آزادی شاخه نوری بود
که زنی در کوله بارش
فراری داد.
«... من تو اتاق خودمو حبس کردم که کمتر ببينمشون و کمتر دلم برای بدبختی شون بسوزه... بهشون گفتم بعد از پدرم ديگه اين بيا و بروها فايده نداره. اين تجمّل هيچ دردی رو دوا نمی کنه. امّا هر تيکه اين زندگی به بند بند وجودشون بسته شده. کلفتها و نوکرها رو نمی تونن جواب کنن، چون بی باعث و بانی ميشن! دلشون نمياد اسبهای سرطويله رو به مأمورين حکومتی بفروشن، چون اونا بيرحم هستن و اسبها رو زياد شّلاق می زنن!... يک روز و يک ساعت مهمونيهای دوره شونو تغيير نداده ن ... در عوض برای هر تيکه جواهری که می فروشن، سه ساعت تو صندوقخونه گريه می کنن!»

کسی که اين درد دل را می کند، «تاجماه»، شخصيت اصلی نمايشنامه ای است با همين نام که در چهل و دو سال پيش در تهران چاپ شد. شايد آن را نويسنده يکی دوسال پيش از آن تاريخ نوشته بود، يعنی زمانی که خودش هنوز زن جوان بيست و هفت هشت ساله ای بود. «تاجماه» در همين چند جمله سير زوال زندگی اشراف عهد قاجاريه را بيان می کند، و اين زمانی است که حکومت در ايران عوض شده است و روال زندگی اجتماعی هم سير تغيير و تحوّل را آغاز کرده است و «تاجماه» نماينده نسلی است که در اين ميان فدا می شود، زيرا که از يک طرف نمی تواند مقلّد نسل پيش بماند و مطيعانه پيرو سنّتها و مؤمن به ارزشهای آن نسل باشد، و از طرف ديگر خود آن آزادی و تجربه و شجاعتی را که برای ساختن سرنوشتی تازه لازم است، ندارد. آمّا چنانکه از حرفهای او پيداست، آن بينش را دارد که درماندگی و سرگردانی نسل پيش را درک کند و از فکر اينکه خود بايد در اين سرگردانی و درماندگی تباه شود، عذاب بکشد و در اين تنگنای جهنّمی برای خود دنيايی خيالی بسازد و در اين دنيای خيالی زيباييهای همه آرزوهايش را که نمی تواند برای او در زندگی حقيقت پيدا کند، به «مرگ» ببخشد. شخصيت مرد داستان، که عاشق «تاجماه» است و در نمايشنامه فقط با نام «مرد» معرّفی می شود، با اشاره به اين دنيای خيالی و نگران کننده تاجماه، می گويد:
«حالا می فهمم چرا اهل خونه ميگن شما بی وقتی شدين!... اين حرفها کدومه؟ وقتی آدم از تقديرش جدا شد، ميره زير خاک!... می پوسه و تموم ميشه!»
مرد که به تاجماه نواختن سه تار تعليم می دهد، خود به شکلی ديگر فدا شده تغيير و تحوّل است. از حرفهايش پيداست که به گوشه هايی از ذهنش پرتوهايی از نور روشنگری آغاز تجدّد فکری تابيده است، امّا سرنوشتش از سرنوشت تاجماه جدا نيست و به جای پناه بردن به دنيايی خيالی، به ترياک پناه برده است، با اين تفاوت که زن در زندانی ساخته فرهنگ مردسالارانه گرفتار است و در جهنّمی وحشتناک تر می سوزد. تاجماه در جواب او می گويد:
«نه... نه... اين حرفو نزنين! ... اين حرفو نزنين! ... من ميرم پيش تصويرم... (بلند می شود، به کنار آينه می رود)... ميرم تو اين دنيای پر موج... موج نور... مگه نمی بينی؟ (انگشتهايش را روی آينه می کشد و آن را به مرد نشان می دهد)... نگاه کنين. روی اين آينه يه ذرّه غبار نيست. من صورتمو به صورت تصوير می چسبونم. نگاههای ما دست همديگر رو می گيرن و با هم ميرن. نگاه منو خاک پر نمی کنه. اين حرفو نزنين! من خاک رو فراموش کرده م! زمين از زير پای من کنار رفته (مکث – زير لب زمزمه می کند) هميشه دلم ميخواد بفهمم موقعی که از اين ديوار می گذرم، چطور ميشم... ( به مرد) راستی ممکنه آدم اين همه شکوه و درخشندگی رو ببينه؟»
و مرد بيحوصله در جواب تاجماه می گويد «وقتی شما رفتين، اثاثيه اتاقتونو جمع می کنن، لباسهاتونو تو يخدون می چينن... بعد در اتاقو می بندن و ميرن! ديگه شما چيکار دارين که چطور ميشه؟»
و تاجماه می گويد: «من می خوام چطور شدن خودمو ببينم... شما اون پيرمرده يادتونه؟ شراب اون دختره يادتونه؟ (زير لب زمزمه می کند) دختره حالا شراب شده ... تو رگهای پيرمرده می چکه، زندگی می کنه... نفس می کشه... (مات نگاه می کند) فکرشو بکنين ... رگهای يه آدم از شراب پر بشه... شرابی که وجود يه دختره... وجود يه دختری که پر از شور و جذبه بوده... حالا اين پيرمرد همه شور اون دختر رو تو رگهای خودش حبس کرده...»
