''Kameh Saraei'' In Iranian Literature

[Rasputin]

در ميان منابع فارسي، كار جدي تحقيقي در اين باره كمتر انجام شده، اما دكتر سيروس شميسا كه كتاب شاهدبازي را نوشته و اكنون از سوي دولت ايران جزء كتاب*هاي ممنوعه قلمداد شده است، و دكتر جلال خالقي مطلق، كه نظراتش را در خلال چند مقاله مطرح كرده، از كوشاترين پژوهشگران در اين زمينه*ي مهم، اما تاريك*مانده*اند.

خالقي مطلق در مقاله*اي با عنوان «تن*كامه*سرايي در ادب فارسي»، چاپ شده در ايرانشناسي، سال هشتم، چشم*اندازي از اين موضوع به*دست مي*دهد. او در تعريف اروس (Eros) مي*گويد: در اساطير يوناني اروس پسر خداي جنگ و افروديت (Aphrodite) بانو خداي عشق و زيبايي*ست و خود او خداي عشق است. اروس به پيكر نوجواني زيبا و بالدار تصور شده، با اندامي لخت، تاجي از گل سرخ بر سر، دارنده*ي كمان و تركش، خسته از زخم تير و سوخته از آتش عشق، ولي آماده تا هر دم تير ناپيداي عشق را به*سوي خدايان و مردمان رها سازد.

برابر اروس در اساطير رومي «اَمور» است كه پسر مارس خداي جنگ و ونوس ايزدبانوي عشق و زيبايي*ست. در ادبيات فارسي بهرام يا مريخ، برابر "مارس" و ناهيد يا زهره، برابر "ونوس" اند.

دكتر خالقي مي*افزايد: امروزه از اروس، ايزد عشق، عشق، نه صرفاً عشق افلاطوني و معنوي و روحاني فهميده مي*شود، نه صرفاً عشق جسماني و ظاهري و مجازي، و نه صرفاً نظربازي و حس جمال، بلكه معنويت دادن به زيبايي تن و خواهش تن است؛ عشقي*ست آميخته با هم*آغوشي و هم*خوابگي و زيباشناسي. كه خالقي مطلق در مجموع آن را به «تن*كامه*گي» ياد كرده است.

اما در ادب فارسي بحثي از اروس نيست؛ آنچه عمدتاً ديده مي*شود، الفيه و شلفيه است كه به*نوعي با پورنوگرافي (pornography) مرادف دانسته مي*شود. خالقي در اين باب مي*گويد: الفيه و شلفيه يعني صرف توصيف و نمايش عمل جنسي كه در گذشته براي طبقه*ي اشراف تهيه، و پنهاني در گردش بود، در سربسته*ترين جوامع نيز نفوذ خود را داشت. خالقي در تفاوت اين دو مي*گويد: در حاليكه براي پيدايش تن*كامه*پردازي در ادبيات و هنر بايد در جامعه در مناسبات مردم رويه*ي آسان*گيري و روش سازگاري و اخلاق مدارا (tolerance) رواج يافته باشد كه خود بدون پيشرفت نسبي آزادي زنان، كه منجر به آزادي معاشرت زن و مرد گردد، ميسر نيست.

دكتر خالقي مطلق درمقاله*ي خود تحول شعر اروتيك را در ادب كلاسيك فارسي بررسي كرده، نمونه*هايي نيز از انواع شعر فارسي در اين مورد به*دست مي*دهد. وي معتقد است در منظومه*هاي عشقي زيباترين توصيف*هاي تن*كامه*گي را در ويس و رامين مي*يابيم؛ ديگر ما زني با اين جوش و كوش عشق كه در ويس است، در منظومه*هاي عشقي فارسي نمي*بينيم. زن در ديگر منظومه*هاي عشقي ما چون الماسي*ست درخشنده، ولي سرد و بي*جنبش؛ فرشته*اي*ست زيبا، ولي در رگ*هاي او به*جاي خون، برف جاري*ست. بي*گمان در ميان اين زنان، شيرين نظامي استثناست، هرچند در مقايسه با ويس، زني پرده*نشين است. ولي اين صفت، بدان كيفيتي كه نظامي در شيرين آفريده است، يك عفت تحميلي نيست، بلكه ميوه*ي سرشت غرورآميز شيرين است. خالقي ادامه مي*دهد: نظامي در هفت*پيكر نيز، شيرين*هايي در قالب*هاي كوچكتري آفريده است كه مهم*ترين آنها فتنه است. ولي در كنار آنها زناني نيز، كه خداوند آنها را مثل هندوانه براي تمتع مرد آفريده، كم نيستند؛ يعني نمونه*هايي از زن مستوره*ي محجوبه*. در هرحال نظامي مانند گرگاني، استاد توصيف*هاي تن*كامه*گي*ست.

