حزب رستاخيز، انجمن فرصت*طلبان
'«حزب رستاخيز ملت ايران» كه در تاريخ 11 اسفند 1353 طي كنفرانسي راديو ـ تلويزيوني به عنوان تنها حزب فراگير در راستاي برنامه*هاي بلند پروازانه محمد*رضا پهلوي براي رسيدن به «دروازه*هاي تمدن بزرگ» برپا شده بود، بيش از آنكه از متن جامعه*ي ايران برخيزد، حاصل فضاي ناشي از افزايش درآمدهاي سرشار نفت و به تبع *آن افزايش قدرت سركوب رژيم پهلوي بود.
«حزب رستاخيز ملت ايران» كه در تاريخ 11 اسفند 1353 طي كنفرانسي راديو ـ تلويزيوني به عنوان تنها حزب فراگير در راستاي برنامه*هاي بلند پروازانه محمد*رضا پهلوي براي رسيدن به «دروازه*هاي تمدن بزرگ» برپا شده بود، بيش از آنكه از متن جامعه*ي ايران برخيزد، حاصل فضاي ناشي از افزايش درآمدهاي سرشار نفت و به تبع *آن افزايش قدرت سركوب رژيم پهلوي بود.
تشكيل حزب رستاخيز به همراه اقدامات فرهنگي مغاير با اصول اسلامي نقش مهمي را در تاريخ معاصر ايران و ضديت مردم ايران نسبت به رژيم پهلوي ايفا نمودند. تبليغات شديد بر روي مشروعيت سلطنت و ناسيوناليسم، طرح شعارهايي نظير «خدا، شاه، ميهن» برگزاري جشن*هاي 2500 ساله، تغيير مبدأ تاريخ از هجري شمسي به تاريخ شاهنشاهي و ايجاد حزب واحد رستاخيز را مي*توان در زمره اقدامات فرهنگي يك سويه رژيم پهلوي به شمار آورد كه با جامعه مذهبي ايران مغايرت*هاي اساسي داشتند.
حكومت پهلوي كه قدرت سياسي خود را از ثروت سرشار حاصل از نفت و حمايت بيگانگان مي*گرفت، در دهه 1350 با توسل به د*ستگيري، شكنجه، اعدام و سركوب*گري، چنان از مردم بي*نياز شد كه درصدد تشكيل حزبي فراگير برآمد. از اين رو فرمان تشكيل حزب رستاخيز بيش از هر چيز نشان از بي*اعتنائي مطلق حكومت به مردم به عنوان قدرت اصلي در كشور و به حساب نياوردن آنان داشت.
در واقع محمد*رضا پهلوي كه در اوج خودكامگي و حكومت استبدادي تلاش مي*كرد با استفاده از ابزار فوق، به سازماندهي مشاركت مردم در امور سياسي بپردازد و از اين راه براي رژيم شاهنشاهي ايجاد مشروعيت كند*، به يك باره متوجه گرديد كه تمام كوشش*هايش بر ضد خود نتيجه داده است. از اين رو در ادامه به چگونگي تأسيس، عملكرد و فرجام حزب رستاخيز خواهيم پرداخت.
تأسيس حزب رستاخيز
اعمال قدرت يك جانبه، خودكامگي و تمركز فوق*العاده قدرت، رانت*خواري و فساد اقتصادي دربار و نزديكان، سركوب شديد مخالفين توسط دستگاه*هاي نظامي و اطلاعاتي ـ امنيتي، وابستگي تمام اركان حكومت به شخص شاه و نظارت شديد وي برتمام امور، از جمله خصايص و ويژگي*هاي رژيم پهلوي طي سالهاي 57ـ 1342 بود. در اين راستا شاه علاوه بر آنكه با قدرت خود مستقيماً به سركوب مردم مي*پرداخت، توان خود را جهت اعمال قدرت از طريق ساختارهاي گوناگون نيز به كار مي*بست تا از اين طريق به تقويت وجه قانوني*ـ*عقلاني مشروعيت رژيم خود بپردازد. اين نوع اجبار كه از طريق وضع قوانين و مقررات عليه مخالفان رژيم اعمال مي*گرديد، معمولاً به وسيله ديوان*سالاري دولتي، مجالس فرمايشي، احزاب دروغين، دولت*هاي دست*نشانده و ... به اجرا در مي*آمد.
