جامعهى ايرانى در مواجهه با اعرابِ مسلمان
مقالهى حاضر به منظور دستيابى به شناختى بهتر و فراگير از چگونگى پيدايش و نشو و نماى فرهنگ و تمدن اسلامى در ايران به بررسى اولين واكنشهاى جامعه ايرانى در مواجهه با اسلام و اعراب مىپردازد.
اوضاع و احوال ايران در قرون نخستين هجرى متأثر از ورود اعراب مسلمان به ايران و حاصل مواجهه دو نظام اجتماعى و دو فرهنگ و آيين متفاوت بود. فرهنگ و تمدن ايرانى - اسلامى كه محققان ظهور و پيدايش آن را از آغاز قرن سوم هجرى به بعد در نظر مىگيرند، برآيند حداقل دو قرن مواجهه و ارزيابى دو نظام فرهنگى ايرانى و اسلامى با يكديگر است كه سرانجام به وحدت و همسازى آن دو در نظامى جديد منتج شد. هر چند اصول اساسى اين تمدن جديد از اسلام نشأت مىگرفت، اما به واسطه ديدگاه جهانشمول اسلام، عناصر و اجزاءِ سازنده آن اغلب خاستگاهى ايرانى داشتند كه از سوى ديانت جديد تأييد شده بود. مهمترين مسأله اين دو قرن - كه از آن به دوره انتقال (گذر) ياد مىشود - فرايند تغيير كيش هر يك از طبقات اجتماعى است. از اينرو مقالهى حاضر به منظور دستيابى به شناختى بهتر و فراگير از چگونگى پيدايش و نشو و نماى فرهنگ و تمدن اسلامى در ايران به بررسى اولين واكنشهاى جامعه ايرانى در مواجهه با اسلام و اعراب مىپردازد.
واژههاى كليدى: ايران، اسلام، دورهى اسلامى، دورهى انتقال، تمدن اسلامى.
مقدمه
تاريخ ايران در اوايل دورهى اسلامى، يكى از مقاطع سرنوشتساز اين مرزوبوم است. اين مقطع زمانى به واسطهى ماندگارترين تأثيرات (پذيرش ديانت جديد) در تاريخ ايران از حساسيت ويژهاى برخوردار است. در واقع جامعه ايرانى در اين دوره با بخشى از ميراث باستانىاش ترك پيوند كرد. شكل گذشتهى جامعهى ايرانى كه حدود هزار سال از وحدت نسبى برخوردار بود، به تدريج تغيير يافت و چهرهاى تقريباً متفاوت با گذشته پيدا كرد. ورود اسلام و اعراب به ايران، در ساختارهاى سياسى، اجتماعى، فرهنگى و حتى اقتصادى، تأثيرات محسوسى از خود به جاى گذاشت كه مدتها - و در بعضى موارد تا عصر حاضر - مسير تاريخ ايران را به سوى ديگر سوق داد. به عبارت ديگر اين دوره، يكى از معدود دورههاى انتقالى در سير تاريخ ايران است: انتقال از عهد باستانى به دورهى اسلامى. هر چند اين دو مقطع به طور كامل از يكديگر ق ابل تفكيك نيست، اما پس از دو قرن كشمكش و تلاقى فرهنگى، از اوايل قرن سوم هجرى به بعد، شاهد ظهور فرهنگ تركيبى و مشترك ايرانى - اسلامى هستيم.
جامعهى ايرانى از پس حيرت اوليه ناشى از سقوط نظام قبلى - كه يكى از نتايج آن دگرگونى فرهنگى ناشى از ورود و رسوخ عناصر جديد بود - بار ديگر طى يك فراگرد توانست با جهت دادن به نيروهاى موجود خود از تضاد آنها جلوگيرى كند. اين جامعه به علت برخوردارى از انعطاف ويژه توانست پس از دو قرن سيادت عناصر غير ايرانى، همچنان موجوديت خويش را حفظ كرده و از شدت يافتن تزلزل ناشى از عدم همبستگى ميان عناصر فرهنگى در جامعه جلوگيرى كند. با گذشت زمان، ايرانيان از طريق تطبيق خود با ارزشها و هنجارهاى جديد اجتماعى، كه منبعث از دي ن مبين اسلام بود، تشكل و تماميت خود را به عنوان يك قوم حفظ كردند و با رسيدن به تعادلى نوين از طريق ادغامپذيرى اجتماعى 2)integration social( و تداخل گروههاى گوناگون، به نوعى از سازش اجتماعى و هويت نسبتاً جديد دست يافتند. البته اين بار نيز عنصر دين به عن وان يكى از مهمترين مظاهر تجلى وحدت ظاهر شد؛ «وحدتى كه از دوره هخامنشيان و اسكندر مقدونى به بعد، منطقه از آن برخوردار نشده بود.»3 دين تازه به مثابه پديدهاى خودى تلقى شد و به تدريج از تلاقى فرهنگى 4)acculturation( بين فرهنگ ايرانى و اسلامى و همسويى آنها ، نوعى وحدت و همسانى ميان عناصر اين دو فرهنگ به منصهى ظهور رسيد و به عبارتى، فرهنگ سومى پديدار شد كه از قرن سوم به بعد به بار نشست.