دكتر خالقي مي*گويد: اما باز كنش تنها از سوي مرد است و از سوي زن واكنش. در حاليكه درست اين دو سويه*ي كوشنده*گي دركار عشق است كه در هنر تن*كامه*سرايي عنصري تهييج*زاست.

در شعر فارسي نسبت*دادن عشقبازي نه تنها به جانوران كه امري طبيعي*ست، بلكه به گياهان و حتا عناصر بيجان طبيعت، مثال*هاي فراوان دارد. مثلاً فردوسي "روز و شب" را فراوان به مرد و زني مانند كرده است كه ميان آنها رابطه*ي عشقي و جنسي*ست.

در ميان عناصر طبيعت به*ويژه "نسيم" در شعر فارسي جاي ويژه دارد و غالباً نماد جواني زنباره و هوسران است كه دمي از كامجويي آرام ندارد. از ميان صدها بيت كه در شعر فارسي بر سر اين توصيف سروده شده*اند، به بندي از مسمط بهاريه*ي قاآني بسنده مي*كنيم:
نرمك نرمك نسيم زير گلان مي*خزد / غبغب اين مي*مكد، عارض آن مي*مزد / گيسوي اين مي*كشد، گردن آن مي*گزد / گه به چمن مي*چمد، گه به سمن مي*وزد / گاه به شاخ درخت، گه به لب جويبار

پس از گرگاني و نظامي بسياري از سرايند*گان منظومه*هاي عشقي به توصيف*هاي تن*كامه*گي پرداخته*اند، ولي كارشان چنگي به دل نمي*زند؛ خالقي مطلق مي*گويد. براي مثال كار گل و نوروز كار خواجوي كرماني، كه در آن شاهزاده*ي نوروز مي*رود كه با گل عشقبازي كند، ولي با ديدن او بيهوش نقش بر زمين مي*گردد.

پس از نظامي در ميان منظومه*هاي عشقي تنها فرهادنامه، اثر عارف اردبيلي، از اين بابت در يك مورد مستثناست. از مقاله*ي خالقي مطلق نقل مي*كنم: به عقيده*ي عارف اردبيلي در خسرو و شيرين نظامي، خسرو و فرهاد بيشتر زن*اند تا مرد و شيرين او بيشتر مرد است تا زن. عارف بر خسرو نظامي ايراد مي*گيرد كه اين چه مردي*ست كه در هنگاميكه او شيرين را لخت در چشمه مي*بينيد به*جاي آنكه چستي كند، سستي مي*كند. ولي حقيقت كار اين بوده كه چون كاري از دست خسرو ساخته نبوده، فرهاد به*جاي او تلافي كرده است. به گمان شاعر زنان شوخ و شنگ در پي الفيه و شلفيه*اند و اگر لازم باشد از خود شبي ده*بار دوشيزه مي*سازند. اما خالقي مطلق مي*گويد: پيداست كه از شاعري تا اين اندازه گرفتار تن*شيفته*گي با چنان نظري سخيف درباره*ي زن و عقيده*ي سبك درباره*ي داستان عاشقانه، كه لطف آن را صرفاً در شرح عمل جنسي مي*بيند، نه داستاني همتا و هم*عرض خسرو و شيرين برمي*آيد، و نه داستاني همسنگ و هم*چند ويس و رامين ساخته است.

دكتر خالقي مطلق مي*نويسد: از ميان داستان*هاي كلاسيك ادب فارسي، چه حماسي و چه عشقي، در آن دسته كه به اصلي كهن برمي*گردند، زنان چه در نقش مادر چه در نقش همسر و چه در نقش معشوق، خواه باوفا و فداكار و خواه بي*وفا و خيانت*كار، همه در يك صفت شريك*اند و آن برخورداري از خودآگاهي و كوشايي*ست. برعكس در آن دسته داستان*ها كه اصل كهن ندارند و بيشتر ساخته*ي تخيل داستانسراست، زنان بي*اراده و فقط وسيله*ي ارضاي هوس جنسي مردان*اند. اين نظر نه تنها درباره*ي منظومه*ها، بلكه درباره*ي منثور*ها نيز درست است. وي در اين باب مثالي از داراب*نامه*ي طرسوسي مي*آورد.

