Who Are We? (Ghome Irani)

[donsaeid]

ما كيستيم؟(گفتاري در باب هويت قوم ايراني)



هرگاه سخن از «هويت» و «فرهنگ» در چارچوب جامعه ايران به ميان مي*آيد، به ويژه در سطح نخبگان، بيش*ترين مناقشه بر سر افزودن وصف*هاي «ملي» و «ديني» در مي*گيرد. گروهي هر دو را به صورت مركب و گاهي با اندكي جرح و تعديل در توصيف آن به كار مي*برند.


چكيده:

در جامعه ابتدايي ايران، چيزي به نام «امت واحد» و «ملت ايران» مفهومي نداشت. سلسله*هاي ايراني مردم را «فرد فرد» مي*ديدند. فرديت، به معني فرد*انگاري كل افراد جامعه است، در قالب افرادي بي*اراده و مطيع؛ به مثابه تك*تك گوسپندان يك رمه. اساس مفهوم «رعيت» نيز همين معناست. و فرق «رعيت يا رعايا» با «ملت» نيز در همين نكته است. «رعيت» «مجموعه افراد» است در خدمت حكومت، اما «امت» يك واقعيت يكپارچه است و «جمع*بودن و تكثرِ» آنان شديداً موضوعيت پيدا مي*كند. اسطورة «امت واحد يا واحده» در فرهنگ اسلامي نيز از همين تفاوت نگاه برمي*خيزد. قصد ارزشگذاري در ميان نيست وهمانطور كه گفته خواهد آمد همه چيز را بايد به صورت كلان و يكپارچه در نظر گرفت و همه جزءها را هم داخل معركه نمود. عملكرد*هاي بد و جلوه*هاي زشت و كژانديشانه*اي در تاريخ اين سرزمين حتي در طلائي*ترين دوران*ها بر رشد «كيستي» قوم ما اثر گذارده است.
يكي از اين كژمداري*ها، غفلت سنگين قوم ايراني در برابر تحولاتي عظيمي بود كه در مغرب*زمين به منصه ظهور مي*رسيد. درست همانند سيلابي ناگزير كه از كوهساران جدا مي*گشت و با سرعتي شگرف سنگ*هاي سترگي را كه ساليان طولاني با صلابت و شكوه بر كوهستان حكم رانده بودند از سر راه بر مي*داشت؛ سيلابي به نام «مدرنيسم»...؛ اين غفلت آنچنان سنگين بود كه حتي تا رسيدن آن امواج خروشان به ساحل آسايش اين قوم كمتر كسي از آن آگاهي به دست آورده بود.
مدرنيسم نگاهي متفاوت و بي*سابقه به جهان هستي داشت. نگاهي كه آمده بود تا يكبار ديگر قوم ما را در برابر چالشي بزرگ و بي*سابقه*تر از پيش قرار دهد. قوم ايراني در پي روبرويي با امواج بناگاهان مدرنيسم اكنون بيش از صد سال است كه هراسناك به دنبال «كيستي» خود به هر سوي مي*نگرد و مانند غريقي نااميد به هر خاشاكي دست مي*يازد تا راه خلاصي بجويد.
روان جمعي اين قوم بسيار خسته شده است. اما اكنون تجدد و مدرنيسم خود نيز به مشكلات بزرگي برخورده است و اين مسئله با ظهور پست*مدرنيست*ها بيشتر روشن شد*ه*است. پيشقراولان تجددخواهي و مدرنيسم براي خروج از بحران*هايي كه برايشان به وجود آمده است چه خواهند كرد؟ ما چه مي*كنيم؟

هرگاه سخن از «هويت» و «فرهنگ» در چارچوب جامعه ايران به ميان مي*آيد، به ويژه در سطح نخبگان، بيش*ترين مناقشه بر سر افزودن وصف*هاي «ملي» و «ديني» در مي*گيرد. گروهي هر دو را به صورت مركب و گاهي با اندكي جرح و تعديل در توصيف آن به كار مي*برند. (به عنوان مثال تشكل سياسي*اي كه خود را «ملي-مذهبي» مي*نامد از اين دسته است) و دو گروه ديگر، اين هم*نشيني را بر نتافته و هر كدام با نفي يكي و اتخاذ ديگري در مقام تبيين و توصيف آن برمي*آيند. اين*گونه مناقشات در جوامع اسلامي ديگر، كه باورهاي اعتقادي مشتركي هم با ما دارند كم*رنگ*تر است. چرا كه اين هر دو مؤلفه به*شكلي تفكيك*ناپذير در ساختار فرهنگي آن جوامع ممزوج شده است و به طور معمول جامعه و فرهنگ خود را خاستگاهي مي*دانند كه دين از بطن آن برخاسته، رشد كرده و بسط يافته است. اما جامعه ايران تجربه*اي متفاوت*تر را در زمينه «تغيير بنيادين بينش اجتماعي- فرهنگي خود» آزموده است. اين تغيير آنگونه بنيادين است كه تاريخ اين سرزمين را به دو دوره مهم (ايران پيش از اسلام و پس از اسلام) تقسيم نموده*است.

ايراني مسلمان در جست*وجوي «كيستي»

در سرزمين ايران برآيند برخورد و تضارب دو نظام فرهنگي در چهارده سده پيش، نظام سومي بود كه امروز با مختصاتي متمايز از ساير نظام*هاي متناظر، تعريف و شناخته مي*شود. اين نظام جديد در دوره تاريخي تازه خود داراي گنجينه*اي پربار از آموزه*هاي متعالي شد كه توانسته بود دست*كم در حوزه تعهدات فرهنگي خود، نيازهاي روح تشنه*اي را پاسخ گويد كه بر طبق اعتقاداتش تبعيديِ عالمي* برتر و متعالي*تر است بر پهنه خاك، و اين فرصت در اختيار او نهاده شده تا با بازپروري روح طغيانگرش به موطن پيشين رجعت نمايد. ادبيات كه آيينه تمام*نماي باورها، دغدغه*ها و دلمشغولي*هاي هر قوم و ملتي است در تمام اين مدت در خدمت روان ملول و رنجور بزرگان اين قوم بوده و هر كدام به فراخور حال خويش دريچه*اي از روشنايي را بر دل جامعه باز نموده*اند. در زبان سربسته اين بزرگان، اين روح آزمند گاه در جلوة «پهلوان»-ي عيار ظاهر مي*شود كه در ستيز با نيروهاي اهريمني كه بازنموني از نفس چموش و سركش خويشتن انسان است مسيري پرمهلكه را طي مي*كند و بر او نصرت مي*يابد، و گاه «ني» بريده از نيستاني است كه با نغمه*هاي پرسوز و گداز «روزگار وصل خويش» را باز مي*جويد. زماني نيز درانديشه مواج حكيمي متبلور است كه در «حيرت»-ي شيرين از سر تفكري عميق نسبت به «ماجرا»ي خويش در اين جهان فرو مي*رود. زماني نيز «رندي فرزانه» است كه در سينة مشروح وي كلام وحي جا دارد كه از قِبَلِ آن، حماسه و تغزل و عرفان را به*هم آميخته است. و زماني نيز...؛ هويتي با مختصات فوق محصول تجربه دوهزار و اندي ساله* حيات مدني است و شناخت *آن مستلزم معرفت يافتن به عوامل توانمند*ي*ها و كاستي*هاي فراروي آن است.

نقطه پيوند

ورود اسلام به ايران نقطه پيوندي در تاريخ اين تمدن بود و دوره پيش از آن آنقدر متمايز هست كه شايستگي داشته باشد به*طور ويژه*اي مورد كنكاش و امعان نظر قرار گيرد.

دوران جهان باستان هرچند داراي تجارب ارزنده*اي از حيات مدني بود، اما تحت تأثير عواملي چند از جمله نوپابودن آن*ها و داشتن سيستم*هاي بسته زمامداري (توتاليتر) در سير خود به سوي آرمان*شهر مطلوب هنوز راه درازي در پيش داشت. اين وضعيت كمابيش بر كل دنياي آن روزگار جاري و ساري بود. در آستانه ظهور اسلام اروپا كه بخش عمده آن در سيطره تمدن مسيحي روم بود دوران فترت رو به انحطاط خود را تازه آغاز مي*نمود كه بعدها به هزاره قرون وسطي يا سده*هاي ميانه معروف گشت. (چه بسا اگر امپراطوري ايران در اواخر قرن هفتم پس از ميلاد با پديده اسلام مواجه نمي*شد مسير ديگري مي*يافت و امكان بسيار زيادي وجود داشت كه تحت نفوذ امپراطوري بيزانس به مسيحيت بگرايد.)

پيشگام در جست*وجوي حقيقت

در حالي كه در مشرق*زمين وضعيتي متفاوت در مرحله تكوين بود. اسلام در بسياري از سرزمين*ها گسترش يافته و با روح علم*دوستي*اي كه در ذات اين مكتب موجود بود خيزش علمي* بزرگي را موجب شده بود. خصوصا با ظهور نهضت ترجمه كه بدلايلي از سوي دستگاه خلافت عباسيان نيز پشتيباني مي*شد، سيل عظيمي از معارف فلسفي و ميراث فكري يونان باستان به مجامع علمي اين ممالك سرازير شد و بر شكوفايي دانش و غناي علمي دانشمندان مسلمان افزوده گشت. ظهور بزرگاني چون فارابي، ابن*سينا، ابن*خلدون و بسياري از انديشمندان و متفكران كه از متن اين تحول عظيم بر*آمدند مرهون تلاش*هاي پيشگامان اين نهضت خاموش و عظيم است. اين دستاورد بزرگ در قرن*هاي بعد بدان پايه و مايه رسيد كه بخشي عمده*اي از خوراك علمي و تغذيه فكري اروپاييان را از ترجمه آثار علمي* مسلمانان تأمين مي*نمو

[donsaeid]

موانع محيطي


در اين ميان چند مشكل بيروني و محيطي (و نه دروني و ذاتي) بر سر راه بود تا بدون دغدغه هسته*هاي اوليه و بنيادين تمدن اسلامي با صحت و سلامت پي*ريزي شود. اسلام از سرزميني برخاسته بود كه يكي از بدوي*ترين گونه*هاي حيات اجتماعي را تجربه مي*كرد. سرزمين خشك و كم**استعداد حجاز (از حيث زندگي نباتي)، تمام دنياي آنها را تشكيل مي*داد كه در خُلق و خوي*شان نيز بي*تأثير نبود. آنان تنها اندك ارتباط تجاري محدود با شام و يا جوامع شمال آفريقا داشتند و اين اندك نيز كمتر دستاوردي از جنس فكر و انديشه به*همراه داشت. اين دوران در تاريخ سرزمين عربستان به دوره «جاهليت» موسوم است. خداوند براي نخستين بار آن دوره را به اين نام خوانده است و هيچ جامعه ديگر نه پيش و نه پس از آن به اين نام خوانده نشده است كه حاكي از بارز بودن جاهلانگي در مورد آن اجتماع است. البته با ظهور اسلام در جهت زدودن زنگار كژانديشي و بدويّت از چهره آن جامعه با تلاش*هاي پيامبر نستوه اسلام گام*هاي بسيار بلندي برداشته شد. اين مسئله آن*جا اهميت پيدا مي*كرد كه آيين جديد در پي آن بود تا فراسوي مرزهاي شبه جزيره صادر شود. اين صدور در غيبت شخص پيامبر اكرم از عرصه مديريت اجتماعي_ سياسي جامعه نوپاي اسلامي (و به باور شيعه، غيبت جانشين راستين او از اين عرصه) آغاز مي*گرديد. خطري بزرگ در مسير عرضه اين آيين در سطح جهان بود. اين نقيصه با وجود «قرآن» كلام مكتوب الهي و ميراث بكر و جاويد پيامبر تا حد زيادي مرتفع شده*بود اما هنوز موانعي جدي بر سر راه بود. صرف* نظر از مباحث كلامي بر سر چيستي واقعيت عيني قرآن و نزاع بر سر «حدوث و قِدَم» آن، قرآن يك عينيت خارجي ملموس دارد كه به صورت متني (قابل تفسير) است در قالب يك زبان (نيازمند ترجمه.) بخش عمده*اي از مسئوليت رفع اين نيازمندي برعهده مبلغان آن بود. از آنجا كه مبلغان افرادي يك*دل و يك*دست نبودند هر كس به فراخور تعلقي كه به هر يك از فرقه*ها و نحله*ها داشت، تفسير خويش را ارائه مي*داد.

