اینک آب*ها را می*ستاییم، آب*های فروچکیده و گردآمده و روان شده و خوب کـُنش ِ اهورایی را...» (یسنا - هـات 38 - بند 3)
آبان روز آبان ماه، آبان*گان، جشن بزرگداشت آب و ایزدبانوی آناهیتا (آناهید) گرامی باد.
یک توضیح:
در تعیین سال*گرد جشن*های باستانی ایران همواره اختلافی وجود دارد که ناشی از اختلاف میان تقویم زرتشتی و تقویم کنونی کشور است. در تقویم زرتشتی تمامی ماه*ها 30روزه بودند. با این حساب آبان*روز آبان*ماه در تقویم زرتشتی با دهم آبان*ماه تقویم کنونی چند روزی تفاوت دارد که سبب شده تا برخی مناسبت*های باستانی را هماهنگ با تقویم باستانی و برخی دیگر با تقویم کنونی جشن بگیرند.

من گمان می*کنم که ایرانیان به اندازه کافی با پیشینه باستانی خود فاصله گرفته و بیگانه هستند. در چنین شرایطی چندان مناسب نیست که بر تغییر تقویم کشور نیز تاکید کرده و با این کار به سردرگمی هم*وطنان بیافزاییم. بهتر است نام روزهای باستانی کشور را با تقویم کنونی تطبیق دهیم. با این پیش*فرض، امروز، دهم آبان*ماه در تقویم کنونی، آبان روز و مصادف با جشن آبان*گان است.
… اینک آبها را میستائیم،
آبهای فروچکیده و گردآمده و روان*شده و خوب*کـُنش ِ اهورائی را…
(یسنا - هـات ۳۸ — بند ۳)
«جشن آبانگان» جشنی است در گرامیداشت ستارۀ روان (سیاره) درخشان «اَنَهیتَه / آناهید (زهره)» و رود پهناور و خروشان « اردوی / آمو (آمودریا)»، و بعدها ایزدبانوی بزرگ «آب»ها در ایران. «اَردوی سوره اَناهیتا» Ardavi – Sura Anāhita ایزد*بانویی ایرانی بسیار برجسته*ای است كه نقش مهمی در آئینهای ایرانی دارد و پیشینۀ ستایش و بزرگداشت این ایزدبانو در فرهنگ ایرانی به دوره*های پیش از زرتشتی در تاریخ ایران میرسد.
بخش بزرگی در کتاب اوستا به نام « آبان یشت» (یشت پنجم) که یکی از باستانی*ترین ِیشتها میباشد به این ایزدبانو اختصاص دارد، در این یشت، او زنی است جوان، خوش*اندام، بلندبالا، زیباچهره، با بازوان سپید و اندامی برازنده، كمربند تنگ بر میان بسته، به جواهر آراسته، با طوقی زرّین بر گردن، گوشواری چهارگوش در گوش، تاجی با سد ستارۀ هشت*گوش بر سر، كفشهائی درخشان در پا، با بالاپوشی زرّین و پرچینی از پوست سگ*آبی. اَناهید گردونه*ای دارد با چهار اسب سفید، اسبهای گردونۀ او ابر، باران، برف و تگرگ هستند.
او در بلندترین طبقۀ آسمان جای گزیده است و بر كرانۀ هر دریاچه*ای، خانه*ای آراسته، با سد پنجرۀ درخشان و هزار ستون خوش*تراش دارد. او از فراز ابرهای آسمان، به فرمان اهورامزدا، باران و برف و تگرگ را فرو می*باراند. معابد آناهیتا معمولا در كنار رودها برپا میشده و زیارتگاه*هائی كه امروزه با اسامی دختر و بی*بی مشهور هستند و معمولا در كنار آنها آبی جاری است، میتوانند بقایای معابد آناهیتا باشند. برخی حتی سفره*های نذری با نام بی*بی (همچون بی*بی سه*شنبه) را بازماندۀ آئینهای مربوط به آناهیتا میدانند.
آناهیتا همتای ایرانی «آفرودیت»، الهۀ عشق و زیبائی در یونان و «ایشتر»، الهۀ بابلی، به*شمار میرود.
واژۀ «آب» که جمع آن «آبان» است در اوستا و پهلوی «آپ» و در سانسکریت «آپه» Apa و در فارسی هخامنشی «آپی» میباشد.
این آخشیج (عنصر) همانند آخشیجهای اصلی دیگر چون آتش و خاک و هوا در آئینهای ایرانیان باستان مقدس و آلودن آن گناهی بس بزرگ است. برای هریک از چهار آخشیج امشاسپندی (فرشته) ویژه نامگذاری شده است. به گواهی اوستا و نامه*های دینی پهلوی، ایرانیان آخشیجهای چهارگانه را که پایۀ نخستین زندگی است، میستودند.
