نويسنده:ب. لوئيس و ج. ف. پ. هاپكينز
فرنگىها
مقالهى حاضر گزارش مختصرى از تصورات مسلمانان از غرب و غربيان از آغاز تا دورهى عثمانى، با تكيه بر گزارشهاى جهانگردان و جغرافيادانان مسلمان است. اين مقاله از دو بخش تشكيل شده است: بخش اول به بررسى گزارشها و آگاهىهاى مس لمانانِ مشرق زمين از اروپا و جهان مسيحى مىپردازد و بخش دوم به گزارشهاى مسلمانان اندلس از آنها.
مقالهى حاضر گزارش مختصرى از تصورات مسلمانان از غرب و غربيان از آغاز تا دورهى عثمانى، با تكيه بر گزارشهاى جهانگردان و جغرافيادانان مسلمان است. اين مقاله از دو بخش تشكيل شده است: بخش اول به بررسى گزارشها و آگاهىهاى مس لمانانِ مشرق زمين از اروپا و جهان مسيحى مىپردازد و بخش دوم به گزارشهاى مسلمانان اندلس از آنها. اميد است كه مقالهى حاضر كه شرحى است از تاريخچهى غربشناسى مسلمانان، گامى باشد در غربشناسى ما ايرانيان.
واژههاى كليدى: فرنگىها، اِفْرَنج، اروپا، غربشناسى، اندلس، جهانگردان مسلمان، جنگهاى صليبى.
اِفْرَنج يا فِرَنج، تعبير عربى فرانكها است. اين اصطلاح كه به احتمالى از طريق بيزانسىها به مسلمانان رسيده است، در اصل براى ساكنان امپراتورى شارلمانى (charlemagne) به كار مىرفت و بعدها اروپايىها را به طور كلى در برگرفت. در سدههاى ميانه، اصطلاح فوق معمولاً مسيحيان اسپانيايى،3 اسلاوها4 يا وايكينگها5 را در بر نمىگرفت، بلكه به گونهاى ديگر و نسبتاً گسترده، قارهى اروپا و جزاير بريتانيا را مد نظر داشت. [در عربى] سرزمين فرنگىها اِفْرَنجه (و در فارسى و تركى فرنگستان) خوانده مىشود.
نخستين تصورات مسلمانان از تركيب جغرافيايى اروپاى غربى، از كتاب نظريهى جغرافى6 بطلميوس (ptolemy) نشأت مىگيرد. اين كتاب را الخوارزمى به عربى اقتباس نموده7 و مسلمانان آن را به طور كامل مىشناسند. جغرافىدانان متقدم مسلمان اطلاعات اندكى را بر اين اثر اف زودهاند. ابن خرداذبه (حدود 232 ق / 846 م) مىداند كه افرنجه همراه ديگر «سرزمينهاى شرك» به اندلس پيوسته (تجاور الاندلس)8 و بخشى از اروپاست كه وى آن را اروفا9 مىنامد. او بندگان فرنگى و مرجان را از جملهى وارداتى مىداند كه از آن سوى درياى مديترانه به جه ان اسلام مىرسد. علاوه بر اين، گزارشى كنجكاوانه و بيشتر منقول از خبر ديگران، از گروهى يهودى به نام راذانيه [مدخل] مىدهد كه گويند ميان بنادر افرنجه و خاورميانه به تجارت مىپرداختهاند.10 ديگر جغرافىدانان متقدم نيز در باب افرنجه اطلاعاتى اندك ارائه مى كنند، با وجود اين، ابن رُسته (حدود 290 - 300 ق / 903 - 913 م) جزاير بريتانيا را ياد كرده11 و كاملترين گزارشها را دربارهى رم به دست مىدهد.12 اين گزارشها بر روايت اسير آزاد شدهاى به نام هارون بن يحيى13 مبتنى است و ابن رسته مطالب مختصرى در باب افرنج ه و بريتانيا به وصف هارون از رم مىافزايد. سخن او مبنى بر اينكه بريتانيا را «هفت پادشاه» اداره مىكردهاند، ظاهراً اشارهاى است دير به حكومت منسوخ و هفت شاهىِ انگلوساكسون (anglo - saxon) كه پيش از اين گزارش وجود داشته است. اما مسعودى اطلاعات نسبتاً بيش ترى در اختيار داشته است؛ وى هم در مروج14 و هم در تنبيه15 به فرنگىها اشاره مىكند. او مىگويد كه فرنگىها از تبار يافث و مردمى بىشمار، شجاع، منظم و مرتب، با قلمرويى گسترده و يكپارچه هستند. آنان حدود 150 شهر به مركزيّت باويره(bawira) (باريزه؟)(bariza) دارند. در ميان نويسندگان عصرش، تنها مسعودى فهرستى از شاهان فرنگى، از كلوويس(clovis) تا لويى چهارم(louis iv) به دست مىدهد كه به گفتهى وى اين فهرست مبتنى است بر كتابى كه اسقفى مسيحى به سال 328 قمرى / 939 ميلادى براى حكم وليعهد (و سپس خليفهى) اندلس فراه م كرده بود. مسعودى يك نسخه از اين كتاب را به سال 336 قمرى / 947 ميلادى در مصر به دست آورده بود.