و اين پير مرد «گشتاسب» ميفروش، يکی از شخصيتهای نمايشنامه و يادآور ساقی در رباعيات خیّام و «پير مغان» در غزليات حافظ است. آيا تاريخ ايران، از آغاز تا امروز، در دوره های تغيير و تحوّل هميشه نسل فدا شده ای مثل نسل تاجماه و اين مرد عاشق آشفته نوميد داشته است؟ به هر حال ما در تاريخ افسانه ای باستان سهراب و سياوش و تهمينه و جريره داشته ايم، يعنی اين نماينده های نسلهای فداشده را هميشه داشته ايم.
همه بدبخت، همه تنها
نويسنده نمايشنامه «تاجماه» در نمايشنامه ديگری که با عنوان «عروس» در همان کتاب چاپ شده است، يکی ديگر از جنبه های تلخ زندگی زن در جامعه را زمينه داستان کرده است، و آن «هوو» آوردن مرد بر سر زن اوّل است که بچّه دار نمی شود.
در اين داستان، بر خلاف بسياری از داستانهايی با مضمون مشابه، مرد شيطانی ستمگر نيست. اگر بعد از سالها زندگی با همسرش، بتول خانم، هوو بر سر او می آورد، به دليل بچّه خواستن است. از حرفها و حالتهای او در نمايشنامه پيداست که اگر زن اوّلش بچّه دار شده بود، هوو بر سر او نمی آورد. امّا اين فقط يک جنبه از واقعه است. در جنبه ای ديگر از واقعه می بينيم که هوو دختر بيکسی است که اگر بتول خانم و شوهرش، معمار، دختری می داشتند، همسنّ او می بود. در اين جنبه، چنانکه نويسنده در نظر داشته است، هووی نوجوان، زهرا، از بتول خانم هم بد بخت تر است. بيکسی او موجب شده است که معمار بتواند او را در راه رسيدن به آرزوی خود، جاهلانه مصرف کند. طبيعی است که زن از هوو دار شدن راضی نيست و در شبی که هوو را به خانه او می آورند، سخت پريشان و منقلب شده است، امّا نويسنده که نمی خواهد در داستان خود کسی را محکوم کند، نشان می دهد که بتول خانم قدر شوهرش را می داند و شوهرش قدر او را. انسانيت در هيچيک از آنها نمرده است. يکی رنجيده است و حقّشناس و ديگری شرمنده است و صاحب اختيار.
در پايان داستان است که جنبه سوّم واقعه نمايان می شود. وقتی که جهيزيه «زهرا» را می آورند، بتول خانم تنها در اتاق خود مانده است. هووی او، زهرا، همان شب، معصومانه و سرافکنده پيش او می رود و می گويد: «سر شبی وقتی از جلوی اتاقتون رد می شدم، ديدم تو اتاق تنها نشستين. دلم گرفت. حالا که درو همسايه ها رفته ن، اومده م پيشتون. عيبی نداره؟» و بتول خانم به موهای او دست می کشد و می گويد: «نه، زهرا، عيبی نداره. ميدونی اگه من يه دختر داشتم حالا قدّ تو بود. حالا اين زندگی همه اش مال توئه.»
