How Marrige Changed

[donsaeid]

تغييرات اجتماعي ازدواج (قسمت اول)



ازدواج برحسب ماهيت، نوع و انگيزه مي*تواند پيامدهاي مثبت و منفي داشته باشد. لذا بررسي تغييرات اجتماعي آن حايز اهميت مي*باشد. بدين لحاظ در اين مجال ضمن ارائه نظريات جامعه*شناسي خانواده و آثار سازنده ازدواج بر فرد، تغييرات كمّي و كيفي ازدواج در ايران بررسي شده است.


چكيده:

ازدواج به مثابه يك پديده اجتماعي است كه در بستر پيچيده*ترين و حساس*ترين روابط اجتماعي ميان دو جنس مخالف برقرار مي*شود و به عنوان مقدمه و منشأ خانواده محسوب مي*گردد و يكي از مهمترين پديده*هاي اجتماعي- زيستي و فرهنگي مربوط به جامعه و انسان است. ازدواج برحسب ماهيت، نوع و انگيزه مي*تواند پيامدهاي مثبت و منفي داشته باشد. لذا بررسي تغييرات اجتماعي آن حائز اهميت مي*باشد. بدين لحاظ در اين مجال ضمن ارائه نظريات جامعه*شناسي خانواده و آثار سازنده ازدواج بر فرد، تغييرات كمّي و كيفي ازدواج در ايران بررسي شده است.

واژگان كليدي:ازدواج، خانواده، زن، پيوند مقدس، زناشويي، زوجيت، همسرگزيني، مرد، تشكيل خانواده.

ازدواج پيوند طبيعت با همه سادگي و عينيت آن و فرهنگ با همه پيچيدگي و ذهنيتش مي*باشد. ازدواج زن و مرد، منشاء تشكيل خانواده به عنوان كوچكترين واحد اجتماعي است و در واقع يكي از پيچيده*ترين روابط اجتماعي ميان دو جنس مخالف در جهان طبيعت مي*باشد كه داراي ابعاد و پيامدهاي زيستي، رواني، اجتماعي، اقتصادي، فرهنگي و حتي سياسي است و از منظر علوم مختلف نظير روان*شناسي، جامعه*شناسي، انسان*شناسي، جمعيت*شناسي و ... قابل مطالعه و بررسي مي*باشد. ازدواج آثار مستقيم و غير مستقيمي را بر زندگي فردي و اجتماعي افراد بر جاي مي*گذارد؛ هرچند كه پديده ازدواج نيز متقابلاً بر جامعه و فرد تأثيرگذار است.

ازدواج از جنبه جامعه*شناختي، داراي ساختار، ماهيت، كاركرد و پيامدهاي اجتماعي پيش*بيني شده و پيش*بيني نشدة مثبت يا منفي، آسيب*زدا يا آسيب*زا است كه كنش و واكنش اجتماعي اعضاي جامعه و ساختارهاي اجتماعي را متأثر مي*سازد، خصوصاً پيامدهاي نامطلوب ازدواج*هاي غيراصولي، از يك سو ساختار، ماهيت و كاركردهاي خانواده را در طول زمان دچار تغيير و تحول مي*سازد و از سوي ديگر ارزش*هاي محوري جامعه به ويژه امنيت اجتماعي و اخلاقي را تحت الشعاع قرار مي*دهد.
نگرش و ديدگاه نسبت به «ازدواج» به عنوان يك «واقعيت اجتماعي»، تحت تاثير فرهنگ و نقش و موقعيتي است كه در آن به سر مي*بريم. طبق بينش جامعه*شناختي «واقعيت هرگز به ما نمي*گويد كه چيست، بلكه انسان*ها بايد واقعيت را آن گونه كه هست، تفسير كنند و آن تفسير با فرهنگي كه ما براي راهنمايي خود به كار مي*بريم آغاز مي*گردد. هرچند فرهنگ نيز به نوبه خود از گروه*هاي ما و از جامعه ما ناشي مي*شود». (شارون، 1379: ص139) بنابراين ديدگاه فرد نسبت به ازدواج تابع فرهنگي است كه به آن تعلق دارد، همچنين ملهم از موضع و جايگاه فرد در جامعه است. به عبارت ديگر برخي باورهاي فرد، ناشي از تأثير فرهنگ و جامعه*اي است كه در آن زندگي مي*كند، مانند نقش مرد يا زن بودن، مثلاً واقعيتي به نام زن بودن به مفهوم ياد گرفتن «انديشيدن مانند يك زن» است، يعني اعتقاد به اينكه عاطفه، حيا، صبر، بردباري، گذشت، خانه*داري، بچه*داري و مادري، كنش*هاي ضروري براي يك زندگي خوب و رضايت*بخش است و مرد بودن نيز به مفهوم ياد گرفتن «انديشيدن مانند يك مرد» است، يعني باور داشتن به اينكه نان*آوري، سرپرستي خانواده، احساسي نبودن، تلاش براي كسب معاش، اعتبار اجتماعي، لازمة يك زندگي خوب و سعادتمندانه است.

تعريف مفاهيم كليدي

ـ ازدواج
در فرهنگ معين[i] «ازدواج رابطه*اي حقوقي است كه براي هميشه يا مدتي معين، به وسيله عقد مخصوص بين زن و مرد حاصل شده و به آنها حق مي*دهد كه از يكديگر تمتع جنسي ببرند». در تعريفي ديگر «ازدواج و زندگي زناشويي يك پديده طبيعي قراردادي است». (شهيد مطهري، 1357) همچنين برخي ازدواج را فرآيندي از كنش متقابل بين يك مرد و يك زن؛ برخوردي دراماتيك بين فرهنگ (قواعد اجتماعي) و طبيعت (كشش جنسي) و پيوندي دائمي ميان دو جنس مخالف مي*دانند كه در يك چارچوب رسمي و قانوني مجاز به برقراري مناسبات جنسي مي*شوند. (رضوي و ديگران، 1381: ص
در تعريف ديگر، ازدواج به عنوان يك نهاد و كانون اجتماعي ملهم از سه منبع قانون، عقايد اجتماعي و اعتقادات مذهبي بوده و مبتني بر شش نكته است:

1-ازدواج يك انتخاب شخصي آزاد است كه بر پاية عشق استوار مي*گردد؛
2-بلوغ و استقلال يك نياز مسلم براي اقدام به ازدواج است؛
3- ازدواج، ارتباطي بين دو جنس مخالف است؛
4-در يك زندگي مشترك، مرد سرپرست بوده، تأمين معاش و محافظت از خانواده را بر عهده دارد؛
5-وفاداري جنسي و تك همسري، انتظارات يك ازدواج مي*باشند؛
6-ازدواج به طور طبيعي با تولد فرزندان همراه است. (ناك، 1382: ص14)

ازدواج بر حسب فرهنگ و اقوام مختلف داراي انواع گوناگوني است از جمله: ازدواج خارجي، داخلي، تعدد زوجات، وحدت زوجه، تعدد شوهران، ازدواج رسمي، ازدواج خصوصي، ازدواج توليدي، ازدواج موقت، ازدواج دائم، ازدواج آزمايشي، ازدواج خانوادگي، ازدواج دوشيزه*اي، ازدواج شبيه، ازدواج تصرفي، ازدواج تطبيقي، ازدواج استبدال، ازدواج شغار (رضوي و ديگران، 1381: ص9)، ازدواج ميراثي، ازدواج تشريفاتي و تصنعي، ازدواج سه ربعي، ازدواج روزانه، ازدواج قبرستاني، ازدواج تطليقي (مصلحتي، 1379: ص42) هر كدام از انواع ازدواج*هاي مذكور داراي تعريف خاص خود است.[ii] در اين مطالعه، ازدواج دائمي و رسمي كه به تشكيل خانواده زن و شوهري منجر مي*گردد، مد نظر مي*باشد.