تماسهاى سياسى بين فرنگىها و دستگاه خلافت اندك بود و آثار كمى نيز در اين باره بر جاى مانده است. مبادلهى مشهور سفارتهايى چند ميان شارلمانى و هارون الرشيد را تنها از يك منبع فرنگى مىتوان شناخت؛ با اين حال اگر اصولاً چنين سفارتهايى انجام شده باشد، اهم يتى كافى براى جلب توجه وقايعنگاران مسلمان نيافته است؛ زيرا آنان هيچ توجهى بدان ننمودهاند. بارتولد(barthold) در واقع تمام داستان را معتبر نمىداند و آن را رد مىكند.16 نخستين گزارش قطعى از سفر يك هيأت فرنگى به بغداد، تاريخ سال 293 قمرى / 906 ميلادى را د ارد، آنگاه كه بنا بر كتاب الذخائر و التحف نوشتهى الأوحدى، سفارتى از جانب برتا(bertha) دختر شاه لوتار دوم لارانى(king lothair ii of lorraine) و همسر آدالبرت توانگر،(adalbert the rich) ماركوس(marquis of ivreإ) ايورى به دربار المكتفى آمد.17 فرستاده كه خوا جهاى اهل شمال افريقا بود، هداياى گوناگون و نامهاى به خط فرنگى شبيه يونانى، اما مستقيمتر با خود داشت. بعد از قدرى جستوجو يك فرنگى را كه در دكانى جامهدوزى كار مىكرد، يافتند و او نامه را خواند و آنرا به يونانى و سپس اسحق بن حنين آنرا از يونانى به عر بى ترجمه نمود. حدود 80 سال بعد ابن نديم اين مطالب را به مطالب خويش در باب خط فرنگى افزوده و آن را در بحث خود از خط مىآميزد و مىافزايد كه اين خط را اغلب بر شمشيرهاى فرنگى ديده است.18
تا دورههاى بعد، مهمترين سياح مشهورى كه در اين دوره از سرزمينهاى اسلامى به اروپا رفته است، ابراهيم بن يعقوب [مدخل] يهودى اندلسى اهل طُرْطُوشه است؛ وى حدود سال 354 قمرى / 965 ميلادى مفصلاً به فرنگ سفر كرده و به احتمال، نوعى مأموريت رسمى را در سفر خويش براى خليفهى اموى قرطبه انجام مىداده است. گزارش خود ابن يعقوب مفقود شده، اما از نقل جغرافىدانان دورههاى بعد، به ويژه بكرى و قزوينى روشن مىگردد. اين گزارش تنها توصيفى شخصى از اروپاى غربى است كه جهانگردى از جهان اسلام تا پيدايى نخستين گزارشهاى عثمان ى از اروپا، به دست داده است.