در دو قرن اول هجرى، چنين به نظر مىرسيد كه جامعه ايرانى به علت پذيرش امواج تفكر اسلامى و دورى از برخى عناصر فرهنگى گذشته، از يك سو و كسب نكردن هويت فرهنگى جديد، علىرغم افزايش تعداد نومسلمانان ايرانى، از سوى ديگر، دچار از هم پاشيدگى اجتماعى شده است. به عبارت بهتر، از آنجا كه جامعه ايرانى پس از سقوط ساسانيان هنوز شكل جديدى نيافته و دچار «بىشكلى فرهنگى»5 بود، با وجود آنكه جزئى از قلمرو جهان اسلام تلقى مىشد، به عنوان يك جامعهى اسلامى برخوردار از فرهنگ اسلامى به شمار نمىآمد.6
از آنجا كه ريشه و منشأ پيدايش فرهنگ و تمدن اسلامى - ايرانى به چگونگى پذيرش ديانت جديد از سوى ايرانيان باز مىگردد، در ادامهى بحث، به بخشى از اين موضوع كه به اولين واكنشهاى طبقات مختلف جامعهى ايرانى در مواجهه با اسلام و اعراب اختصاص دارد، مىپردازيم.
***
فارغ از ابهامهايى كه درباره نظام طبقات اجتماعى ايران - از جمله در دورهى ساسانى - وجود دارد، همانگونه كه كريستين سن نيز متذكر شده، اصولاً ترتيب مقامات و طبقات در اين دوره موضوعى بسيار پيچيده و تاريك است7 كه به ويژه حملهى اعراب مسلمان و فروپاشى بس يارى از زير ساختهاى جامعه از يك سو و اشتباهات مورخان مسلمان در شناخت واقعيت و ماهيت مناصب و عناوين بزرگان ايرانى از سوى ديگر، آن را بيش از پيش غامض ساخته است. با توجه به اينكه - حداقل در ابتدا در جامعهى مسلمانان عرب، بر خلاف نظام ساسانى، قشربندى مشخص با مرزهايى روشن براى جداسازى افراد از يكديگر وجود نداشت و در برخى مواقع حتى تفكيك آزاد (حر) از بنده (عبد) در ميان آنها مشكل مىنمود،8 اعراب در تشخيص صحيح طبقات اجتماعى ساسانى دچار اشتباهاتى شدند كه در گزارش راويان فتوحات نيز ديده مىشود. مثلاً در دوره اس لامى اغلب به همهى بزرگان ايرانى «دهقان» مىگفتند و احياناً پادشاه و مرزبان يك شهر را هم به نام دهقان مىخواندند.9
هر چند سرانجام نتيجهى برخورد دو نظام اجتماعى ايران و اسلام، به وحدت و همسازى انجاميد، اما طرح نظرات كلى مبنى بر اينكه «فتوحات خيره كنندهى اعراب در ايران ناشى از استقبال عامهى مردم از مهاجمان بوده است»،10 نبايد ما را از جزئيات واكنش هر يك از گروههاى مختلف جامعه در مواجهه با اعراب مسلمان غافل سازد. البته دشوار نبودن دستيابى به برخى فتوحات، مىتواند نتيجه بعضى همدلىهاى ايرانيان با فاتحان مسلمان باشد كه خود تا حدى ناشى از اين امر بود كه اصولاً در ايران به واسطه قدرت مافوق طبقاتى دولت، طبقات اجتماعى - صرف نظر از تضادها و اختلاف منافع درونى خود - از دولت بيگانه بودند يا به عبارت ديگر دولت را از خود نمىدانستند. از اينرو به هنگام ضعف و تزلزل دولت، يا از آن فاصله مىگرفتند يا آن را بىدفاع مىگذاردند.11 با وجود اين به ميزانِ نزديك بودن هر يك از گروهها ى اجتماعى به مركز قدرت يا دور بودنشان از آن و نيز با توجه به عوامل ديگر، انگيزه و نحوهى برخورد هر يك از لايههاى