به گفته*ي خالقي مطلق، يكي از منظومه*هاي عشقي در ادب فارسي داستان پدومات از ملاعبدالشكور بزمي*ست كه به سال ۱۰۲۸ هجري سروده شده. به باور خالقي مطلق در اين داستان نكته آنكه: دختر براي آنكه آتش عشق و شهوت شوهر را تيز كند، نخست خود را پنهان مي*كند. و نكته*ي نوي ديگر نازكردن دختر است كه تا شوهر ناز او را نمي*كشد، تن بدو نمي*سپارد.

خالقي مي*گويد: در منظومه*هاي عاشقي، از اين چند نمونه كه بگذريم، ديگر به توصيف*هاي تن*كامه*گي قابل توجهي برنمي*خوريم تا مي*رسيم به روزگار ما، به زهره و منوچهر، سروده*ي ايرج ميرزا.

اما در قصايد؛ جلال خالقي مطلق مي*گويد: بيشتر قصايد فارسي آغازي غزل*گونه دارند. وي مثالي مي*آورد از قطران تبريزي كه دلدار خود را آراسته و به*سراغ شاعر رفته، ولي ميان شاعر و او هيچ اتفاقي نمي*افتد، مگر گله*ي شاعر از بي*وفايي يار. بسياري از قصايد امير معزي داراي آغازه*هايي هستند در توصيف عشق، ولي مايه*ي تن*كامه*گي آنها اندك است و دلدار نيز در بيشتر آنها پسر است.

در ديوان خاقاني بيت*هاي بسياري در شرح گازگرفتن اعضاي تن دلدار است؛ و هم اشعاري در هزل. ولي توصيف*هاي تن*كامه*گي در ديوان او يافت نمي*شود، مگر بيت*هايي تك و توك.

شاعري داريم به*نام ابولمحامد محمود متخلف به جوهري زرگر كه در سده*ي پنجم هجري مي*زيسته. از ديوان اين شاعر تنها اشعاري چند در تذكره*ها و جنگ*ها برجا مانده و از جمله يكي هم، كه اگرچه توصيف*هاي تن*كامه*گي در آن مايه*ي چنداني ندارد، شاعر آن را بدون آلودن به الفاظ ركيك خوب به پايان رسانده.

جلال خالقي مطلق در بخشي ديگر از اين مقاله مي*گويد: آنچه درباره*ي قصيده گفتيم درباره*ي غزل نيز درست است، چون در غزل نيز مي*توان نمونه*هاي چندي نشان داد كه شاعر توصيفي تن*كامه را آغاز كرده، ولي به انجام نرسانده. او مثالي از منوچهري مي*آورد.
و مثالي هم از عثمان مختاري مي*آورد كه به اعتقاد جلال مطلق همچنان مطلب ناتمام است. او مي*گويد: گويا شاعر پنداشته است كه اگر بيش از اين اندازه به توصيف خود ادامه دهد، بايد به شرح جزئيات عمل جنسي بپردازد.

به همين*گونه، وي مثالي هم از عبدالواسع جبلي مي*آورد.

و حافظ... جلال خالقي مطلق مي*گويد: حافظ نيز غزلي مشابه دارد كه آن را بسيار زيبا آغاز كرده، ولي پس از سه بيت موضوع را عوض كرده است:

زلف آشفته و خوي كرده و خندان لب و مست / پيرهن چاك و غزلخوان و صراحي در دست

نرگس*اش عربده*جوي و لبش افسوس*كنان / نيمه*شب دوش به بالين من آمد بنشست

سر فراگوش من آورد و به آواز حزين / گفت كاي عاشق ديرينه*ي من خوابت هست؟

غزل سعدي هم كوتاه هست و مايه*ي تن*كامه*گي آن اندك. ولي مطلب ناتمام نيست و بهويژه بيت دوم آن شاهكار صنعت تشبيه در توصيف*هاي تن*كامه*گي*ست:

امشب مگر به وقت نمي*خواند اين خروس / عشاق بس نكرده هنوز از كنار و بوس

خالقي مطلق غزلي هم از حبيب خراساني مي*آورد كه به باور او با غزل سعدي پهلو مي*زند.

