo-Platonic thought once more reassumed centralimportance, from which Aristotelianism had displaced it in the 12thcentury. Because the writings of Antiquity were translated by Renaissancescholars, they and those who agree with them are sometimes called humanists. Medieval values such as humility, introspection, and passivity were replaced among the aristocracy by an emphasison a nobility of spirit and action called virtu. Humanists encouraged leaders to cultivate generous and altruisticactions in order to gather the esteem of fellow men. Beauty was held to represent a deeper inner virtue and value.

The term refers to several belief systems and worldviews that combine the central position of human concerns with otherpreoccupations: See Secular umanism , Religious umanism , or Christian umanism .

Finally, the word is sometimes, but probably incorrectly, used either to describe humanities scholars (particularlyclassicists) or as a synonym for " humanitarianism ".

Modern umanism depends on reason and logic and rejects supernaturalism, but some religious people consider themselveshumanists because their religious beliefs are moral, and therefore humane.

[donsaeid]

Humanism is a broad category of active ethical philosophies that affirm the dignity and worth of all people, based on the ability to determine right and wrong by appeal to universal human qualities—particularly rationalism. Humanism is a component of a variety of more specific philosophical systems, and is also incorporated into some religious schools of thought.

Humanism entails a commitment to the search for truth and morality through human means in support of human interests. In focusing on the capacity for self-determination, humanism rejects transcendental justifications, such as a dependence on faith, the supernatural, or divinely revealed texts. Humanists endorse universal morality based on the commonality of human nature, suggesting that solutions to our social and cultural problems cannot be parochial.

Religion

Humanism can be used in some ways to fulfill or supplement the role of religions in some people's lives, and therefore qualifies as a stance on religion. It is entirely compatible with naturalism (and therefore atheism), but doesn't strictly require either of these, and is compatible with some religions.

While the broad category of humanism encompasses intellectual currents running through a wide variety of philosophical or religious thought, it is embraced by some people as a complete lifestance. For more on this, see Humanism (lifestance).

Though the dominant forms of humanism are agnostic (and typically reject the existence of a supernatural), not all forms of humanism are. However, humanism denies the importance of the supernatural in human affairs, regardless of whether or not it exists. In this way, humanism does not necessarily rule out some form of theism or deism, and there are many humanists who consider themselves religious, some of whom are members of (typically, liberal) religious organizations. What humanism clearly rejects is deference to supernatural beliefs in resolving human affairs, not necessarily the beliefs themselves.

For that matter, agnosticism or atheism on its own doesn't necessarily entail humanism. Indeed, many different and incompatible philosophies are atheistic in nature.

Renaissance humanism, and its emphasis on returning to the sources, contributed to the Protestant reformation in helping to gain a more accurate translation of Biblical texts.


Knowledge

According to humanism, it is up to us to find the truth, not wait for it to be handed to us through revelation, mysticism, tradition, or anything else that is incompatible with the application of logic to the evidence. In demanding that we avoid blindly accepting unsupported beliefs, it supports scientific skepticism and the scientific method, rejecting authoritarianism and extreme skepticism, and rendering faith an unacceptable basis for action. Likewise, humanism asserts that knowledge of right and wrong is based on our best understanding of our individual and joint interests, rather than stemming from a transcendental or arbitrarily local source.


Speciesism

Some have interpreted humanism to be a form of speciesism, mostly because of the word itself, but this doesn't appear to be the case. Humanism does exalt human traits, but doesn't necessarily insist that no other species could or do have the same, or that other species have no rights just because they are not human. The term was originally intended to point out the focus on human affairs and concerns as opposed to those of gods; not meant to be taken as opposed to other species. For these reasons, humanism appears to be neutral with regard to issues of animal rights.


Optimism

Humanism features an optimistic attitude about the capacity of people, but it does not involve believing that human nature is purely good or that each and every person is capable of living up to the humanist ideals of rationality and morality. If anything, there is the recognition that living up to our potential is hard work and requires the help of others. The ultimate goal is human flourishing; making life better for all of us. Even among humanists who do believe in some sort of an afterlife, the focus is on doing good and living well in the here and now, and leaving the world better for those who come after us, not on suffering through life to be rewarded afterwards.

[donsaeid]

History

Contemporary humanism can be traced back through the Renaissance to its ancient Greek roots.

The evolution of the meaning of the word humanism is fully explored in Nicolas Walter Humanism — What's in the Word. [1]

Greek roots

Main article: Greek philosophy

Sixth century B.C. pantheists Thales of Miletus and Xenophanes of Colophon prepared the way for later Greek humanist thought. Thales is credited with creating the maxim "Know thyself", and Xenophanes refused to recognize the gods of his time and reserved the divine for the principle of unity in the universe. Later Anaxagoras became the first freethinker and contributed to the development of science as a method of understanding the universe. Pericles, a pupil of Anaxagoras, influenced the development of democracy, freedom of thought, and the exposure of superstitions. Although little of their work survives Protagoras and Democritus both espoused agnosticism and a spiritual morality not based on the supernatural. The historian Thucydides is noted for his scientific and rational approach to history.

Renaissance

Main article: Renaissance humanism

Renaissance humanism was a broad movement that affected the social, cultural, literary and political landscapes of Europe. Beginning in Florence in the last decades of the 14th century, renaissance humanism revived the study of the Latin and Greek languages; and caused the resultant revival of the studies of science, philosophy, art and poetry of classical antiquity.

The "revival", or "re-birth", was based upon interpretations of Roman and Greek texts, whose emphasis upon art and the senses marked a great change from the contemplation upon the Biblical values of humility, introspection, and meekness. Beauty was held to represent a deep inner virtue and value, and "an essential element in the path towards God".

The crisis of Renaissance humanism came with the trial of Galileo, which forced the choice between basing the authority of one's beliefs on one's observations, or upon religious teaching. The trial made the contradictions between humanism and traditional religion visibly apparent to all, and humanism was branded a "dangerous doctrine".

Renaissance humanists believed that the liberal arts (music, art, grammar, rhetoric, oratory, history, poetry, using classical texts, and the studies of all of the above) should be practiced by all levels of wealth. They also approved of self, human worth and individual dignity.

An important humanist from this period is the Dutch scholar Erasmus of Rotterdam.

Modern era

One of the earliest forerunners of contemporary chartered humanist organizations was the Humanistic Religious Association formed in 1853 in London. This early group was democratically organized, with male and female members participating in the election of the leadership and promoted knowledge of the sciences, philosophy, and the arts.

In 1929 Charles Francis Potter founded the First Humanist Society of New York whose advisory board included Julian Huxley, John Dewey, Albert Einstein and Thomas Mann. Potter was a minister from the Unitarian tradition and in 1930 he and his wife, Clara Cook Potter, published Humanism: A New Religion. Throughout the 1930s Potter was well known advocate of women’s rights, access to birth control, "civil divorce laws", and an end to capital punishment. F.C.S. Schiller considered his work to be tied to the humanist movement. Schiller himself was influnced by the pragmatism of William James.

Raymond B. Bragg, the associate editor of The New Humanist, sought to consolidate the input of L. M. Birkhead, Charles Francis Potter, and several members of the Western Unitarian Conference. Bragg asked Roy Wood Sellars to draft a document based on this information which resulted in the publication of the Humanist Manifesto in 1933. The Manifesto and Potter's book became the cornerstones of modern humanism. Both of these sources envision humanism as a religion.

In 1941 the American Humanist Association was organized. Noted members of The AHA include Isaac Asimov, who was the president before his death, and writer Kurt Vonnegut, who is the current honorary president.

Modern humanist philosophies

There are many people who consider themselves humanists, and much variety in the exact type of humanism to which they subscribe. There is some disagreement over terminology and definitions, with some people using narrower or broader interpretations. Not all people who call themselves humanists hold beliefs that are genuinely humanistic, and not all people who do hold humanistic beliefs apply the label of humanism to themselves.

All of this aside, humanism can be divided into secular and religious types.

Secular humanism

Secular humanism is the branch of humanism that rejects theistic religious belief and the existence of a supernatural. It is often associated with scientists and academics, although it is not at all limited to these groups. Secular humanists generally believe that following humanist principles naturally leads to secularism, on the basis that religious views cannot be supported rationally. There are secular humanistic organizations, though these could not be accurately described as churches.

More often than not, secular humanism is what people are referring to when they speak of humanism in general, making it something of a default. Some secular humanists take this even further by denying that religious humanists qualify as genuine humanists. Others feel that the ethical side of humanism transcends the issue of religion, because being a good person is more important than supernatural beliefs.

Some non-secular people, particularly Christian fundamentalists, use the term humanist to refer to all atheists, a usage whose accuracy is disputed.

Some secular humanists prefer the term Humanist (capital H, and no adjective), as unanimously endorsed by General Assembly of the International Humanist and Ethical Union following universal endorsement of the Amsterdam Declaration 2002.

Religious humanism

Religious humanism is the branch of humanism that considers itself religious (based on a functional definition of religion), or embraces some form of theism, deism, or supernaturalism, without necessarily being allied with organized religion, as such. It is often associated with artists, liberal Christians, and scholars in the liberal arts. Other types of people that may be considered religious humanists are those who, despite believing in a religion, don't consider it necessary to derive all their moral values from it. Some feel that, because their religious beliefs are moral, and therefore humane, they are humanists. In particular, it is not uncommon for religious humanitarians to be referred to as humanists, although the accuracy of this usage is disputed.

A number of religious humanists feel that secular humanism is too coldly logical and rejects the full emotional experience that makes us human. From this comes the notion that secular humanism is inadequate in meeting the human need for a socially fulfilling philosophy of life. Disagreements over things of this nature have resulted in friction between secular and religious humanists, despite their commonalities.

[donsaeid]

Other forms of humanism

Humanism is also sometimes used to describe "humanities" scholars, (particularly scholars of the Greco-Roman classics). As mentioned above, it is sometimes used to mean humanitarianism. There is also a school of humanistic psychology, and an educational method.


Educational humanism

Humanism, as a current in education, began to dominate school systems in the 17th century. It held that the studies that develop our intellect are those that make us "most truly human". The practical basis for this was faculty psychology, or the belief in distinct intellectual faculties, such as the analytical, the mathematical, the linguistic, etc. Strengthening one faculty was believed to benefit other faculties as well (transfer of training). A key player in the late 19th-century educational humanism was U.S. Commissioner of Education W.T. Harris, whose "Five Windows of the Soul" (mathematics, geography, history, grammar, and literature/art) were believed especially appropriate for "development of the faculties". Educational humanists believe that "the best studies, for the best kids" are "the best studies" for all kids. While humanism as an educational current was largely discredited by the innovations of the early 20th century, it still holds out, in some elite preparatory schools and some high school disciplines (especially, in literature).

[donsaeid]

Humanist Manifesto is the title of three manifestos laying out a humanist worldview. They are the original Humanist Manifesto (1933), often referred to as Humanist Manifesto I), the Humanist Manifesto II (1973), and Humanism and Its Aspirations (2003, aka Humanist Manifesto III). The manifesto originally arose from religious humanism, though secular humanists also signed.

The central theme of all three is the elaboration of a philosophy and value system which does not include belief in a personal God or any higher power, although the three differ considerably in their tone, form, and ambition. Each has been signed at its launch by various prominent academics and others who are in general agreement with its principles.

In addition, there is a similar document entitled A Secular Humanist Declaration published in 1980 by the Council for Secular Humanism.



Humanist Manifesto I



The first manifesto, entitled simply Humanist Manifesto, was written in 1933 primarily by Raymond Bragg and was published with thirty-four signatories. Unlike the later ones, the first manifesto talked of a new "religion", and referred to humanism as a religious movement meant to transcend and replace previous, deity-based religions. The document outlines a fifteen-point belief system, which, in addition to a secular outlook, opposes "acquisitive and profit-motivated society" and outlines a worldwide egalitarian society based on voluntary mutual cooperation.




Humanist Manifesto II



The second manifesto was written in 1973 by Paul Kurtz and Edwin H. Wilson, and was intended to update the previous one. It begins with a statement that the excesses of Nazism and world war had made the first seem "far too optimistic", and indicated a more hardheaded and realistic approach in its seventeen-point statement, which was much longer and more elaborate than the previous version. Nevertheless, much of the unbridled optimism of the first remained, with hopes stated that war would become obsolete and poverty would be eliminated.