شاه كه پس از كودتاي 28 مرداد 1332 در راستاي متمركز ساختن قدرت، *بارها ضمن حمايت از احزاب، به اهميت و نفش آنان در جامعه پرداخته بود، اعتقاد داشت كه «من چون شاه كشور مشروطه هستم، دليلي نمي*بينم كه مشوق تشكيل احزاب نباشم و مانند ديكتاتورها از يك حزب دست*نشانده خود پشتيباني كنم.» 1
از اين رو شاه طي سالهاي 1336 و 1337 به تأسيس احزاب فرمايشي مردم و مليون (*كه به ترتيب نقش اقليت و اكثريت را بر عهده داشتند) پرداخت و البته پس از جايگزين شدن حزب ايران نوين به جاي حزب مليون سعي داشت نظام سياسي خود را از لحاظ ظاهري شبيه نظام*هاي پارلماني دو حزبي كند. در واقع وجه قانوني ـ عقلاني مشروعيت رژيم پهلوي هيچ*گاه بنيان استواري نيافت و همواره در سطح اشكال نمادين و تظاهر به وجود مشروعيتي قانوني باقي ماند.
حزب مردم در ارديبهشت 1336 به دستور شاه و توسط اسدالله علم تأسيس گشت. سران اين حزب غالباً چهره*هاي علمي و دانشگاهي و شخصيت**هاي سياسي وحكومتي بودند. رهبر عملي اين حزب تا پايان حيات سياسي آن اسدالله علم بود. از ديگر بنيان*گذاران اين حزب مي*توان از پروفسور يحيي عدل، دكتر پرويز ناتل خانلري، دكتر موسي عميد، دكتر حسن ستوده تهراني و دكتر احمد فرهاد نام برد.
حزب مليون در سال 1337 توسط نخست*وزير وقت منوچهر اقبال تأسيس شد. اعضاي اين حزب بيشتر از ميان وزرا، نمايندگان مجلس، مقامات وقت و رجال سياسي اداري رژيم بودند. هيئت مؤسس حزب از افرادي نظير محمودجم، عزالممالك اردلان، حاج سيداسدالله موسوي، دكتر محمد*علي*هدايتي، حسام دولت*آبادي، محمد حجازي و دكتر شاهكار تشكيل مي*شد. اين هيئت رياست و دبير كلي حزب مليون را به نخست*وزير وقت و مؤسس حزب دكتر منوچهر اقبال واگذار كردند.
حزب ايران نوين در وهله نخست با عنوان «كانون مترقي» به صورت يك جمعيت در سال 1340، توسط گروهي از جوانان طرفدار اصلاحات امريكايي و پاره*اي از نمايندگان مجلس، وزرا و رجال دولتي چون حسنعلي منصور و اميرعباس هويدا تأسيس شد. يك سال و اندي بعد و پس از انحلال حزب مليون، حزب ايران نوين در نقش حزبي در مقابل حزب مردم ظاهر شد و در انتخابات بيست و يكم مجلس شوراي ملي در سال 1342 شركت جست. اين حزب كه بزرگترين و ماندگارترين حزب دولتي در عصر پهلوي به شمار مي*آيد، همواره با تأسيس نظام تك حزبي، اكثريت را در مجلس در دست داشت. نخستين دبير كل اين حزب حسنعلي منصور بود كه پس از ترور وي امير*عباس هويدا نخست*وزير و دبير كل حزب شد.
در حاليكه به نظر مي*رسد در نظام دو حزبي،*مخالفان رژيم شاهنشاهي امكاني براي تحرك نخواهند يافت و ثبات سياسي حاكميت بيش از هر زمان ديگري تضمين شده است، شاه در اقدامي بي*سابقه در دهه*ي 50 و با توجه به وضع اقتصادي جديد (افزايش بهاي نفت)، از اعتقاد ديرينه خود مبني بر اينكه سيستم تك* حزبي معمولاً به ديكتاتوري منجر خواهد شد، دست برداشت و تلاش خود را جهت تأسيس حزبي نوين به كار بست. در واقع شاه تصميم گرفت سياست فعال*تري براي پشتيباني از رژيم اتخاذ كند و نقش سياسي دولت را نه فقط به صورتي غير مستقيم، بلكه به شكل فعال در جامعه ايران تقويت كند. از اين رو ادغام حزب ايران نوين به رهبري اميرعباس هويدا و حزب مردم به رياست اسدالله علم را در حزب واحد رستاخيز اعلام داشت.