ـ خانواده

خانواده يك گروه خويشاوندي است كه مسئوليت اصلي در اجتماعي كردن فرزندان و برآوردن برخي از نيازهاي بنيادي ديگر جامعه را به عهده دارد. خانواده شامل گروهي از افراد است كه از راه خوني، زناشويي يا فرزندپذيري با يكديگر ارتباط مي*يابند و طي يك دورة زماني نامشخص، با هم زندگي مي*كنند.(كوئن،1372: ص127)
خانواده بر حسب فرهنگ و تاريخ، شرايط اقتصادي و اجتماعي اقوام و جوامع مختلف، به شكل تك همسري، چند همسري، پدرتبار، مادرتبار، دوسوتبار، پدرسالار، مادرسالار، مادرمكان، پدرمكان، نومكان و ... بوده است، اما به طور كلي در طول تاريخ، خانواده برحسب رابطه خوني يا سببي، به دو شكل تكوين يافته است:

1- خانواده گسترده كه مبتني بر رابطه خوني است و تعدادي از افراد شامل والدين، فرزندان، پدربزرگ*ها، عمه*ها، دايي*ها، عموها، خاله*ها، عموزاده*ها، خاله*زاده*ها، عمه*زاده*ها و دايي*زاده*ها را دربرمي*گيرد. اين نوع خانواده را «خانواده همخون» نيز مي*نامند. (همان، ص12 البته علاوه بر پيوند خوني، نوعي اتحاد خانوادگي نيز در اين نوع خانواده وجود داشته كه بيشتر در دوران ماقبل صنعتي بوده و وظايف اعضاي خانواده، از وظايف خانواده امروزي متفاوت بوده است كه در ريشه*يابي كلمه خانواده، اين نكته محرز مي*باشد.[iii]
2- خانواده هسته*اي كه بر حسب رابطه سببي و پيوند ازدواج و زناشويي حاصل مي*شود و به يك واحد خانوادگي بنيادي مركب از همسر، شوهر و فرزندانشان اطلاق مي*گردد كه گاه آن را «خانواده زن و شوهري» نيز مي*نامند. (همان) خانواده*هايي كه بر حسب رابطه سببي تشكيل مي*شوند، بر اساس شكل و نوع ازدواج داراي اشكال متعددي نظير تك همسري، چند همسري، چندزني و گروهي است. در اين مطالعه، خانواده تك همسري مورد نظر است كه حاصل ازدواج يك زن و يك مرد مي*باشد و شكل رايج و متعارف خانواده هسته*اي است و بعد از انقلاب صنعتي و تا كنون فراوان*ترين شكل زناشويي در جوامع بشري بوده است.

نظريات خانواده در دوران نوين

نهاد خانواده معطوف به ازدواج زن و مرد، يكي از نهادهاي اجتماعي است كه سابقه*اي ديرينه دارد و از همان ابتداي زندگي اجتماعي، نياز به جنس مخالف و امنيت مبناي تكوين آن به شمار مي*رود، به طوري كه پيدا شدن انسان بر روي زمين با تشكيل خانواده همزمان بوده و بي*ترديد دفاع از حريم انسان در برابر جانوران درنده و حوادث طبيعي، زندگي جمعي را براي انسان اجاد كرده است. (حيات اجتماعي زن در تاريخ ايران، 1369، ص21)
بنابراين علاوه بر نياز جنسي، نياز به داشتن حس نظم و احساس امنيت، در واقع از عوامل مؤثر بر تكوين و استمرار اجتماع محسوب مي*گردد كه خانواده به عنوان هسته بنيادين اجتماع، از همان آغاز نقش اساسي در ايجاب و تقويت احساس نظم و امنيت هستي*شناختي در زندگي اجتماعي افراد داشته است.
در جامعه*شناسي دو ديدگاه در مورد خانواده مطرح است. ديدگاه اول بر مطلوبيت خانواده تأكيد كرده و آن را به صورت گروهي خاص و ويژه در نظر مي*گيرد. مطابق اين ديدگاه، خانواده، برتر از جامعه يا در برابر جامعه قرار مي*گيرد و بدون توجه به مشكلات واقعي موجود در خانواده، به صورت ايده*آل توصيف مي*شود.[iv] ديدگاه دوم بر ارتباط متقابل جامعه و خانواده تأكيد كرده و بازتاب شرايط تعارضي جامعه در خانواده را حائز اهميت مي*داند، زيرا خانواده به صورت «طبيعي» وجود ندارد، بلكه در هر زمان، بازتابي از شرايط اجتماعي است، لذا خانواده را بايد با توجه به قشري كه در آن قرار دارد، مورد بررسي قرار داد.
رنه كونيگ معتقد است كه بر طبق تقسيم*بندي جامعه*شناسي كلان و جامعه*شناسي خرد، دو نوع بررسي از پديده خانواده ضروري است. اول نگرش به خانواده در ارتباط با كل جامعه، با در نظر گرفتن مناسبات كلي جامعه و همچنين بررسي رابطه نظام خانواده با پاره نظام*هاي ديگر و دوم نگرش به خانواده به عنوان نظامي خاص، يعني گروه كوچك با ساختار و كاركرد خاص خود. مطابق اين ديدگاه، خانواده به عنوان يك گروه اجتماعي با ويژگي*هاي متفاوت از ساير گروهها مورد بررسي قرار مي*گيرد. (اعزازي، 1382: ص72)
بررسي*هاي جامعه*شناسانه در مورد خانواده، در قرن نوزدهم توسط دو متفكر اجتماعي به نام فردريك لوپلي[v] فرانسوي و ويلهلم هانريش ريل[vi] آلماني شروع شد كه بعدها به عنوان «پدران جامعه*شناسي خانواده» محسوب شدند. آنان در آن زمان، در اوج انقلاب صنعتي اروپا و در دوران گذار، شاهد فروپاشي خانواده گسترده و تبديل آن به خانواده هسته*اي بودند و هر دو در نظريه*هاي خود، خانواده گسترده را مطلوب دانسته و از دولت*ها تقاضا مي*كردند كه با ايجاد محدوديت*هايي در «حقوق فردي»، افراد را به زندگي در خانواده گسترده وادار كنند. نظرات آنها تا مدتي طولاني در اروپا حاكم بود تا اينكه در اوايل قرن بيستم با نفوذ افكار جامعه*شناسانة دوركيم، بررسي*هاي جامعه*شناختي خانواده و تغيير و دگرگوني آن بدون تأكيد بر مطلوبيت شكل خاصي از زندگي خانوادگي آغاز شد. در اين زمان خانواده هسته*اي، يعني خانواده*اي كه شامل زن، شوهر و فرزندان است، عموميت يافته و به عنوان واقعيتي اجتماعي تلقي مي*شد.

[donsaeid]

بعدها پارسونز جامعه*شناس آمريكايي به تفكيك نقش*هاي خويشاوندي و شغلي تأكيد مي*كند و خانواده را واحد زن و شوهري مي*داند. (پارسونز، 1363: صص 719-71

پارسونز خانواده را به دو نوع تقسيم مي*كند: خانواده جهت*ياب[vii] (خلفي يا سلفي) يعني خانواده*اي كه فرد در آن رشد مي*كند و خانواده فرزندياب[viii] كه منظور همان خانواده هسته*اي است و فرد خود تشكيل مي*دهد و شامل همسر و فرزندان اوست، نومكان است، يعني دور از خانه والدين زن يا شوهر زندگي مي*كند و از لحاظ اقتصادي مستقل از خانواده جهت ياب است و پايگاه اجتماعي خانواده نيز تنها از طريق «شغل شوهر» كه مستقل از روابط خويشاوندي است، به دست مي*آيد. اين نوع خانواده به عنوان يك واحد مشترك*المنافع تلقي مي*شود كه دوام آن مستلزم برآورده ساختن انتظارات و توقعات متقابل زن و شوهر است كه مهمترين آن «عشق ورزيدن» به يكديگر و نيز مستلزم داشتن حق انتخاب ازدواج و همسرگزيني است. (اعزازي، 1382: صص 71-65) بنابراين در خانواده هسته*اي پارسونز، عشق هم مبنا و هم پيامد است؛ مبنا است از اين جهت كه فرد براي انتخاب همسر خود آزاد است و زن و مرد بر اساس عشق و علاقه با يكديگر ازدواج مي*كنند، از سوي ديگر به نوعي پيامد است، از اين جهت كه زن و شوهر در خانواده متعهد و موظف هستند كه عاشقانه همديگر را دوست بدارند، زيرا بدون عشق، خانواده*شان از هم مي*گسلد. مهم*ترين پيامد اجتماعي مطلوب اين ازدواج عاشقانه، اجتماعي كردن كودكان و جامعه*پذيري آنان براي ايفاي نقش سازنده در آينده و جلوگيري از آسيب*هاي اجتماعي و بزهكاري كودكان، نوجوانان و جوانان است.