Many of the proposals in the document, such as opposition to racism and weapons of mass destruction and support of strong human rights, are fairly uncontroversial, and its prescriptions that divorce and birth control should be legal and that technology can improve life are widely accepted today in the Western world. Furthermore, its proposal of an international court has since been implemented. However, in addition to its rejection of religion, various controversial stances are strongly supported, notably the right to abortion.

Initially published with a small number of signatures, the document was circulated and gained thousands more, and indeed the AHA website encourages visitors to add their own name. A provision at the end that the signators do "not necessarily endors[e] every detail" of the document, but only its broad vision, no doubt helped many overcome reservations about attaching their name.

One of the oft-quoted lines that comes from this manifesto is, "No deity will save us; we must save ourselves."



Humanist Manifesto III



Humanism and Its Aspirations, subtitled Humanist Manifesto III, a successor to the Humanist Manifesto of 1933, was published in 2003 by the AHA, which apparently wrote it by committee [1]. It is not clear to what extent the new document has been accepted as the "successor" to the previous ones.

The newest one is much shorter, listing six primary beliefs, which echo themes from its predecessors:

* Knowledge of the world is derived by observation, experimentation, and rational analysis. (See empiricism.)
* Humans are an integral part of nature, the result of unguided evolutionary change.
* Ethical values are derived from human need and interest as tested by experience. (See ethical naturalism.)
* Life’s fulfillment emerges from individual participation in the service of humane ideals.
* Humans are social by nature and find meaning in relationships.
* Working to benefit society maximizes individual happiness.

Signatories included 21 Nobel laureats.

[donsaeid]

A Secular Humanist Declaration



In 1980, the Council for Secular Humanism, founded by Paul Kurtz, which is typically more secular in its outlook than the AHA published what is in effect its manifesto, entitled A Secular Humanist Declaration. It has as its main points:

1. Free Inquiry
2. Separation Of Church And State
3. The Ideal Of Freedom
4. Ethics Based On Critical Intelligence
5. Moral Education
6. Religious Skepticism
7. Reason
8. Science And Technology
9. Evolution
10. Education

[donsaeid]

New Humanism or neohumanism were terms applied to a theory of literary criticism, together with its consequences for culture and political thought, developed around 1900 by the American scholar Irving Babbitt, and the scholar and journalist Paul Elmer More. Babbitt's book Literature and the American College (190 first gave it a definite form; it was aimed at a perceived gap between the ideals of liberal arts colleges, and university education as it actually existed.

Babbitt himself did not accept the qualification new as applied to his humanism, which became influential as a strand of conservative thought in the following years, up to the 1930s. Other authors associated with the New Humanist group included George Roy Elliott (1883-1963), Norman Foerster (1887-1972) and Stuart Pratt Sherman (1881-1926). Numerous attacks came from outside, especially during the 1920s.

This group was also at times known as The Nation criticism, from More's time editing The Nation from 1909. The adoption by Seward Collins of its philosophy, or some trappings, in his publication The Bookman did something to tarnish it, in a way that external critics had up till then failed to. Some of the members renounced the approach.

[donsaeid]

Secular humanism is a humanist philosophy that upholds reason, ethics, and justice and specifically rejects rituals and ceremonies as a means to affirm their life stance. The term was coined in the 20th century to make a clear distinction from "religious humanism". A perhaps less confrontational synonym is scientific humanism, which the biologist Edward O. Wilson claimed to be "the only worldview compatible with science's growing knowledge of the real world and the laws of nature".

Relationship to other concepts

When humanists use the phrase secular humanism it is typically to emphasize differences relative to religion or religious humanism.

There are a number of ways in which secular and religious humanism can differ:[2]

* Religious humanists may value rituals and ceremonies as means of affirming their life stance. Secular humanists are typically not interested in using rituals and ceremonies.
* Some religious humanists may seek profound "religious" experiences, such as those that others would associate with the presence of God, despite interpreting these experiences differently. Secular humanists would generally not pursue such experiences.
* Some varieties of nontheistic religious humanism may conceive of the word divine as more than metaphoric even in the absence of a belief in a traditional God; they may believe in ideals that transcend physical reality; or they may conceive of some experiences as "numinous" or uniquely religious. Secular humanism regards all such terms as, at best, metaphors for truths rooted in the material world.
* Some varieties of religious humanism, such as Christian humanism include belief in God, traditionally defined. Secular humanism is skeptical about God and the supernatural and believes that these are not useful concepts for addressing human problems.

While some humanists embrace calling themselves secular humanists, others prefer the term Humanist, capitalized and without any qualifying adjective. The terms secular humanism and Humanism overlap, but have different connotations. The term secular humanism emphasizes a non-religious focus, whereas the term Humanism deemphasizes this and may even encompass some nontheistic varieties of religious humanism. The term Humanism also emphasizes considering one's humanism to be a life stance.

Secular humanism advocates secularism but is a broader concept. Secularism has a number of usages but generally emphasize limits on the role of religious or supernatural considerations in the affairs of society or government. Secular humanism adds to these positions a comprehensive perspective on life, including affirmation of human dignity and the importance of ethics.

Secular humanism is a broad philosophic position and not simply a statement about belief or non-belief in God. As such, it is inaccurate to identify secular humanism as being the same thing as nontheism, atheism, or agnosticism. While secular humanists are generally nontheistic, atheist, or agnostic, the converse may not be true. Many nontheists, atheists, and agnostics adhere to the tenets of secular humanism, but this is not intrinsically the case.[3]

Secular humanism has appeal to atheists, agnostics, freethinkers, empiricists, objectivists, rationalists, skeptics and materialists, as well as to some Buddhists, Hindus and Confucians.

Christian fundamentalist opponents of humanism typically use the term secular humanism pejoratively to mean atheism or secularism or to lump together all nontheistic varieties of humanism. Humanists object to such usage, finding it misleading or overly broad.


Tenets

Secular humanism describes a world view with the following elements and principles:[4]

* Need to test beliefs - A conviction that dogmas, ideologies and traditions, whether religious, political or social, must be weighed and tested by each individual and not simply accepted on faith.
* Reason, evidence, scientific method - Commitment to the use of critical reason, factual evidence, and scientific methods of inquiry, rather than faith and mysticism, in seeking solutions to human problems and answers to important human questions.
* Fulfillment, growth, creativity - A primary concern with fulfillment, growth, and creativity for both the individual and humankind in general.
* Search for truth - A constant search for objective truth, with the understanding that new knowledge and experience constantly alter our imperfect perception of it.
* This life - A concern for this life and a commitment to making it meaningful through better understanding of ourselves, our history, our intellectual and artistic achievements, and the outlooks of those who differ from us.
* Ethics - A search for viable individual, social and political principles of ethical conduct, judging them on their ability to enhance human well-being and individual responsibility.
* Building a better world - A conviction that with reason, an open exchange of ideas, good will, and tolerance, progress can be made in building a better world for ourselves and our children.

A Secular Humanist Declaration was an argument for and statement of belief in Democratic Secular Humanism. The document was issued in 1980 by The Council for Democratic and Secular Humanism (CODESH), now the Council for Secular Humanism (CSH).


Secular humanism today

While secular humanist organizations are found in all parts of the world, one of the largest humanist organisations in the world (relative to population) is Norway's Human-Etisk Forbund,[5] which had over 69,000 members out of a population of around 4.6 million in 2004.[6]

In certain areas of the world, secular humanism finds itself in conflict with religious fundamentalism, especially over the issue of the separation of church and state [citation needed]. Many secular humanists tend to judge religions as superstitious, regressive and closed minded, while religious fundamentalists may see secular humanism as a threat to the values they say are set out in religious texts, such as the Bible and the Qur'an.[7]


Criticism

Some criticize the philosophy of secular humanism because it offers no eternal truths nor a relationship with the divine.[8][9] They comment that a philosophy bereft of these beliefs[10] leaves humanity adrift in a foggy sea[11] of postmodern cynicism and anomie.[12] Humanists respond that such criticisms reflect a failure to look at the actual content of humanist philosophy, which far from being cynical and postmodern, is rooted in optimistic,[13][14] idealistic[15] attitudes that trace back to the Enlightenment,[16][17][18] or further, back to Pre-Socratic Greek philosophers and Chinese Confucianism.[4]


Is secular humanism a religion?

Some Christians maintain that secular humanism is a religion. Humanists say that secular humanism is not a religion, while acknowledging that some varieties of humanism may be religious in some senses of the word. Disputes around this subject are largely semantic.

There is a continuum of humanist philosophies which may be divided into several categories:

* A. Nontheistic non-religious humanism
* B. Nontheistic religious humanism
* C. Theistic religious humanism

Adherents of the first category of humanism, A, emphatically do not regard their variety of humanism as a religion. Adherents of the last two categories of humanism, B and C, regard their variety of humanism as a religion.

Confusion arises because proponents and opponents of humanism tend to define the term secular humanism differently.

* Among proponents of humanism, secular humanism refers to category A. The current article relates primarily to secular humanism as defined in this fashion.
* Among Christians who oppose humanism, secular humanism is used to refer to categories A and B, or even A, B and C.

Fundamentalists use the descriptions of those in category B of their humanism as a religion to "prove" that "Secular Humanism is a religion." This angers those who actually call themselves secular humanists, those in category A, because their variety of humanism is "by definition not religious."

So, the question of whether secular humanism is or is not a religion devolves into a question of semantics, and a question of whether or not people are to be trusted to know whether or not their own beliefs are religious in nature:

* If one uses self-reporting of adherents to determine which beliefs are "religious" then:
o Using the definition of those who self-identify as secular humanists, then secular humanism is emphatically not a religion. To these individuals, the word "secular" means "not religious" and is an assertion of their desire to be not associated with religion.
o Using the fundamentalists' definition of secular humanism, the question of whether secular humanism is a religion or not is not coherent: secular humanism denotes a range of world views, some of which are religious and some of which are not.
* If one does not use self-reporting of adherents to determine which beliefs are "religious" then:
o What definition of "religion" one adheres to will determine whether or not some varieties of nontheistic humanism should be regarded as religious or not.

Related legal questions are considered in a subsequent section.

[donsaeid]

In literary and critical theory, posthumanism, meaning beyond humanism, is a European emergent philosophy and is the dominant rational, secular humanist philosophy. It transcends the ideas and images of the world of classical Renaissance humanism to correspond more closely to the 21st century's ideas of scientific knowledge. It mainly differentiates from classical humanism in that it restores the stature that had been made of humanity to one of many natural species. According to this claim, humans have no inherent rights to destroy nature or set themselves above it in ethical considerations a priori.

Human knowledge is also reduced to a less controlling position, previously seen as the defining aspect of the world. The limitations and fallibility of human intelligence are confessed, even though that doesn't mean abandoning the strong rational tradition of humanism.

Performance philosopher Shannon Bell argues that posthumanism attempts "to develop through enactment new understandings of the self and other, essence, consciousness, intelligence, reason, agency, intimacy, life, embodiment, identity and the body."

[donsaeid]

اومانيسم معتقد است كه طبيعت سراسر از حقيقت ساخته شده، كه ماده و انرژي اساس جهان است و ماوراء الطبيعه وجود ندارد. غيرواقعي بودن ماوراء الطبيعه به اين معناست كه اولاً در سطح بشري، انسانها داراي روح غيرمادي و جاودان نيستند، و ثانياً در سطح جهاني، عالم صاحب خداي غيرمادي و فناناپذير نيست.