مشكل ديگر اين واقعيت بود كه براي دنيايي كه پيامبر را نديده است و براي نخستين بار با آيين او روبه*رو مي*شود -*از آن جهت كه بستر ذهن او خالي از تعاليم اوست- «منش و بينش» جامعه*اي كه مهد آن آيين بوده و دين جديد در بستر آن نضج گرفته و قوام يافته است در شكل*گيري ذهني او و نحوه باورمندي او نسبت به آن دين، تعيين*كننده بود.

يك دوگانه متناقض: موكب همايوني، سوار ساده

اما از سوي ديگر در وراي اين نگاه سلبي و با نگرشي ايجابي به اين وقايع، چشم*اندازهاي روشني در پرتو اين طليعه به* چشم مي*خورد. كساني كه تا چندي قبل بر سر حقيرترين موضوعات ممكن، ساليان طولاني با يكديگر در جنگ و ستيز مي*شدند اكنون در سايه روح برابري و برادري و گذشت و ايثار كه با دم رحماني پيامبر در آنان دميده شده بود چنان منزلتي يافته بودند كه در سرزمين*هاي فتح*شده با كمترين *مقاومت روبه*رو مي*گشتند. گفته*اند به هنگام ورود مسلمانان به فلسطين، مردم از اينكه مي*ديدند سرداران سپاه اسلام و سربازان خرد در يك مرتبه و منزلت قرار دارند، به آيين سپاه فاتح متمايل گرديده و بدون خونريزي اسلام آورده *بودند. در ايران كه خاطره حكمرانان جبار بويژه ساسانيان در ذهن*ها بود و اختلاف طبقاتي و تبعيض در بالاترين سطح خود اعمال مي*شد طبيعي بود كه مردم شهر مدائن شخصيتي مانند سلمان فارسي را با حكم استانداري ولايت عراق كه از سوي امام* علي به وي تنفيذ شده بود به*جا نياورند و او كه سوار بر چارپايي آرام آرام به دروازه شهر نزديك مي*شد با جمعيتي مواجه شود كه با ذهنيت به* جا مانده از دوره ساسانيان براي استقبال از موكب همايوني فرماندار جديد تجمع نموده*اند. ايرانيان با مشاهده اين رفتارهاي ارزشمند مانند اين بود كه تمام سخنان آرماني را كه در سخنان زردشت از زبان مغان و روحانيان شنيده بودند، در تعاليم اسلام و در رفتار مسلمانان مي*يافتند. اصول سه*گانه زردشت حول محور نيكي مي*گشت و اصول آن كاملا اخلاقي و غيرتحكم*آميز بود. اين آيين كه بر سر آسماني بودن آن بحث*هاي فراواني بوده و هست در زمان حكومت ساسانيان به*شدت دولتي شده بود و اين امر زمينه پذيرش آييني همچون اسلام را از سوي ايرانيان كه عدالت اجتماعي سرلوحه آموزه*هاي آن بود بسي آسان*تر مي*نمود.

كنش*ها و واكنش*ها

جامعه ايران با پذيرش اسلام آرام آرام جايگاهي مهم در پي*ريزي شالوده تمدن بزرگ اسلامي به*دست آورد. آنان خيلي زود با اين آيين خو گرفتند و مانند آن بود كه اين دين سالياني دراز مسلك آباء و اجدادي ايشان بوده است. حكومت ايران در اين دوره با يك دگرگوني تحت سيطره حاكمان شام و پس از آن خلفاي بغداد قرار گرفت. تفكر برتري عرب بر عجم با اين استدلال انحرافي كه اسلام از آن ميان برخاسته است به*خصوص توسط امويان ترويج و اعمال مي*شد. اين مسئله در بين ايرانيان موجب شكل*گيري گرايش*هاي آشكار و پنهان به سوي جريان مخالف وضع حاكم يعني علويان و بالطبع رهبران آنها امامان شيعه شد. پيدايش فرقه*هايي نظير شعوبيه در ايران كه با تكيه بر يكي از آيات سوره حجرات بر «تقوي*محوري» تأكيد داشت، بر اثر همين فشارها بود. در حدود دو قرن بعد «ترك»ها كه اقوامي غيرايراني بودند ابتدا بر خراسان و ماوارءالنهر و سپس بخش*هاي مركزي مسلط شدند و تا زمان حمله مغول*ها قدرت را در ايران در دست داشتند. غزنويان با آنكه حكومت مقتدري داشتند به علت مصلحت*انديشي*هايي خود را هوادار خليفه بغداد وانمود مي*كردند تا تحت حمايت*هاي خليفه پيامبر و به*نام جهاد عليه كفار، هر از گاهي كه بوي جواهرات معابد و بتكده*هاي هندوستان مشام شاه را تحريك كند با خيالي آسوده به آنجا لشكركشي كند. شرح جنايات و خونريزي*هاي لشكر محمود هنگام غارت معبد سومنات، در يكي از قصايد فرخي سيستاني با مطلع «فسانه گشت و كهن شد حديث اسكندر...» در فضايي به شدت متملقانه با ذكر جزئيات به خوبي ترسيم شده است.