ويليام جي گود، نظريه همگرايي[ix] را در مورد خانواده مطرح مي*كند كه بر اساس آن، دگرگـوني*هاي نـظام خويشـاوندي، نتيجـة اجتنـاب*ناپذير دگرگـوني*هاي سـاختاري و همچنين دگرگوني*هاي ايدئولوژيكي است. بدين ترتيب كه با دگرگوني*هاي ساختاري در سـطح كلان ماننـد صنعتي شـدن، شـهرنشيني، پـرولتاريـزه شـدن و نظايـر آن، دگرگوني*هاي ايدئولوژيكي نيز در سطح كلان رخ مي*دهد و در نتيجه، سازمان*هاي سطوح خرد (نظير خانواده) اجباراً خود را با دگرگوني*هاي سطح كلان انطباق داده و در جوامع صنعتي نظام خانوادگي به شكل خانوادة زن و شوهري (يا هسته*اي) خواهد بود. (همان، ص 17)

رنه كونيگ نيز مسأله كاهش كاركردهاي خانواده را مورد بررسي قرار مي*دهد. وي ويژگي خانواده را به عنوان يك گروه اين*گونه تعريف مي*كند: «صميميت مشخصه اساسي و غير قابل تفكيك خانواده است و همين صفت آن را از ساير گروه*هاي اجتماعي متمايز مي*سازد» (همان، ص 72) چرا كه همين «صميميت» است كه مي*تواند شخصيت كودكان را شكل دهد. بـه زعم كونيـگ در اثـر صنعتي شـدن، كاركردهاي عمـده خانـواده ماننـد كاركرد اقتصادي، آموزشي، بهداشتي، نگهداري از سالخوردگان و حتي گذران اوقات فراغت به سازمان*هاي دولتي واگذار شده است و خانواده در دوران نوين قادر گشته است كه به كاركرد اصلي و اولية خود يعني رشد شخصيت اجتماعي- فرهنگي كودكان بپردازد. (همان، ص17)

هلموت شلسكي، جامعه*شناس آلماني نيز كه نظريه خود را بعد از جنگ جهاني دوم و در دوران بي*ثباتي اجتماعي ناشي از جنگ مطرح كرد، خانواده را به عنوان يك نهاد اجتماعي و به منزلة «تنها باقيماندة ثبات اجتماعي»[x] تلقي مي*كند. وي برخلاف ديگران كه معتقدند خانواده الزاماً بايد خود را با دگرگوني*هاي اقتصادي و سياسي جامعه وفق دهد و در صورت عدم انطباق، به معناي «تأخر فرهنگي» اين نهاد است؛ نكته جديد و قابل ملاحظه*اي را مطرح مي*كند. شلسكي مطرح مي*كند كه آيا اين دگرگوني*هاي موجود جامعه الزاماً پيشرفت هستند؟ يا اينكه بايد ادعا كرد كه پيشرفت در اقتصاد مدرن، همزمان نوعي پيشرفت در جهت فروپاشي است. شلسكي با قبول فرض فوق، انطباق خانواده با نظام مدرن در حال فروپاشي را به معناي حركت خانواده در جهت زوال و اضمحلال مي*داند، لذا خانواده را تنها باقيمانده ثبات اجتماعي تلقي مي*كند و معتقد است كه شرايط مادي- اقتصادي جامعه بايد خود را با خانواده انطباق دهد، زيرا در جوامع مدرن امروزي كه انسان به صورت موجودي منفعل در برابر ساختارهاي جامعه قرار گرفته است، تنها راه رهايي او، تحكيم مناسبات خانوادگي است. (همان، ص1

شلسكي ساختار و روابط موجود در خانواده را ساختاري طبيعي دانسته و رياست مرد بر زن و فرزندان را ضامن كاركردهاي سنتي خانواده مي*داند. وي با اشتغال زنان در بيرون از خانه مخالف است، چرا كه به زعم او در اثر اشتغال زنان، امنيت و موجوديت خانواده به خطر افتاده و سبب نابساماني*هايي در روابط اجتماعي درون خانواده مي*گردد و از اين طريق «كارايي منحصر به فرد خانواده را كه تربيت فرزندان در محيطي سرشار از اعتماد و مراقبت است، در معرض مخاطره قرار مي*دهد». (روزن بام، 1363: ص 33)



برخي آثار سازنده ازدواج بر فرد


ازدواج را مي*توان همانند يك سرمايه اجتماعي تلقي نمود كه زن و مرد بر پايه يك سلسله باورها، ارزش*ها و روابط اجتماعي به طور مشترك سرمايه*گذاري مي*كنند، هرچقدر كه قدرت ريسك و خطرپذيري اين سرمايه*گذاري كمتر باشد، پيامدهاي آن قابل پيش*بيني و احتمالاً مطلوب است و برعكس هرچه قدرت خطرپذيري آن افزايش يابد، پيامدهاي آن در زندگي فردي و اجتماعي زنان و مردان، غير قابل پيش*بيني و احتمالاً *نامطلوب است. ازدواجي كه در بستر و شرايط مناسب اجتماعي، بر پاية عشق، ايمان، اعتماد و تعهدات متقابل اسـتوار گشـته و مبتني بـر سيستم پيچيـده*اي از وابستگي*هاي دو جانبه است، پيامدهاي اجتماعي آن نيز قابل پيش*بيني و مطلوب خواهد بود، لذا خطرپذيري آن نيز كاهش مي*يابد.

ازدواج، اولين گام يك فرد، براي ايجاد و تكوين زندگي مشترك با فردي از جنس مخالف است. چنانچه اين گام در زمان مناسب و به شكل صحيح و سنجيده برداشته شود، كاركردهاي مناسب آن در طول زندگي مشترك هويدا خواهد شد. هر چه كاركردهاي مناسب ازدواج در زندگي زنان و مردان بيشتر باشد، خانواده*هاي معطوف به اين گونه ازدواج*ها، سالم*تر و مستحكم*تر بوده و در نتيجه جامعه مشتمل بر اين گونه خانواده*ها نيز داراي انسجام و همبستگي زياد و نظم اجتماعي مطلوب خواهد بود.

مرحوم علامه محمد تقي جعفري (ره) در جواب فيلسوف شهير اروپايي، برتراند راسل كه سؤال كرده بود چرا اسلام اين قدر به ازدواج بها داده و برايش قانون وضع كرده است، مي*نويسد: «اسلام با ازدواج مي*خواهد انسان به وجود آيد، مسأله انسان مطرح است». در فرهنگ اسلامي، ازدواج، پيوندي مقدس و ميثاقي محكم[xi]، بنايي محبوب نزد خداوند[xii]، عاملي مؤثر در حفظ دين[xiii]، پذيرش عبادت انسان[xiv] و تكوين مودّت و رحمت[xv] است. ازدواج همچنين شيوة پاسداري از حريم عفّت[xvi] و پاكدامني، تضمين رزق و روزي[xvii] و تعظيم سنت نبوي[xviii] است. ازدواج آرامش*بخش روح*هاي سرگشته و سرگردان، حيات بخش دل*هاي افسرده و نگران و هدايتگر افكار گسسته و پريشان است. در مكتب متعالي اسلام، ازدواج وسيله*اي براي رشد و كمال، تأمين سلامت جامعه و بقاي نسل است. از اين رو پيامبر گرامي اسلام (ص) پيروان خود را به تسريع در ازدواج و ترك عزوبت[xix] دعوت مي*كند. در فرهنگ اسلام، خانواده حاصل ازدواج مشروع زن و مرد، وسيله*اي براي اقناع و ارضاي مشروع سائقه*هاي جنسي، توليد و تربيت نسل، ايجاد صميميت و تفاهم، تعاون و تعاضد، تكميل و تكامل و آرامش روحي و رواني انسان است (آزرمي سه سارمي، 1379، صص 8-7) كه در ادامه برخي از اين پيامدهاي مثبت تأملي كوتاه مي*شود.







ـ تكميل
هيچ انساني به تنهايي كامل نيست و پيوسته در جهت جبران كمبود خويش تلاش مي*كند. جوان در پي رسيدن به استقلال فكري است؛ براي جبران نواقص و تأمين نيازهاي بي*شمار خود به سوي ازدواج سوق داده مي*شود و با گزينش همسري مناسب و شايسته، موجبات رشد و تكامل خويش را فراهم مي*كند و با احساس مسئوليت اجتماعي، تمام هوش، ابتكار و استعدادهاي خويش را بكار گرفته و بسياري از شايستگي*ها و توانمندي*هاي نهفته در درونش را شكوفا مي*سازد. بنابراين مي*توان رشد و كمال انسان را از پيامدهاي مطلوب عمده ازدواج موفق و اصولي دانست، زيرا زن و مرد از نظر روحي و جسمي به هم وابسته*اند و با قرار گرفتن در كنار هم، يكديگر را تكميل مي*كنند.



ـ تسكين
مهم*ترين نيازي كه بر اثر ازدواج تأمين مي*شود، نياز به آرامش و احساس امنيت و آسودگي است. اين نياز كه در سرشت آدمي ريشه دارد، چنان مهم است كه خداوند در بيان فلسفه ازدواج مي*فرمايد: «از آيات و نشانه*هاي خداوند اين است كه براي شما از جنس خودتان، همسراني قرار داديم، تا در كنار آنان آرامش يابيد.» بنابراين، همسر موجب آرامش و امنيت خاطر و محيط خانه، وسيله آرامش روحي زن و مرد قرار داده شده است. در اوايـل جـواني احساس تنـهايي، بيهودگي و نـداشتن پنـاهگاه، انسـان را فـرا مي*گيـرد و ازدواج با همسري شايسته، اين احساس را از بين مي*برد و فرد را به آرامش روحي مي*رساند. اتكاي زوجين به يكديگر در مقابل فشار امواج و گرفتاري*هاي ناشي از عوارض حيات اجتماعي، موجب سكون و آرامش آنها مي*شود. آنها در جهت برطرف كردن موانع سر راه پيشبرد زندگي و رسيدن به اهداف مشترك خود، با ياري و همفكري يكديگر مي*توانند در مقابل مسائل و مشكلات ايستادگي كنند. همچنين به واسطه ازدواج، غريزه جنسي در چارچوب پسنديده و مشروع ارضا مي*شود و فرد در سايه آن به آرامش مي*رسد و به جهت ارتباط تأمين اين نياز با ساير جنبه*هاي وجودي انسان، موجبات رشد و شكوفايي فرد فراهم مي*شود.