در خلال قرن يازدهم پيشروى مسيحيت در غرب، مركز و شرق مديترانه روابط جديدى را عليه اسلام شكل داد. بيش از دو قرن فرنگىها و مسلمانان در تماس نزديك و منظم با يكديگر - بيشتر در نبرد، تجارت، روابط سياسى و حتى گاه اتحاد - بودند. اكنون شناخت فرنگىها و سرزمينش ان براى مسلمانان تنها حاصل كنجكاوى عقلانى نبود، بلكه ضرورت عملى نيز داشت؛ از اينرو بسيار قابل ملاحظه است كه ببينيم مسلمانان همچنان توجه اندكى به فرنگىها نمودند. در شرق، وقايعنگاران مسلمان مطالب بيشترى براى گفتن دربارهى اقدامات نظامى و - در مقياسى ك وچكتر - سياسى صليبيانى كه مسلمانان معمولاً آنان را افرنج مىخواندند، داشتند، ليكن آنان هم علاقهى بسيار اندكى به مسائل داخلى دولتهاى صليبى و نيز تفاوتهاى ميان ملتهاى گوناگون صليبى نشان مىدادند و هيچ علاقهاى به خاستگاه ايشان و علت حملهشان به [سرزمي نهاى اسلامى] از خود ابراز نمىكردند. افرادى چون ابن جبير و اسامة بن مُنقِذ برداشتهاى شخصى از تماس مسلمانان و صليبىها در شرق مطرح نمودند، اما اين افراد استثنا بودند و تأثيرى بر نويسندگان دورههاى بعد نگذاشتند. تنها يك كتاب را ذكر كردهاند كه چنين نشان مىدهد كه گزارشى است از «فرنگىهايى كه در اين روزگار به سرزمينهاى اسلام آمدهاند»؛ اين كتاب نوشتهى حمدان بن عبدالرحيم الاثاربى، از نويسندگان قرن ششم قمرى / دوازدهم ميلادى است.19 مانند هميشه اين كتاب حتى به شكل منقول نيز باقى نمانده است. رشد اصلى شناخت مسلمانان نسبت به اروپا از شرق صورت نپذيرفت، بلكه از غربِ [اسلامى] و آن هم نويسندگان اندلسى، صقّلى و افريقى، مانند ابوعبيد بكرى، الادريسى، ابن سعيد و ابن عبدالمنعم الحميرى شكل يافت. اين مؤلفان اطلاعات جغرافيايى كاملتر و دقيقترى را فراهم نمودند كه اساس بيشتر گزارشهاى شرقى متأخرى را كه به زبان عربى است، تشكيل مىدهد.
نخستين اثر موجود اسلامى در باب تاريخ فرنگ - جداى از فهرست شاهان مسعودى - فهرستى است كه [خواجه] رشيدالدين [فضل اللَّه همدانى] در تاريخ عمومى خويش، جامع التواريخ فراهم آورده است. مخبر او جهانگردى فرنگى و احتمالاً، راهبى بود كه ايلچى درگاه پاپ در دربار ايلخانان مغول ايران بود. رشيدالدين از طريق او توانست از كتاب يك وقايعنگار اروپايى كه يان او را مارتين تروپويى(martin of troppau) معرفى مىكند استفاده نمايد. اين وقايعنگار به مارتين پولونو(martin polonus) (م 1278 م) نيز شهرت دارد. رشيدالدين توانست از اي ن منبع كه با اطلاعات شفاهى تكميل شده بود، تاريخى مختصر از امپراتوران دوم مقدس تا البرت اول (albert i) و از پاپها تا بِنديكْت يازدهم(benedict xi) گرد آورد؛ هر دو فهرست به درستى [آنها را] همان گونه كه در آن روزگار مىزيستهاند، وصف مىكند.
به نظر مىرسد كه جداى از ديگر آثار مشابه يا مبتنى بر جامع التواريخ، هيچ مؤلف مسلمان ديگرى تا قرن 10 قمرى / 16 ميلادى دربارهى فرنگ چيزى ننوشته باشد. حتى ابن خلدون آگاه هم مطالب اندكى در باب اروپاى مسيحى ابراز مىنمايد. او صرفاً، با احتياطى آشكار مىگويد در اين اواخر شنيده است كه علوم فلسفى در آن نواحى رونق گرفته است، ولى خداوند به آنچه در آنجا مىگذرد آگاهتر است.20 در دورههاى اوليه بىترديد مسلمانان دلايل درستى در خوددارى از ابراز همان توجه علمىاى كه به يونانيان، ايرانيان و هنديان مبذول مىكردند، ن سبت به فرنگىها داشتند. اما در قرن هشتم قمرى / چهاردهم ميلادى اين رويكرد به طور خطرناكى منسوخ گرديد. حتى رشد سريع روابط تجارى و سياسى پديد آمده پس از جنگهاى صليبى هم عملاً علاقهى محدودى را ايجاد كرد. در حدود 741 قمرى / 1340 ميلادى شهابالدين العمرى دو شاه غربى يعنى پادشاه اسپانيا و فرانسه را در فهرست شاهانى ذكر مىكند كه با سلطان مصر مكاتبه داشتهاند، به علاوهى جزئياتى اندك، همراه عنوان درست و رسمِ مخاطب قرار دادن هر كدام از آنها. در نسخهى تجديد نظر شدهى بعدى با عنوان «تثقيف»، چند نام ديگر افزوده ش د، اما قلقشندى فهرستى بسيار كاملتر از دولتها و حاكمان اروپايى ارائه مىكند كه حاوى اطلاعاتى در مورد هر كدام از آنهاست.21
عثمانىها از ديرباز با گروههاى گوناگون فرنگى، اعم از بازرگانان، دشمنان، همسايگان و سفيران سياسى رابطه داشتند. آنان در يونان اميرنشينهاى فرنگى را تسخير و به سال 1444 در وارنا(varna) شواليههاى فرنگى را اسير كردند و در جامههاى با شكوهشان در سراسر سرزمي نهاى اسلامى تا هرات به نمايش درآوردند.22 در قرن شانزدهم آنان روابط گسترده و پيچيدهاى با دولتهاى اروپايى داشتند. علايق عثمانىها به اروپاى مسيحى تا همه جانبه بودن بسيار فاصله داشت، به طور قابل ملاحظهاى از علايق ملل مسلمان اوليه بيشتر بود. اين علايق د ر اثر تماسهاى نزديكتر، سرازير شدن جهانگردان و نومسلمانان اروپايى به جهان اسلام و گاه در اثر بروز آگاهى فزايندهى عثمانى از قدرت و ثروت اروپا فزونى يافت.
يك حالت از اين علايق، مطالعهى تاريخ اروپاست كه در عين محدوديت قلمرو و تأثير، مىتواند نشان دهندهى تغيير در بىتوجهى تقريباً كامل دورههاى اوليه باشد. به سال 580 قمرى / 1572 ميلادى دو نويسنده كه يكى از آنها مترجم و ديگرى كاتب بود، به فرمان رييس افندى ف ريدون بك [مدخل] تحريرى تركى از تاريخ فرانسه از فارامون اسطورهاى(legendary faramund) تا سال 1560 ميلادى فراهم ساختند. اين تحرير به شكل نسخهى خطى منحصر به فردى موجود است.
فرنگىها
مقالهى حاضر گزارش مختصرى از تصورات مسلمانان از غرب و غربيان از آغاز تا دورهى عثمانى، با تكيه بر گزارشهاى جهانگردان و جغرافيادانان مسلمان است. اين مقاله از دو بخش تشكيل شده است: بخش اول به بررسى گزارشها و آگاهىهاى مس لمانانِ مشرق زمين از اروپا و جهان مسيحى مىپردازد و بخش دوم به گزارشهاى مسلمانان اندلس از آنها.
مقالهى حاضر گزارش مختصرى از تصورات مسلمانان از غرب و غربيان از آغاز تا دورهى عثمانى، با تكيه بر گزارشهاى جهانگردان و جغرافيادانان مسلمان است. اين مقاله از دو بخش تشكيل شده است: بخش اول به بررسى گزارشها و آگاهىهاى مس لمانانِ مشرق زمين از اروپا و جهان مسيحى مىپردازد و بخش دوم به گزارشهاى مسلمانان اندلس از آنها. اميد است كه مقالهى حاضر كه شرحى است از تاريخچهى غربشناسى مسلمانان، گامى باشد در غربشناسى ما ايرانيان.
واژههاى كليدى: فرنگىها، اِفْرَنج، اروپا، غربشناسى، اندلس، جهانگردان مسلمان، جنگهاى صليبى.
اِفْرَنج يا فِرَنج، تعبير عربى فرانكها است. اين اصطلاح كه به احتمالى از طريق بيزانسىها به مسلمانان رسيده است، در اصل براى ساكنان امپراتورى شارلمانى (charlemagne) به كار مىرفت و بعدها اروپايىها را به طور كلى در برگرفت. در سدههاى ميانه، اصطلاح فوق معمولاً مسيحيان اسپانيايى،3 اسلاوها4 يا وايكينگها5 را در بر نمىگرفت، بلكه به گونهاى ديگر و نسبتاً گسترده، قارهى اروپا و جزاير بريتانيا را مد نظر داشت. [در عربى] سرزمين فرنگىها اِفْرَنجه (و در فارسى و تركى فرنگستان) خوانده مىشود.