غزنويان چيزي به* نام تعصب ايراني**بودن در وجودشان نبود، چرا كه واقعاً ايراني نبودند، لذا بنا به مصالحي كه پيشتر نيز گفته آمد نوعي گرايش به عرب*مآبي از نوع نژادپرستانه*اش را در جامعه تبليغ كرده و مي*گستراندند. اين رويكرد انگيزه بروز واكنش*هايي از سوي برخي مي*شد و در مقابل اين تحقيرها عده*اي درصدد احياي روح و مليت ايراني و اقتدار و شكوه ايران باستان برآمدند كه روزگاري امپراطوري بزرگي بود كه گستره فرمانش از دامنه*هاي فلات تبت آغاز مي*شد و تا دروازه**هاي يونان و روم و قسمتي از آفريقا (مصر) پيش مي*رفت. شكوه و هيمنه و روح پهلوان و عزتمند يلان باستاني، نزد روشنفكراني كه در دوره سيطره تركان بر ايران در فضاي مسموم سياسي اجتماعي مُلك ايران*زمين نفس مي*كشيدند تبديل به نوستالژي حسرت*برانگيزي گشته بود. فردوسي از سرآمدان اين جنبش به شمار مي*آيد و شاهنامه او حاصل تحولات اجتماعي_ سياسي مزبور در آن برهه از سرگذشت سرزمين ماست كه به شهادت تاريخ با بي*مهري حاكمان غزنه روبه*رو شد و حتي فردوسي به دستاويز اين اتهام كه مدح گبران را كرده است با خطر مرگ و اعدام مواجه بود و فقط پايگاه اجتماعي او در طراز يك حكيم فرزانه بود كه وي را در برابر اين تهديد مصون مي*داشت. اين دهقان بزرگ*زاده طوس خود يك شيعه*مذهب بود. كتاب وي تنها بر آنان كه اسلام را دستاويزي بر تفاخر عرب بر عجم قرار داده*بودند گران مي*آمد و اين با روح اسلام كه معيار كرامت انسان*ها را فقط تقوا و كردار پسنديده مي*دانست مغاير بود.

[donsaeid]

«كيستي*» ما در هزاره سوم



اگر براي واژه* «ماهيت»، كلمه «چيستي» يك معادل پذيرفته*شده و جا افتاده باشد، من نيز بهتر مي بينم در نوشته*هايم به*جاي واژه نافرم و گنگ «هويت»، واژه مترادف «كيستي» را به كار ببرم.

در روزگار كنوني كه ما در آن زيست مي*كنيم وضعي ديگرگونه پديد آمده*است. اينك (كيستي) يا (هويتي) به نام «ايران و ايراني» به هزارة سوم از حيات مدني خويش نزديك مي*شود. اين «كيستي» از كليت زندگي متمدنانه*اي كه با پيدايش نخستين دولت*شهرها و يا دولت*هاي فراگير در جايي كه در نقشه* جغرافيا ايران خوانده مي*شود، به*دست آمده است.

يكپارچه ديدن «كيستي»

هر كيستي*اي داراي *گونه*اي يكپارچگي و كلّيت است و به تبع آن، كيستيِ ما نيز نمي*تواند جدا از اين «يكپارچگي» سنجيده و ديده شود. تشريح يك پديده يكپارچه به اجزاء و مؤلفه*هايش، نيازمند رعايت ظرافت*هايي است كه بي*وجود* آن رعايت*ها، حاصلي كه از تجزيه*ها و تشريح*ها به دست مي*آيد چيزي زمخت و بي*رگ-و-پي خواهد بود. به بيان ساده مي*توان اينگونه گفت كه هر اتفاقي كه در درازناي عمر يك قوم روي مي*دهد نشان*دهنده اين است كه آن قوم همين اندازه شايستگي را دارا بوده است. حال بعدها مي*خواهد فرخندگي و خوبي آن پديده آشكار گردد يا مي*خواهد نافرخندگي و بدي* آن بر همگان معلوم شود. هر معلولي از علتي زاده مي*گردد و هر سنتز(كنش)ي *آنتي*تز(واكنش) خود را مي*سازد. هر تغيير و تحولي كه در راستاي «كيستي» قوم ايراني صورت گرفته است محصول ظرفيت*ها، توانايي*ها، داشته*ها و نداشته*هاي او بوده است. شايسته نيست كه وي موقعيت خود را در زماني خاص كه شرايطي ويژه را گردن نهاده و پذيرفته است، نفي و انكار كند و نسبت به ناتوانمندي*هاي خود دچار توهمِ توانمندي گردد.