ـ توليد نسل
از ثمرات اصلي ازدواج، وجود فرزندان و بقاي نسل آدمي است كه مطابق با هدف آفـرينش اسـت و زوج*ها از طريق فـرزندان خـود رشته پيوند ميان اعضاي يك نسل را بـه وجـود مي*آورند و بـا تـربيت و اجتماعي كردن كودكان، زيربناي يك جامعه سالم و امن را پي*ريزي مي*كنند.

[donsaeid]

ـ احساس شادكامي
به نظر مي*رسد ازدواج و تشكيل خانواده اثر مثبتي روي شادكامي داشته باشد. تعدادي از مطالعات، گزارش مي*دهند افرادي كه ازدواج كرده*اند، نسبت به افراد مجرد شادكامي بالاتري نشان مي*دهند. تحقيقات اخير نشان مي*دهند كه وقايع خوشايند زندگي خانوادگي، مستقيماً به شادكامي فرد منجر مي*شود.



ـ كاهش ارتكاب جرم
بر حسب بسياري از مطالعات، كاهش بزهكاري و ارتكاب جرم از جمله پيامدهاي اجتماعي ازدواج است. تازه*ترين تحقيق صورت گرفته از سوي يك محقق انگليسي، حاكي از آن است كه عشق به همسر و زندگي خانوادگي از جمله مواردي است كه موجب كاهش جدي ارتكاب جرايم توسط مردان مي*شود. اين تحقيق كه توسط پروفسور «جان لاب» يك كارشناس جرم*شناسي در انگليس صورت گرفت، نشان مي*دهد اشخاصي كه در مراحل جواني ازدواج كرده و تشكيل خانواده مي*دهند، كمتر ممكن است به انجام امور مجرمانه و خلاف قانون روي بياورند. بر اساس اين پژوهش، ايجاد تغيير در شرايط اجتماعي از قبيل ازدواج، تشكيل خانواده و يافتن يك جايگاه مناسب اجتماعي نيز قادر است تا حد زيادي شرايط و سرنوشت بسياري از بزهكاران را تغيير داده و آنها را در مسير سالمي قرار دهد. نتايج تحقيق اين جرم*شناس انگليسي تا حد زيادي با آموزه*هاي پيشين جرم*شناسي در مورد اولويت تأثير رفتار و شرايط دوران كودكي و پس زمينه*هاي خانوادگي در بروز رفتارهاي خلاف قانون در سنين جواني و ميانسالي ناسازگار است. پروفسور جان لاب تحقيق خود را بر روي 500 نمونه از جوانان بزهكاري كه در دهه*هاي 1920 و 1930 به مركز بزهكاران جوان فرستاده شدند، انجام داده است. وي به اين نتيجه رسيد كه از اين افراد، كساني كه بعد از آزادي از مركز بزهكاري، ازدواج كرده و داراي همسر و خانواده شدند، به شدت كمتر از افرادي كه مجرد باقي ماندند، مجدداً به بزهكاري روي آورده*اند. تحقيق پروفسور لاب نشان مي*دهد 80 درصد از بزهكاران جواني كه در سنين رشد، اعمال خلاف را كنار گذاشتند، كساني بودند كه پس از طي دوران بزهكاري داراي همسر و فرزند شده و به اين جهت از گذشته خود روگردان شـدند. لاب، اعلام كـرد كـه بيشتر مردان بزهكار پس از ازدواج مجبور بـه داشـتن يك زندگي آرام، منظم و با برنامه براي كسب درآمد شده و معمولاً به دليل سختگيري*هاي همسرشان مجبور مي*شوند تا دايره ارتباطات خود را محدود و كنترل كرده و دست از ماجراجويي بردارند.


ـ تقويت جنس و جنسيت
عبور از مرحله كودكي به بزرگسالي، نيازمند دستيابي به هويت جنسي و نقش جنسيتي، به دست آوردن مفهوم روشني از «خود» و رشد و استحكام آن و ارزش گذاشتن به «خود» (يا برخورداري از عزت نفس) است. مرد بودن يا زن بودن (نرينگي[xx] و مادينگي[xxi]) به كيفيت*هايي از شخصيت ارتباط دارد كه ويژگي*هاي يك مرد يا يك زن را تشكيل مي*دهند. وقتي به كسي «مرد» خطاب مي*شود، اين مفهوم نوعي از قضاوت*هاي ارزشي را منعكس مي*كند كه مبتني بر ارزيابي خطاب كننده از ويژگي*هاي شخصيتي و رفتاري يك مرد است. همين طور، قضاوت يك زن دربارة خود، متأثر از معيارهايي است كه در فرهنگ و جامعه براي «زن» وجود دارد. بنابراين «رشد مفهوم مرد بودن يا زن بودن در اين معنا از مقولة يادگيري و فرهنگ است» (لطف*آبادي،1379: ص189) همچنين ايجاد هويت و دستيابي به يك تعريف منسجم از خود، مهم*ترين جنبه رشد رواني- اجتماعي دوران نوجواني و جواني است. انتخاب ارزش*ها، باورها و اهداف زندگي، شاخصه*هاي اصلي هويت را تشكيل مي*دهند. اينكه فرد بداند كيست، چه چيزهايي براي او ارزش به حساب مي*آيد و چه راه*هايي را برگزيده است تا در زندگي دنبال كند. جزئي از تلاش فرد براي كسب هويت است. اين جستجو براي كشف خود، نيروي محركة بسياري از دل مشغولي*ها و رفتارهاي فرد در جهت*گيري جنسي، در انتخاب شغل، در ارتباطات اجتماعي، در آرمان*هاي اجتماعي، اخلاقي، مذهبي و فرهنگي اوست. (همان، ص212)
دختر و پسر با ازدواج، به شناخت از خود عمق داده و زنانگي و مردانگي خويش را ابراز مي*كنند و به بسياري از دل مشغولي*هاي خود پايان داده و باورها و ارزش*هاي محوري جامعه را درون خود تثبيت كرده و نسبت به آنها متعهد مي*شوند و در نتيجه خود را از پراكندگي و اغتشاش هويت رهانيده و داراي احساس امنيت هستي شناسي مي*شوند.
نهايت آنكه ازدواج به عنوان يك كانون اجتماعي كه داراي انتظارات، قوانين، اعتقادات و رسوم است، در پردازش و ابراز روابط زناشويي شركت دارد، ازدواج در واقع ساختار يا مدلي است كه پيوسته زنان و شوهران را تحت تأثير قرار داده و به رفتار آنها شكل مي*دهد، از همه مهم*تر آن كه ازدواج باعث تقويت احساس تأنيث در زن و احساس تذكير در مرد مي*شود. (ناك، 1382: ص7

ـ تقويت و تثبيت مردانگي

ازدواج اصولي مردان، باعث ابقا و تقويت مردانگي آنها مي*گردد. مردانگي در واقع بيش از آن است كه مردان به صورت خودكار توسط خواص آناتوميك، سن يا بلوغ خود به دست مي*آورند. بر اين اساس مردانگي چيزي است كه بايد فعالانه آن را كسب نمود. يافته*هاي علمي حاكي از آن است كه مردانگي از طريق ازدواج تثبيت و تكميل مي*گردد، به عبارت ديگر مردانگي به وسيله سه نقش اجتماعي تعريف و تثبيت مي*گردد، چرا كه در تمامي دنيا براي آن كه مردان عضو كاملي از جامعه خود باشند انتظار مي رود كه حداقل داراي 3 نقش اساسي باشند:

1)- نقش پدري براي فرزندان همسر خود؛

در تمام دنيا مردانگي با پدر بودن ارتباط تنگاتنگي دارد. در هيچ كجا نيروي شهواني و قدرت جنسي به تنهايي براي تأييد ادعاي مردانگي كافي نيست و مردان مي*بايست توانايي باروري و توليد مثل نيز داشته باشند كه البته اين شوهران هستند كه مورد انتظار براي انجام فعاليت مزبور مي*باشند، زيرا وقتي يك زوج بدون فرزند باشند، در اكثريت فرهنگ*ها، شوهر را مقصر اصلي تلقي مي*كنند. از سوي ديگر، صاحب فرزند شدن خارج از روابط زناشويي در هيچ جامعه*اي پذيرفته نيست. بنابراين از تلفيق اين دو قاعده كه مردان مي*بايست از نظر جنسي در توليد فرزند موفق باشند و فرزندان بايد محصول ازدواج رسمي باشند؛ مي*توان نتيجه گرفت كه در همه دنيا انتظار اين است كه مردان پدرهايي متأهل باشند.