اجتماعى ايران با اعراب و اسلام تقريباً متفاوت از ديگرى است. يزدگرد سوم، پادشاه ساسانى كه از همان ابتدا با خشونت و تنفر هر چه تمامتر به درخو است مسلمانان مبنى بر قبول اسلام جواب منفى داده بود،12 با هر شكستى كه متوجه لشكريانش مىشد، به اتفاق بستگان نزديكش يك گام عقب مىنشست و در انتظار پيروزى بر حريفان خود بود. شاهزادگان ساسانى حتى سالها پس از سقوط اين سلسله، هنوز در سر، هواى سلطنت از دست رفت ه را داشتند و مثلاً خسرو - از نوادگان يزدگرد - در سال 110 قمرى در حمله تركان به ماوراء النهر، از جمله مهاجمان بود.13 اسپهبدان، امرا و افراد برجستهى ارتش ساسانى و نيز اشراف نزديك به دربار سلطنتى عموماً در مقابل سپاه مسلمانان ايستادگى مىكردند، زيرا موجود يتشان وابسته به حكومت ساسانى بود و راه ديگرى برايشان متصور نبود. مقاومت شديد ساسانيان در اوايل فتوحات، بيشتر خواست اين گروه بود تا آنجا كه به روايت بلاذرى نبردگاه مهران در نخيله «چنان از استخوان كشتگان آكنده شد كه با زمين هم سطح گشته بود».14 نمونهى رس تم فرخزاد، نادر بود. ترديد وى در آغاز كردن جنگ15 - و اگر روايت يعقوبى صحت داشته باشد - تمايلش به اسلام16 بيشتر ناشى از شناخت صحيح او از امكانات و شرايط دو طرف بود تا تمايل قلبى او به مسلمانان. چنانكه به روايت دينورى، رستم پس از مذاكره با مغيرة بن شعب ه آنچه را كه با آن روبهرو شده بود بزرگ دانست.17
پس از پيروزى اعراب مسلمان در نهاوند، ديگر شاهد نبردهاى منظم ميان ارتش ساسانى و سپاه مسلمانان نيستيم. پايدارى بدانسان كه در قادسيه و نهاوند ديده شد، در ساير نقاط از جمله خراسان هرگز تكرار نشد. با نابودى سپاه متشكل ساسانيان، مقاومت يكپارچه از ميان رفت و از آن پس فقط بعضى از سرداران نظامى كه در پى احراز مقام و موقعيت گذشته خود بودند، در برخى نقاط، مقاومتهاى بيهودهاى را عليه اعراب ترتيب دادند.18 با اين حال گروههايى از سپاهيان ايران به سبب خستگى مفرط از جنگهاى مداوم اين دولت با همسايگانش، تماس نزديكشان با جامعهى نظامى مسلمانان و در نتيجه تأثيرپذيرىشان از وعدههاى جذاب اسلام19 و نيز به اميد حفظ موقعيت شغلى خويش به سپاه اسلام پيوستند و اسلام آوردند. اينها جزء اولين گروههاى ايرانى بودند كه به دعوت آيين نو پاسخ مثبت دادند. مدارك روشنى در دست است كه گ اه دستههايى از افرادِ نه چندان برجسته سپاه ساسانى به مسلمانان پيوستهاند، چنانكه يك سپاه چهار هزار نفرى از لشكر رستم فرخزاد پس از شكست وى در قادسيه گفتند: «ما چون ديگر مجوسان نهايم. ما را پناهگاهى نيست و اينان ارج ما نشناسند. رأى صواب آن است كه به آيي ن تازيان درآييم و بديشان عزيز گرديم».20 اينان به اين نتيجه دست يافته بودند كه: «برادران ما كه از آغازِ كار به مسلمانى گرويدند بهتر و صائبتر از ما بودند».21 بر اساس اين روايت، اين گروه پس از اسلام آوردن، در جنگ مداين و جلولا مسلمانان را يارى كردند.