نخستين تصورات مسلمانان از تركيب جغرافيايى اروپاى غربى، از كتاب نظريهى جغرافى6 بطلميوس (ptolemy) نشأت مىگيرد. اين كتاب را الخوارزمى به عربى اقتباس نموده7 و مسلمانان آن را به طور كامل مىشناسند. جغرافىدانان متقدم مسلمان اطلاعات اندكى را بر اين اثر اف زودهاند. ابن خرداذبه (حدود 232 ق / 846 م) مىداند كه افرنجه همراه ديگر «سرزمينهاى شرك» به اندلس پيوسته (تجاور الاندلس)8 و بخشى از اروپاست كه وى آن را اروفا9 مىنامد. او بندگان فرنگى و مرجان را از جملهى وارداتى مىداند كه از آن سوى درياى مديترانه به جه ان اسلام مىرسد. علاوه بر اين، گزارشى كنجكاوانه و بيشتر منقول از خبر ديگران، از گروهى يهودى به نام راذانيه [مدخل] مىدهد كه گويند ميان بنادر افرنجه و خاورميانه به تجارت مىپرداختهاند.10 ديگر جغرافىدانان متقدم نيز در باب افرنجه اطلاعاتى اندك ارائه مى كنند، با وجود اين، ابن رُسته (حدود 290 - 300 ق / 903 - 913 م) جزاير بريتانيا را ياد كرده11 و كاملترين گزارشها را دربارهى رم به دست مىدهد.12 اين گزارشها بر روايت اسير آزاد شدهاى به نام هارون بن يحيى13 مبتنى است و ابن رسته مطالب مختصرى در باب افرنج ه و بريتانيا به وصف هارون از رم مىافزايد. سخن او مبنى بر اينكه بريتانيا را «هفت پادشاه» اداره مىكردهاند، ظاهراً اشارهاى است دير به حكومت منسوخ و هفت شاهىِ انگلوساكسون (anglo - saxon) كه پيش از اين گزارش وجود داشته است. اما مسعودى اطلاعات نسبتاً بيش ترى در اختيار داشته است؛ وى هم در مروج14 و هم در تنبيه15 به فرنگىها اشاره مىكند. او مىگويد كه فرنگىها از تبار يافث و مردمى بىشمار، شجاع، منظم و مرتب، با قلمرويى گسترده و يكپارچه هستند. آنان حدود 150 شهر به مركزيّت باويره(bawira) (باريزه؟)(bariza) دارند. در ميان نويسندگان عصرش، تنها مسعودى فهرستى از شاهان فرنگى، از كلوويس(clovis) تا لويى چهارم(louis iv) به دست مىدهد كه به گفتهى وى اين فهرست مبتنى است بر كتابى كه اسقفى مسيحى به سال 328 قمرى / 939 ميلادى براى حكم وليعهد (و سپس خليفهى) اندلس فراه م كرده بود. مسعودى يك نسخه از اين كتاب را به سال 336 قمرى / 947 ميلادى در مصر به دست آورده بود.
تماسهاى سياسى بين فرنگىها و دستگاه خلافت اندك بود و آثار كمى نيز در اين باره بر جاى مانده است. مبادلهى مشهور سفارتهايى چند ميان شارلمانى و هارون الرشيد را تنها از يك منبع فرنگى مىتوان شناخت؛ با اين حال اگر اصولاً چنين سفارتهايى انجام شده باشد، اهم يتى كافى براى جلب توجه وقايعنگاران مسلمان نيافته است؛ زيرا آنان هيچ توجهى بدان ننمودهاند. بارتولد(barthold) در واقع تمام داستان را معتبر نمىداند و آن را رد مىكند.16 نخستين گزارش قطعى از سفر يك هيأت فرنگى به بغداد، تاريخ سال 293 قمرى / 906 ميلادى را د ارد، آنگاه كه بنا بر كتاب الذخائر و التحف نوشتهى الأوحدى، سفارتى از جانب برتا(bertha) دختر شاه لوتار دوم لارانى(king lothair ii of lorraine) و همسر آدالبرت توانگر،(adalbert the rich) ماركوس(marquis of ivreإ) ايورى به