2)- مسئوليت تأمين معاش خانواده؛

در تمام دنيا، پدران مسئول تأمين معاش زن و فرزندان خود مي*باشند، مردي كه به دليل بيماري يا معلوليت قادر به چنين امري نباشد، مورد ترحم و دلسوزي ديگران قرار مي*گيرد، در حالي كه اگر مردي عمداً به آن تن در ندهد، مورد استهزاء و بدگويي ديگران قرار خواهد گرفت. زيرا در واقع وي همانند يك عضو بالغ جامعه رفتار نكرده و مسئوليت خويش را نپذيرفته است. انتظار مي*رود مردان حتي در مواردي كه تمايل ندارند، مشغول به كار باشند و هزينه*ي افراد وابسته*ي خود را به خوبي تأمين نمايند، همچنين غالباً اين انتظار وجود دارد كه تا حد امكان براي بازماندگان خود مقاديري به عنوان ميراث فراهم نمايند.

3)- حمايت از زن و فرزند؛

از يك مرد انتظار مي*رود كه به هنگام ضرورت براي حمايت از خانوادة خود ايستادگي نمايد تا وفاداري و شجاعت خود را به ايشان نشان دهد. همچنين اين توقع وجود دارد كه از غرور، شرافت و نام و ناموس خود دفاع نمايد. در مورد جنبه*هاي رسمي*تر، مثلاً براي شركت در عمليات ارتش، مردان مسئول هستند و حتي زماني كه زنان نيز در جنگ شركت مي*نمايند، هيچ جامعه*اي بر روي سرباز شدن زنان تكيه نمي*كند. (همان، صص 92-91)

ازدواج اصولي همچنين بر نقش جنسي و جنسيتي زنان اثرگذار است. نقش مادري به عنوان بخشي از نقش زنان در سايه ازدواج حاصل خواهد شد و سختي*ها و رنج*هاي دوران مختلف تولد يك كودك و نيز دميده شدن روح يك موجود زنده در وجود زن، او را به درجه معنوي خاصي مي*رساند كه در خودسازي روحي و اخلاقي وي تأثيرگذار خواهد بود. مادري همچنين مي*تواند صبر، حوصله، آستانه تحمل مشكلات و بسياري از فضايل اخلاقي را در بين زناني كه مادر شده*اند و تلاش مي*كنند اين نقش را به خوبي ايفا نمايند، افزايش دهد.

ـ كسب موفقيت

جامعه شناسان (از جمله پارسونز) معتقد بودند كه در خانواده شوهران و پدران، نقش*هاي ابزاري و زنان و مادران، نقش*هاي معنوي را ايفا مي*كنند. اين نقش براي مردان به معني درگيري ايشان در دنيايي از كار و امور اجتماعي و مدني است. شوهران از گذشته تاكنون درگير كسب درآمد و تأمين معاش خانواده هستند تا با استانداردهاي بلوغ مردانگي در جامعه مطابقت نمايند. با يك پيش*بيني ساده انتظار مي*رود كه مردان متأهل به موفقيت*هاي بيشتري دست يابند. تأمين معاش خانواده به حدي با ازدواج اصولي و مردانگي توأم است كه مردان متأهل علاوه بر آنكه الزاماً مي*بايست داراي چنين خاصيتي باشند، به دليل خواص و سابقه زندگي متأهلي خود مي*بايست نسبت به مردان مجرد، موفقيت*هاي بالاتر ديگري نيز بدست آورند. مردان در واقع پس از ازدواج، مشاغل و امور خود را بهتر انجام مي*دهند و كار و درآمد بيشتري فراهم مي*آورند. (همان، ص 111)

ـ مشاركت اجتماعي

مردان متأهل قاعدتاً به ميزان بالاتري در اجتماعات و تشكلات اجتماعي فعاليت داشته و نيز احتمال شركت آنان در بعضي امور اجتماعي بيشتر است. در واقع مشاركت اجتماعي براي مردان، قسمتي از ايفاي جنسيت (ابراز خويشتن) محسوب مي*گردد. ازدواج به ويژه موجب تقويت آن دسته از مشاركت*هاي اجتماعي مي*گردد كه به وسيله قوانين عضويت، به طور واضح تعريف شده باشند و ارتباط با ديگران به گونه*اي سازمان يافته باشد كه در آن، عضويت*ها داراي نقش مشخصي باشند. از سوي ديگر ازدواج قطعاً موجب كاهش ميزان ارتباطات غيررسمي و شخصي مانند روابط دوستانه و بي اهميت مي*شود. (همان، ص 112)

ـ سخاوت و نوع دوستي

سخاوت نتيجة مستقيم نقش*هاي تأمين معاش و حمايت موجود در ازدواج مي*باشد. يك فرد نوع دوست به ديگران كمك مي*كند، نيازهاي آنان را برآورده مي*سازد و آنان را در مقابل درماندگي حمايت مي*نمايد و در واقع به تهيه و تداركي مي*پردازد كه مورد توجه ديگران قرار مي*گيرد. ازدواج باعث مي*شود كه مردان ابراز سخاوت و نوع دوستي خود را (كه در روابط غير رسمي و دوستانه وجود داشته) به روابطي انتقال دهند كه داراي ساختاري واضح بوده، تعهدات و انتظارات در آنها مشخص مي*باشند.

دختران نيز به واسطه ازدواج احساس مي*كنند كه مسئوليت مراقبت و سلامتي همسر و فرزندان را برعهده دارند و پرستار خانواده باشند، همين موضوع مي*تواند روحيه مهرباني و شفقت را در آن*ها تقويت كند.

[donsaeid]

ازدواج و خانواده در دوران نوين

در دوران نوين و در جوامع صنعتي، ماهيت و اشكال ازدواج و پيامدهاي اجتماعي آن در خانواده و جامعه، اشكال، ساختار و ارزش*هاي خانواده و به طور كلي الگوهاي همسرگزيني و نظام خانواده تحت تأثير صنعتي شدن دچار تغيير و تحول شده و در جوامع رو به توسعه با آهنگي آرام در حال تغيير است از جمله:
ـ امروزه، شبكه خويشاوندي مبتني بر تبار[xxii] و طايفه در اكثر جوامع تأثير خود را از دست داده است؛
ـ ترويج ازدواج*هاي غيرخويشاوندي[xxiii] به جاي ازدواج*هاي مبتني بر خويشاوندي،[xxiv] به ويژه در نقاط شهري، روابط اجتماعي، روابط بين گروهي، رشد شخصيتي و بهبود نسل را دستخوش تغيير نمود.
ـ با تغيير الگوي خانواده از گسترده به هسته*اي، نحوه انتخاب همسر نيز در بسياري جوامع تغيير يافته است، زيرا در خانواده گسترده، ازدواج مبتني بر تصميمات و نظريات افراد و اعضاي خانواده بود، ولي با هسته*اي شدن خانواده*ها، حق انتخاب آزاد همسر در جامعه هنجار شده است؛
ـ آزادي عمل زنان در ازدواج، تصميم*گيري در خانواده، عادي شدن طلاق و موارد مشابه، از جمله تغييرات ازدواج و خانواده محسوب مي*شود؛
ـ به دنبال تغيير در نظام هنجاري جامعه، تغيير در ارزش*ها و گسترش شهرنشيني، رفع محدوديت در روابط بين دو جنس مخالف كاهش يافته كه به نوبة خود بسياري از الگوهاي رفتاري، ارزش*هاي مربوط به خانواده و هنجارهاي موجود در جامعه را تحت تأثير قرار داده است. (شيخي، 1382: صص54-53)
ـ امروزه همسرگزيني آزاد از ويژگي*هاي خانواده (هسته*اي) در دوران نوين است و عشق و علاقه در تكوين ازدواج، نقش اصلي دارد، مع الوصف اين آزادي انتخاب همسر بر حسب نوع جامعه و ويژگي*هاي فرهنگي- اجتماعي، اقتصادي و زيستي از جمله مذهب، نژاد، قوميت و طبقه، مشروط و مقيد مي*گردد، به عبارت ديگر ازدواج بر حسب تجانس انجام مي*شود و هر فردي به طور متعارف با كسي از طبقه، مذهب، نژاد و قوميت خود ازدواج مي*كند كه اين نوع ازدواج را ازدواج متجانس مي*گويند. نتايج تحقيقات همسرگزيني حاكي از آن است كه اكثر ازدواج*ها، متجانس و درون گروهي هستند؛ تشابهات قشري، مذهبي، خانوادگي در ميان زوج*هايي كه با يكديگر ازدواج كرده*اند، به حدي زياد است كه نمي*توان آن را تصادف دانست، بلكه نشان دهنده اين نكته است كه روندهاي اجتماعي با قرار دادن گروه*هاي مشابه در كنار يكديگر، همسرگزيني آنها را نيز تعيين مي*كنند. البته در برخي موارد ازدواج ميان دو طبقه متفاوت نيز مشاهده مي*شود. ازدواج افراد با طبقات بالاتر از خود صرفاً بر اساس يك ويژگي منحصر به فرد رخ داده است، امروزه ازدواج*ها بر اساس تجانس سنّي نيز بسيار ديده مي*شود و اين تفاوت سني معمولاً حدود 2 تا 3 سال است.