با توجه به آنكه خود شاه دو حزب مليون و مردم را بوجود آورده بود و بارها آن دو حزب را بهترين نمود مشاركت مردم در امور سياسي و اجتماعي خوانده بود، از يك سو نمي*توانست منكر قابليت*هاي دو حزب فوق شود و از سوي ديگر بر اين اعتقاد پاي مي*فشرد كه اين احزاب ديگر كارايي لازم را ندارند. بنابراين شاه اين تضاد را چنين توجيه مي*كرد: «تمام احزابي كه در اين اواخر فعاليت داشته*اند، *صد درصد نسبت به كشور وفادار بوده*اند. و احزاب وفادار نيازي به منحل شدن ندارند منتها شكل و فرم آنها ديگر كارايي نداشت زيرا حزبي كه به قدرت مي*رسيد، از ثمرات پيشرفت برخوردار مي*شد و احزاب اقليت صد در صد بازنده بودند، اما اكنون با ايجاد حزب جديد سياستمداران اقليت نيز امكان آن را دارند كه با دولت به همكاري بپردازند.» 2
بر اين مبنا وي به طور ناگهاني در روز يكشنبه 11 اسفند 1353 ضمن انحلال تمام احزاب قانوني و غير قانوني (احزاب مخالفي كه از سوي رژيم پهلوي، غير قانوني خوانده مي*شدند)، عضوگيري اجباري در حزب جديد رستاخيز ملت ايران را نيز اعلام نمود. به اين معنا كه مردم يا مي*بايد به عضويت حزب درمي*آمدند، يا در رديف خائنان به كشور روانه زندان مي*شدند و يا با اخذ ويزا و گذرنامه، كشور را ترك مي*كردند. 3
شاه در كنفرانس بزرگ مطبوعاتي اعلام موجوديت حزب رستاخيز، مردم ايران را چنين خطاب كرد: «به هر حال كسي كه وارد اين تشكيلات سياسي (حزب رستاخيز نشود، دو راه در پيش دارد يا فردي است متعلق به يك تشكيلات غير*قانوني يعني به اصطلاح خودمان توده*اي و يك فرد بي*وطن است. يا اگر بخواهد، فردا با كمال ميل، بدون اخذ عوارض، گذرنامه*اش را در دستش مي*گذاريم و به هر جايي كه دلش خواست، مي*تواند برود؛ چون ايراني نيست. وطن ندارد.» 4
استدلال شاه در مورد اين عمل چنين بود كه «تمام اقشار مردم ايران حق دارند در يك حزب واحد حضور داشته باشند و از مزاياي آن به طور يكسان برخودار شوند. ما بايد صفوف ايرانيان را به خوبي بشناسيم و صفوف را از هم جدا كنيم. كساني كه به قانون اساسي و نظام شاهنشاهي و انقلاب ششم بهمن عقيده دارندو كساني كه ندارند. به آنهايي كه دارند من امروز پيشنهاد مي*كنم كه براي اين كه رودربايستي در بين نباشد... ما امروز يك تشكيلات جديد سياسي را پايه*گذاري كنيم و اسمش را هم بد نيست بگذاريم رستاخيز ايران.» 5
«به هر حال ملت بايد رشد سياسي پيدا كند، چون ما اجازه نمي*دهيم هيچ گروهي خارج از ضوابط نظام شاهنشاهي تشكلي داشته باشد، لذا خودمان چيزي را به وجود مي*آوريم تا همه نيروها زير چتري كه درست مي*كنيم، جمع شوند و فعاليت نمايند.» 6