بيشتر افراد نظر مثبتي نسبت به «اومانيسم» يا بشرانگاري دارند. اين انگاره مفاهيمي چون نوعدوستي، صلح و برادري را به ذهن بسياري متبادر ميكند. اما معناي فلسفي اومانيسم فراتر از اين است.
اومانيسم طرز تفكري است كه مفاهيم بشري را در مركز توجه و تنها هدف خود قرار ميدهد. به عبارت ديگر بشر را به رويگرداني از خالق خويش و اهميت دادن به خود وجودي و هويتي فرا ميخواند. لغت اومانيسم را در يك فرهنگ لغت ساده چنين مييابيد: «نظام فكري مبتني بر ارزشها، خصايص و اخلاقياتي كه پنداشته ميشود فارق از هر گونه قدرت ماوراء الطبيعي، درون انسان وجود داشته باشند.»1
روشنترين تعريف را از اومانيسم حاميان آن ارائه دادهاند. «كرليس لامنت» از سخنپردازان برجسته اومانيسم ميباشد. وي در كتاب فلسفه اومانيسم مينويسد:
[به طور خلاصه] اومانيسم معتقد است كه طبيعت سراسر از حقيقت ساخته شده، كه ماده و انرژي اساس جهان است و ماوراء الطبيعه وجود ندارد. غيرواقعي بودن ماوراء الطبيعه به اين معناست كه اولاً در سطح بشري، انسانها داراي روح غيرمادي و جاودان نيستند، و ثانياً در سطح جهاني، عالم صاحب خداي غيرمادي و فناناپذير نيست.2
چنانچه مشاهده ميكنيم اومانيسم با الحاد برابر است و اومانيستها خود اين حقيقت را پذيرفتهاند. در قرن گذشته، دو اعلاميه توسط اين گروه منتشر شد. اولين آن در سال 1933 كه به امضاي مهمترين شخصيتهاي آن دوره رسيد و دومي چهل سال بعد در 1973 كه علاوه بر تأييد اولين بيانيه به پيشرفتهاي صورت گرفته در اين مدت زمان اشاره داشت. هزاران نفر از متفكران، دانشمندان، نويسندگان و اعضاي رسانه بيانيه دوم را امضا نمودند. اين بيانيه مورد حمايت «انجمن اومانيسم آمريكا» كه بسيار فعال ميباشد قرار دارد.
با بررسي بيانيهها به نكات اساسي برميخوريم؛ از جمله عقايد الحادي مبني بر اينكه جهان و انسان خلق نشدهاند و مستقلاً به وجود آمدهاند؛ انسانها نسبت به هيچ قدرتي غير از خود مسئوليتي ندارند؛ و عقيده به خداوند موجب عدم پيشرفت افراد و جوامع شده است. به عنوان نمونه به شش ماده اول اولين بيانيه توجه كنيد:
اول: اومانيستهاي مذهبي جهان را وجودي خود به خود ميپندارند و به آفرينش ايمان ندارند.
دوم: اومانيسم معتقد است انسان جزئي از طبيعت ميباشد و در نتيجة فرايندي ممتد پديدار شده است.
سوم: اومانيستها با داشتن عقيده زيستي نسبت به حيات, دوگانگي ذهن و جسم را رد ميكنند.
چهارم: اومانيسم معتقد است تمدن و فرهنگ مذهبي بشر كه به طور واضح در علوم انسانشناسي تاريخ ترسيم گرديدهاند محصول تدريجي كنش و واكنشهاي انسان با محيط طبيعي و ميراث اجتماعي او بودهاند. فردي كه در محيط فرهنگي خاصي متولد ميشود تا حدود بسياري از آن الگو ميپذيرد.
پنجم: اومانيسم ادعا ميكند آنچه توسط دانشمندان نوين به عنوان ماهيت جهان ترسيم شده هرگونه ضمانت ماوراء الطبيعي بودن ارزشهاي انساني را غيرقابل قبول ميكند... .
ششم: ما مجاب شدهايم كه جهان، اعصار توحيد، خداپرستي، مدرنيسم و انواع انديشههاي جديد را پشت سرگذارده و ميگذارد.3
در موارد بالا تجلي فلسفه مشتركي كه خود را با نامهايي چون ماترياليسم، داروينيسم و الحاد آشكار ميسازد مشهود است. در ماده اول اصول ماديگرا درباره وجود ابدي جهان مطرح شده است. ماده دوم، چنانچه نظريه تكامل مطرح ميكند، مخلوق نبودن بشر را بيان ميكند. ماده سوم با انكار وجود روح مدعي است انسانها فقط از ماده ساخته شدهاند. ماده چهارم به تكامل فرهنگي اشاره دارد و منكر طبيعت الهي انسان است (طبيعت خاصي كه از طريق آفرينش به او عطا شده است.) ماده پنجم قدرت و حاكميت خداوند بر عالم و انسان را انكار ميكند و ماده ششم ادعا ميكند زمان آن فرا رسيده كه توحيد را انكار كنيم.
اشاره خواهد شد كه اين ادعاها عقايد متداول كساني است كه با مذهب حقيقي دشمني دارند. دليل اين سخن اين است كه اومانيسم پايه اصلي تمايلات ضدمذهبي است. زيرا اومانيسم تجلي اين تفكر ميباشد كه: «انسان گمان ميكند بدون آزمون و مكافات به خود واگذارده ميشود.» اين طرز تفكر در طول تاريخ اساس انكار خداوند بوده است. خداوند در آيات قرآن ميفرمايد:
آيا انسان گمان ميكند كه [خلقت و مرگ او تصادفي و بدون هدف بوده و] بدون آزمون و مكافات به خود واگذارده ميشود؟ آيا او از نطفهاي كه [در رحم مادر] ريخته شده به وجود نيامده؟ سپس نطفه به صورت خون بسته درآمد و آنگاه خداوند به او شكل و تناسب اندام بخشيد و از او، زوج مذكر و مؤنث خلق فرمود: آيا چنين آفريدگاري قادر نيست كه مردگان را زندگي دوباره بخشد؟4
خداوند ميفرمايد انسانها بدون بازخواست رها نميشوند و بلافاصله يادآوري ميكند كه آنان مخلوقات او هستند. زيرا هنگامي كه فرد مخلوق خداوند است، ميفهمد كه در مقابل او مسئوليت دارد و بدون حساب رها نميشود.
اين ادعا كه انسانها خلق نشدهاند اصل اول فلسفه اومانيستي است. دو ماده نخست بيانيه اول بيانگر اين اصل ميباشد. به علاوه، اومانيستها اظهار ميدارند كه علم اين ادعاها را تأييد ميكند. آنها در اشتباهند. از زماني كه اولين بيانيه اومانيستها منتشر شد، اشتباه بودن دو فرضي كه به عنوان حقايق علمي مطرح كردند ـ جاودانگي جهان و نظريه تكامل ـ به اثبات رسيد.
1. انديشه فناناپذيري جهان همان زمان به كمك كشفيات نجومي باطل گرديد. كشفياتي چون انبساط عالم و تشعشعات محيطي آن و همچنين محاسبه نسبت هيدروژن به هليوم نشان دادند جهان آغازي داشته و حدود 15 تا 17 ميليارد سال پيش در نتيجه انفجار بزرگ، از هيچ به وجود آمده است. حاميان فلسفه اومانيسم و ماترياليسم با وجود آنكه نسبت به قبول نظريه انفجار بزرگ بيتمايل بودند، بالاخره مغلوب آن گشتند. در نهايت جوامع، نظريه انفجار بزرگ را كه به معني آغازمندي جهان است پذيرفتند. چنين شد كه «آنتوني فلو»5 از متفكران منكر خدا مجبور به اعتراف گرديد:
بنابراين اعتراف ميكنم كه اجماع معاصر كيهانشناسان موجب شرمساري منكران خدا ميشود، چون به نظر ميرسد كيهانشناسان به دلايل علمي دست يافتهاند كه پيشتر با اثبات فلسفي آن مخالفت ميشد. يعني جهان آغازي داشته است... .6
2. نظريه تكامل نيز كه با اهميتترين توجيه علمي اولين بيانيه اومانيسم به شمار ميرود، طي دهههاي بعد مجبور به عقبنشيني شد. امروز آشكار گرديده است كه سناريوي نوشته شده دربارة مبدأ آفرينش توسط تكاملگرايان ملحد (و بيشك اومانيست)ي چون اي.آي.آپرايين7 و جي.بي.اس.هالدين8 در دهه 1930 فاقد اعتبار علمي است. بنابر اين نظريه, موجودات زنده به طور خود به خود از مادهاي كه خود وجود نداشته به وجود آمدهاند. اين موضوع امكان ندارد. چنانچه سنگوارهها نشان ميدهند موجودات نه طي روندي از تغييرات كوچك، بلكه يكباره و با همان ويژگيهاي خاص خود به وجود آمدهاند. ديرينشناسان تكاملگرا از دهه 1970 خود اين حقيقت را پذيرفتند. زيستشناسي مدرن نشان داده است موجودات برآيند تصادف و قوانين طبيعت نيستند بلكه در هر تركيب از موجودات زنده، نظام پيچيدهاي وجود دارد كه از هدفي هوشمند حكايت ميكند و اين گواه آفرينش است.
به علاوه تجربيات تاريخي اين ادعا را كه عقايد مذهبي عاملي ممانعتكننده در راه پيشرفت بشر بوده و او را به تهاجم وا داشتهاند، باطل ميكند. اومانيستها ادعا ميكنند جدايي از عقايد مذهبي باعث شادي مردم و آسايش آنان ميشود، اما خلاف اين ثابت شده است. شش سال پس از انتشار بيانيه اول، جنگ جهاني دوم به وقوع پيوست؛ فاجعهاي كه به موجب ايدئولوژي فاشيستي مادهگرا بر جهان تحميل شد. ايدئولوژي اومانيستي كمونيسم، خشونت و بيرحمي بيمانند خود را ابتدا براي مردم شوروي، بعد چين، كامبوج، ويتنام، كوبا و كشورهاي مختلف آفريقا و آمريكاي لاتين به ارمغان آورد. در مجموع 120 ميليون نفر زير سلطه رژيمها و سازمانهاي كمونيستي جان خود را از دست دادند. مشهود است كه نوع غربي اومانيسم (نظام سرمايهداري) نيز در به بار نشاندن صلح و خوشنودي براي جوامع خود آنها و ديگر مناطق جهان ناموفق بوده است.
شكست استدلالهاي اومانيستي در رابطه با مذهب در زمينه روانشناسي نيز به اثبات رسيده است. افسانه «فرويد» كه از اوايل قرن بيستم سنگ بناي عقايد انكار خداوند را ساخت به كمك حقايق تجربي باطل اعلام شد. پاتريك گلين از دانشگاه جرج واشنگتون در كتاب خود با عنوان خداوند: گواه، مصالحه ايمان و عقل در دنياي پست سكولار9 چنين مينويسد:
ربع آخر قرن بيستم با روانشناسي نامهربان بود. بخش عمدهاي از آن را ظهور نظرات فرويد درباره مذهب (به سيل موضوعات ديگر اشاره نميكنم) تشكيل ميداد كه كاملاً غلط ميباشد. جالب است كه برخلاف ادعاهاي فرويد و مريدانش مبني بر اينكه مذهب ناشي از اختلالات رواني يا موجب اختلالات رواني است، چنين ثابت شده كه عقايد مذهبي از مهمترين عوامل سلامت ذهن و خشنودي آن ميباشد. مطالعات پياپي، ارتباط استوار ميان عقايد مذهبي و ممارست در آنها را با رفتارهاي سالم مسائلي چون خودكشي، استفاده از الكل و مواد مخدر، طلاق و افسردگي نشان داده است.
به طور خلاصه بايد گفت توجيه علمي تصور شده براي اومانيسم و وعدههاي آن باطل اعلام شده است. با اين حال هواداران اين نظام فكري فلسفه خود را رها نكردهاند و هر چه بيشتر در تلاشند به كمك تبليغات انبوه آن را گسترش دهند. مخصوصاً در دوران بعد از جنگ [جهاني] تبليغات اومانيستي شديدي در زمينه علوم، فلسفه، موسيقي، ادبيات، هنر و سينما صورت پذيرفت. شعر «تصور كن» از جان لنن، تكخوان مشهورترين گروه موسيقي به نام بيتلز، نمونهاي از اين دست ميباشد:

تصور كن بهشتي نباشد
اگر سعي كني آسان است
زير پايمان جهنمي نباشد
و بالاي سرمان فقط آسمان باشد
تصور كن همه فقط براي امروز زندگي كنند
تصور كن هيچ كشوري نباشد
سخت نيست!
چيزي براي كشتن يا كشته شدن وجود نداشته باشد
مذهبي هم نباشد...
ممكن است بگويي خيالبافم
اما من تنها نيستم
اميدوارم روزي تو هم به ما بپيوندي
اينطور جهان دنياي واحد ميشود.