تغييرات اجتماعي ازدواج (قسمت دوم)

ازدواج ميان همسايگان كه معمولاً از لحاظ شغل، درآمد و ساير ويژگي*هاي قشري مشابه هم هستند، بسيار متداول است، البته هر خانواده*اي، در جامعه از طريق روابط اجتماعي كه براي فرزندان خود ايجاد مي*كند، امكان ازدواج نامتجانس را كم و امكان ازدواج متجانس را زياد مي*كند. (اعزازي، 1382: صص98-96)
ـ امروزه در جوامع اروپايي، ميزان رشد جمعيت، روندي كاهشي دارد و صرف نظر از تنظيم خانواده، ازدواج در سنين بالا صورت مي*گيرد. واحد خانواده به طور متوسط داراي فرزند كمتري است.
ـ در جوامع غربي، شكل جديدي از خانواده تحت عنوان همزيستي مشترك[xxv]، خارج از قالب ازدواج رسمي و قانوني، متداول و روندي افزايشي به خود گرفته است و نسبت ولادت*هاي خارج از ازدواج*هاي مشروع تا حد زيادي در جامعه غربي افزايش يافته كه خود موجب ايجاد نوعي بحران در اين جوامع شده است. (شيخي، 1382: صص 59 و 35)

ازدواج در ايران (دوران گذشته و معاصر)

1)ـ دوران گذشته

درباره ويژگي*هاي ازدواج و پيامدهاي اجتماعي آن در ايران دوران گذشته، اطلاعات چنداني وجود ندارد و منابع موجود در اين زمينه در حد خاطرات، زندگينامه و نوشته*هاي بزرگان و افراد خانواده*هاي سرشناس درباري و كتاب*ها و سفرنامه*هاي جهانگردان خارجي است و منابع ديگري در دست نيست. بر مبناي همين منابع، برخي از مهمترين ويژگي*هاي ازدواج در آن دوران عبارتند از:

-ازدواج و انتخاب همسر معمولاً تحت سلطه كامل خانواده انجام مي*شد؛
-چند زني، داشتن صيغه و كنيزهاي فراوان در خانواده*هاي اشراف مرسوم بود؛
-زنان خانواده، در انتخاب همسر براي دختران و پسران دخالت مي*كردند كه احتمالاً به دليل جدايي ميان مردان و زنان، در اين زمينه، ابتكار عمل را در دست داشتند؛
- ازدواج*هاي فاميلي خصوصاً ازدواج دختر عمو- پسر عمو مرسوم بود؛
-قابليت فرزندآوري، ويژگي مطلوب يك زن تلقي مي*گرديد و مورد انتظار همگان بود؛
-فاصلة سني ميان زن و مرد براي ازدواج زياد بود[xxvi]؛
- دختر و پسر طبقه اشراف در سنين پايين ازدواج مي*كردند. در طبقه پايين نيز به دليل فقر، سن ازدواج عموماً در سنين پايين بود، لذا برخلاف اروپا، سن ازدواج در ميان توده مردم، بالا نبود.
-رابطه زن و شوهر نيز بر اساس احترام زن نسبت به شوهر و حفظ فاصله همراه با ترس بود، همچنين با توجه به وجود پديدة ازدواج مجدد و اجازه مرد براي تجديد فراش، زنان همواره در دلهرة دائمي به سر مي*بردند؛
- عشق و علاقه در ازدواج و پس از آن كمتر وجود داشت؛
- زنان پس از ازدواج نيز از منزلت پاييني در خانواده و اجتماع برخوردار بودند؛
-روابط والدين- فرزندان نيز مانند اروپا، بر اساس فاصله اجتماعي و دوري مكاني بود؛ در طبقات بالا، كودكان از همان ابتدا به دايه و سپس به معلم سرخانه سپرده مي*شدند و مادر صرفاً بر تربيت كودكان نظارت كلي داشت.[xxvii] در طبقات پايين نيز در صورتي كه كودك از مخاطرات و بيماري*هايي كه در معرض آن بود به سلامتي مي*گذشت، از همان سنين كودكي، در فعاليت*هاي شغلي والدين، كمك مي*كرد. دختران در سنين پايين ازدواج مي*كردند، پسران نيز براي يادگيري حرفه*اي به شاگردي سپرده مي*شدند، يا به عنوان «غلام بچه» به منازل بزرگان فرستاده مي*شدند.

- روابط ميان خواهران و برادران نيز به دليل فاصله سني زياد ناشي از ازدواج مجدد والدين- كه به دليل مرگ همسر قبلي صورت مي*گرفت- و نيز چند زني مردان، روابطي سرد، غيرصميمي و آميخته به حسادت بود.[xxviii]

2)- دوران معاصر و تغييرات ازدواج

1-2) تغييرات كمّي

ـ متوسط سن ازدواج
آمار نشان مي*دهد كه متوسط سن ازدواج از سال 1345 به بعد روندي افزايشي داشته است؛ به طوري كه متوسط سن ازدواج دختران، خصوصاً روستائيان در طول زمان، همواره سير صعودي داشته و از 4/18 سال در سرشماري 1345 به 4/22 سال در سرشماري 1375 رسيده است و متوسط سن ازدواج پسران، پس از كاهش محسوس در اوايل انقلاب اسلامي، از سال 1365 به بعد روندي افزايشي داشته است، مع*الوصف در مجموع افزايش سن ازدواج در دختران بيش از پسران بوده است. همچنين متوسط سن ازدواج دختران و پسران در نقاط روستايي همواره كمتر از نقاط شهري بوده است، اما در سال 1375 شاهد افزايش قابل ملاحظه متوسط سن ازدواج خصوصاً در بين دختران روستايي هستيم.

[donsaeid]

ـ اختلاف ميانگين سن در اولين ازدواج

اختلاف ميانگين سن در اولين ازدواج در فاصلة دهه 55-45 به شدت كاهش يافته و از 6/6 در سال 1345 به 4/4 سال در 1355 رسيده و پس از آن به گونه*اي بطئي و كند به سير نزولي خود ادامه داده و به تدريج به 8/3 در سال 1365 و 7/3 در سال 1370 و به رقم 3 در سال 1375 رسيده است. اما در مجموع، شدّت آن در مناطق روستايي بيشتر مي*باشد. بنابراين حتي در ميان روستائيان نيز شاهد افزايش سن ازدواج خصوصاً در بين دختران روستايي هستيم. (رضوي و ديگران، 1381: ص22)
مطابق آمار سرشماري سال 1375 ميانگين سن ازدواج در ايران براي پسران تقريباً26 سال و براي دختران تقريباً 23 سال بوده است. در واقع بين بلوغ و سن ازدواج در دختران و پسران حداقل 10 سال فاصله است و پيش*رسي ازدواج يعني ازدواج زير 20 سال طي 40 سال گذشته براي دختران از 41 درصد به 18 درصد رسيده است. تغييرات فوق، نشان*دهنده سير پيشرونده تأخير در ازدواج و افزايش فاصله بلوغ و ازدواج است. (گلدوست عارفي، 1382، ص12)

ـ درصد ازدواج نسبت به جمعيت جوان

آمارها نشان مي*دهد كه تعداد و درصد ازدواج نسبت به جمعيت جوان[xxix] در چند سالة اخير، يعني در فاصلة سال*هاي 1380-1375 روندي رو به افزايش داشته است، به طوري كه از 8/2 درصد به 02/3 درصد رسيده است.

ـ نرخ رشد ساليانه ازدواج

نرخ رشد ساليانه ازدواج[xxx] طي سال*هاي 75 تا 80 نيز با نوسانات زيادي همراه بوده است، به طوري كه رقم 54/3 درصد در سال 75 به 71/6 درصد در سال 76 رسيده، سپس به 99/3 در سال 77 كاهش يافته، مجدداً در سال 78 به ميزان 06/15 افزايش پيدا كرده است و در سال 1379 دوباره به 72/5 درصد كاهش يافته و بالاخره در سال 1380 به 35/0 درصد نزول كرده است.