مقالهى حاضر به منظور دستيابى به شناختى بهتر و فراگير از چگونگى پيدايش و نشو و نماى فرهنگ و تمدن اسلامى در ايران به بررسى اولين واكنشهاى جامعه ايرانى در مواجهه با اسلام و اعراب مىپردازد.
اوضاع و احوال ايران در قرون نخستين هجرى متأثر از ورود اعراب مسلمان به ايران و حاصل مواجهه دو نظام اجتماعى و دو فرهنگ و آيين متفاوت بود. فرهنگ و تمدن ايرانى - اسلامى كه محققان ظهور و پيدايش آن را از آغاز قرن سوم هجرى به بعد در نظر مىگيرند، برآيند حداقل دو قرن مواجهه و ارزيابى دو نظام فرهنگى ايرانى و اسلامى با يكديگر است كه سرانجام به وحدت و همسازى آن دو در نظامى جديد منتج شد. هر چند اصول اساسى اين تمدن جديد از اسلام نشأت مىگرفت، اما به واسطه ديدگاه جهانشمول اسلام، عناصر و اجزاءِ سازنده آن اغلب خاستگاهى ايرانى داشتند كه از سوى ديانت جديد تأييد شده بود. مهمترين مسأله اين دو قرن - كه از آن به دوره انتقال (گذر) ياد مىشود - فرايند تغيير كيش هر يك از طبقات اجتماعى است. از اينرو مقالهى حاضر به منظور دستيابى به شناختى بهتر و فراگير از چگونگى پيدايش و نشو و نماى فرهنگ و تمدن اسلامى در ايران به بررسى اولين واكنشهاى جامعه ايرانى در مواجهه با اسلام و اعراب مىپردازد.
واژههاى كليدى: ايران، اسلام، دورهى اسلامى، دورهى انتقال، تمدن اسلامى.
مقدمه
تاريخ ايران در اوايل دورهى اسلامى، يكى از مقاطع سرنوشتساز اين مرزوبوم است. اين مقطع زمانى به واسطهى ماندگارترين تأثيرات (پذيرش ديانت جديد) در تاريخ ايران از حساسيت ويژهاى برخوردار است. در واقع جامعه ايرانى در اين دوره با بخشى از ميراث باستانىاش ترك پيوند كرد. شكل گذشتهى جامعهى ايرانى كه حدود هزار سال از وحدت نسبى برخوردار بود، به تدريج تغيير يافت و چهرهاى تقريباً متفاوت با گذشته پيدا كرد. ورود اسلام و اعراب به ايران، در ساختارهاى سياسى، اجتماعى، فرهنگى و حتى اقتصادى، تأثيرات محسوسى از خود به جاى گذاشت كه مدتها - و در بعضى موارد تا عصر حاضر - مسير تاريخ ايران را به سوى ديگر سوق داد. به عبارت ديگر اين دوره، يكى از معدود دورههاى انتقالى در سير تاريخ ايران است: انتقال از عهد باستانى به دورهى اسلامى. هر چند اين دو مقطع به طور كامل از يكديگر ق ابل تفكيك نيست، اما پس از دو قرن كشمكش و تلاقى فرهنگى، از اوايل قرن سوم هجرى به بعد، شاهد ظهور فرهنگ تركيبى و مشترك ايرانى - اسلامى هستيم.
جامعهى ايرانى از پس حيرت اوليه ناشى از سقوط نظام قبلى - كه يكى از نتايج آن دگرگونى فرهنگى ناشى از ورود و رسوخ عناصر جديد بود - بار ديگر طى يك فراگرد توانست با جهت دادن به نيروهاى موجود خود از تضاد آنها جلوگيرى كند. اين جامعه به علت برخوردارى از انعطاف ويژه توانست پس از دو قرن سيادت عناصر غير ايرانى، همچنان موجوديت خويش را حفظ كرده و از شدت يافتن تزلزل ناشى از عدم همبستگى ميان عناصر فرهنگى در جامعه جلوگيرى كند. با گذشت زمان، ايرانيان از طريق تطبيق خود با ارزشها و هنجارهاى جديد اجتماعى، كه منبعث از دي ن مبين اسلام بود، تشكل و تماميت خود را به عنوان يك قوم حفظ كردند و با رسيدن به تعادلى نوين از طريق ادغامپذيرى اجتماعى 2)integration social( و تداخل گروههاى گوناگون، به نوعى از سازش اجتماعى و هويت نسبتاً جديد دست يافتند. البته اين بار نيز عنصر دين به عن وان يكى از مهمترين مظاهر تجلى وحدت ظاهر شد؛ «وحدتى كه از دوره هخامنشيان و اسكندر مقدونى به بعد، منطقه از آن برخوردار نشده بود.»3 دين تازه به مثابه پديدهاى خودى تلقى شد و به تدريج از تلاقى فرهنگى 4)acculturation( بين فرهنگ ايرانى و اسلامى و همسويى آنها ، نوعى وحدت و همسانى ميان عناصر اين دو فرهنگ به منصهى ظهور رسيد و به عبارتى، فرهنگ سومى پديدار شد كه از قرن سوم به بعد به بار نشست.