[donsaeid]

در نظرخواهيهاي متعدد صورت گرفته در سال 1999، اين آهنگ به عنوان «آهنگ قرن» شناخته شد. اين نمونه، از حربه عاطفي اومانيسم كه عاري از هرگونه اساس علمي و عقلي است حكايت ميكند و تحميل آن بر توده مردم را نشان ميدهد. اومانيسم در مخالفت با مذهب و حقايق آن قادر به ارائه استدلالهاي عقلي نيست، اما تلاش ميكند از روشهاي اينچنيني بهره ببرد.
با به اثبات رسيدن پوچي وعدههاي اعلاميه اول، چهل سال سپري شد تا اومانيستها پيشنويس دومين اعلاميه را ارائه كردند. اول تلاش شده بود براي شكست وعدهها دليل آورده شود. اين دلايل با وجود ضعيف بودن، نشاندهنده پيوستگي دائم آنان با فلسفه كفرآميزشان بود.
مهمترين مشخصه اعلاميه پافشاري آن بر حفظ بخشهاي ضد مذهب اعلاميه اول بود. چنانچه ميگويد: اومانيستها هنوز همانند سال 1933 معتقدند، توحيد سنتي، مخصوصاً ايمان به اينكه خدا دعا را ميشنود، زنده است، مراقب انسانهاست، دعاهايشان را درك ميكند و برايشان كاري انجام ميدهد، هنوز به اثبات نرسيده و منسوخ شده است. ما معتقديم مذاهب متعصب سنتي و خودكامه كه وحي، خدا، تشريفات مذهبي و دين را مافوق نيازها و تجربيات انساني ميپندارند موجب بدبختي نوع بشر گشتهاند. ما به عنوان كساني كه به توحيد ايمان نداريم به انسان و طبيعت ـ نه به خدا ـ توجه ميكنيم.11
اين تعريف بسيار سطحي است. انسان براي درك مذهب، اول به هوش و فهم نيازمند است تا مفاهيم عميق را دريابد. او بايد با خلوص نيت به اين امر تمايل داشه باشد و از تعصب دوري گزيند. اومانيسم چيزي نيست جز تلاش كساني كه از ابتدا ملحد آتشي مزاج و ضد مذهب بوده و تعصب خود را مستدل و مدلل جلوه ميدهند. تلاشهاي اومانيستي براي بياساس خواندن و منسوخ تلقي كردن ايمان به خداوند و مذاهب توحيدي عمل تازهاي نيست. اين كار تقليدي از اعمال هزاران ساله كساني است كه خداوند را انكار ميكنند. خداوند در قرآن مجيد مباحث مطرح شده توسط كافران را اينگونه شرح ميدهد:
خداي شما آن خالق يگانه و يكتاست و آنانكه به آخرت ايمان نميآورند دلهاشان منكر توحيد است و آنها مردماني عصيانگر و متكبرند. به طور قطع خداوند به آنچه كه مشركان آشكار ميكنند و آنچه كه پنهان ميدارند دانايي كامل دارد و بدون ترديد خداوند متكبران عصيانگر را دوست نميدارد. و چون از آنان پرسيده شود: «پروردگارتان چه چيز بر شما نازل كرد؟» پاسخ ميدهند: «همان افسانهها و داستانهاي قديمي و تكراري!»
اين آيه دليل حقيقي انكار مذهب را تكبر نهفته در قلبهاي كافران ميداند. اومانيسم برخلاف آنچه حاميان آن مدعياند طرز فكر جديدي نيست، بلكه يك جهانيبيني قديمي و متروك به شمار ميرود كه در ميان همه كساني كه از روي غرور خداوند را انكار ميكنند مشترك ميباشد.
با نگاهي به پيشرفت اومانيسم در تاريخ اروپا به دلايل متقني در تأييد اين ادعا دست مييابيم.

ريشهيابي اومانيسم در كابالا
ديديم كه «كابالا» اصولي متعلق به مصر باستان است كه پس از مدتي به يهوديت ـ دين بنياسرائيل ـ وارد شد و آن را آلوده ساخت. همچنين ديديم كه بنيان آن ريشه در ديدگاهي فاسد دارد كه انسان را غيرمخلوق و ابدي ميپندارد.
اومانيسم با اين منشأ در اروپا گسترش يافت. مسيحيت بر ايمان به وجود خداوند و اين كه بشر، بندگان وابسته به او و مخلوق او هستند بنا نهاده شده بود. اما با گسترش عقايد شواليههاي معبد در اروپا، توجه بسياري از فلاسفه به كابالا جلب شد. بنابراين در قرن پانزدهم جرياني از اومانيسم آغاز شد و بر انگارههاي اروپا نشان ماندگاري از خود برجاي گذارد.
در منابع متعدد به ارتباط ميان اومانيسم و كابالا تأكيد شده است. يكي از اين منابع كتابي با عنوان راهنماي اين نژاد اثر نويسنده معروف ملاكاي مارتين ميباشد. مارتين استاد «تاريخ مؤسسه مطالعات كتاب مقدس» وابسته به «جامعه اسقفي واتيكان» است. او ميگويد تأثير و نفوذ كابالا در ميان اومانيستها مشهود است:
در جو غيرعادي و ابهام آلود اوايل رنسانس در ايتاليا، شبكهاي از انجمنهاي اومانيستي براي فرار از كنترل سراسري نظام حاكم به وجود آمد. اين انجمنها كه چنين اهدافي را دنبال ميكردند، مجبور بودند در خفا فعاليت كنند و حداقل در شروع كار اين امر ضروري بود. اما گروههاي اومانيستي جداي از پنهانكاري دو مشخصه ديگر نيز داشتند. اول اينكه با تفاسير موجود از كتاب مقدس كه مورد حمايت كليسا و اولياي امور قرار داشت، سر ناسازگاري داشتند و با زير ساختهاي فلسفي و خداشناسي كليسا كه براي مردم و امور سياسي در نظر گرفته شده بود، مخالف بودند... .
تعجب برانگيز نبود كه انجمنهاي مذكور با چنين عنادي در رابطه با پيام اصلي كتاب مقدس و وحي خداوند، مفاهيم خاص خود را دنبال كنند. ايشان آنچه را كه دانش كاملاً محرمانه و عرفان ميناميدند تا حدي از نژادهاي فرقهاي و رمزيگراي آفريقاي شمالي، مصر و تا اندازهاي از كابالاي سنتي يهود به دست آوردند. اومانيستهاي ايتاليايي انديشه كابالا را تصفيه كردند. آنها مفاهيم رازهاي روحاني و عرفان را احيا نمودند و آن را به سطحي كاملاً دنيايي آوردند. عرفان خاصي كه آنان جستوجو ميكردند، دانش محرمانهاي بود براي چيرگي بر نيروهاي مخفي طبيعت جهت رسيدن به اهداف اجتماعي و سياسي.13
به طور خلاصه انجمنهاي اومانيست آن دوره در پي جايگزيني فرهنگ كاتوليك اروپا با فرهنگ جديدي كه در كابالا ريشه داشت بودند و بدين منظور ايجاد تغييرات اجتماعي و سياسي را هدفگيري نمودند. جالب است كه اصول و مفاهيم مصر باستان نيز علاوه بر كابالا از جمله منابع اين فرهنگ جديد به شمار ميرفت. «پروفسور مارتين»:
بانيان انجمنهاي جديد اومانيستي هواخواه نيروي بزرگ ـ معمار بزرگ كائنات ـ كه آن را با عنوان يهود مقدس بيان ميكردند، بودند... نشانهاي ديگر را ـ هرم و چشم ـ اساساً از منابع مصري اقتباس كردند.14
جالب توجه است كه آنها مفهوم «معمار بزرگ كائنات» را به كار ميبرند؛ واژهاي كه امروزه ماسونها هنوز از آن استفاده ميكنند. اين موضوع نشان ميدهد بايد ارتباطي ميان اومانيسم و فراماسونري وجود داشته باشد. پروفسور مارتين مينويسد:
در ضمن در مناطق شمالي اتحاد مهمي با اومانيستها به وقوع پيوست كه هيچ كس تصورش را نميكرد. در دهه 1300، زماني كه انجمنهاي اومانيستي ـ كابالايي سمت و سو مييافتند، در كشورهايي چون انگلستان، اسكاتلند و فرانسه اتحاديههاي قرون وسطايي به جا مانده از قبل وجود داشت. هيچ كس در دهه 1300 پيشبيني نميكرد ميان افكار دسته فراماسونها و اومانيستهاي ايتاليا اتحاد صورت پذيرد... .
فراماسونري نوين از تابعيت مسيحيت رم خارج شد و بار ديگر با توجه به اوضاع تمايل به پنهانكاري ضروري به نظر ميرسيد.
اما دو گروه علاوه بر فعاليت محرمانه, اشتراكات بيشتري با هم داشتند. از نوشتهها و سوابق انديشه فراماسونري بر ميآيد كه عقيده به معمار بزرگ كائنات، به عقيده اصلي و مذهبي آنان مبدل شده بود. اكنون بر اثر تأثيرات اومانيسم ايتاليا اين اصطلاح براي ما آشنا است... . معمار بزرگ كائنات محصول ذهن روشنفكر است كه در عالم مادي نفوذ گسترده دارد و ضرورتاً جزئي از آن به شمار ميرود.
هيچ مدركي وجود نداشت تا با آن بتوان ميان مسيحيت و چنين عقايدي ارتباط برقرار كرد. چون اين نوع افكار در آيين مسيحيت گناه تلقي ميشدند و جهنم، جزا و بهشت، پاداش پنداشته ميشد.15
به طور خلاصه بايد گفت در قرن چهاردهم در اروپا سازماني ماسوني و اومانيستي متولد شد كه ريشه در كابالا داشت و تلقي آن نسبت به خداوند همانند مفاهيم يهوديان، مسيحيان و مسلمانان نبود. آنها به جاي خالق و فرمانرواي كل عالم و تنها صاحب و خداي بشر، به «معمار بزرگ كائنات» اعتقاد داشتند و وي را «جزئي از دنياي مادي» به حساب ميآوردند. به عبارت ديگر، اين سازمان مخفي كه در قرن چهاردهم در اروپا ظاهر شد خدا را انكار كرد، اما تحت عنوان معمار بزرگ كائنات، دنياي مادي را همطراز با خداوند به شمار آورد.
براي يافتن تعريف روشنتري از اين طرز تفكر ميتوانيم به قرن بيستم بياييم و به ادبيات ماسوني نگاهي بيندازيم. به عنوان نمونه يكي از ماسونهاي ارشد تركيه به نام «سلامي ايشينداغ» كتابي دارد با عنوان الهاماتي از فراماسونري. اين كتاب براي آموزش ماسونهاي جوان نوشته شده است. او در ارتباط با عقيده ماسونها به معمار بزرگ كائنات ميگويد:
فراماسونري بيخدا نيست، اما مفهومي كه به عنوان خدا پذيرفته با آنچه در مذاهب وجود دارد متفاوت است. خداي ماسونري يك كمال اعلي است كه در اوج تكامل است. ما با نكوهش وجود دروني خود، هوشمندي و تقوا ميتوانيم از فاصله ميان خود و او بكاهيم. اين خدا از خصايص خوب و بد انسانها برخوردار نيست, به آن شخصيت داده نميشود و راهنماي طبيعت يا انسان به حساب نميآيد. آن معمار كائنات بزرگ و يگانگي و تناسب خود است. آن كليت همه مخلوقات جهان است؛ يعني قدرت كلي و انرژي كه همه چيز را در بر ميگيرد. با اين حال نميتوان پذيرفت كه نقطه شروع بوده باشد... اين موضوع يك معماي بزرگ است.16
با نظر به همان كتاب روشن ميشود كه زماني كه فراماسونها از معمار بزرگ كائنات سخن ميگويند مقصودشان طبيعت است. آنها طبيعت را ميپرستند:
جز طبيعت هيچ قدرت ديگري عامل افكار و فعاليتهاي ما نيست... اصول و عقايد فراماسونري حقايق علمي هستند كه بر پايههاي علمي استوارند و قدرت طبيعت جزئي از آن است. بنابراين، حقيقت كامل خود تكامل و انرژي است كه طبيعت را فرا ميگيرد.17
مجله فراماسونري تركيه با نام «معمار سنان» به بيان همين فلسفه ميپردازد:
معمار بزرگ كائنات، تمايلي به ابديت و دخول به ابديت و جاودانگي ميباشد و براي ما يك راه است و ما را مستلزم جستوجوي كمال مطلق در ابديت ميكند. آن ميان زمان حاضر و هوشياري فاصله ايجاد ميكند.18
ماسونها خداپرست نيستند اما به مفاهيمي چون طبيعت، تكامل و بشريت ايمان دارند و به كمك فلسفه خود آن را خدا ساختهاند. با نگاهي اجمالي به ادبيات ماسوني در مييابيم كه اين سازمان چيزي جز اومانيسم سازمان يافته نيست. همينطور ميفهميم كه هدف آن ايجاد نظامي سكولار و اومانيست در سراسر جهان است. اين انديشهها در ميان اومانيستهاي قرن چهاردهم اروپا شكل گرفت و ماسونهاي امروز هنوز همين اهداف را دنبال ميكنند.