در جشن آبانگان، پارسیان به ویژه زنان در کنار دریا یا رودخانه*ها، فرشتۀ آب را نیایش میکنند. ایرانیان کهن آب را پاک (مقدس) میشمردند و هیچگاه آن را آلوده نمیکردند و آبی را که اوصاف سه*گانه*اش (رنگ — بو — مزه) دگرگون میشد برای آشامیدن و شستشو به*کار نمیبردند.
«هرودوت» می*آورد :
… ایرانیان در میان آب ادرار نمیکنند، آب دهان و بینی در آن نمی*اندازند و در آن دست و روی نمیشویند …
«استرابون» جغرافیدان یونانی نیز می*آورد
… ایرانیان در آب روان، خود را شستشو نمیدهند و در آن لاشه، مردار و آنچه که نا پاک است نمی*اندازند …
در برگردان فارسی آثارالباقیه ابوریحان بیرونی میخوانیم :
... آبان*روز دهم آبان ماه است و آن را عید میدانند که به جهت همراه بودن دو نام، آبانگان میگویند. در این روز زو Zoo پسر طهماسپ از سلسلۀ پیشدادیان به شاهی رسید، مردم را به کندن قناتها و نهرها و بازسازی آنها فرمان داد، در این روز به کشورهای هفت*گانه خبر رسید که فریدون ، بیوراسب (ضحاک — آژی*دهاک) را اسیر کرده، خود به پادشاهی رسیده و به مردم دستور داده است که خانه و زندگی خود را دارا شوند …
در روایت دیگری آمده است كه پس از هشت سال خشكسالی در ماه آبان باران آغاز به باریدن كرد و از آن زمان جشن آبانگان پدید آمد. ما زرتشتیان نیز در این روز همانند سایر جشنها به آدریان*ها (آتشكده*ها) میرویم و پس از آن برای گرامیداشت مقام فرشتۀ آبها، به كنار جوی*ها و نهرها و قناتها رفته و با خواندن اوستای آبزور (بخشی از اوستا كه به آب و آبان تعلق دارد) كه توسط مؤبد خوانده میشود، اهورامزدا را ستایش كرده و درخواست فراوانی آب و نگهداری آن را كرده و پس از آن به شادی میپردازیم.
جالب اینجاست كه میگویند اگر در این روز باران ببارد، آبانگان به مردان تعلق گرفته و مردان تن و جان خویش را به آب میسپارند و اگر بارانی نبارد، آبانگان زنان است و زنان آبتنی میكنند.
آبان روز آبان ماه، آبان*گان، جشن بزرگداشت آب و ایزدبانوی آناهیتا (آناهید) گرامی باد.
یک توضیح:
در تعیین سال*گرد جشن*های باستانی ایران همواره اختلافی وجود دارد که ناشی از اختلاف میان تقویم زرتشتی و تقویم کنونی کشور است. در تقویم زرتشتی تمامی ماه*ها 30روزه بودند. با این حساب آبان*روز آبان*ماه در تقویم زرتشتی با دهم آبان*ماه تقویم کنونی چند روزی تفاوت دارد که سبب شده تا برخی مناسبت*های باستانی را هماهنگ با تقویم باستانی و برخی دیگر با تقویم کنونی جشن بگیرند.

من گمان می*کنم که ایرانیان به اندازه کافی با پیشینه باستانی خود فاصله گرفته و بیگانه هستند. در چنین شرایطی چندان مناسب نیست که بر تغییر تقویم کشور نیز تاکید کرده و با این کار به سردرگمی هم*وطنان بیافزاییم. بهتر است نام روزهای باستانی کشور را با تقویم کنونی تطبیق دهیم. با این پیش*فرض، امروز، دهم آبان*ماه در تقویم کنونی، آبان روز و مصادف با جشن آبان*گان است.
… اینک آبها را میستائیم،
آبهای فروچکیده و گردآمده و روان*شده و خوب*کـُنش ِ اهورائی را…
(یسنا - هـات ۳۸ — بند ۳)
«جشن آبانگان» جشنی است در گرامیداشت ستارۀ روان (سیاره) درخشان «اَنَهیتَه / آناهید (زهره)» و رود پهناور و خروشان « اردوی / آمو (آمودریا)»، و بعدها ایزدبانوی بزرگ «آب»ها در ایران. «اَردوی سوره اَناهیتا» Ardavi – Sura Anāhita ایزد*بانویی ایرانی بسیار برجسته*ای است كه نقش مهمی در آئینهای ایرانی دارد و پیشینۀ ستایش و بزرگداشت این ایزدبانو در فرهنگ ایرانی به دوره*های پیش از زرتشتی در تاریخ ایران میرسد.