زبان فارسي و هويت ما

در مقال و مجالي فراخ*تر همين ارزيابي را درباره زبان فارسي نيز مي توان كرد. زبان فارسي يا زبان پارسي همان «زبان پهله*اي(پهلوي)»* نيست كه مقاديري لغت تازي به آن ريخته و مخلوطي به نام زبان پارسي از آن درست شده*باشد. مخلوطي كه بتوان با پرويزَن* (بخوانيد غربال) دلسوختگان زبان فارسي كه سوراخ*هايش فقط براي بيختن* (بخوانيد غربال كردن) واژه*هاي عربي حساس است، زباني داشت پارسيِ پارسي.
ورود لغت*هاي عربي بخشي از «كيستي»* زبان فارسي را ساخته*است. اگر در تاريخ اين زبان متني مانند شاهنامه فردوسي موجود است كه واژه*هاي عربي در كل سي*هزار بيت آن به گفته خود سُراينده*اش كمتر از انگشتان دست است، به دليل اين است كه زبان در طول تاريخ حيات خود از تمام ظرفيت*ها و توانايي*هايش به يكباره رو نمي*كند بلكه آنها را به تدريج و به اقتضاي نياز روح جمعي قوم متكلم*اش ظاهر مي*كند، بعضي واژه*ها و تعبيرات را از دايره استعمال خارج مي*سازد، مثلاً همين كلمه بيختن. و برخي ديگر را نيز از لحاظ كاربري تغيير مي*دهد، مانند واژه*هايي نظير «دولت» كه در گذشته به معني ثروت و مكنت بود و امروزه بيشتر به معني حاكميت است، و «ملت» كه در گذشته به معني دين و آيين بود و اكنون به معني امت بكار مي*رود. و كلماتي از قبيل دستگاه، دفتر، مكتب و... و بعضي از كلمات و تركيب*هاي تازه را مي*سازد؛ مثل ماهواره، شهروند، دستگاه گوارش، آموزه، ... بنابراين نمي توان پارسي شاهنامه*اي را به عنوان نسخه*اي براي به كاربردن فارسي ناب پيچيد.
پذيرش تغييرات زباني در زمان و در متن فرهنگ قومي صورت مي*گيرد و يك تغييرِ ضروري، گريزناپذير و لازم است. همچنانكه تا ضرورت فرهنگي و ملي و زباني ما نطلبد هيچ قدرت و هيچ سياستگذار فرهنگي و غيرفرهنگي*اي نخواهد توانست به عنوان مثال دو واژه «پرويزن» و «بيختن» را كه من پيشتر به كار بردم دوباره به قلمرو كاربردي زبان فارسي بازگرداند. اكنون طرح اين سوال بسيار مناسب است كه آيا در زمانه ما مردم ايران (چه عامه و چه نخبگان) حاضرند به زبان شاهنامه فردوسي يا تاريخ بيهقي سخن بگويند يا چيز بنويسند؟!

تسليم سياسي نمي*توانست فرهنگ*ساز باشد

ناسيوناليسم *ايراني هميشه به*تنهايي به محكمه مي*رود و همواره از «هجوم» اسلام و فرهنگ عربي سخن به ميان مي*آورد، اما از «پذيرش و تسليم» نياكان ايراني*مان در برابر آن حرفي و حديثي نمي*گويد. پذيرش اسلام از سوي ايرانيان تنها يك تسليم سياسي نبود. چون تسليم سياسي هرگز نمي*تواند فرهنگ*ساز باشد. هرچند ممكن است در ترقي فرهنگ بومي* براي مدتي وقفه ايجاد كند. همچنان*كه يورش مغولان نتوانست ويرانگر فرهنگ سرزمين*هاي اسلامي باشد. حتي زمامداران مغول* در ايران كه بخشي از امپراطوري عظيم مغولستان به*شمار مي*رفت، (مانند غازان*خان) تحت تأثير فرهنگ بارور اسلامي* پس از مدتي مسلمان شدند و دانشمندان و حكيماني چون خواجه نظام*الملك را به صدارت و وزارت حكومت خود برگزيدند. البته اين تغيير در آنها آنگونه نبود كه يك زمامدار خونخوار مغول را تبديل به فرزانه*اي حكيم و دانش*دوست و فرهنگ*پرور نمايد. غرض ذكر اين نكته بود كه «كيستي» -يعني هر هويتي- كه در درون خودش غنايي داشته باشد، بيدي نخواهد بود كه از تندباد حوادثي كه سياستمداران تاريخ رقم مي*زنند بلرزد. پس مي*توان دريافت هر چيزي كه از جنس فرهنگ باشد، كالايي نيست كه بتوان آن را تدوين و بسته*بندي كرد و يا اينكه بتوان آن را صادر نمود؛ خاصه اينكه ابزار اين صدور هم زور و اسلحه باشد.

«امت واحد» جايگزين «رعايا»

تنها بخشي از چشم*انداز جامعه ايران را در زمان زمامداري يزدگرد سوم تصور نماييد. حكومتي را در بگيريد كه حق تحصيل دانش و سواد را فقط مختص طبقه اشراف و شاهزادگان مي*داند كه از اثرات شوم آن بي*سوادي عامه مردم است و درباره زردشت تنها از زبان موبدان دربار ساساني چيزهايي شنفته*اند و آتش را پديده مقدسي مي*دانند؛ همين و بس. مردم پيوسته اين واقعيت را با پوست و گوشت لمس مي*كردند كه با كشيدن بار ماليات سنگين حكومتي، خرج جنگ*هاي طولاني و خسته*كننده دو امپراطوري بزرگ ايران و روم را از دسترنج خود مي*پردازند. حال با همه اين اوصاف وقتي استاندار يكي از مهم*ترين ولايات ايران كه كاخ افسانه*اي تيسفونش هنوز سر بر عرش مي*سايد و خاطره ساكنان اشرافي*اش در خاطره*هاست، يكه و تنها سوار بر چارپايي خسته به شهر وارد مي*شود و در دارالاماره مي*نشيند، آيا نبايد بر مذاق مردمي* اينچنين، خوش آيد؟ در جامعه ابتدايي آن روزگار ايران، چيزي به نام «امت واحد» و «ملت ايران» مفهومي نداشت. سلسله*هاي ايراني مردم را «فرد فرد» مي*ديدند. فرديتي كه مخصوص جوامع ابتدايي است. اين فرديت با آنچه در دنياي جديد با عنوان فردگرايي شناخته شده است فرق دارد چرا كه در آن، فردگرايي به معني اصالت*داشتن هر يك از افراد جامعه است و فرديت در تعريف ابتدايي آن، به معني فرد*انگاري كل افراد جامعه است، در قالب افرادي بي*اراده و مطيع؛ به مثابه تك*تك گوسپندان يك رمه. اساس مفهوم «رعيت» نيز همين معناست. و فرق «رعيت يا رعايا» با «ملت» نيز در همين نكته است. «رعيت» «مجموعه افراد» است در خدمت حكومت، اما «امت» يك واقعيت يكپارچه است و «جمع*بودن و تكثرِ» آنان شديداً موضوعيت پيدا مي*كند. اسطورة «امت واحد يا واحده» در فرهنگ اسلامي نيز از همين تفاوت نگاه برمي*خيزد. قصد ارزشگذاري در ميان نيست و مقصود اين نوشتار آن نيست كه بگويد هرچه خوبي آمد جاي هرچه بدي را گرفت و يا بالعكس. همانطور كه گفته آمد همه چيز را بايد به صورت كلان و يكپارچه در نظر گرفت و همه جزءها را هم داخل معركه نمود. عملكرد*هاي بد و جلوه*هاي زشت و كژانديشانه*اي در تاريخ اين سرزمين حتي در طلائي*ترين دوران*ها بر رشد «كيستي» قوم ما اثر گذارده است.