در دو قرن اول هجرى، چنين به نظر مىرسيد كه جامعه ايرانى به علت پذيرش امواج تفكر اسلامى و دورى از برخى عناصر فرهنگى گذشته، از يك سو و كسب نكردن هويت فرهنگى جديد، علىرغم افزايش تعداد نومسلمانان ايرانى، از سوى ديگر، دچار از هم پاشيدگى اجتماعى شده است. به عبارت بهتر، از آنجا كه جامعه ايرانى پس از سقوط ساسانيان هنوز شكل جديدى نيافته و دچار «بىشكلى فرهنگى»5 بود، با وجود آنكه جزئى از قلمرو جهان اسلام تلقى مىشد، به عنوان يك جامعهى اسلامى برخوردار از فرهنگ اسلامى به شمار نمىآمد.6
از آنجا كه ريشه و منشأ پيدايش فرهنگ و تمدن اسلامى - ايرانى به چگونگى پذيرش ديانت جديد از سوى ايرانيان باز مىگردد، در ادامهى بحث، به بخشى از اين موضوع كه به اولين واكنشهاى طبقات مختلف جامعهى ايرانى در مواجهه با اسلام و اعراب اختصاص دارد، مىپردازيم.
***
فارغ از ابهامهايى كه درباره نظام طبقات اجتماعى ايران - از جمله در دورهى ساسانى - وجود دارد، همانگونه كه كريستين سن نيز متذكر شده، اصولاً ترتيب مقامات و طبقات در اين دوره موضوعى بسيار پيچيده و تاريك است7 كه به ويژه حملهى اعراب مسلمان و فروپاشى بس يارى از زير ساختهاى جامعه از يك سو و اشتباهات مورخان مسلمان در شناخت واقعيت و ماهيت مناصب و عناوين بزرگان ايرانى از سوى ديگر، آن را بيش از پيش غامض ساخته است. با توجه به اينكه - حداقل در ابتدا در جامعهى مسلمانان عرب، بر خلاف نظام ساسانى، قشربندى مشخص با مرزهايى روشن براى جداسازى افراد از يكديگر وجود نداشت و در برخى مواقع حتى تفكيك آزاد (حر) از بنده (عبد) در ميان آنها مشكل مىنمود،8 اعراب در تشخيص صحيح طبقات اجتماعى ساسانى دچار اشتباهاتى شدند كه در گزارش راويان فتوحات نيز ديده مىشود. مثلاً در دوره اس لامى اغلب به همهى بزرگان ايرانى «دهقان» مىگفتند و احياناً پادشاه و مرزبان يك شهر را هم به نام دهقان مىخواندند.9
هر چند سرانجام نتيجهى برخورد دو نظام اجتماعى ايران و اسلام، به وحدت و همسازى انجاميد، اما طرح نظرات كلى مبنى بر اينكه «فتوحات خيره كنندهى اعراب در ايران ناشى از استقبال عامهى مردم از مهاجمان بوده است»،10 نبايد ما را از جزئيات واكنش هر يك از گروههاى مختلف جامعه در مواجهه با اعراب مسلمان غافل سازد. البته دشوار نبودن دستيابى به برخى فتوحات، مىتواند نتيجه بعضى همدلىهاى ايرانيان با فاتحان مسلمان باشد كه خود تا حدى ناشى از اين امر بود كه اصولاً در ايران به واسطه قدرت مافوق طبقاتى دولت، طبقات اجتماعى - صرف نظر از تضادها و اختلاف منافع درونى خود - از دولت بيگانه بودند يا به عبارت ديگر دولت را از خود نمىدانستند. از اينرو به هنگام ضعف و تزلزل دولت، يا از آن فاصله مىگرفتند يا آن را بىدفاع مىگذاردند.11 با وجود اين به ميزانِ نزديك بودن هر يك از گروهها ى اجتماعى به مركز قدرت يا دور بودنشان از آن و نيز با توجه به عوامل ديگر، انگيزه و نحوهى برخورد هر يك از لايههاى