پرستش انسان
نشريات داخلي ماسونها به تفصيل به تشريح فلسفه سازمان و دشمنيشان با يكتاپرستي ميپردازند. در اين نشريات توضيحات، تفاسير، نقل قولها و حكايات بيشماري دربارة اين موضوع وجود دارد.
از مشهورترين اومانيستهاي قرن چهاردهم فردي بود با نام «پيكودلا ميراندولا»19 پاپ اينوسنت هشتم در سال 1489 كتاب او را به دليل داشتن عقايد بدعتآميز محكوم كرد. ميراندولا نوشت، در دنيا چيزي بالاتر از شكوه انسان وجود ندارد. كليسا اين عقيده را بدعتآميز و به معناي پرستش انسان يافت. در حقيقت نيز چنين است. چون هيچ موجودي شايسته تكريم نيست. بشريت تنها آفريده خداوند به شمار ميرود.
امروزه ماسونها عقيده بدعتآميز ميراندولا را هر چه آزادانهتر اعلام ميكنند. به عنوان نمونه در يك كتابچه ماسوني آمده است:
جوامع اوليه ضعيف بودند و به دليل اين ضعف، قدرتها و پديدههاي اطراف خود را خدا قلمداد ميكردند اما فراماسونري تنها انسان را خدا ميداند.20
بر مبناي عقايد غلط ماسونري، انسانها خدايان ميباشند ولي تنها استاد اعظم در مقام خدايي كامل ميشود. راه رسيدن به اين مقام انكار خداوند و رد بندگي اوست. نويسندهاي به نام «جي.دي.باك» در كتاب خود با عنوان فراماسونري رمزي اين حقيقت را چنين بيان ميكند:
فراماسونري تنها بشر را به عنوان خدا ميپذيرد... بنابراين بشر تنها خداي ماست.21
به نوشته يك نشريه تركي، اومانيسم فراتر از موعظههاي خشك عقايد مذهبي، بلكه مذهبي واقعي است و اومانيسم ما كه معناي حيات در آن ريشه مييابد، اميالي را كه جوانان از آنها آگاه نيستند، ارضا خواهد نمود.22

[donsaeid]

ماسونها چگونه به اين مذهب ميپردازند؟ براي پاسخ بايد نگاه بيشتري به پيامهاي آنان بيندازيم.

نظريه اومانيستي اخلاق
امروزه در بسياري از كشورها ماسونها در تلاشند تا خود را به جامعه معرفي كنند و با استفاده از كنفرانسهاي مطبوعاتي، پايگاههاي اينترنتي، تبليغات روزنامهاي و بيانيهها، خود را به عنوان سازماني معرفي ميكنند كه تنها در جهت مصلحت جامعه فعاليت ميكند. حتي در برخي كشورها سازمانهاي خيريهاي وجود دارند كه از حمايت ماسونها برخوردارند.
مطمئناً نميتوان جلوي فعاليتهايي را كه به مصلحت جامعه صورت ميپذيرد، گرفت. ما نيز مخالفتي با آنها نداريم. اما در پس ادعاي آنان پيام فريبندهاي نهفته است. ماسونها مدعي اخلاق بدون مذهب هستند و ادعا ميكنند ميتوان بدون مذهب دنيايي اخلاقي ايجاد كرد. هدف آنان از فعاليتهاي خيريه نيز گسترش اين پيام در جامعه ميباشد.
مختصراً خواهيم ديد چرا اين ادعا فريبنده است، اما قبل از آن بهتر است نظرات ماسونها را در اين باره بررسي كنيم. در «پايگاه اينترنتي ماسونها» امكان «اخلاق بدون مذهب» چنين تشريح شده است:
انسان چيست؟ از كجا آمده و به كجا ميرود؟... آدمي چگونه زندگي ميكند؟ چگونه بايد زندگي كند؟ مذاهب سعي ميكنند به كمك اصول اخلاقي كه برقرار كردهاند به اين سؤالات پاسخ دهند. با اين حال اصول خود را با مفاهيم لاهوتي چون خدا، بهشت، جهنم و عبادت تشريح ميكنند. مردم نيز بايد اصول آنها را بدون وارد شدن به مسائل ماوراء الطبيعي كه بايد بدون درك به آنها ايمان آورند، دريابند. فراماسونري قرنهاست به اعلام اين اصول از جمله آزادي، برابري، برادري، صلح، دموكراسي و غيره پرداخته است. اينها فرد را كاملاً از عقايد مذهبي آزاد ميكنند در حالي كه اصول زندگي را همچنان آموزش ميدهند. مبناي آنها نه در مفاهيم لاهوتي، بلكه درون هر فرد بالغي كه بر اين كره خاكي زندگي ميكند، وجود دارد23.
ماسونها با اين طرز تفكر با مؤمنان به خدا و اعمال نيكو براي كسب رضايت او كاملاً مخالفند. به نظر ايشان همه چيز بايد محض خاطر بشريت صورت گيرد. اين طرز تفكر را ميتوان در كتابي كه از سوي لژهاي تركيه به چاپ رسيده به روشني تشخيص داد:
اصول اخلاقي ماسوني بر اساس عشق به انسان بنا نهاده شدهاند و خوب بودني را كه از طريق اميد به آينده، منفعت، پاداش و بهشتي را كه در نتيجه ترس از يك انسان، مذهب يا نهاد سياسي و يا نيروهاي ناشناخته فوقالعاده ممكن است به دست آيد، به كلي مردود ميداند. اين نظام اخلاقي خاص، خوب بودني را تأييد ميكند كه با عشق به خانواده، كشور، انسانها و بشريت ارتباط داشته باشد. اين جنبه از پراهميتترين اهداف تكامل فراماسوني است. دوست داشتن انسان و خوب بودن بدون چشمداشت و رسيدن به اين سطح، تكامل بزرگ است.24
ادعاهاي بالا بسيار گمراه كننده هستند. بدون تأديب اخلاقي مذهب هيچ نوع حس فداكاري براي جامعه به وجود نميآيد و در جايي كه چنين چيزي به انجام برسد، همه چيز ظاهري است. كساني كه عاري از اصول اخلاقي مذهب ميباشند، نسبت به خداوند احساس خشوع و احترام ندارند و در جايي كه خشوع خداوند در ميان نباشد انسانها فقط به دنبال منافع خود ميگردند. وقتي انسانها احساس كنند منافع شخصيشان در خطر است نميتوانند به اظهار عشق حقيقي، وفاداري و شفقت بپردازند و فقط نسبت به كساني احساس عشق و احترام دارند كه برايشان سودي به ارمغان آورد. دليل آن نيز اين است كه طبق تصور غلطشان فقط يكبار در اين جهان زندگي ميكنند، پس بايد به هر ميزان كه ميتوانند از آن برگيرند. علاه بر اين بر مبناي اين عقيده غلط هيچ نوع مجازاتي در مقابل نادرستي عمل زشتي كه در جهان انجام ميدهند وجود نخواهد داشت.
ادبيات ماسوني مملو از خطابههاي اخلاقي است كه سعي ميكنند اين حقيقت را مبهم جلوه دهند. اما در واقع چنين اخلاق بدون مذهبي چيزي نيست جز لفاظيهاي دروغين. تاريخ پر است از نمونههايي كه نشان ميدهند اخلاق، بدون تأديب نفسي كه مذهب به روح انسان عطا ميكند و بدون قانون الهي محقق نميشود. برجستهترين نمونه از اين دست انقلاب كبير فرانسه در سال 1789 بود. ماسونهاي محرك انقلاب با شعارهايي كه دم از آرمانهاي اخلاقي چون «آزادي، مساوات و برادري» ميزدند، قيام كردند. با اين حال دهها هزار انسان بيگناه به گيوتين سپرده شدند و كشور غرق در خون شد. حتي رهبران انقلاب خود نتوانستند از چنين وحشيگري بگريزند و يكي پس از ديگري قرباني گيوتين شدند.
در قرن نوزدهم «سوسياليزم» از تصورات امكان ايجاد اخلاق بدون وجود مذهب متولد شد و نتايج فجيعتري به بار آورد. سوسياليزم به طور فرضي طالب جامعهاي عادل وبرابر بود كه در آن استثمار وجود نداشته باشد و بدين منظور پيشنهاد داد مذهب را از بين ببرند. با اين حال در قرن بيستم در كشورهايي چون شوروي، بلوك شرق، چين، هندوچين، كشورهاي مختلف آفريقا و آمريكاي مركزي مردم را در معرض بيچارگي و مصيبت وحشتناكي قرار داد. نظامهاي كمونيستي شمار باورنكردني را به قتل رساندند. رقم كلي به حدود 120 ميليون نفر ميرسد. علاوه بر اين برخلاف آنچه ادعا ميشد عدالت و برابري هيچ گاه در هيچ كشور كمونيستي برقرار نشد. رهبران كمونيست حاكم شامل طبقهاي از برگزيدگان بودند. (ميلووان دجيلاس، متفكر اهل يوگوسلاوي در كتاب خود با عنوان طبقه جديد25 تشريح ميكند كه رهبران كمونيسم برخلاف ادعاهاي سوسياليسم دست به ايجاد «طبقه ممتاز» زدند.)
امروز نيز با نگاه به فراماسونري كه دائماً به بيان رسمي نظريات خود مبني بر «خدمت به جامعه» و «فداكاري در راه بشريت» ميپردازد، به پيشينه درستي دست نمييابيم. ماسونري در بسياري كشورها كانون ارتباطات جهت رسيدن به منابع مادي نامشروع بوده است. در رسوايي لژ ماسوني ايتاليا در دهه 1980، ارتباط نزديك ميان ماسونها و مافيا افشا شد و آشكار گرديد كه مديران لژ به فعاليتهايي چون قاچاق اسلحه، تجارت مواد مخدر و پولشويي مشغول بودند. در رسوايي بزرگ لژ شرقي فرانسه در سال 1992 و در «عمليات پاكي» در انگلستان، فعاليتهاي لژهاي ماسوني در كسب منافع نامشروع افشا شد.
اين حوادث اجتنابناپذيرند چون همانگونه كه ذكر كرديم، اخلاق تنها در جامعهاي محقق ميشود كه تأديب اخلاقي مذهبي وجود داشته باشد. بنياد اخلاق از غرور و خودپسندي عاري است و كساني به آن دست مييابند كه به مسئوليت خود در برابر خداوند پي بردهاند. خداوند در سوره حشر, پس از صحبت از فداكاري مؤمنان ميفرمايد:
مسلماً كساني كه از بخل و طمع نفس خود در امان بمانند به رستگاري واصل ميشوند.
اين است اساس حقيقي اخلاق. در سوره فرقان ذات واقعي مؤمنان حقيقي چنين تشريح شده است:
بندگان مؤمن الرحمان كساني هستند كه بدون تكبر و خودنمايي در زمين راه ميروند و در برخورد با جاهلان به گفتن سلام و خداحافظي قناعت ميكنند. و بندگان مؤمن الرحمان كساني هستند كه شب را در محضر آفريدگارشان در حال سجده و نماز ميگذارنند. و بندگان مؤمن الرحمان كساني هستند كه به استغاثه عرض ميكنند: «خدايا به لطف و كرمت ما را از عذاب جهنم مصون بفرما كه شكنجهاي سخت و طولاني و دائمي است. و بندگان مؤمن الرحمان كساني هستند كه انفاق و بخشش نه اسراف ميكند و نه خست ميورزند بلكه ميانهرو هستند... و براي آفريدگار خود شريكي قائل نميشوند... و چون ذكر آيات و معجزات الهي به ميان آيد بيتفاوت و بياعتنا و كور و كر نسبت به آن حقايق الهي نميمانند.26
وظيفه اصلي مؤمنان اين است كه با خضوع در برابر خداوند سر تسليم فرود آورند؛ نه اينكه با مشاهده آيات او روي برگردانند، گويي نه ميشنوند و نه ميبينند. چنين وظيفهاي فرد را از خودخواهي نفس، هوسهاي دنيايي و جاهطلبيها در امان ميدارد. اين نوع اخلاق تنها به اين وسيله حاصل ميشود. به همين سبب در جامعهاي كه عشق و خشوع الهي و ايمان به خداوند وجود ندارد، اصول اخلاقي برپا نميشوند و چون هيچ چيز به طور كامل تعيين نميشوند هر كس بر مبناي خواسته خود خوب و بد را تعيين ميكند.