آنوقت صدای معمار از بيرون شنيده می شود که زهرا را به نام می خواند. امّا هووی نوجوان که سنّ دختر بتول خانم را دارد، هراسان از شب زفاف، بيگانه با «معمار» و در وحشت از او، به رختخواب بتول خانم، به جانشين مادر، پناه می برد تا اقّلاً آن شب را از وقوع فاجعه در امان باشد. معمار همچنان به در بسته اتاق می زند وزهرا را صدا می کند. در اينجا نويسنده صحنه را اين طور شرح می دهد: «بتول خانم بلند می شود و به طرف در می رود. زهرا در جای خود نيم خيز می شود و با التماس به بتول خانم می نگرد. بتول خانم لبخند می زند. فتيله چراغ را پايين می کشد...» و آنوقت تماشاگر می بيند که بتول خانم در کنار رختخواب می نشيند و «با محبّت مادرانه به پشت او دست می زند» و زهرا که در اين پناه مادرانه آرامش يافته است، چشمهايش را می بندد.
در اين جنبه سوّم واقعه تنها ماندن مرد را می بينيم و همدل شدن دو زن او را، و اگر
به شيوه نويسنده در برخورد با نفسانيات و کنشها و واکنشهای آدمهای داستان او دقيقاً توجّه کنيم، به اين نتيجه می رسيم که همه آنها، چه ستم کننده و چه ستمکش، در واقع گرفتار جبری هستند که ناشی از جهل است و کهنگی و ناسازی نظام رفتاری و حقوقی جامعه. ازاين ديدگاه است که نويسنده توانسته است تراژدی زندگی طبقه ای از جامعه را نشان بدهد، بی آنکه فرد را در جامعه کاملاً مسئول همه کردارهايش معرّفی کند، و قاطعانه به محکوميت کسی رأی بدهد.
تاجماه و بتول خانم با وجود اين که با لکّاته ها و علويه خانمها و ديگر زنهای صادق هدايت در يک جامعه زندگی می کنند، از بسياری از آنها واقعی ترند و با بسياری از آنها بيگانه اند، امّا غمهای زن ايرانی در جهان شعری فروغ فرّخ زاد را دارند، بی آنکه زمانش رسيده باشد که بتوانند عصيانگر باشند. سوّمين نميشنامه ای که در کتاب «تاجماه» آمده است ، «هوای مقوّايی» است که نويسنده آن را بعد از بازگشت از آلمان نوشت و با دو نمايشنامه تاجماه و عروس در يک کتاب به وسيله سازمان کتابهای جيبی در ده هزار نسخه انتشار يافت.
که زنی در کوله بارش
فراری داد.
«... من تو اتاق خودمو حبس کردم که کمتر ببينمشون و کمتر دلم برای بدبختی شون بسوزه... بهشون گفتم بعد از پدرم ديگه اين بيا و بروها فايده نداره. اين تجمّل هيچ دردی رو دوا نمی کنه. امّا هر تيکه اين زندگی به بند بند وجودشون بسته شده. کلفتها و نوکرها رو نمی تونن جواب کنن، چون بی باعث و بانی ميشن! دلشون نمياد اسبهای سرطويله رو به مأمورين حکومتی بفروشن، چون اونا بيرحم هستن و اسبها رو زياد شّلاق می زنن!... يک روز و يک ساعت مهمونيهای دوره شونو تغيير نداده ن ... در عوض برای هر تيکه جواهری که می فروشن، سه ساعت تو صندوقخونه گريه می کنن!»

کسی که اين درد دل را می کند، «تاجماه»، شخصيت اصلی نمايشنامه ای است با همين نام که در چهل و دو سال پيش در تهران چاپ شد. شايد آن را نويسنده يکی دوسال پيش از آن تاريخ نوشته بود، يعنی زمانی که خودش هنوز زن جوان بيست و هفت هشت ساله ای بود. «تاجماه» در همين چند جمله سير زوال زندگی اشراف عهد قاجاريه را بيان می کند، و اين زمانی است که حکومت در ايران عوض شده است و روال زندگی اجتماعی هم سير تغيير و تحوّل را آغاز کرده است و «تاجماه» نماينده نسلی است که در اين ميان فدا می شود، زيرا که از يک طرف نمی تواند مقلّد نسل پيش بماند و مطيعانه پيرو سنّتها و مؤمن به ارزشهای آن نسل باشد، و از طرف ديگر خود آن آزادی و تجربه و شجاعتی را که برای ساختن سرنوشتی تازه لازم است، ندارد. آمّا چنانکه از حرفهای او پيداست، آن بينش را دارد که درماندگی و سرگردانی نسل پيش را درک کند و از فکر اينکه خود بايد در اين سرگردانی و درماندگی تباه شود، عذاب بکشد و در اين تنگنای جهنّمی برای خود دنيايی خيالی بسازد و در اين دنيای خيالی زيباييهای همه آرزوهايش را که نمی تواند برای او در زندگی حقيقت پيدا کند، به «مرگ» ببخشد. شخصيت مرد داستان، که عاشق «تاجماه» است و در نمايشنامه فقط با نام «مرد» معرّفی می شود، با اشاره به اين دنيای خيالی و نگران کننده تاجماه، می گويد:
«حالا می فهمم چرا اهل خونه ميگن شما بی وقتی شدين!... اين حرفها کدومه؟ وقتی آدم از تقديرش جدا شد، ميره زير خاک!... می پوسه و تموم ميشه!»