ـ متوسط نرخ رشد ازدواج

متوسط نرخ رشد ازدواج[xxxi] در سال*هاي 1380-1375 نيز در كل كشور رقم 02/6 است كه در مناطق شهري 8/6 و در روستا برابر 7/3 مي*باشد. اما بر خلاف افزايش متوسط نرخ رشد ازدواج، شمار متأهلين در سنين جواني (29-15 سال) در هر دو گروه دختران و پسران طي سال*هاي 1375 تا 1380 كاهش يافته است. به طوري كه بيشترين ميزان تأهل پسران جوان در فاصله سني 25 تا 34 سالگي و بيشترين ميزان تأهل دختران در فاصله سني 20 تا 29 سال روي داده و شمار متأهلين در سنين 15 تا 19 سالگي اندك بوده و خصوصاً* در سال*هاي اخير روندي كاهشي داشته است.

بررسي متوسط نرخ رشد ازدواج در برش زماني وسيع*تر يعني طي 20 سالة اخير حاكي از آن است كه اين ميزان همواره تابع آهنگي ثابت نبوده و نمودار آن V شكل است. متوسط نرخ رشد ازدواج در فاصله سال*هاي 75-65 نسبت به دهه قبل آن، روند نزولي داشته است، به طوري كه در دهه 65-55 نرخ رشد ازدواج 33/7 درصد و در دهه 75-65 با نرخ 5/3 درصد بوده است. در مناطق روستايي كاهش نرخ رشد ازدواج 47/5 درصد و در مناطق شهري31/3 درصد بوده است (كه احتمالاً به دليل مهاجرت مردان روستايي مي*باشد) پس از آن تا سال 1380 نرخ رشد ازدواج روند صعودي (افزايش 52/2 درصد در كل كشور) به خصوص در مناطق روستايي داشته است. (همان، صص 28-25)



2-2) تغييرات كيفي


با توجه به تغييرات اجتماعي بعد از انقلاب صنعتي، فرآيند جواني، طولاني شده است. فرآيندي كه به تعبير روانشناسان، وظيفه اصلي آن، جستجوي هويت مستقل و استقلال*يابي است. دوران جواني، درواقع دوراني است كه با شروع بلوغ جسماني آغاز مي*شود و معمولاً با تثبيت پايگاه اجتماعي فرد، توليد مثل و شغل اصلي خاتمه مي*يابد. در جوامع صنعتي و نيمه صنعتي عصر حاضر، به دو علت از مفهوم «جواني طولاني شده» ياد مي*شود، اول به سبب جلو افتادن تحولات بلوغ و دوم به سبب بالا رفتن سن ازدواج و استقلال شغلي است. بنابراين در دوران معاصر، «جواني» به دوران كمابيش طولاني شده*اي اطلاق مي*شود كه در حد فاصل «بلوغ جسماني» و «بلوغ اجتماعي» قرار دارد. (محبوبي*منش، 1381: ص70) جوانان امروز از يك سو با انواع وسايل ارتباط جمعي، نظير ماهواره و اينترنت سروكار دارند كه غرايز جنسي آنان را تحريك مي*كند و از سوي ديگر امكان ازدواج برايشان فراهم نيست، لذا احتمال اينكه فاصله ميان بلوغ جسماني و بلوغ اجتماعي آن*ها را فساد و هرزگي پر نمايد بسيار است. زيرا نياز جنسي، نيازي انكارناپذير است، نيازي است كه در سنين جواني بايد به آن پاسخ مناسب داد، نيازي است كه نمي*توان انكار، تحريم يا تعطيل نمود. دختر و پسر، هنگامي*كه به سن بلوغ مي*رسند، هرچقدر فاصله بلوغ جنسي تا زمان ازدواج آنها بيشتر باشد، جامعه بايد در انتظار تبعات اين تأخير باشد كه چيزي جز فساد اخلاقي نيست.


تجردگرايي، حركتي برخلاف نياز طبيعي انسان است و اثرات و تبعات سوئي را به دنبال دارد كه از لحاظ فردي و اجتماعي زيانبار است. در ادامه برخي ديگر از تحولات كيفي ازدواج در موضوعات ذيل بررسي مي*شود:



ـ انگيزه ازدواج و الگوهاي همسرگزيني
ـ تصور محدود شدن پس از ازدواج در بين نسل قبلي (زن و مرد) از جوانان ازدواج نكرده فعلي كمتر بوده است. (محسني، 1382: ص99 و ص101)

ـ دغدغه انجام ازدواج در بين نسل قبل بيش از نسل كنوني بوده، در حالي كه ازدواج در شرايط كنوني به دغدغه بعدي جوانان تبديل شده است.

امروزه اكثر جوانان انتظار دارند كه تمام توقعات، نيازها و انتظارات آنها با ازدواج تأمين شود، در حالي كه در نسل قبلي هدف ازدواج بيشتر معطوف به بعد روحي انسان*ها بود.

ـ الگوي ازدواج به عنوان خاستگاه اصلي تشكيل خانواده دستخوش تغييرات مهمي از جمله در الگوي همسرگزيني شده است. امروزه ميان ارزش*هاي والدين و فرزندان براي انتخاب همسر تفاوت و گاه تضادهاي آشتي*ناپذيري بروز كرده است. به طوري كه جوانان كمتر از قبل تن به ازدواج*هاي فاميلي مي*دهند و از درون همسري يا ازدواج با خويشان و عشيره مشترك سر باز مي*زنند. متغير سن نيز اشكال متفاوتي به خود گرفته است. از طرفي جوانان در سنين جواني به ازدواج روي نمي*آورند و متوسط سن ازدواج به حدود 27 سال رسيده است و از طرف ديگر با فردي ازدواج مي*كنند كه كمترين فاصله سني را با آن*ها دارد. همسرگزيني به اقتداي هويت خانوادگي افراد صورت نمي*گيرد. عواملي نظير تحصيل، شغل، ثروت و دارايي، زيبايي و قابليت*هاي فردي نسبت به عواملي چون آبروي خانوادگي، اسم و رسم، تبار و منزلت اجتماعي، تدين و اخلاق ديني و سنتي از اهميت بيشتري برخوردار گرديده است. امروزه در شهرهاي بزرگ، موضوع تعيين مهريه بالا و چگونگي احقاق حقوق زن در صورت جدايي از شوهر، از مهمترين موضوعات همسرگزيني به شمار مي*رود. به طوري كه امروزه تعيين مهريه زياد به عنوان مشكل از سوي جوانان پسر و خانواده*هاي آنها براي ازدواج ذكر مي*شود. (مهدوي، 1377: ص89) و مشكل تهيه جهيزيه به نظر برخي از دختران به عنوان عاملي جهت انصراف خواستگار از ازدواج مطرح مي*گردد. (همان، ص90)

ـ واقعيت اين است كه در جامعه ما انتخاب آزاد همسر صورت نمي*پذيرد و پدر و مادر تا حدودي در شكل*گيري و ساماندهي ازدواج فرزندان نقش دارند، ولي شدت و ضعف نقش*هاي آنان در گروه*هاي مختلف اجتماعي متفاوت بوده و بين دو الگوي سلطه و برابري در نوسان است. (محسني، 1382: ص52)

ـ هنوز هم در خانواده*هاي سنتي*تر (گسترده با جمعيت بيشتر) گرايش به جلب رضايت والدين براي ازدواج جوانان بيشتر از خانواده*هاي جديد (ابعاد كوچك و نسبتاً مدرن) است. (همان، ص57)

ـ *زنان بيشتر از همتايان مرد خود از رضايت والدين در امر ازدواج حمايت مي*كنند. (همان، ص62) هر چند نسل جديد جوانان ازدواج نكرده كه از خانواده*هايي با بعد كوچكتر داراي تحصيلات عالي، سطح اطلاعات عمومي بالاتر و استفاده بيشتر از رسانه*ها هستند، موافقت كمتري براي جلب موافقت والدين براي ازدواج دارند. (همان، ص63)

ـ قبلاً ازدواج فرزندان كوچكتر بيشتر منوط به ازدواج فرزندان بزرگتر بود، اما اخيراً اين رويه كمتر رعايت مي*شود. (مهدوي، 1377: ص57)

ـ عدم رعايت ترتيب نوبت ازدواج در گذشته در بين فرزندان خانواده*ها در مورد زنان با تقبيح بيشتري نسبت به مردان همراه بود. (همان، ص103)

ـ اضطراب انتخاب همسر و تشكيل خانواده براي نسل كنوني بيش از نسل*هاي گذشته است. در گذشته خانواده*ها و جامعه، جوانان را حمايت مي*كردند، ولي در حال حاضر كسي جوان*ها را حمايت نمي*كند و آنها بايد خودشان زندگي را اداره كنند و در برابر مشكلات ايستادگي نمايند. (همان، ص105)

ـ در نسل قبلي توافق بيشتري در مورد زندگي زوج جوان با والدين يكي از طرفين (زن يا شوهر) وجود داشته است و اين توافق در بين زنان بيشتر مشاهده مي*شد. (همان، ص102) اما امروزه تشكيل يك زندگي بايد در يك محل جديد باشد.