تأسيس دنياي اومانيستي
فلسفه اومانيستي كه ماسونها به آن مباهات ميكنند، بر انكار ايمان به خداوند و پرستش انسان و ستايش او به جاي خداوند بنا نهاده شده است. در اينجا سؤال مهمي مطرح است: آيا اين عقيده مختص ماسونهاست يا اينكه آنها ميخواهند ديگران نيز آن را بپذيرند؟
با نگاه به نوشتههاي ماسوني به آساني به جواب سؤال ميرسيم. هدف اين سازمان گسترش فلسفه اومانيستي در سراسر جهان و ريشهكني مذاهب توحيدي (اسلام، مسيحيت و يهوديت) است.
به عنوان نمونه در مقالهاي كه در نشريه معمار سينان به چاپ رسيده آمده است:
ماسونها در پي مبدأ مفاهيم شرارت، عدالت و درستكاري، در آن سوي دنياي مادي نيستند. ايشان معتقدند اينها برآيند موقعيت اجتماعي فرد، ارتباطات اجتماعي او و آنچه در حيات خود در كوشش رسيدن به آن است ميباشد و ميافزايد: ماسونري تلاش ميكند اين انديشه را در سراسر جهان منتشر كند.27
سلامي ايشينداغ كه يك ماسون ارشد ترك ميباشد مينويسد:
بر مبناي ماسونري، براي رهايي بشريت از اصول اخلاقي مبتني بر منابع مذهبي لازم است اصول اخلاقي را برپا كرد كه مبتني بر دوست داشتن غيرنسبي انسان باشد. ماسونري با توجه به اصول اخلاقي كهن خود تمايلات اندام انسان، نيازها و ارضاهاي آن، قوانين زندگي اجتماعي و سازماندهي آنها، وجدان، آزادي انديشه و بيان و بالاخره همه آنچه به ايجاد يك زندگي طبيعي و سرشتي كمك ميكند را مورد توجه قرار داده است. به اين سبب هدف آن برپايي و تقويت اخلاقيات انساني در همه جوامع ميباشد.28
مقصود اين ماسون ارشد از «نجات بشريت از اصول اخلاقي مبتني بر منابع مذهبي» بيگانهسازي همه انسانها از مذهب است. ايشينداغ در تشريح اين هدف و اصول آن جهت محقق ساختن تمدن پيشرفته چنين مينويسد:
اصول مثبت ماسونري براي تحقق يك تمدن پيشرفته لازم و ضرورياند و چنين ميباشند:
ـ پذيرش اينكه خداي غيرمجسم (معمار بزرگ كائنات) خود سير تكاملي دارد.
ـ انكار ايمان به وحي، عرفان و عقايد توخالي
ـ برتري اومانيسم عقلاني و كار و تلاش
اولين مورد از موارد بالا مستلزم انكار وجود خداوند است. ماده دوم منكر وحي الهي و تعاليم مذهبي ميباشد. (ايشينداغ اين عقايد را توخالي ميداند) و ماده سوم به تمجيد از اومانيسم و تصور كلي آن از كار ميپردازد (همانطور كه در كمونيسم وجود دارد.)
اگر به ميزان تحقق اين مفاهيم در جهان امروز توجه كنيم، ميتوانيم به نفوذ فراماسونري پي ببريم. نكته مهم ديگري نيز وجود دارد كه بايد به آن توجه كرد. فراماسونري چگونه به مأموريت خود عليه مذهب عمل كرده است؟ با نظر به نوشتههاي ماسوني در مييابيم كه هدف آنان نابودي مذهب است؛ به خصوص در سطح عامه مردم و به كمك تبليغات انبوه. ايشينداغ در بخشي از كتاب خود اين موضوع را كاملاً روشن ميكند:
... حتي رژيمهاي سركوبگر افراطي نيز در تلاش خود براي نابودسازي نهاد مذهب ناموفق بودهاند. در واقع افراط در روشهاي تند سياسي، در تلاش خود براي روشن كردن جامعه و نجات آن از عقايد توخالي و تعصبآميز مذهبي، عكسالعمل معكوس ايجاد نمود. مكانهاي مذهبي امروزه شلوغتر از گذشته است و عقايد و تعصباتي كه سعي ميشد ممنوع شود طرفداران بيشتري يافته است. در سخنراني ديگري اشاره كرديم كه در چنين مواردي كه با قلب و احساسات مردم ارتباط دارد، تحريم و زور اثري ندارد. تنها راه انتقال مردم از تاريكي به روشنايي، دانش مثبت و اصول عقلي و منطقي است. اگر مردم از اين راه تحصيل علم كنند به جوانب اومانيستي و مثبت مذهب احترام ميگذارند و در آن حال خود را در برابر عقايد عبث و تعصبآميزش حفظ كنند.

[donsaeid]

تحليل دقيق اين بخش بسيار اهميت دارد. ايشينداغ ميگويد سركوبي مذهب باعث تحريك بيشتر مردم و تقويت مذهب ميشود. بنابراين فكر ميكند براي جلوگيري از تقويت مذهب بايد آن را در سطح روشنفكران نابود ساخت. مقصود از «دانش مثبت و اصول عقلي و منطقي»واقعاً دانش و عقل و منطق نيست. منظور او چيزي نيست جز فلسفه اومانيستي و ماترياليستي كه در پس اين عبارات و واژهها پنهان است؛ درست مانند داروينيسم.


ايشينداغ ادعا ميكند با انتشار اين عقايد در جامعه، تنها جوانب اومانيستي در خور احترام ميشوند يعني تنها بخشي از مذهب باقي ميماند كه به تأييد فلسفه اومانيستي رسيده باشد. به عبارت ديگر آنها در پي انكار حقايق پايهاي هستند كه شالوده مذهب توحيدي را به وجود آوردهاند (وي آنها را عقايد پوچ مينامد). اين حقايق اصولي چون آفرينش انسان توسط خداوند و مسئوليت بشر در مقابل او را در بر ميگيرد.
به طور خلاصه بايد گفت ماسونها نابودي عناصري از ايمان را هدف گرفتهاند كه ماهيت مذهب را تشكيل ميدهند و با اين روش در پي تنزل نقش مذهب به عنصري فرهنگي هستند كه تنها به بيان عقيده درباره سؤالات عمومي اخلاق ميپردازد. راه تحقق اين امر نيز، به عقيده ماسونها، تحميل الحاد در ظاهر مبدل علم و عقل به جامعه است. سرانجام هدفشان بيرون راندن مذهب از جايگاه آن حتي به صورت عنصري فرهنگي و ايجاد دنيايي كاملاً سكولار ميباشد.
ايشينداغ در مجلهاي به نام ماسون، در مقالهاي با عنوان «دانش مثبت، موانع ذهن و ماسونري» ميگويد: به همين دلايل ميخواهم بگويم كه مهمترين وظيفه اومانيستي و ماسوني همه ما اين است كه از علم و عقل فاصله نگيريم، كه تأييد كنم براساس تكامل، اين بهترين و تنها راه راوج عقايد ما در ميان مردم و تعليم دانش مثبت به آنهاست. سخنان ارنست رنن30بسيار مهم است: «اگر مردم به كمك علم مثبت و عقل تعليم داده شوند و روشنفكر شوند، عقايد پوچ مذهب خود به خود از بين ميروند.» سخنان ليسنگ31 نيز اين عقيده را تأييد ميكند: «اگر انسانها به وسيلة دانش مثبت و عقل تعليم داده شوند و روشنفكر شوند، روزي ميرسد كه ديگر نيازي به مذهب وجود نخواهد داشت.»32
در يك مجله ماسوني به نام آينه اين هدف «معبد انديشهها» ناميده شده است:
ماسونهاي جديد هدف ماسونهاي قديم را از ساخت يك معبد فيزيكي به ساخت «معبد انديشهها» تغيير دادهاند. ساخت اين معبد زماني امكانپذير است كه اصول و موازين ماسوني برقرار شوند و مردمي كه به اين روش عاقل شدهاند روي زمين افزايش يابند.33
ماسونها جهت پيشبرد اين هدف در بسياري از كشورهاي جهان سخت فعاليت كردهاند. سازمان ماسوني در دانشگاهها، مؤسسات آموزشي، رسانهها و دنياي هنر و انديشه داراي نفوذ و قدرت ميباشد و هيچگاه در جهت انتشار فلسفه اومانيستي خود در جامعه و بياعتبار ساختن حقايق ايمان مذهبي دست از تلاش نميكشد. خواهيم ديد كه نظريه تكامل از وسايل عمده تبليغات است. به علاوه مقصود آنها ساختن جامعهاي است كه حتي نام خداوند نيز در آن برده نشود و تنها لذايذ انسان، اميال و جاهطلبي دنيايي فراهم شود. در چنين جوي ديگر جايي براي ترس از خداوند و عشق به او،عمل به رضاي او،عبادت و فكر به جهان آينده باقي نميماند. امروزه اين پيام بارها و بارها در فيلمها، كارتونها و رمانها تكرار ميشود.
در اين تشكيلات فريبآميز, ماسونها هميشه نقش رهبر را بازي ميكنند. اما گروهها و افراد بسيار ديگري نيز وجود دارند كه به همين كار مشغولند. ماسونها آنان را به عنوان «ماسونهاي افتخاري» ميپذيرند و از متحدان خود به شمار ميآورند، زيرا همگي فلسفه مشتركي دارند. سلامي ايشينداغ مينويسد:
در دنياي خارج انسانهاي خردمندي وجود دارند كه با آنكه ماسون نيستند از ايدئولوژي ماسوني حمايت ميكنند. چون اين طرز تفكر كلاً ايدئولوژي انسانها و بشريت است.34
اين جنگ پايدار عليه مذهب بر دو استدلال يا توجيه اصلي استوار است: فلسفه مادهگرا (ماترياليستي) و نظريه تكامل داروين.
در دو فصل آينده به بررسي اين دو توجيه، مبدأ آنها و ارتباطشان با فراماسونري خواهيم پرداخت. سپس قادر خواهيم بود پشت پرده اين انديشهها را كه از قرن نوزدهم تا كنون دنيا را تحت تأثير قرار دادهاند به صورت روشنتر درك كنيم.

[donsaeid]

ومانيسم و حقگرايى



اومانيسم علاوه بر شمول بر اصولى چون اختيار و آزادى و فردگرايى انسان، به علت وجود اصل مداراى دينى با هر دين و آيينى از توحيدى گرفته تا الحادى قابل جمع است. در تلقى اومانيستى مفاهيم ارزشى تعاريف خاصى پيدا مىكنند؛ براى مثال حق و حقگرايى با محوريت انسان تعريف مىشود كه در مقاله حاضر به نحوى اجمالى به آن پرداخته شده است.


اومانيسم شالوده فرهنگ و فلسفه بعد از رنسانس در غرب است كه بر اساس آن، انسان ميزان كليه ارزشها و فضايل از جمله حق و حقگرايى است. در طول چند قرن كه انديشه مزبور در شاهرگهاى جوامع غربى جريان دارد تحولاتى اساسى در اين نگرش رخ داده است.
اومانيسم علاوه بر شمول بر اصولى چون اختيار و آزادى و فردگرايى انسان، به علت وجود اصل مداراى دينى با هر دين و آيينى از توحيدى گرفته تا الحادى قابل جمع است. در تلقى اومانيستى مفاهيم ارزشى تعاريف خاصى پيدا مىكنند؛ براى مثال حق و حقگرايى با محوريت انسان تعريف مىشود كه در مقاله حاضر به نحوى اجمالى به آن پرداخته شده است.

واژههاى كليدى: اومانيسم، حقگرايى، آزادى، حق طبيعى، اراده آزاد.