غفلت تاريخي قوم ما در برابر مدرنيزاسيون

يكي از اين كژمداري*ها، غفلت سنگين قوم ايراني در برابر تحولاتي عظيمي بود كه در مغرب*زمين به منصه ظهور مي*رسيد. درست همانند سيلابي ناگزير كه از كوهساران جدا مي*گشت و با سرعتي شگرف سنگ*هاي سترگي را كه ساليان طولاني با صلابت و شكوه بر كوهستان حكم رانده بودند از سر راه بر مي*داشت؛ سيلابي به نام مدرنيسم. اين غفلت آنچنان سنگين بود كه حتي تا رسيدن آن امواج خروشان به ساحل آسايش اين قوم كمتر كسي از آن آگاهي به دست آورده بود. مدرنيسم نگاهي متفاوت و بي*سابقه به جهان هستي داشت. نگاهي كه آمده بود تا يكبار ديگر قوم ما را در برابر چالشي بزرگ و بي*سابقه*تر از پيش قرار دهد.

هراسناك در پي «كيستي»

قوم ايراني در پي روبرويي با امواج بناگاهان مدرنيسم اكنون بيش از صد سال است كه هراسناك به دنبال «كيستي» خود به هر سوي مي*نگرد و مانند غريقي نااميد به هر خاشاكي دست مي*يازد تا راه خلاصي بجويد. درست مثل اين كه آب به آشيانه مورچگان افتاده باشد هر كدام به سويي مي دوند. روان اين قوم بسيار رنجور شده است. او هر از گاه به ماليخوليايي تازه مبتلا مي*شود. يك بار فكر مي*كند غرب او را زده است! چيزي مثل عقرب زدگي يا سن زدگي. بيماري توهم غربزدگي آماج حمله بسياري از بيدارگران و مصلحان مشرق زمين در نيمه دوم قرن بيستم بود و «يك نيم قرن» روان آنان و قومشان را آزار داد. گاه گمان مي*كند اين اقتصاد است كه اجتماع را مي*سازد و در پي آن به ماركسيسم ميل پيدا مي*كند. بار ديگر خيال مي*كند بايد از فرق سر تا نُك پا غربي شود تا به مقصد آمال برسد...

اما اكنون تجدد و مدرنيسم خود نيز به مشكلات بزرگي برخورده است. و اين مسئله با ظهور پست*مدرنيست*ها بيشتر روشن شد*ه**است. پيشقراولان تجددخواهي و مدرنيسم براي خروج از بحران هايي كه برايشان به وجود آمده است چه خواهند كرد؟ ما چه مي*كنيم؟

[donsaeid]

حقوق شهروندايراني از عهد باستان تا امروز



نخستين اعلاميه حقوق بشر در جهان ، درايران باستان و در زمان كوروش بزرگ هخامنشي ، صادرشده است . كوروش ذوالقرنين دراين منشور ، برده داري را ممنوع اعلام كرده و به بازگرداندن همه اسيران و بردگان به سرزمين هاي متبوعشان ، دستورداده است .


اشاره : نوزدهم آذرماه ، پنجاه وچهارمين سالگرد تصويب اعلاميه جهاني حقوق بشر است اين اعلاميه كه منشور رهايي بخش انسانها از قيد و بند ستمگران محسوب مي*شود متضمن برخي از اساسي ترين حقوق فطري انسانهاست . در اين منشور ، بر تساوي انسانها درعرصه هاي علمي ، آموزشي ، فعاليت هاي اجتماعي و اقتصادي وسياسي و… تأكيد شده است . در اين نوشتار ، با بررسي اصول حاكم بر اعلاميه مذكور ، مباني اين اصول را در تاريخ ايران كاوش مي كنيم .