ـ تا چندي قبل زندگي بسياري از زوج*هاي جوان در كنار پدر و مادر پسر آغاز مي*گرديد، اما امروزه تشكيل يك زندگي (خانواده هسته*اي) بايد در محل جديدي باشد كه همين موضوع توقع دختران را براي داشتن توانايي و قدرت اقتصادي پسران افزايش مي*دهد و تأمين مالي، اشتغال و نوع شغل پسران را حائز اهميت مي*كند.

ـ بر اساس اصل همساني در ازدواج معمولاً انتظار بر اين است كه سطح تحصيلات طرفين همسان باشد و تا حدي تحصيلات پسران بيشتر هم باشد، امروزه اين ملاك تاحدي با داشتن شغل پردرآمد و ظاهر مناسب براي پسران جايگزين شده است. البته هنوز هم اكثر دختران تمايل كمتري به ازدواج با پسراني دارند كه تحصيلات كمتري دارند و نسبت به پايين بودن ميزان تحصيلات پسران به عنوان همسر آينده خود حساسيت زيادي داشته و اغلب رضايت كمتري به ازدواج با فردي با تحصيلات پايين*تر دارند. فقط 21 درصد دختران حاضر به ازدواج با پسراني هستند كه تحصيلات آنها پايين است. (مهدوي، 1377: ص107) زيرا هر چقدر تحصيلات پسران بيشتر باشد، به همان ميزان موافقت آنها با اشتغال همسرشان افزايش مي*يابد. (همان، ص124) البته پسران با افزايش تحصيلات خود، تمايل كمتري دارند كه با افراد كم*سواد ازدواج كنند. (همان) از سوي ديگر پسران با تحصيلات كمتر نيز اغلب تمايلي ندارند كه با دختري با تحصيلات بالاتر ازدواج نمايند.



ـ الزامات ازدواج
در ايران هنوز هم خواستگاري و جشن نامزدي از عناصر اصلي منظومه ازدواج و مهمترين مراسم در اين خصوص به شمار مي*روند. خواستگاري به شكل مرسوم و رايج خود نمادي از ازدواج ترتيب داده شده يا ازدواج مقرر به شمار مي*رود كه في*نفسه رابطه عمودي بين نسل*ها را در خانواده*ها منعكس مي*كند. خواستگاري «مبادله خانوادگي» را در امر همسرگزيني و همسريابي در اولويت قرار مي*دهد و از اين جهت اولين گام رسمي براي شكل*گيري يك ازدواج محسوب مي*شود. هرچند خواستگاري هم در فرآيند زمان و تحولات اجتماعي در ايران تغييرات چشمگيري يافته است. (محسني، 1382: ص282) البته هنوز هم گرايش مسلط در ارتباط با خواستگاري گرايش موافق با انجام آن است. (همان، ص289)

ـ در فرآيند طولاني ازدواج، نامزدي گام دوم محسوب مي*شود. نامزدي مرحله*اي براي رسمي*تر شدن روابط زوج*هاي جوان و علني*تر شدن آن است كه هويت خانواده جديد و نوظهور را به همگان اعلام مي*كند. (همان، ص292) امروزه هنوز هم گرايش مسلط، موافقت با برگزاري جشن نامزدي است. (همان، ص300)

ـ در مورد مهريه گرايش مسلط جامعه موافقت با تعيين مهريه است، اما اغلب خانواده*هاي دختران مهريه بالا را پيشنهاد مي*كنند كه قبلاً اين رويه معمول نبود.

ـ در مورد مراسم ازدواج هم، جامعه به دو گروه كه عده*اي مراسم ازدواج را باشكوه برگزار مي*كنند و عده*اي در ساده*ترين شكل ممكن ازدواج مي*كنند، تقسيم شده است.

[donsaeid]

سخن پاياني


امروزه به دليل آنكه ازدواج و همسرگزيني به شدت در حال تغيير و تحول است، اين موضوع براي بسياري از متفكرين به صورت مسأله درآمده است. در جريان تغييرات اجتماعي، ارزش*ها و هنجارهاي اجتماعي تغيير مي*كند، بنابراين شيوه*هاي همسرگزيني، همچنين انتظارات زن و شوهر و مناسبات آنها هم دگرگون خواهد شد.

البته در جوامعي نظير ايران كه هنجارهاي خانوادگي بيشتر از ساير جوامع پابرجا هستند، خانواده به لحاظ شرايط ساختاري در امر ازدواج جوانان بي*تأثير نيست. در واقع از يكسو وضعيت خانواده*هاي دختر و پسر، در مسائل مربوط به ازدواج جوانان مؤثر است و از سوي ديگر خانواده*هاي نسل قبلي با انتقال جوهره و معناي اصلي خانواده به نسل جديد، عملاً به ايجاد يك سلول اجتماعي ديگر كمك مي*كنند.

امروزه مقولاتي نظير، تحصيلات عمومي و عالي، دورة سربازي، جستجوي كار و ... در جامعة جديد موجب پيدايش دوره*اي شده است كه پسران براي كسب صلاحيت*هاي لازم در فرآيند ازدواج ناگزير بايد آن را سپري كنند و دختران به عنوان دوره انتظار، بايد آن را پشت سر بگذرانند. همچنين پيدايش مرحله*اي به عنوان نامزدي و نيز فعالانه شدن نقش دختران و پسران در مراحل گوناگون ازدواج موجب شده است تا دوران آشنايي، پديدار گردد كه دختران و پسران جوان در اين دوره جهت انتخاب آزادانه و آگاهانه تحت نظارت خانواده*ها با يكديگر مذاكره مي*كنند، در صورتي كه در گذشته صرفاً خانواده، اقوام و آشنايان، مذاكره كننده و تصميم گيرنده اصلي بودند و جوانان در بسياري از مراحل ازدواج نقشي منفعلانه داشتند و تمامي امور در مراحل تصميم*گيري و اجرا بر عهدة خانواده و سايرين بود، اما امروزه زوج جوان محور تصميم*گيري*ها در مراحل گوناگون ازدواج اعم از انتخاب همسر، چگونگي برگزاري مراسم و... مي*باشد و معمولاً خانواده*ها به نظارت كلي اكتفا مي*كنند. كه اين نظارت در راستاي همان شرايط اجتماعي و سازوكارهاي فرهنگي است، به طوري*كه خانواده*ها تجانس اجتماعي زوج جوان را از لحاظ طبقاتي، خانوادگي و اجتماعي در نظر مي*گيرند و سپس با توجه به ميل و علاقه باطني دختر و پسر نسبت به يكديگر، مقدمات ازدواج را فراهم مي*كنند. البته اين امكان هم وجود دارد كه دختر و پسري، شخصاً همديگر را انتخاب كرده و سپس رضايت خانواده*هاي خود را جلب كنند. در جامعة سنتي، پسران پس از ازدواج، زندگي مشترك خود را در خانة پدري آغاز مي*كردند، اما در حال حاضر، زوج*هاي جوان تمايل دارند در مسكن مستقل و جدا از خانة پدري بسر برند، به همين دليل آنان امروزه براي آغاز زندگي مشترك با مشكل تهيه مسكن روبرو مي*شوند. همچنين زندگي در شرايط جديد جامعه سبب شده است تا ميان فرآيند ازدواج دختران و پسران تفاوت*هايي بروز نمايد. (رضوي و ديگران،1381: ص129)

به نظر مي*رسد ويژگي خاص ازدواج دختران و پسران ايراني، ازدواج*هاي فاميلي باشد كه هنوز هم ديده مي*شود و تأييدي بر ازدواج*هاي قشري است، زيرا در اغلب موارد اعضاي فاميل از لحاظ اقتصادي، در سطح مشابهي قرار دارند. در ايران به دليل يكساني مذهب و نژاد و اندك بودن اقليت*ها، ازدواج ميان دو نژاد يا دو مذهب متفاوت بندرت ديده مي*شود.
امروزه مشكلات متعددي موجب گرديده است كه سن ازدواج افزايش يافته و به جهت وجود شرايطي كه ارضاي غريزه جنسي دختر و پسر را از راه نامشروع ميسر مي*سازد، تمايل به ازدواج مشروع در بين جوانان كاهش يابد. بدين منظور با توجه به تغييراتي كه در جنبه كمي و كيفي ازدواج در ايران رخ داده است و اين نوشتار به اجمال به بخش كوچكي از آن اشاره نمود، ضروري است كه تمام دستگاههاي فرهنگي و اقتصادي كشور منابع و امكانات خود را در جهت فراهم نمودن زمينه مساعد ساماندهي امر ازدواج بسيج نمايند و دستگاههاي فرهنگي با برنامه*هاي مناسب و از طريق رسانه*هاي جمعي، از گسترش دامنه تغييرات بازدارنده ازدواج ممانعت به عمل آورند.