اصول و تفكر اومانيستى

اومانيسم جنبشى فلسفى و ادبى است كه زيربناى رنسانس مىباشد و فرهنگ دوره مدرنيته را تشكيل مىدهد. اين جنبش، سرشت انسانى و علايق طبيعت آدمى را ميزان همه چيز قرار مىدهد. پايهگذاران اومانيسم در صدد بودند تا روح آزادى و خودمختارى انسان را كه در قرون وسطا از دست داده بود، ديگر بار از طريق ادبيات كلاسيك به او باز گردانند تا بتواند طبيعت و تاريخ را قلمرو حكومت خود ساخته و بر آن مسلط شود.
آزادى مطرح در انديشه اومانيستى در تقابل با تفكر پذيرفته شده قرون وسطا بود كه بر اساس آن، امپراتورى، كليسا و اصول فئوداليته، نگهبانان نظم حاكم بر جهان تلقى مىشدند و انسان مجبور به پذيرش صرف بود. كليساى قرون وسطا القا كننده اين تفكر بود كه تمامى امور اعم از مادى و روحانى كه مورد نياز بشر است (از نان روزانه گرفته تا حقيقت روحانى) برگرفته از نظمى است كه انسان متعلق به آن است و سران ورحانى، مفسران و نگهبانان آن نظم حاكم بر جهان هستند.2
در خطابه «مقام انسان» اثر پيكودلاميراندولا(Pico della Mirandola ) آمده است:
اى آدم من به تو مقامى از پيش مقدر شده يا امتيازات ويژهاى اعطا نكردهام، بلكه تو بايد تمامى اينها را از طريق تصميم و انتخاب خود به دست آورى. من تو را آسمانى يا زمينى، فانى يا باقى نساختهام، در حالى كه مىتوانى مانند يك استاد مطلق و مختار قالبى بريزى و خود را به همان شكل كه انتخاب كردهاى بسازى.
به هر حال اطمينان افراطآميز به صلاحيت انسان براى شكل بخشى حياتش در جهان، مبناى اعتقاد جديد اومانيسم در مقابله با ذهنيت مربوط به قرون وسطا قرار گرفت.3 امنيت و ارزش لذت [جسمانى] در ميان اومانيستها و تنفر آنان از رياضتهاى قرون وسطايى به روشنى، ارزشيابى جديد اومانيستها را از جنبههاى طبيعى انسان نشان مىدهد. در كتاب ولوپ تيت [خوشگذران](Voluptate) اثر لونزووالا (1407 - 1457)(Lorenzo Valla) آمده است كه لذت، فايده انحصارى براى انسان و پايان انحصارى فعاليتهاى انسانى است. قوانينى كه مسائل شهرها را تنظيم مىكنند به دليل سودمندى آنها تدوين شدهاند كه خود توليد لذت مىنمايند و هر دولتى مردم خود را به همين غايت راهنمايى مىكند. از طرف ديگر عدهاى از اومانيستها معتقد شدند خرد آدمى كه از نظر آنان برابر با خرد خدا بود قدرت حكومت و فرمانروايى بر انسان و نظام بشرى را داراست.
اومانيستها علاوه بر طبيعت انسان، شخصيت اجتماعى و سياسى وى را نيز مورد ملاحظه قرار دادند. برونى (Bruni) كتاب اخلاق نيكوماچين [خوس]ارسطو و همچنين كتاب سياست و اقتصاد او را ترجمه كرد. تمام اومانيستها به وجه مشخصه اخلاق ارسطو، استاد خرد باستان تمايل داشتند و فضايل و رذايل انسان را به عنوان يك حيوان سياسى توصيف مىكردند. ماكياول از آن دسته اومانيستهايى بود كه جهان سياست را از هرگونه نظريه مابعدالطبيعى يا دينى مبرّا ساخت. لودويك بينس وانجر (1881 - 1951)(Ludwing Binswanger) روانپزشك سوئيسى و پيشرو قديمى روانشناسى اگزيستانسياليستى بر مفهوم «طرح جهانى»(World desing) كه در آن كليت وجود انسانى را مورد ملاحظه قرار داده بود تأكيد نمود. برطبق نظريه بينس وانجر، انسان محصول محيطش نيست، بلكه خالق محيط خويش است.
با وجود مخالفت اومانيستها با الهيات و رياضتهاى قرون وسطايى، آنها شخصيتى ضد مذهبى يا ضد مسيحى نداشتند و علاقه ايشان به دفاع از ارزش و آزادى انسان، آنها را به مذاكره درباره خداوند، قدرت وى و مسائل حديثى درباره روح، بقاى روح و آزادى آن - كه معمولاً به همان صورت سنتى قرون وسطايى انجام مىگرفت - سوق مىداد. به هر حال، در اومانيسم اين مفاهيم و موضوعات معناى جديدى به خود گرفت، زيرا آنها مفهوم درك و تصديق را براى توانايى ابتكار انسان در عالم قائل بودند و از اين توانايى در حوزه مذهبى نيز دفاع مىكردند. جيانوز و مانتى در كتاب رجال بزرگ اومانيسم(De Dignitate et Excellentia Hominis) آورده است كه كتاب مقدس فقط بيانيهاى جهت سعادت مافوق دنيوى نيست، بلكه بيانيهاى براى سعادت زمينى نيز مىباشد. به عقيده مانتى، مذهب همان اعتماد به ارزش عمل انسان، كاميابى اين عمل و پاداش وى در حيات اخروى است.
او نيز مانند لونزو والا و بسيارى ديگر وظيفه بنيانى مذهب را، حمايت از انسان در عمل حيات حقوقى و همچنين فعاليت سياسى مىداند.4 اومانيستها معتقدند عدم پاى بندى به يك دسته اصول مذهبى باعث از هم پاشيدن شالودههاى نظام اجتماعى خواهد بود. ديدگاههاى مذهبى اومانيسم عميقاً با روح مدارا اشباع شده بود. واژه مدارا و تساهل كه تحت تأثير جنگهاى مذهبى در قرون شانزدهم و هفدهم مطرح شد به امكان همزيستى مسالمتآميز در ميان اعتقادات مختلف مذهبى - كه همچنان متمايز از يكديگر باقى مىمانند و قابل تبديل به يك عقيده واحد نيستند - اشاره دارد. به همين دليل اومانيستها بينش بردبارانه را از نظريه وحدت اساسى همه ايمانهاى مذهبى و امكان صلح عالمگير مذهبى اخذ كردند.
از طرف ديگر، پيكودلاميراندولا با الهام از نظريه مدارا پيامآور صلحى جديد شد كه اين سازش تمامى مذاهب و فلسفههاى جهان را به خود جلب كرد. خطابه «در مقام انسان»(Oration on the Dignity of man) طرح بناى صلحى عالمگير را با سازگار نشان دادن تفكر افلاطونى و ارسطويى پيشنهاد نمود. همچنين پيكو پيشنهاد سازگارى ميان اين دو عقيده و فلسفههاى ديگر عهد باستان، كابالا،(عرفان يهودى) سحر و جادو، پاتريستيك (مربوط به نخستين پدران كليسا) و مكتب مدرسى را ارائه داد و پيشنهاد هماهنگى فلسفه و مسيحيت و وحى مذهبى مربوط به پيكودلاميراندولا بود. مكاتب زير بر مبناى تفكر بشر انگارانه پايهريزى شده است:

1. كمونيسم،(Communism) كه در آن اومانيسم مىتواند بيگانگى انسان از خويش را كه محصول مالكيت خصوصى و جامعه سرمايه دارى است منسوخ نمايد.
2. پراگماتيسم،(Pragmatism) به دليل ديدگاه انسان محورانهاى مانند نظريه پروتاگوراس، انسان را ميزان تمام چيزها مىداند.
3. پرسوناليسم،(Personalism)(مكتب اصالت روح)(Spiritualism) كه قابليت انسان را براى انديشيدن به حقايق ابدى براى وارد شدن به ارتباطى با واقعيت متعالى اثبات مىكند.
4. اگزيستانسياليسم،(Existentialism) كه براى هيچ عالم ديگرى جز عالم انسانى (عالم ذهنيت)(Subjectivity) اصالت قائل نيست.5

تاريخچه اومانيسم

انسان عصر ميانه خود را در كشاكش ميان دو شهر شيطانى و خدايى گرفتار مىدانست كه گاه به صورت كشاكش ميان دو مكتب اخلاقى طبيعى و الهى بروز مىكرد زمانى به صورت نزاع ميان دو فلسفه عقلى و آسمانى و زمانى ديگر به صورت كشاكش ميان دو نوع جمال جسمى و روحى، فانى و ازلى و سرانجام خود را در كشمكش بين تشكيلات دنيوى و كليسايى مشاهده مىكرد و معتقد بود ميان دو طرفِ نزاع اختلاف ذاتى وجود دارد.6 نظام فكرى حاكم برقرون وسطا و فشار بيش از حد ارباب كليسا، كه خود را نگهبانان نظم حاكم بر جهان مىدانستند و دانشمندان و انديشمندان را در دادگاههاى تفتيش عقايد محكوم مىكردند و كار علمى را به منزله دخالت شيطانى در امور عالم تلقى مىنمودند، به اضافه عوامل ديگر، زمينههاى وقوع رنسانس را ايجاد كرد كه فرياد اعتراض عليه جريانات جارى در عرصه ميانه بود. در فضاى قبل از دوره رنسانس، ارباب كليسا با وجود ادعاى ديندارى، از هيچ گونه ظلم و بىعدالتى خوددارى نمىكردند و دين را وسيلهاى در طريق جاهطلبى و آزمندى خود قرار داده بودند. در آن روزها هر كس كه طالب جاه و مقام دنيوى بود نيز بايد به گونهاى خود را منتسب به آنان مىكرد و در درگاه نخوت و غرورشان سر تعظيم و تسليم فرود مىآورد. گويى ارباب كليسا مالكان آسمان و زمين مردم بودند كه نه تنها عدم سرسپردگى به آنان درهاى رحمت الهى را بر روى مردم مىبست، بلكه از مقام و منصب زمينى و دنيوى نيز بىبهره مىشدند و اين در حالى بود كه صاحبان قدرت كليسا علاوه بر بخشش گناهان ادعا داشتند كه فروش اراضى بهشت نيز به دست آنان است.
چنين بود كه شخصى چون مارتين لوتر فرياد اعتراض برآورد كه نجات تنها با اراده خداوند و بدون وساطت بنگاهها و مؤسسات آنچنانى ممكن است. او در ميان همه مراسم كليسا فقط غسل تعميد و آيين عشاى ربانى را پذيرفته بود. به نظر وى بخشش گناهان كار حاكمان كليسا نيست، بلكه چون خداوند در همه جا حاضر و ناظر است و همه امور را مىداند بنابراين بندگان برگزيده و پارسا را فقط او مىشناسد نه ارباب كليسا. لوتر بر اختيار و آزادى انسان تأكيد مىنمود.7

[donsaeid]