حقوق بشردرايران باستان

نخستين اعلاميه حقوق بشر در جهان ، درايران باستان و در زمان كوروش بزرگ هخامنشي ، صادرشده است . كوروش ذوالقرنين دراين منشور ، برده داري را ممنوع اعلام كرده و به بازگرداندن همه اسيران و بردگان به سرزمين هاي متبوعشان ، دستورداده است . با مطالعه بخشهايي از اين اعلاميه كه به هنگام فتح بابل از سال 550 سال قبل ازميلاد صادر شد مي فهميم كه كوروش بزرگ دست به سنت شكني زده و ازشيوه مرسوم آن زمان كه اعمال سياست زمين سوخته و قتل عام مغلوبين بوده احتراز مي كند و مي گويد :‹‹ سپاهان من ، بدون مزاحمت ، درميان شهر بابل حركت كردند من به هيچ كس اجازه نمي دادم كه سرزمين سومر واكد را دچار هراس كند … من احتياجات بابل وهمه عبادتگاههايش را درنظرداشتم ودربهبود وضعشان كوشيدم . من يوغ ناپسند بابل را برداشتم ، خانه هاي مخروبه آنان را آباد كردم ، من به بدبختي هاي آنان ، پايان بخشيدم .‹‹ درعصر داريوش هخامنشي نيز شاهد يك قانون جامع هستيم كه به ‹‹ دادنامه داريوش ›› شهرت يافته است .
سلسه مقرارت آيين زردشت – كه ونديداد ناميده مي شود . – مبتني برهمين دادنامه است . يكي ازمظاهر حقوق بشر دردوران هخامنشي ، بردباري مذهبي است . داريوش بزرگ ، دادگري وعدالتخواهي را به بهترين شيوه درزمان خودش برقرار كرد ودراين ميان ، ازدادرسان ويژه مسائل دشوار حقوقي ياري مي جست . اوقانون اساسي كشور را برمبناي بردباري ديني ورعايت حقوق اقليتهاي مذهبي ، تدو ين كرده بود ودرنگارش اين قانون، آداب ورسوم وسنتهها وقوانين ومقرارت ملل مغلوب را تاجايي كه به كيان امپراتوري هخامنشي لطمه نمي زد ،لحاظ كرده بود . اوبراي اجراي هرچه بهترقانون اساسي ، شورايي متشكل از دادرسان خانواده شاهنشاهي وموبدان را مسؤول نظارت براجراي قانون قرار داده بود . اين شورا،گزارشهايي را كه ازشهر بانان وايالتهاي امپراتوري اخذ مي كرد به اطلاع پادشاه مي رسانيد . به اين ترتيب را ه برهرگونه اعمال تبعيض نژادي مذهبي ، بسته مي شد وكليه ملل مغلوب باوجود تفاوتهاي نژادي ، مذهبي ، زباني و… باهم داشتند ، تحت لواي امپراتوري هخامنشي ، درصلح وصفا به سرمي بردند واين مرهون سياست تبعيض زدايي حكمرانان وقت بوده است . قرنها بعد است كه دراعلاميه حقوق بشر، چنين حقي براي انسانها به رسميت شناخته شده است . درماده دوم اين اعلاميه آمده است :‹‹ هركس مي تواند بدون هيچ گونه تمايز ، مخصوصا از حيث نژاد ، رنگ ، جنس ، زبان ، مذهب ، عقيده سياسي يا هر عقيده ديگر وهمچنين مليت ، وضع اجتماعي ، ثروت ، ولادت يا هرموقعيت ديگر ، ا زتمام حقوق وكليه آزادي هايي كه دراعلاميه حاضرذكر شده است ، بهره مند گردد. به علاوه هيچ تبعيضي به عمل نخواهد آمد كه مبتني بروضع سياسي ، اداري ، قضايي يا بين الملل كشور يا سرزميني باشد كه شخص با آن تعلق دارد . خواه اين كشور ، مستقل ، تحت قيمومت يا غير خود مختار بوده يا حاكميت آن به شكلي محدود شده باشد .››

[donsaeid]

درعصر هخامنشي ، حق پناهندگي افراد به كشورها ، مراعات مي شد . ماجراي پناهندگي ‹‹ تميستوكل ›› سردار بزرگ يوناني به دربار اردشير هخامنشي نمونه اي ا زاعمال اصل رعايت حق پناهندگي اتباع كشورهاي بيگانه است كه درماده 14 اعلاميه جهاني حقوق بشر برآن تأكيد شده است :

‹‹ هركس حق دارد دربرابر تعقيب ، پناهندگي جست وجو كند ودركشورهاي ديگر ، پناه اختيار كند .››

رعايت حقوق اجتماعي افراد ، يكي ديگر از نمونه هاي تضميني حقوق فطري انسانها وتوجه به حقوق بشر دراين دوران است . دراسناد به دست آمده از تخت جمشيد درلوح هاي معروف به الواح گنجينه ، پرداخت مزد كارگران كه دراملاك شاهنشاهي كار مي كرده اند ، ذكر شده است وحتي براي كارگران ، تسيهلات ويژه اي مانند مرخصي زايمان وجود داشته داشتند وحتي برخي مشاغل مانند كارگاههاي خياطي ، زنان سرگروه كارگران مرد وزن ، بوده اند. قرنها بعد است كه درماده 23 اعلاميه جهاني حقوق بشر ، برشرايط منصفانه ورضايت بخش براي كار ورفع تبيعض افراد در اخذ اجرت مساوي درمقابل كار برابر ، تأكيد شده است .

درزمان اشكانيان نيز برحق اساسي مردم درتعيين سرنوشت سياسي واجتماعي شان ، توجه مي شده است . دراين زمان ، درمجلس شورا وجود داشته است كه يكي متشكل ازشاهزادگان وديگري ا زگردهم آمدن بزرگان قوم ومغان تشكيل مي شد . مجلس مؤسسان كه حاصل جلسات مشترك اين دو مجلس بود ، وظيفه عزل ونصب پادشاه را برعهده داشت . انتخاب حكام ولايات وسرداران نظامي برعهده مجلس شاهزادگان بود . بنابراين حكومت اشكاني مبتني برتمركز زدايي بود وبرمشاركت مردم دراداره اموركشور تأكيد داشت اين امر درماده 21 اعلاميه جهاني حقوق بشر نيز ذكر شده است . اين ماده ، برمشاركت مردم دراداره امور كشور بطورمستقيم يا از طريق نمايندگان منتخب تأكيد كرده است . همچنين اصل تساوي حقوق زوجين كه درماده 16 اعلاميه جهاني بشرتصريح شده ، درعصر اشكاني مراعات مي شده است دراي دوره زن ومرد حق طلاق داشتند ودرصورتي كه زن از افكار همسر خود ناخشنود بود وپاكدامني خود را ثابت مي نمود، مي توانست ازمرد طلاق بگيرد .براي مرد نيز تنها درصورتي كه زن نازا بود يا فاقد بكارت اخلاقي بود ويا به جادوگري مي پرداخت ، حق طلاق منظور مي شد . دردوران ساسانيان نيززن ومرد ، بطورمساوي ا زحقوق اجتماعي وسياسي برخوردار بوده اند . دراين دوره ، زنان نيزمانند مردان حق آموزش وپرورش ، انجام مراسم ديني ومذهبي وحتي داوري وقضاوت را عهده دار بوده اند . حق طلاق براي آنها موجودبود .دراين دوره ، حق فعاليتهاي اقتصادي وسياسي كه بيشترزنان جهان تا چندين سال پيش از آن محروم بوده اند ، منظور مي شد ودرامور سياسي برخي زنان به مقامان بالاي سياسي دست يافتند . در زمينه علوم مذهبي نيززناني وجود داشتند كه درفقه زردشت ، حتي از مردان نيز متبحرتر بودند . دراين دوره ، كودكان نيزحقوق مخصوصي داشتند . اطفال 7تا 8 سال مسؤوليت جزايي نداشتند واز8 سال تا 16 ساله به مجازات تأديبي مي رسيدند .