دربار المكتفى آمد.17 فرستاده كه خوا جهاى اهل شمال افريقا بود، هداياى گوناگون و نامهاى به خط فرنگى شبيه يونانى، اما مستقيمتر با خود داشت. بعد از قدرى جستوجو يك فرنگى را كه در دكانى جامهدوزى كار مىكرد، يافتند و او نامه را خواند و آنرا به يونانى و سپس اسحق بن حنين آنرا از يونانى به عر بى ترجمه نمود. حدود 80 سال بعد ابن نديم اين مطالب را به مطالب خويش در باب خط فرنگى افزوده و آن را در بحث خود از خط مىآميزد و مىافزايد كه اين خط را اغلب بر شمشيرهاى فرنگى ديده است.18
تا دورههاى بعد، مهمترين سياح مشهورى كه در اين دوره از سرزمينهاى اسلامى به اروپا رفته است، ابراهيم بن يعقوب [مدخل] يهودى اندلسى اهل طُرْطُوشه است؛ وى حدود سال 354 قمرى / 965 ميلادى مفصلاً به فرنگ سفر كرده و به احتمال، نوعى مأموريت رسمى را در سفر خويش براى خليفهى اموى قرطبه انجام مىداده است. گزارش خود ابن يعقوب مفقود شده، اما از نقل جغرافىدانان دورههاى بعد، به ويژه بكرى و قزوينى روشن مىگردد. اين گزارش تنها توصيفى شخصى از اروپاى غربى است كه جهانگردى از جهان اسلام تا پيدايى نخستين گزارشهاى عثمان ى از اروپا، به دست داده است.
در خلال قرن يازدهم پيشروى مسيحيت در غرب، مركز و شرق مديترانه روابط جديدى را عليه اسلام شكل داد. بيش از دو قرن فرنگىها و مسلمانان در تماس نزديك و منظم با يكديگر - بيشتر در نبرد، تجارت، روابط سياسى و حتى گاه اتحاد - بودند. اكنون شناخت فرنگىها و سرزمينش ان براى مسلمانان تنها حاصل كنجكاوى عقلانى نبود، بلكه ضرورت عملى نيز داشت؛ از اينرو بسيار قابل ملاحظه است كه ببينيم مسلمانان همچنان توجه اندكى به فرنگىها نمودند. در شرق، وقايعنگاران مسلمان مطالب بيشترى براى گفتن دربارهى اقدامات نظامى و - در مقياسى ك وچكتر - سياسى صليبيانى كه مسلمانان معمولاً آنان را افرنج مىخواندند، داشتند، ليكن آنان هم علاقهى بسيار اندكى به مسائل داخلى دولتهاى صليبى و نيز تفاوتهاى ميان ملتهاى گوناگون صليبى نشان مىدادند و هيچ علاقهاى به خاستگاه ايشان و علت حملهشان به [سرزمي نهاى اسلامى] از خود ابراز نمىكردند. افرادى چون ابن جبير و اسامة بن مُنقِذ برداشتهاى شخصى از تماس مسلمانان و صليبىها در شرق مطرح نمودند، اما اين افراد استثنا بودند و تأثيرى بر نويسندگان دورههاى بعد نگذاشتند. تنها يك كتاب را ذكر كردهاند كه چنين نشان مىدهد كه گزارشى است از «فرنگىهايى كه در اين روزگار به سرزمينهاى اسلام آمدهاند»؛ اين كتاب نوشتهى حمدان بن عبدالرحيم الاثاربى، از نويسندگان قرن ششم قمرى / دوازدهم ميلادى است.19 مانند هميشه اين كتاب حتى به شكل منقول نيز باقى نمانده است. رشد اصلى شناخت مسلمانان نسبت به اروپا از شرق صورت نپذيرفت، بلكه از غربِ [اسلامى] و آن هم نويسندگان اندلسى، صقّلى و افريقى، مانند ابوعبيد بكرى، الادريسى، ابن سعيد و ابن عبدالمنعم الحميرى شكل يافت. اين مؤلفان اطلاعات جغرافيايى كاملتر و دقيقترى را فراهم نمودند كه اساس بيشتر گزارشهاى شرقى متأخرى را كه به زبان عربى است، تشكيل مىدهد.