«مامعتقد هستيم همه مردم ايران بايد براي رسيدن به هدفهاي ملي كه سعادت و آسايش فرد فرد ما را تأمين خواهد كرد، متحد باشند و در يك جهت حركت كنند، همه كوشش*ها بايد در راه پيشرفت كشور باشد. نه خنثي كردن تلاشهاي يكديگر. در نظام چند حزبي امكان تفرقه و تشتت بسيار است. هر گروه كه در حزبي هستند با ديگران بر سر كسب قدرت و به دست گرفتن حكومت ستيز و دعوا دارند. هر گروه مي*خواهد حرف*هاي خودش را به كرسي بنشاند و در نتيجه اختلافات به وجود مي*آيد. در حالي كه در حزب رستاخيز از جنگ گروهي خبري نيست»؛ «بلكه در اين حزب راه براي نضج گرفتن سليقه*ها و انديشه*هاي مختلف و تشكيل آنها در جناحهاي مختلف باز است و همه مي*توانند تحت لواي سه ركن بنيادي و تغيير ناپذير حزب يعني نظام شاهنشاهي، *قانون اساسي و انقلاب شاه و ملت به ابراز سليقه و عقيده خود بپردازند.» 7
اگر چه شاه شخصاً معتقد است كه انديشه*ي *تأسيس حزب واحد رستاخيز را از جايي الهام نگرفته، با اين حال سيستم تك*حزبي او وامدار دو الگوي شرقي و غربي بود. منظور از الگوي شرقي، سيستم تك*حزبي شوروي است كه به اقتدار هيئت حاكمه مي*افزايد و منظور از الگوي غربي، ايجاد حزبي توسعه*گرا در راستاي برنامه*ها و جداول تعيين شده*ي مدل*هاي غربي توسعه بود. زيرا در آن ايام بسياري از انديشمندان غربي اعتقاد داشتند كه توسعه در كشورهاي جهان سوم بايد توسط حزبي توسعه محور صورت گيرد. 8 از اين رو شاه از يك سو درصدد افزايش قدرت بود، و از سوي ديگر در پي جلب رضايت غربي**ها به ويژه امريكايي*ها بود از اين رو درصدد تشكيل حزبي فراگير برآمد تا در واقع با يك تير دو نشانه را هدف گرفته باشد.
'«حزب رستاخيز ملت ايران» كه در تاريخ 11 اسفند 1353 طي كنفرانسي راديو ـ تلويزيوني به عنوان تنها حزب فراگير در راستاي برنامه*هاي بلند پروازانه محمد*رضا پهلوي براي رسيدن به «دروازه*هاي تمدن بزرگ» برپا شده بود، بيش از آنكه از متن جامعه*ي ايران برخيزد، حاصل فضاي ناشي از افزايش درآمدهاي سرشار نفت و به تبع *آن افزايش قدرت سركوب رژيم پهلوي بود.
«حزب رستاخيز ملت ايران» كه در تاريخ 11 اسفند 1353 طي كنفرانسي راديو ـ تلويزيوني به عنوان تنها حزب فراگير در راستاي برنامه*هاي بلند پروازانه محمد*رضا پهلوي براي رسيدن به «دروازه*هاي تمدن بزرگ» برپا شده بود، بيش از آنكه از متن جامعه*ي ايران برخيزد، حاصل فضاي ناشي از افزايش درآمدهاي سرشار نفت و به تبع *آن افزايش قدرت سركوب رژيم پهلوي بود.
تشكيل حزب رستاخيز به همراه اقدامات فرهنگي مغاير با اصول اسلامي نقش مهمي را در تاريخ معاصر ايران و ضديت مردم ايران نسبت به رژيم پهلوي ايفا نمودند. تبليغات شديد بر روي مشروعيت سلطنت و ناسيوناليسم، طرح شعارهايي نظير «خدا، شاه، ميهن» برگزاري جشن*هاي 2500 ساله، تغيير مبدأ تاريخ از هجري شمسي به تاريخ شاهنشاهي و ايجاد حزب واحد رستاخيز را مي*توان در زمره اقدامات فرهنگي يك سويه رژيم پهلوي به شمار آورد كه با جامعه مذهبي ايران مغايرت*هاي اساسي داشتند.