مرد که به تاجماه نواختن سه تار تعليم می دهد، خود به شکلی ديگر فدا شده تغيير و تحوّل است. از حرفهايش پيداست که به گوشه هايی از ذهنش پرتوهايی از نور روشنگری آغاز تجدّد فکری تابيده است، امّا سرنوشتش از سرنوشت تاجماه جدا نيست و به جای پناه بردن به دنيايی خيالی، به ترياک پناه برده است، با اين تفاوت که زن در زندانی ساخته فرهنگ مردسالارانه گرفتار است و در جهنّمی وحشتناک تر می سوزد. تاجماه در جواب او می گويد:
«نه... نه... اين حرفو نزنين! ... اين حرفو نزنين! ... من ميرم پيش تصويرم... (بلند می شود، به کنار آينه می رود)... ميرم تو اين دنيای پر موج... موج نور... مگه نمی بينی؟ (انگشتهايش را روی آينه می کشد و آن را به مرد نشان می دهد)... نگاه کنين. روی اين آينه يه ذرّه غبار نيست. من صورتمو به صورت تصوير می چسبونم. نگاههای ما دست همديگر رو می گيرن و با هم ميرن. نگاه منو خاک پر نمی کنه. اين حرفو نزنين! من خاک رو فراموش کرده م! زمين از زير پای من کنار رفته (مکث – زير لب زمزمه می کند) هميشه دلم ميخواد بفهمم موقعی که از اين ديوار می گذرم، چطور ميشم... ( به مرد) راستی ممکنه آدم اين همه شکوه و درخشندگی رو ببينه؟»
و مرد بيحوصله در جواب تاجماه می گويد «وقتی شما رفتين، اثاثيه اتاقتونو جمع می کنن، لباسهاتونو تو يخدون می چينن... بعد در اتاقو می بندن و ميرن! ديگه شما چيکار دارين که چطور ميشه؟»
و تاجماه می گويد: «من می خوام چطور شدن خودمو ببينم... شما اون پيرمرده يادتونه؟ شراب اون دختره يادتونه؟ (زير لب زمزمه می کند) دختره حالا شراب شده ... تو رگهای پيرمرده می چکه، زندگی می کنه... نفس می کشه... (مات نگاه می کند) فکرشو بکنين ... رگهای يه آدم از شراب پر بشه... شرابی که وجود يه دختره... وجود يه دختری که پر از شور و جذبه بوده... حالا اين پيرمرد همه شور اون دختر رو تو رگهای خودش حبس کرده...»
و اين پير مرد «گشتاسب» ميفروش، يکی از شخصيتهای نمايشنامه و يادآور ساقی در رباعيات خیّام و «پير مغان» در غزليات حافظ است. آيا تاريخ ايران، از آغاز تا امروز، در دوره های تغيير و تحوّل هميشه نسل فدا شده ای مثل نسل تاجماه و اين مرد عاشق آشفته نوميد داشته است؟ به هر حال ما در تاريخ افسانه ای باستان سهراب و سياوش و تهمينه و جريره داشته ايم، يعنی اين نماينده های نسلهای فداشده را هميشه داشته ايم.
همه بدبخت، همه تنها
نويسنده نمايشنامه «تاجماه» در نمايشنامه ديگری که با عنوان «عروس» در همان کتاب چاپ شده است، يکی ديگر از جنبه های تلخ زندگی زن در جامعه را زمينه داستان کرده است، و آن «هوو» آوردن مرد بر سر زن اوّل است که بچّه دار نمی شود.