[Rasputin]

استاد در قسمت ديگري از مقاله*ي خود مي*گويد: ولي شاهكار توصيف*هاي تن*كامه*گي در غزل، اين غزل از بانو سيمين بهبهاني*ست:
شبي هم*رهت گذر، به*طرف چمن كنم / ز تن جامه بركنم، ز گل پيرهن كنم

بستن اين بخش بدون اشاره*اي به شعر فروغ فرخزاد روا نيست. خالقي مطلق پس از اين مي*گويد: اگر اشعار نخستين فروغ اعتراض برخي از مردان را برانگيخت، نه از اينرو بود كه زني ادعاي شاعري داشت، چرا كه ادبيات ما زنان شاعر كم نداشت، بلكه از اينرو بود كه زني بي*پرده از احساسات جنسي يك زن سخن مي*گفت. البته نمي*توان گفت كه تنها به*علت اين شجاعت، اشعار او هنرمندانه است، ولي اين شجاعت، كه از نگاه كساني جسارت به*شمار مي*آمد، بند استعدادهاي زنان ايران را گسست. خالقي مطلق نمونه*اي مي*آورد از دومين مجموعه*ي فروغ، به*نام ديوار؛ قطعه*اي با عنوان «آب*تني»:
لخت شدم تا در آن هواي دل*انگيز / پيكر خود را به آب چشمه بشويم

وسوسه مي*ريخت بر دلم شب خاموش / تا غم دل را به گوش چشمه بگويم

در بخش چهارم اين مقاله، خالقي مطلق از رباعي ياد مي*كند. مي*گويد: در رباعي نيز غالباً موضوع تن*كامه*گي از همان توصيف اعضاي چهره و به*ندرت پستان و ميان، بيرون نمي*رود و اگر برود، فوراً به هزل مي*انجامد. و مثالي در اين باب از كمال*الدين اصفهاني مي*آورد.
با اينهمه، در ميان رباعي*هاي فارسي نمونه*هاي جالبي نيز با توصيف تن*كامه*گي يافت مي*شود؛ از جمله در آثار خاقاني.

خالقي مطلق همچنين از جمال*الدين اصفهاني و فرزند او، كمال*الدين ياد مي*كند و همينطور از ابولفرج روني.

در بخش رباعي، خالقي مطلق از مفهوم نارسيسم (narcissism) هم ياد كرده و معادل آن را «عشق نرگيس» خوانده يا «خوددلباخته*گي» (autoerotik) و مثالي از سعدي براي آن آورده است.

همچنان در بخش رباعي، يك رباعي از عثمان مختاري نقل كرده كه مي*گويد، جزو نمونه*هاي اندكي*ست كه در آن زن شوهردار موضوع توصيف تن*كامه*گي*ست.

يك رباعي هم از مهستي آورده كه به شوهرش، پسر خطيبه گنجه خطاب كرده است. او مي*گويد در برخي از اين اشعار مي*توان چنين حدس زد كه شاعر نفر سومي بوده كه در اين همخوابگي شركت داشته.

خالقي مطلق با اشاره*اي رد مي*شود از موضوع بيت*هاي رودكي و موضوع رباعي مهستي؛ يعني همخوابگي يك زن با دو مرد. و گذرا ياد مي*كند از مثالي در داراب*نامه؛ يعني همخوابگي دو زن با يك مرد.

خالقي مطلق در پايان مقاله*اش از شعري محلي ياد مي*كند در وصف سرين يار سروده شده و مي*گويد آن را به اقليدس، هندسه*دان يوناني كه در سده*ي سوم پيش از ميلاد مي*زيسته، نسبت مي*دهند كه گفته بود: زيباترين خط هندسي، خط سرين زن است.

گرايش به همجنس نيز، به نظر دكتر سيروس شميسا، در آغاز ادب پارسي مسلط بوده. و استعاره*هاي مردانه مانند "تير نگاه" و "كمان ابرو" و "كمند زلف يار" نشانگر اين است كه معشوق اديب مرد، مرد است. بعدها نيز معشوق مرد هرگز از ادب فارسي ره برنبسته، اما مخاطب غالب عشق در اين ادب، زن بوده.

بر اروتيسم، يا تنكامهسرايي در ادبيات، بويژه در ادب كهن پارسي، نگاهي گذرا انداختيم. اكنون مي*رسيم به چه*گونگي تصويرشدن ميل جنسي در داستان*هاي امروزي فارسي.