عصر اسلامي ودوران معاصر

پس ازورود اسلام به ايران بيش ازگذشته به حقوق بشرتوجه شد ونظامي مبتني برتساوي حقوق انسانها ، پايه ريزي شد . دراين نظام هرگونه فاصله طبقاتي نفي شد وتقوي ملاك برتري انسانها شد . بنابراين درحقوق اسلامي ، همه افراد ، اعم اززن ومرد ،پيروجوان ، سياه وسپيد ،داراي حقوق يكسان هستند . آيه شريفه ‹‹ انا خلقنا كم من ذكر وانثي وجعلنا كم شعوبا وقبائل لتعارفوا ان اكرمكم عندالله اتقاكم ›› . برهمين معني تأكيد مي كند .

درحقوق اسلامي ، مهمترين اصل حاكم برحقوق بشر كه ممنوعيت مجازات فاقد اين قصد مجرمانه است ،تأكيد شده است .درحديث ‹‹ رفع القلم ›› عوامل رافعه مسؤوليت كيفري ( خواب ،مستي ، صغر ، جنون ،اجبارو…) مورد توجه قرارگرفته است .بنابراين هزار وچهارصد سال پيش از اينكه مكاتب حقوق جزا وجرم شناسي به اين نتيجه برسندكه مجازات اشخاص منوط به اثبات عنصرمعنوي ومادي جرم است ، درآيين اسلام ، مسؤوليت كيفري اشخاص منوط به احراز قصد مجرمانه شده است .

يكي ديگري از اصول سياسي حقوق بشر كه درعصر اسلامي بدان توجه مي شده است . قاعده ‹‹ لاضررولاضرروزياني درآيين اسلام ، بدون جبران خسارتي كه ديده است به زيان رساننده مراجعه كند وازاوحق قانوني شرعي خويش را مطالبه كند .

درحقوق بشر اسلامي اصل تساوي مجازاتها نيز مراعات مي گردد . بانگاهي به آيات الاحكام جزايي اسلام اين نكته ثابت مي شود كه درهركجاي قرآن براي جرمي مجازات تعيين شده است ، برزن ومرد ، بطوريكسان مجازات اعمال مي شود . براي نمونه آيه شريفه ‹‹ الزانيه والزاني فاجلد ومائه جلده›› برتساوي مجازات شلاق ( صد ضربه )*براي زن ومرد زناكارتأكيد مي كند ويا آيه شريفه ‹‹ السارقه والسارق فاقطعوا ايديهما ›› ناظربراجراي حد قطع دست براي زن ومرد سارق است واز اين حيث ، تفاوتي دراعمال مجازات به دليل تفاوت جنسيت وجود ندارد . تساوي زن ومرد درساير حقوق اجتماعي نيز درآيين اسلام مراعات مي گردد.اصل بيستم قانون اساسي نيز دراين باره مي گويد :‹‹ همه افراد ملت اعم از زن ومرد ، يكسان درحمايت قانون قراردارند واز همه حقوق انساني ، سياسي ، اقتصادي ، اجتماعي وفرهنگي با رعايت موازين اسلام برخوردارند ››.

همه افراد از حقوق اجتماعي بدون درنظرگرفتن تفاوتهايي نژادي ومذهبي وقومي وجنسي ، دراعلاميه جهاني حقوق بشرنيز تأكيد شده است .ماده (7) اعلاميه مذكور ، مي گويد :‹‹ همه دربرابرقانون ›› مساوي هستندوحق دارند بدون تبعيض وبطورمساوي ازحمايت قانون برخوردار شوند … ››

درحقوق اسلامي حق اقامه دعوي براي مردم درقبال تخلفات مقامات دولتي پيش بيني شده است . وجود ديوان مظالم دردوره هاي مختلف كه به شكايات مردم ازكاركنان دولت رسيدگي مي كرد نمونه اي ا زنهادهاي ضامن حقوق بشر درعصر اسلامي است كه درحال حاضر ، ديوان عدالت اداري را مي توان با اندكي مسامحه جايگزين آن دانست . اين نهاد براساس اصل يكصد وهفتاد وسوم قانون اساسي ، ‹‹ به منظور رسيدگي به شكايات تظلمات واعتراضات مردم نسبت به مأمورين ياواحدها يا آيين نامه هاي دولتي واحقاق حقوق آنها … ›› تشكيل شده است كه زيرنظر قوه قضاييه به انجام وظيفه مي پردازد .همچنين ‹‹ سازمان بازرسي كل كشور›› يكي ديگر از نهادهاي ضامن حقوق بشر است كه مستند به اصل يكصد وهفتاد وچهارم قانون اساسي ، برحسن جريان امور واجراي صحيح قوانين دردستگاههاي اداري ، نظارت مي كند .

باتوجه به جميع آنجه گفته شد ، مشخص مي گردد كه درميهن عزيزمان ، اصول حاكم برحقوق بشر ، بالقوه موجود است وبسياري ازحقوق فطري انسانها ، مراعات مي گردد واگرنواقصي به چشم مي آيد ،با تلاش مردم عزيز ونمايندگان محترم مجلس ، مرتفع خواهد شد .