در اين داستان، بر خلاف بسياری از داستانهايی با مضمون مشابه، مرد شيطانی ستمگر نيست. اگر بعد از سالها زندگی با همسرش، بتول خانم، هوو بر سر او می آورد، به دليل بچّه خواستن است. از حرفها و حالتهای او در نمايشنامه پيداست که اگر زن اوّلش بچّه دار شده بود، هوو بر سر او نمی آورد. امّا اين فقط يک جنبه از واقعه است. در جنبه ای ديگر از واقعه می بينيم که هوو دختر بيکسی است که اگر بتول خانم و شوهرش، معمار، دختری می داشتند، همسنّ او می بود. در اين جنبه، چنانکه نويسنده در نظر داشته است، هووی نوجوان، زهرا، از بتول خانم هم بد بخت تر است. بيکسی او موجب شده است که معمار بتواند او را در راه رسيدن به آرزوی خود، جاهلانه مصرف کند. طبيعی است که زن از هوو دار شدن راضی نيست و در شبی که هوو را به خانه او می آورند، سخت پريشان و منقلب شده است، امّا نويسنده که نمی خواهد در داستان خود کسی را محکوم کند، نشان می دهد که بتول خانم قدر شوهرش را می داند و شوهرش قدر او را. انسانيت در هيچيک از آنها نمرده است. يکی رنجيده است و حقّشناس و ديگری شرمنده است و صاحب اختيار.
در پايان داستان است که جنبه سوّم واقعه نمايان می شود. وقتی که جهيزيه «زهرا» را می آورند، بتول خانم تنها در اتاق خود مانده است. هووی او، زهرا، همان شب، معصومانه و سرافکنده پيش او می رود و می گويد: «سر شبی وقتی از جلوی اتاقتون رد می شدم، ديدم تو اتاق تنها نشستين. دلم گرفت. حالا که درو همسايه ها رفته ن، اومده م پيشتون. عيبی نداره؟» و بتول خانم به موهای او دست می کشد و می گويد: «نه، زهرا، عيبی نداره. ميدونی اگه من يه دختر داشتم حالا قدّ تو بود. حالا اين زندگی همه اش مال توئه.»
آنوقت صدای معمار از بيرون شنيده می شود که زهرا را به نام می خواند. امّا هووی نوجوان که سنّ دختر بتول خانم را دارد، هراسان از شب زفاف، بيگانه با «معمار» و در وحشت از او، به رختخواب بتول خانم، به جانشين مادر، پناه می برد تا اقّلاً آن شب را از وقوع فاجعه در امان باشد. معمار همچنان به در بسته اتاق می زند وزهرا را صدا می کند. در اينجا نويسنده صحنه را اين طور شرح می دهد: «بتول خانم بلند می شود و به طرف در می رود. زهرا در جای خود نيم خيز می شود و با التماس به بتول خانم می نگرد. بتول خانم لبخند می زند. فتيله چراغ را پايين می کشد...» و آنوقت تماشاگر می بيند که بتول خانم در کنار رختخواب می نشيند و «با محبّت مادرانه به پشت او دست می زند» و زهرا که در اين پناه مادرانه آرامش يافته است، چشمهايش را می بندد.
در اين جنبه سوّم واقعه تنها ماندن مرد را می بينيم و همدل شدن دو زن او را، و اگر
به شيوه نويسنده در برخورد با نفسانيات و کنشها و واکنشهای آدمهای داستان او دقيقاً توجّه کنيم، به اين نتيجه می رسيم که همه آنها، چه ستم کننده و چه ستمکش، در واقع گرفتار جبری هستند که ناشی از جهل است و کهنگی و ناسازی نظام رفتاری و حقوقی جامعه. ازاين ديدگاه است که نويسنده توانسته است تراژدی زندگی طبقه ای از جامعه را نشان بدهد، بی آنکه فرد را در جامعه کاملاً مسئول همه کردارهايش معرّفی کند، و قاطعانه به محکوميت کسی رأی بدهد.
تاجماه و بتول خانم با وجود اين که با لکّاته ها و علويه خانمها و ديگر زنهای صادق هدايت در يک جامعه زندگی می کنند، از بسياری از آنها واقعی ترند و با بسياری از آنها بيگانه اند، امّا غمهای زن ايرانی در جهان شعری فروغ فرّخ زاد را دارند، بی آنکه زمانش رسيده باشد که بتوانند عصيانگر باشند. سوّمين نميشنامه ای که در کتاب «تاجماه» آمده است ، «هوای مقوّايی» است که نويسنده آن را بعد از بازگشت از آلمان نوشت و با دو نمايشنامه تاجماه و عروس در يک کتاب به وسيله سازمان کتابهای جيبی در ده هزار نسخه انتشار يافت.

Comment