حكومت پهلوي كه قدرت سياسي خود را از ثروت سرشار حاصل از نفت و حمايت بيگانگان مي*گرفت، در دهه 1350 با توسل به د*ستگيري، شكنجه، اعدام و سركوب*گري، چنان از مردم بي*نياز شد كه درصدد تشكيل حزبي فراگير برآمد. از اين رو فرمان تشكيل حزب رستاخيز بيش از هر چيز نشان از بي*اعتنائي مطلق حكومت به مردم به عنوان قدرت اصلي در كشور و به حساب نياوردن آنان داشت.
در واقع محمد*رضا پهلوي كه در اوج خودكامگي و حكومت استبدادي تلاش مي*كرد با استفاده از ابزار فوق، به سازماندهي مشاركت مردم در امور سياسي بپردازد و از اين راه براي رژيم شاهنشاهي ايجاد مشروعيت كند*، به يك باره متوجه گرديد كه تمام كوشش*هايش بر ضد خود نتيجه داده است. از اين رو در ادامه به چگونگي تأسيس، عملكرد و فرجام حزب رستاخيز خواهيم پرداخت.
تأسيس حزب رستاخيز
اعمال قدرت يك جانبه، خودكامگي و تمركز فوق*العاده قدرت، رانت*خواري و فساد اقتصادي دربار و نزديكان، سركوب شديد مخالفين توسط دستگاه*هاي نظامي و اطلاعاتي ـ امنيتي، وابستگي تمام اركان حكومت به شخص شاه و نظارت شديد وي برتمام امور، از جمله خصايص و ويژگي*هاي رژيم پهلوي طي سالهاي 57ـ 1342 بود. در اين راستا شاه علاوه بر آنكه با قدرت خود مستقيماً به سركوب مردم مي*پرداخت، توان خود را جهت اعمال قدرت از طريق ساختارهاي گوناگون نيز به كار مي*بست تا از اين طريق به تقويت وجه قانوني*ـ*عقلاني مشروعيت رژيم خود بپردازد. اين نوع اجبار كه از طريق وضع قوانين و مقررات عليه مخالفان رژيم اعمال مي*گرديد، معمولاً به وسيله ديوان*سالاري دولتي، مجالس فرمايشي، احزاب دروغين، دولت*هاي دست*نشانده و ... به اجرا در مي*آمد.
شاه كه پس از كودتاي 28 مرداد 1332 در راستاي متمركز ساختن قدرت، *بارها ضمن حمايت از احزاب، به اهميت و نفش آنان در جامعه پرداخته بود، اعتقاد داشت كه «من چون شاه كشور مشروطه هستم، دليلي نمي*بينم كه مشوق تشكيل احزاب نباشم و مانند ديكتاتورها از يك حزب دست*نشانده خود پشتيباني كنم.» 1
از اين رو شاه طي سالهاي 1336 و 1337 به تأسيس احزاب فرمايشي مردم و مليون (*كه به ترتيب نقش اقليت و اكثريت را بر عهده داشتند) پرداخت و البته پس از جايگزين شدن حزب ايران نوين به جاي حزب مليون سعي داشت نظام سياسي خود را از لحاظ ظاهري شبيه نظام*هاي پارلماني دو حزبي كند. در واقع وجه قانوني ـ عقلاني مشروعيت رژيم پهلوي هيچ*گاه بنيان استواري نيافت و همواره در سطح اشكال نمادين و تظاهر به وجود مشروعيتي قانوني باقي ماند.
حزب مردم در ارديبهشت 1336 به دستور شاه و توسط اسدالله علم تأسيس گشت. سران اين حزب غالباً چهره*هاي علمي و دانشگاهي و شخصيت**هاي سياسي وحكومتي بودند. رهبر عملي اين حزب تا پايان حيات سياسي آن اسدالله علم بود. از ديگر بنيان*گذاران اين حزب مي*توان از پروفسور يحيي عدل، دكتر پرويز ناتل خانلري، دكتر موسي عميد، دكتر حسن ستوده تهراني و دكتر احمد فرهاد نام برد.