اروتيسم را از جمله در آثار رضا قاسمي مي*توان ديد؛ نويسنده*ي ايراني مقيم فرانسه كه در هر دو عرصه*ي موسيقي و رمان كار كرده و توجه خاصي به مسأله*ي اروتيسم دارد. چاه بابل از رمانهاي بنام او، گواهي براي توجه است.

در «دوات» سايت اينترنتي رضا قاسمي به*كرات با عبارت "تصوير ژنتيك" روبه*رو مي*شويم. وي خود در اينباره مي*گويد: آدمي در طول حياتش فوقش ده*تا حركت داره كه اين*ها، مثل يك ژن تمام خصوصيات فردي اين آدم را در خودش حفظ كرده. مثلاً من خودم هروقت به مادرم فكر مي*كنم، هميشه مادرم رو با شتاب در حال رفت*وآمد براي يا شستن ظرف يا انداختن سفر مي*بينيم، يعني در حال حركت. خاطره*ي نشسته از اين مادر ندارم و فكر مي*كنم همين، تصوير ژنتيكي مادر من است؛ مادري كه يك عمر فقط معناي زندگي*اش را در فداكردن زندگي*اش پيدا كرده بود. و اين خيلي دردناك است. اين تصوير خيلي گوياست. من وقتي به پرسوناژ رمان*هام فكر مي*كنم، از طريق تصويرهاي ژنتيكي* نگاه مي*كنم. مي*بينم هر پرسوناژ مثلاً دوتا، سه*تا، چهارتا تصوير ژنتيكي دارد و كار من به*عنوان نويسنده اين است كه اين تصويرها را بياورم و به اصطلاح ظاهرشان كنم، مثل فيلم عكاسي، اينها را باز بكنم. در طول رمان كار من اين است.

يعني كاراكتر اصلي را از آنجا مي*گيريد؟
آره. اينجوري هست. يعني كاراكتر... اصلاً معتقدم كه اگر يك كاراكتر را آدم با چيزي غير از تصوير ژنتيكي*اش بخواهد بيان بكند، كار مهمي نكرده.

مي*توانم بپرسم تصوير ژنتيكياي كه براي واژه*ي "سكس" در ذهنتان هست چيست؟
ببينيد، شما الان از من تصوير ژنتيكي براي يك واژه مي*خواهيد...

يا مفهوم ...
من به اين فكر نكردم. ولي مي*توانم جوابت را طور ديگري بدهم كه به آن حرفمان هم ادامه داده باشيم. ببين: من متوجه شدم كه بعضي از كاراكترها، ممكن است كه اصلاً اين تصويرهاي ژنتيكي*شان را در لحظه*هاي عشقبازي نشان بدهند. يك زوجي را در نظر بگير؛ در پايان يك رابطه هستند؛ حالا اين يكي از مثلاً آخرين عشقبازي*هايشان هست: برهنه هستند، مرد نشسته لبه*ي تختخواب. بعد زن مي*آيد به*طرفش. مرد دلش مي*خواهد او را از پشت بغل كند، همانطوري كه نشسته. بعد وقتي از زن مي*خواهد برگردد، او يكهو با يك ژستي برمي*گردد، يك طوري، مثلاً كج مي*كند كمرش را و مي*ايستد، كه اين مي*شود تصوير ژنتيكي او؛ يعني تمام دلخوري*هايش، تمام مطالبه*هاي پرداخت*نشده*اش از اين مرد را در اين حركت بيان مي*كند. اين تصوير، ممكن است تصويري باشد كه تو هيچوقت درهيچ حالتي از همين آدم نديده باشي.

اينهاست، اين چيزهاست كه باعث مي*شود من به خودم اجازه ندهم كه اصلاً مانع تجلي اروتيسم در كارم بشوم؛ حتا اگر به قيمت اين باشه كه اين كار غير قابل چاپ باشه در ايران.

اين بخش از برنامه*ي "جنسيت و جامعه" را كه در باره*ي اروس در ادبيات فارسي بود، شايد بتوان چنين چكيده كرد كه تمايل جنسي، چه به همجنس و چه به جنس مخالف، خاصه در ادبيات كهن فارسي، بيشتر به زبان يا در پرده*ي عشق آمده است. يعني آن خصلتي كه در فرهنگ و ادبيات همسايه، عرب، كمتر ديده مي*شود