نخستين اثر موجود اسلامى در باب تاريخ فرنگ - جداى از فهرست شاهان مسعودى - فهرستى است كه [خواجه] رشيدالدين [فضل اللَّه همدانى] در تاريخ عمومى خويش، جامع التواريخ فراهم آورده است. مخبر او جهانگردى فرنگى و احتمالاً، راهبى بود كه ايلچى درگاه پاپ در دربار ايلخانان مغول ايران بود. رشيدالدين از طريق او توانست از كتاب يك وقايعنگار اروپايى كه يان او را مارتين تروپويى(martin of troppau) معرفى مىكند استفاده نمايد. اين وقايعنگار به مارتين پولونو(martin polonus) (م 1278 م) نيز شهرت دارد. رشيدالدين توانست از اي ن منبع كه با اطلاعات شفاهى تكميل شده بود، تاريخى مختصر از امپراتوران دوم مقدس تا البرت اول (albert i) و از پاپها تا بِنديكْت يازدهم(benedict xi) گرد آورد؛ هر دو فهرست به درستى [آنها را] همان گونه كه در آن روزگار مىزيستهاند، وصف مىكند.
به نظر مىرسد كه جداى از ديگر آثار مشابه يا مبتنى بر جامع التواريخ، هيچ مؤلف مسلمان ديگرى تا قرن 10 قمرى / 16 ميلادى دربارهى فرنگ چيزى ننوشته باشد. حتى ابن خلدون آگاه هم مطالب اندكى در باب اروپاى مسيحى ابراز مىنمايد. او صرفاً، با احتياطى آشكار مىگويد در اين اواخر شنيده است كه علوم فلسفى در آن نواحى رونق گرفته است، ولى خداوند به آنچه در آنجا مىگذرد آگاهتر است.20 در دورههاى اوليه بىترديد مسلمانان دلايل درستى در خوددارى از ابراز همان توجه علمىاى كه به يونانيان، ايرانيان و هنديان مبذول مىكردند، ن سبت به فرنگىها داشتند. اما در قرن هشتم قمرى / چهاردهم ميلادى اين رويكرد به طور خطرناكى منسوخ گرديد. حتى رشد سريع روابط تجارى و سياسى پديد آمده پس از جنگهاى صليبى هم عملاً علاقهى محدودى را ايجاد كرد. در حدود 741 قمرى / 1340 ميلادى شهابالدين العمرى دو شاه غربى يعنى پادشاه اسپانيا و فرانسه را در فهرست شاهانى ذكر مىكند كه با سلطان مصر مكاتبه داشتهاند، به علاوهى جزئياتى اندك، همراه عنوان درست و رسمِ مخاطب قرار دادن هر كدام از آنها. در نسخهى تجديد نظر شدهى بعدى با عنوان «تثقيف»، چند نام ديگر افزوده ش د، اما قلقشندى فهرستى بسيار كاملتر از دولتها و حاكمان اروپايى ارائه مىكند كه حاوى اطلاعاتى در مورد هر كدام از آنهاست.21
عثمانىها از ديرباز با گروههاى گوناگون فرنگى، اعم از بازرگانان، دشمنان، همسايگان و سفيران سياسى رابطه داشتند. آنان در يونان اميرنشينهاى فرنگى را تسخير و به سال 1444 در وارنا(varna) شواليههاى فرنگى را اسير كردند و در جامههاى با شكوهشان در سراسر سرزمي نهاى اسلامى تا هرات به نمايش درآوردند.22 در قرن شانزدهم آنان روابط گسترده و پيچيدهاى با دولتهاى اروپايى داشتند. علايق عثمانىها به اروپاى مسيحى تا همه جانبه بودن بسيار فاصله داشت، به طور قابل ملاحظهاى از علايق ملل مسلمان اوليه بيشتر بود. اين علايق د ر اثر تماسهاى نزديكتر، سرازير شدن جهانگردان و نومسلمانان اروپايى به جهان اسلام و گاه در اثر بروز آگاهى فزايندهى عثمانى از قدرت و ثروت اروپا فزونى يافت.
يك حالت از اين علايق، مطالعهى تاريخ اروپاست كه در عين محدوديت قلمرو و تأثير، مىتواند نشان دهندهى تغيير در بىتوجهى تقريباً كامل دورههاى اوليه باشد. به سال 580 قمرى / 1572 ميلادى دو نويسنده كه يكى از آنها مترجم و ديگرى كاتب بود، به فرمان رييس افندى ف ريدون بك [مدخل] تحريرى تركى از تاريخ فرانسه از فارامون اسطورهاى(legendary faramund) تا سال 1560 ميلادى فراهم ساختند. اين تحرير به شكل نسخهى خطى منحصر به فردى موجود است.


Comment