اجتماعى ايران با اعراب و اسلام تقريباً متفاوت از ديگرى است. يزدگرد سوم، پادشاه ساسانى كه از همان ابتدا با خشونت و تنفر هر چه تمامتر به درخو است مسلمانان مبنى بر قبول اسلام جواب منفى داده بود،12 با هر شكستى كه متوجه لشكريانش مىشد، به اتفاق بستگان نزديكش يك گام عقب مىنشست و در انتظار پيروزى بر حريفان خود بود. شاهزادگان ساسانى حتى سالها پس از سقوط اين سلسله، هنوز در سر، هواى سلطنت از دست رفت ه را داشتند و مثلاً خسرو - از نوادگان يزدگرد - در سال 110 قمرى در حمله تركان به ماوراء النهر، از جمله مهاجمان بود.13 اسپهبدان، امرا و افراد برجستهى ارتش ساسانى و نيز اشراف نزديك به دربار سلطنتى عموماً در مقابل سپاه مسلمانان ايستادگى مىكردند، زيرا موجود يتشان وابسته به حكومت ساسانى بود و راه ديگرى برايشان متصور نبود. مقاومت شديد ساسانيان در اوايل فتوحات، بيشتر خواست اين گروه بود تا آنجا كه به روايت بلاذرى نبردگاه مهران در نخيله «چنان از استخوان كشتگان آكنده شد كه با زمين هم سطح گشته بود».14 نمونهى رس تم فرخزاد، نادر بود. ترديد وى در آغاز كردن جنگ15 - و اگر روايت يعقوبى صحت داشته باشد - تمايلش به اسلام16 بيشتر ناشى از شناخت صحيح او از امكانات و شرايط دو طرف بود تا تمايل قلبى او به مسلمانان. چنانكه به روايت دينورى، رستم پس از مذاكره با مغيرة بن شعب ه آنچه را كه با آن روبهرو شده بود بزرگ دانست.17
پس از پيروزى اعراب مسلمان در نهاوند، ديگر شاهد نبردهاى منظم ميان ارتش ساسانى و سپاه مسلمانان نيستيم. پايدارى بدانسان كه در قادسيه و نهاوند ديده شد، در ساير نقاط از جمله خراسان هرگز تكرار نشد. با نابودى سپاه متشكل ساسانيان، مقاومت يكپارچه از ميان رفت و از آن پس فقط بعضى از سرداران نظامى كه در پى احراز مقام و موقعيت گذشته خود بودند، در برخى نقاط، مقاومتهاى بيهودهاى را عليه اعراب ترتيب دادند.18 با اين حال گروههايى از سپاهيان ايران به سبب خستگى مفرط از جنگهاى مداوم اين دولت با همسايگانش، تماس نزديكشان با جامعهى نظامى مسلمانان و در نتيجه تأثيرپذيرىشان از وعدههاى جذاب اسلام19 و نيز به اميد حفظ موقعيت شغلى خويش به سپاه اسلام پيوستند و اسلام آوردند. اينها جزء اولين گروههاى ايرانى بودند كه به دعوت آيين نو پاسخ مثبت دادند. مدارك روشنى در دست است كه گ اه دستههايى از افرادِ نه چندان برجسته سپاه ساسانى به مسلمانان پيوستهاند، چنانكه يك سپاه چهار هزار نفرى از لشكر رستم فرخزاد پس از شكست وى در قادسيه گفتند: «ما چون ديگر مجوسان نهايم. ما را پناهگاهى نيست و اينان ارج ما نشناسند. رأى صواب آن است كه به آيي ن تازيان درآييم و بديشان عزيز گرديم».20 اينان به اين نتيجه دست يافته بودند كه: «برادران ما كه از آغازِ كار به مسلمانى گرويدند بهتر و صائبتر از ما بودند».21 بر اساس اين روايت، اين گروه پس از اسلام آوردن، در جنگ مداين و جلولا مسلمانان را يارى كردند.


Comment