اراسموس يكى از پيشتازان اومانيسم بود كه در مقابله با انحصارطلبى كليسا دست به اصلاح دينى زد و تلاش كرد تا نقش واسطهگرى صاحبان قدرت كليسا را در ميان انسان و خدا نفى كند. از آنجا كه انسان در قرون وسطا به صورت موجودى منفعل و بىاختيار در مقابل ارباب كليسا درآمده بود، نتيجه طبيعى آن در دوره رنسانس تولد نهضتى بود كه در راه اعاده آزادى از دست رفته انسان، ابتدا به اصلاح دينى همت گماشت و پس از چندى به نحوى افراطى به انكار آنچه با نام دين بر او تحميل كرده بودند دست زد.
مبانى فكرى اومانيسم با فلسفه دكارت و طرح قضيه «مىانديشم پس هستم» آغاز شد و در كانت با اصالت سوژه به عنوان فاعل شناسا به اوج خود رسيد. كانت عقيده دارد كه انسان به عنوان واهب الصور به عالم معنا مىدهد، يعنى عالم به خودى خود ماده محض است كه انسان به آن صورت مىبخشد. او انسان را سوژه و محور قرار داد؛ چنانچه در تقسيم مراتب وجود (كه آمده بود: وجود يا واجب است يا ممكن) به تقسيمى جديد دست زد كه موجود يا فاعل شناسا «من» است و يا متعلّق شناسايى «من». وى در اخلاق اومانيستى خود عنوان مىكند كه «بايد چنان عمل كنيم كه هر فردى را به خودى خود يك غايت در نظر گرفته باشيم».8 به عقيده برتراند راسل اين نظريه را مىتوان شكل انتزاعى نظريه حقوق بشر دانست كه در معرض همان ايرادهايى است كه بر آن وارد است. اگر اين نظريه به جد گرفته شود، هنگامى كه منافع دو تن با هم تعارض پيدا مىكند صدور حكم غيرممكن مىشود.9 كانت در پيشگفتار كتاب دين در محدوده خرد محض ( limits of Reason AloneReligion within the) مىنويسد:
از آن جا كه اخلاق مبتنى بر آزادى انسان است و به علت همين آزادى است كه انسان خود را در مقابل قوانين قطعى مكلف مىداند، ديگر احتياجى نيست براى درك وظايف خود معتقد باشد وجود ديگرى در بالاى او قرار دارد. همچنين براى انجام وظايف خود محرك ديگرى غير از قوانين لازم ندارد در نگاه وى، انسان به تشريع دين از سوى خدا نيازمند نيست و خود ميزان است؛ بايد چنان عمل كند كه دوست دارد با او رفتار كنند. كانت، با اين ديدگاه، سخن پروتاگوراس را كه «انسان ميزان همه چيز است» از نظر «سوژه» (ذهنى و) «ابژه» (عينى) محقق ساخت. در تلقى اومانيستى كه انسان ميزان اشيا و غايت امور است، ملاك خوبى و بدى نيز به تعداد افراد انسانى متعدد شد و سرانجام زمينه براى نسبىگرايى فراهم گشت و خير و شر، حق و باطل، عدالت و ظلم داراى معانى متعدد و بعضاً متغايرى شدند. از طرف ديگر در فضاى فردگرايى ناشى از تلقى اومانيستى، آزادىهاى گمراه كنندهاى به افراد ارزانى مىشود، مانند آزادى براى رقابت در تعيين ارزش كالايى كه قبلاً در نرخگذارى آن توافق شده است، آزادى انتخاب بين علايم تجارى گوناگون و اشياى سرگرم كننده بى ارزش، در حالى كه آزادى انسان تنها به دارا بودن حق انتخاب محدود نمىشود. بهرهمندى از آزادى واقعى هنگامى است كه توانايى درك چگونگى انتخاب و ارزيابى چيزهايى كه بايد انتخاب شود وجود داشته باشد و لذا امكان هر گزينشى را نمىتوان نشانهاى براى آزادى تلقى نمود.10
سرانجام در روند تاريخى راسيوناليسم اومانيستى غرب استحاله يافت و به تكنيك روى آورد و به صورت «سيبرنتيك»(Cybernetique) درآمده و فكر كردن محدود به برنامهريزى شد و برنامهريزى نيز تصرف بيش از پيش در امورى بود كه روزگارى خودرويانه مىشكفتند. دامنه اين تصرف آنچنان گسترش يافت كه ديگر هيچ بخشى از نظام هستى نبود كه به كميت صرف يك محاسبه فنى، به چارچوب يك طرح برنامهريزى درنيايد. برنامهريزى، آنچنان شبكه عظيمى از ارتباطات آفريد كه ديگر هيچ گريزگاهى باقى نگذاشت. آخرين «متامورفوز» فاوست سرانجام به دو وجه نهايى بروز كرد: حكومت غريزه از يك سو و قدرت هيولايى تكنيك از سوى ديگر. شايد بسيارى بين اين دو ارتباطى مىبينند، ولى اين دو پديده دو وجه يك چيز است يعنى جهانى است كه به محاسبه درآمده و به شىء كاهش يافته، و انسانى است كه به انگيزههاى نفسانى و غرايز محدود شده است.11 نيچه به درستى گفته است كه در تمام فلسفهها دو عالم مطرح است: يكى عالم غيب و ديگرى عالم شهادت. در جهان بينىها و ايدئولوژىهاى جديد، عقل و ترقى و جامعه جاى صورت قديم و قرون وسطايى عالم غيب را گرفته است و نيچه بايد اين عالم را منكر شود و رد و نفى كند. به اين جهت او از اخبار مرگ خدا متأسف نيست بلكه بيمناك است... دريغ و درد نيچه از اين بابت نيست كه عالم غيب فروريخته است، زيرا او اين امر را قهرى مىدانست. او بيمناك آينده است و از فردا مىترسد.12
اين امر زاييده انسان محورى افراطى دوره خاصى از اومانيسم غربى است. يكى از فلاسفه معترض به اين تلقى هايدگر است. تفسير هايدگر از تاريخ تفكر اومانيسم غربى در جهت معكوس سير تكامل فلسفه هگل است، زيرا اگر از نظر هگل پايان اين فلسفه رسيدن به خودآگاهى و آزادى است، اين پايان براى هايدگر آخرين مرحله سير «فراموشى وجود»، يعنى بيگانگى كامل انسان در دنياى خالى از هرگونه حضور مىباشد.13 هايدگر در مقابل موجود خودمحور فلسفه غرب سخن از وجود مىگويد و معتقد است هستى موجود، كارش هرچه مىخواهد باشد، خود سرچشمه بدى است، زيرا همين قدر كه مسؤوليت وجود پايانناپذيرى را مىپذيرد كه به گونهاى جبرانناپذير متعين و محكوم گشته است بزهكار است.14

نسبت اومانيسم و دين

با نگاهى دقيقتر مىتوان در جريان اومانيسم غربى دو تلقى را مشاهده كرد: 1. اومانيسم خدا محور؛ 2. اومانيسم انسان محور.

1. اومانيسم خدا محور

به عقيده ورنريگر، اومانيسم بعد از رنسانس تحت تأثير نگاه يونان باستان به انسان قرار داشت. در اين نگاه، فرديت انسان جايگاه روحى است كه حامل ارزش و منزلتى نامحدود و غايت و نهايت شمرده مىشود و بدين سبب، خودكفايى روحى، جزئى از كلّ كيهانى نيز به شمار مىآيد و از قوانين حاكم بر كل متأثر مىشود. بر اين اساس، فردگرايىِ جدا از كل مجموعه غيرقابل پذيرش است. از آن جا كه اين نگرش با انديشه مسيحى منافات نداشت، اومانيستهاى دوره رنسانس مانند اراسموس با وجود انديشه اين جهانى و مخالفت با سنت مدرسى كليساهاى قرون وسطا، با مسيحيت مخالفت نداشتند. البته مسيحيتى كه آنان پذيرفته بودند، در فرهنگ كلاسيك يونانى ريشه داشت و بر تعليم و تربيت انسان بيش از اصول عقايد تعاليم مدرسى كليسا پاى مىفشرد و دريافت عقايد مسيحى را بدون وساطت ارباب معتقد به منطق مدرسى كليسا ممكن مىدانست.15 براساس اين تلقى، خداوند مركز و محور انسانيت است. اين برداشت به مفهوم مسيحى از انسان اشاره دارد؛ انسانى كه گناه كرده و به وسيله حضرت عيسى نجات داده شده است. بر اين بنياد، فيض و آزادى انسان نيز در برداشتهاى مسيحى ريشه دارد.
افلاطون به پيروى از استادش سقراط تنها راه تعليم و تربيت و فرهنگ آدمى را ميزان قراردادن خدا مىدانست و در اومانيسم خود تشبيه به خدا را هدف تعليم و تربيت انسان معرفى مىكرد. وى معتقد بود اگر انسان ميزان اشيا قرار گيرد، هيچ آرمان فرهنگىاى نمىتواند براى فرد و جامعه انسانى وجود داشته باشد. بنابراين افلاطون اومانيستى بود كه معرفت آدمى را رشتهاى محكم براى ارتباط و صعود به خير مطلق تلقى مىكرد. او، بر همين اساس، مدينه فاضلهاى ترسيم كرد كه نظام اجتماعىاش بر پيوند با آن خير مطلق مبتنى است و حكومت و فرهنگى خدامحور و دينى دارد. از اينرو مدنيت ترسيم شده به دست افلاطون در برابر مدنيت سوفسطاييان كه به جدايى فرهنگ و دين معتقد بودند قرار داشت. دو متفكر بزرگ مسيحى، آگوستين قديس و توماس قديس، اومانيسم خدامحورانه را در قدمت كلاسيك افلاطونگرايى و ارسطوگرايى با ايمان مسيحى درآميختند؛ زيرا هر اختلافى كه ميان فلسفه باستانى و مسيحى باشد، آنها در پرسشى كه ارسطو در آغاز متافيزيكش مطرح كرد، توافق دارند: «آيا ايده معرفت انسان برتر در وراى طبيعت انسان جاى ندارد؟16

2. اومانيسم انسان محور

اين تلقى انسان را محور و مركز خويشتن، همه اشيا و حتى خالق خداى خويش مىداند. اين برداشت به مفهومى طبيعت گرايانه از انسان و آزادى اشاره دارد.17 كوتاه سخن اين كه اصل متعالى معقوليت طبيعت نزد همه آنان، حتى خود نيوتن، «صانع طبيعت»( NatureThe Author of) يعنى خداست.(درباره بحثهاى معاصران در مورد مفهوم بنگريد به: اميل ميرسون: هويت و واقعيت، ص 42) انسان مقياس همه چيزهاست: مقياس چيزهاى موجود، بر اين كه آنها وجود دارند و مقياس چيزهاى غير موجود، بر اين كه آنها وجود ندارند. ما ممكن است طبيعت را هرطور كه مىخواهيم مشاهده و مطالعه كنيم، اندازه بگيريم، وزن كنيم و محاسبه كنيم؛ ولى اينها اندازه و وزن مال خود ماست؛ همان گونه كه انسان مقياس چيزهاست.18
در زمان سوفسطاييان، انديشه «نيروى اخلاقى ناشى از تبار خدايى» جاى خود را به مفهوم كمّى «طبيعت انسانى» با همه خصوصيات اتفاقى فردى مىدهد.19 «ميزان همه چيز انسان است» به اين معناست كه در واقع حقيقتى نيست، زيرا انسان براى ادراك امور، جز حواس خود وسيلهاى ندارد؛ چون تعقل نيز مبتنى بر مدركات حسيه است و ادراك حواس هم در اشخاص، مختلف مىباشد. پس چارهاى نيست جز اين كه هر كس هر چه را حس مىكند، معتبر بداند؛ در عين اين كه مىداند كه ديگران همان را قسم ديگر درك مىكنند و امورى هم كه به حس در مىآيد ثابت و بىتغيير نيستند، بلكه ناپايدار و متحول هستند. بر همين اساس است كه يك جا ناچار بايد ذهن انسان را ميزان همه امور بدانيم و جاى ديگر معتقد باشيم كه آنچه درك مىكنيم حقيقت نيست، يعنى به هيچ حقيقتى قائل نباشيم.20 سوفيستها، جز فضيلت مربوط به «مدنيّت»، هيچ فضيلتى براى تعليم و تعلّم قائل نبودند و خود را صرفاً در قلمرو انسان و علم اجتماعى بدون زمينه مابعدالطبيعى محدود كرده بودند.
برخى نظريهپردازان اومانيسم انسان محور از قبيل اگوست كنت معتقدند عصر حاكميت انسان فرا رسيده و دوره حكومت و اقتدار خدا گذشته است و آنچه بايد مورد عبادت قرارگيرد، انسانيت كلى است. ماركس معقتد است وقتى مىتوان به وجهه جمعى بشر جامه تحقق پوشاند كه انسان خود را از حاكميت و مالكيت خداوند رها سازد و جامعه انسانى، حاكم و مالك حقيقى تاريخ شود. ماركس خود را مأمور آزادسازى انسان از اسارت نيروهاى ماوراى طبيعى در ابعاد معرفتشناختى يا وجودشناختى مىدانست. راه حل نيچه براى برطرف كردن بدبختىهاى بشر، همانا اعتقاد به «اراده معطوف به قدرت»(Will to Power) و ارزيابى مجدد تمام ارزشها و ابر انسان است.(Superman) از نظر نيچه، ابر انسان شخصى است كه از وضع ناگوار بشر اطلاع دارد، خودش سازنده ارزشهاى خود است و زندگى خود را بر اساس آنها پىريزى مىكند.
نيچه كسانى را كه به خداى مسيحى اعتقاد نداشتند و مىخواستند اخلاق مسيحى را حفظ كنند، به ديده تحقير مىنگرد. او معتقد است انسان بايد از پايه شروع كند و درباره خوب و بد تصميم بگيرد.21 از آن جا كه «ما» تنها در رابطه با ديگران متحقق مىشود، تحقق انسانيت به همين مثابه تنها مىتواند با مسلم گرفتن وجود شخص سومى كه در اساس از انسانيت متمايز است - و به نظر سارتر انسانيت به صورت يك عين ساخته مىشود - انجام گيرد. من به گونهاى ناگزير مسؤولم، زيرا غايتهاى من كه تنها از آن من هستند، موقعيت مرا تعيين مىكنند. من با اين موقعيت زندگى مىكنم نه اين كه آن را تحمل كنم؛ من آگاهم از اين كه مؤلف بىچون و چراى زندگىام در معناى آنچه براى من روى مىدهد هستم.