بخش بزرگی در کتاب اوستا به نام « آبان یشت» (یشت پنجم) که یکی از باستانی*ترین ِیشتها میباشد به این ایزدبانو اختصاص دارد، در این یشت، او زنی است جوان، خوش*اندام، بلندبالا، زیباچهره، با بازوان سپید و اندامی برازنده، كمربند تنگ بر میان بسته، به جواهر آراسته، با طوقی زرّین بر گردن، گوشواری چهارگوش در گوش، تاجی با سد ستارۀ هشت*گوش بر سر، كفشهائی درخشان در پا، با بالاپوشی زرّین و پرچینی از پوست سگ*آبی. اَناهید گردونه*ای دارد با چهار اسب سفید، اسبهای گردونۀ او ابر، باران، برف و تگرگ هستند.
او در بلندترین طبقۀ آسمان جای گزیده است و بر كرانۀ هر دریاچه*ای، خانه*ای آراسته، با سد پنجرۀ درخشان و هزار ستون خوش*تراش دارد. او از فراز ابرهای آسمان، به فرمان اهورامزدا، باران و برف و تگرگ را فرو می*باراند. معابد آناهیتا معمولا در كنار رودها برپا میشده و زیارتگاه*هائی كه امروزه با اسامی دختر و بی*بی مشهور هستند و معمولا در كنار آنها آبی جاری است، میتوانند بقایای معابد آناهیتا باشند. برخی حتی سفره*های نذری با نام بی*بی (همچون بی*بی سه*شنبه) را بازماندۀ آئینهای مربوط به آناهیتا میدانند.
آناهیتا همتای ایرانی «آفرودیت»، الهۀ عشق و زیبائی در یونان و «ایشتر»، الهۀ بابلی، به*شمار میرود.
واژۀ «آب» که جمع آن «آبان» است در اوستا و پهلوی «آپ» و در سانسکریت «آپه» Apa و در فارسی هخامنشی «آپی» میباشد.
این آخشیج (عنصر) همانند آخشیجهای اصلی دیگر چون آتش و خاک و هوا در آئینهای ایرانیان باستان مقدس و آلودن آن گناهی بس بزرگ است. برای هریک از چهار آخشیج امشاسپندی (فرشته) ویژه نامگذاری شده است. به گواهی اوستا و نامه*های دینی پهلوی، ایرانیان آخشیجهای چهارگانه را که پایۀ نخستین زندگی است، میستودند.
در جشن آبانگان، پارسیان به ویژه زنان در کنار دریا یا رودخانه*ها، فرشتۀ آب را نیایش میکنند. ایرانیان کهن آب را پاک (مقدس) میشمردند و هیچگاه آن را آلوده نمیکردند و آبی را که اوصاف سه*گانه*اش (رنگ — بو — مزه) دگرگون میشد برای آشامیدن و شستشو به*کار نمیبردند.
«هرودوت» می*آورد :
… ایرانیان در میان آب ادرار نمیکنند، آب دهان و بینی در آن نمی*اندازند و در آن دست و روی نمیشویند …
«استرابون» جغرافیدان یونانی نیز می*آورد
… ایرانیان در آب روان، خود را شستشو نمیدهند و در آن لاشه، مردار و آنچه که نا پاک است نمی*اندازند …
در برگردان فارسی آثارالباقیه ابوریحان بیرونی میخوانیم :
... آبان*روز دهم آبان ماه است و آن را عید میدانند که به جهت همراه بودن دو نام، آبانگان میگویند. در این روز زو Zoo پسر طهماسپ از سلسلۀ پیشدادیان به شاهی رسید، مردم را به کندن قناتها و نهرها و بازسازی آنها فرمان داد، در این روز به کشورهای هفت*گانه خبر رسید که فریدون ، بیوراسب (ضحاک — آژی*دهاک) را اسیر کرده، خود به پادشاهی رسیده و به مردم دستور داده است که خانه و زندگی خود را دارا شوند …
در روایت دیگری آمده است كه پس از هشت سال خشكسالی در ماه آبان باران آغاز به باریدن كرد و از آن زمان جشن آبانگان پدید آمد. ما زرتشتیان نیز در این روز همانند سایر جشنها به آدریان*ها (آتشكده*ها) میرویم و پس از آن برای گرامیداشت مقام فرشتۀ آبها، به كنار جوی*ها و نهرها و قناتها رفته و با خواندن اوستای آبزور (بخشی از اوستا كه به آب و آبان تعلق دارد) كه توسط مؤبد خوانده میشود، اهورامزدا را ستایش كرده و درخواست فراوانی آب و نگهداری آن را كرده و پس از آن به شادی میپردازیم.
جالب اینجاست كه میگویند اگر در این روز باران ببارد، آبانگان به مردان تعلق گرفته و مردان تن و جان خویش را به آب میسپارند و اگر بارانی نبارد، آبانگان زنان است و زنان آبتنی میكنند.