حزب مليون در سال 1337 توسط نخست*وزير وقت منوچهر اقبال تأسيس شد. اعضاي اين حزب بيشتر از ميان وزرا، نمايندگان مجلس، مقامات وقت و رجال سياسي اداري رژيم بودند. هيئت مؤسس حزب از افرادي نظير محمودجم، عزالممالك اردلان، حاج سيداسدالله موسوي، دكتر محمد*علي*هدايتي، حسام دولت*آبادي، محمد حجازي و دكتر شاهكار تشكيل مي*شد. اين هيئت رياست و دبير كلي حزب مليون را به نخست*وزير وقت و مؤسس حزب دكتر منوچهر اقبال واگذار كردند.
حزب ايران نوين در وهله نخست با عنوان «كانون مترقي» به صورت يك جمعيت در سال 1340، توسط گروهي از جوانان طرفدار اصلاحات امريكايي و پاره*اي از نمايندگان مجلس، وزرا و رجال دولتي چون حسنعلي منصور و اميرعباس هويدا تأسيس شد. يك سال و اندي بعد و پس از انحلال حزب مليون، حزب ايران نوين در نقش حزبي در مقابل حزب مردم ظاهر شد و در انتخابات بيست و يكم مجلس شوراي ملي در سال 1342 شركت جست. اين حزب كه بزرگترين و ماندگارترين حزب دولتي در عصر پهلوي به شمار مي*آيد، همواره با تأسيس نظام تك حزبي، اكثريت را در مجلس در دست داشت. نخستين دبير كل اين حزب حسنعلي منصور بود كه پس از ترور وي امير*عباس هويدا نخست*وزير و دبير كل حزب شد.
در حاليكه به نظر مي*رسد در نظام دو حزبي،*مخالفان رژيم شاهنشاهي امكاني براي تحرك نخواهند يافت و ثبات سياسي حاكميت بيش از هر زمان ديگري تضمين شده است، شاه در اقدامي بي*سابقه در دهه*ي 50 و با توجه به وضع اقتصادي جديد (افزايش بهاي نفت)، از اعتقاد ديرينه خود مبني بر اينكه سيستم تك* حزبي معمولاً به ديكتاتوري منجر خواهد شد، دست برداشت و تلاش خود را جهت تأسيس حزبي نوين به كار بست. در واقع شاه تصميم گرفت سياست فعال*تري براي پشتيباني از رژيم اتخاذ كند و نقش سياسي دولت را نه فقط به صورتي غير مستقيم، بلكه به شكل فعال در جامعه ايران تقويت كند. از اين رو ادغام حزب ايران نوين به رهبري اميرعباس هويدا و حزب مردم به رياست اسدالله علم را در حزب واحد رستاخيز اعلام داشت.
با توجه به آنكه خود شاه دو حزب مليون و مردم را بوجود آورده بود و بارها آن دو حزب را بهترين نمود مشاركت مردم در امور سياسي و اجتماعي خوانده بود، از يك سو نمي*توانست منكر قابليت*هاي دو حزب فوق شود و از سوي ديگر بر اين اعتقاد پاي مي*فشرد كه اين احزاب ديگر كارايي لازم را ندارند. بنابراين شاه اين تضاد را چنين توجيه مي*كرد: «تمام احزابي كه در اين اواخر فعاليت داشته*اند، *صد درصد نسبت به كشور وفادار بوده*اند. و احزاب وفادار نيازي به منحل شدن ندارند منتها شكل و فرم آنها ديگر كارايي نداشت زيرا حزبي كه به قدرت مي*رسيد، از ثمرات پيشرفت برخوردار مي*شد و احزاب اقليت صد در صد بازنده بودند، اما اكنون با ايجاد حزب جديد سياستمداران اقليت نيز امكان آن را دارند كه با دولت به همكاري بپردازند.» 2
بر اين مبنا وي به طور ناگهاني در روز يكشنبه 11 اسفند 1353 ضمن انحلال تمام احزاب قانوني و غير قانوني (احزاب مخالفي كه از سوي رژيم پهلوي، غير قانوني خوانده مي*شدند)، عضوگيري اجباري در حزب جديد رستاخيز ملت ايران را نيز اعلام نمود. به اين معنا كه مردم يا مي*بايد به عضويت حزب درمي*آمدند، يا در رديف خائنان به كشور روانه زندان مي*شدند و يا با اخذ ويزا و گذرنامه، كشور را ترك مي*كردند. 3
شاه در كنفرانس بزرگ مطبوعاتي اعلام موجوديت حزب رستاخيز، مردم ايران را چنين خطاب كرد: «به هر حال كسي كه وارد اين تشكيلات سياسي (حزب رستاخيز نشود، دو راه در پيش دارد يا فردي است متعلق به يك تشكيلات غير*قانوني يعني به اصطلاح خودمان توده*اي و يك فرد بي*وطن است. يا اگر بخواهد، فردا با كمال ميل، بدون اخذ عوارض، گذرنامه*اش را در دستش مي*گذاريم و به هر جايي كه دلش خواست، مي*تواند برود؛ چون ايراني نيست. وطن ندارد.» 4
استدلال شاه در مورد اين عمل چنين بود كه «تمام اقشار مردم ايران حق دارند در يك حزب واحد حضور داشته باشند و از مزاياي آن به طور يكسان برخودار شوند. ما بايد صفوف ايرانيان را به خوبي بشناسيم و صفوف را از هم جدا كنيم. كساني كه به قانون اساسي و نظام شاهنشاهي و انقلاب ششم بهمن عقيده دارندو كساني كه ندارند. به آنهايي كه دارند من امروز پيشنهاد مي*كنم كه براي اين كه رودربايستي در بين نباشد... ما امروز يك تشكيلات جديد سياسي را پايه*گذاري كنيم و اسمش را هم بد نيست بگذاريم رستاخيز ايران.» 5
«به هر حال ملت بايد رشد سياسي پيدا كند، چون ما اجازه نمي*دهيم هيچ گروهي خارج از ضوابط نظام شاهنشاهي تشكلي داشته باشد، لذا خودمان چيزي را به وجود مي*آوريم تا همه نيروها زير چتري كه درست مي*كنيم، جمع شوند و فعاليت نمايند.» 6
«مامعتقد هستيم همه مردم ايران بايد براي رسيدن به هدفهاي ملي كه سعادت و آسايش فرد فرد ما را تأمين خواهد كرد، متحد باشند و در يك جهت حركت كنند، همه كوشش*ها بايد در راه پيشرفت كشور باشد. نه خنثي كردن تلاشهاي يكديگر. در نظام چند حزبي امكان تفرقه و تشتت بسيار است. هر گروه كه در حزبي هستند با ديگران بر سر كسب قدرت و به دست گرفتن حكومت ستيز و دعوا دارند. هر گروه مي*خواهد حرف*هاي خودش را به كرسي بنشاند و در نتيجه اختلافات به وجود مي*آيد. در حالي كه در حزب رستاخيز از جنگ گروهي خبري نيست»؛ «بلكه در اين حزب راه براي نضج گرفتن سليقه*ها و انديشه*هاي مختلف و تشكيل آنها در جناحهاي مختلف باز است و همه مي*توانند تحت لواي سه ركن بنيادي و تغيير ناپذير حزب يعني نظام شاهنشاهي، *قانون اساسي و انقلاب شاه و ملت به ابراز سليقه و عقيده خود بپردازند.» 7
اگر چه شاه شخصاً معتقد است كه انديشه*ي *تأسيس حزب واحد رستاخيز را از جايي الهام نگرفته، با اين حال سيستم تك*حزبي او وامدار دو الگوي شرقي و غربي بود. منظور از الگوي شرقي، سيستم تك*حزبي شوروي است كه به اقتدار هيئت حاكمه مي*افزايد و منظور از الگوي غربي، ايجاد حزبي توسعه*گرا در راستاي برنامه*ها و جداول تعيين شده*ي مدل*هاي غربي توسعه بود. زيرا در آن ايام بسياري از انديشمندان غربي اعتقاد داشتند كه توسعه در كشورهاي جهان سوم بايد توسط حزبي توسعه محور صورت گيرد. 8 از اين رو شاه از يك سو درصدد افزايش قدرت بود، و از سوي ديگر در پي جلب رضايت غربي**ها به ويژه امريكايي*ها بود از اين رو درصدد تشكيل حزبي فراگير برآمد تا در واقع با يك تير دو نشانه را هدف گرفته باشد.


Comment