About Susan

[Rasputin]

چهاردهم اردیبهشت ماه، مصادف با سومین سال درگذشت «سوسن» بود. مردمی*ترین خوانندۀ مردم کوچه و بازار. همو که از صدا و ترانه*هایش اینهمه یاد در خاطره داریم.

شاید در بارۀ او نوشتن و یاد او را در سالمرگش زنده کردن، چندان به مذاق و قلم بسیاری از اهل کتابت در این گسترۀ اینترنت خوش نیاید. و شاید دلمشغولی*ها و چه بسا مسائل و امور خیلی بسیار زیاد مهمتر!! مجال از «سوسن» نوشتن را نمی*دهد و یا اصلا حوصله*اش نبوده که کسی در باره*اش ننوشته.

آنچه اما در ادامه خواهید خواند، در واقع روایت من کاتب این حکایت است از این خواننده، و بهانه*ای شاید برای یاد بعضی کسان و نام برخی نفرات. تا چه پیش آید و چه در نظر افتد.

هر جا برم یادت همیشه
هرگز ازم جدا نمیشه

اولین باری که «سوسن» را دیدم، همان سالی بود که بانک صادرات آن روزها، یک فرسخ اسکناس پنج تومانی جایزه می*داد! به مصداق ضرب*المثل «کور کور را پیدا می*کند و آب، چاه را» قرعۀ برنده به نام دارندۀ حساب پس*اندازی در ولایت ما افتاد که از قضا نام فامیلی*ش هم «آب آب» بود و از متمولین و نان و آب*دارهای شهر ما. یعنی آن یک فرسخ اسکناس پنج تومانی را هم اگر به او نمی*دادند، باز چیزی کم نداشت.

باری، برای اینکه مراسم اهدای این جایزه را سنگ تمامی بگذارند از «سوسن» محبوب*ترین خوانندۀ کوچه و بازار هم دعوت کرده بودند که بیاید. تعدادی بلیط ورودی به مراسم را هم از طرف شعبات بانک صادرات بین دارندگان حساب و همان مردم کوچه و بازار که به رویا و آرزومندی برنده شدن پنج فرسنگ اسکناس پنج تومانی، به نام خودشان و اعضای خانواده*اشان در آنجا حساب باز کرده بودند، تقسیم شده بود.

مراسم در محل استادیوم ورزشی بزرگ شهر و در زمین چمن فوتبال آنجا برگزار می*شد. عصر روز جمعه*ای بود گویا. سه تایی از آن بلیط*ها که گفتم هم نصیب ما شده بود. پس به اتفاق پدر و به همراهی مادر رفتیم.
سن جمع و جوری در جلوی یکی از دروازه*ها با میکروفون و دوربین و چراغ*های پایه*دار، و تمام سکوهای تماشاچیان که گوش تا گوش پر بود از آدم*های جور واجور و همه از خیل آرزومندان رویا سوخته و یا از جمع مشتاقان و علاقه*مندان به صدا و دیدار «سوسن».

مراسم برگزار شد و درست آنجایی که حوصلۀ مردم به مو رسیده بود و می*رفت که بی*طاقت و کلافه شوند، «سوسن» آمد. ریز نقش و محجوب و صمیمی، پوشیده در لباسی بلند و ساده. جمعیت حاضر در استادیوم تکانی خورد و داغ و حسرت برنده نشدن گویا فراموش شد. «بخوای نخوای همینه کار زندگی . . .»

سیگار هما بیضی تازه روشن شده*ای لای انگشتان دست پدر با لبخنده*ای بر گوشۀ لب، و نگاه راه کشیده و مهربان مادر همراه با غمی که در صدا و خواندن «سوسن» بود، تصویری*ست که هنور با من است. خاطره*ای به یادمان آن شب توزیع جایزۀ یک فرسخ اسکناس پنج تومانی بانک صادرات در استادیوم ورزشی شهر اهواز.

بسان مرغکی آواره، ای غم
به دشت سینۀ من پر گشودی
به سقف کلبۀ ویرانۀ دل
گرفتی آشیان آنجا غنودی

تا بستی تو بار سفر از خونۀ مو
جای تو غم شد همدم و همخونۀ مو
«سوسن» با ما بود. اولین بار در هیئت صفحه*ای چهل و سه دور به خانه آمد. سالش یادم نیست. پدر تازه یک گرام تپاز خریده بود. بیشتر صدای «پوران» بود و «پروین» که مادر دوست می*داشت. «سوسن» اما از جنسی دیگر بود. همه دوستش داشتیم. شعرهایش مثل ترانه*های «پروین» سخت نبود. ما بچه*ها هم معنایش را می*فهمیدیم. «اما دیدم بازم مثل همیشه. نمیشه، نمیشه!» حرفهایی که در ترانه*هایش می*خواند یا ضرب*المثل بود که قبلا شنیده بودیم. «چه بد کردم اگر دل بر تو بستم ـ خودم کردم که لعنت بر خودم باد» یا اصطلاحی می*شد همه فهم و همه*گیر.
از عهدۀ کاری اگر برنمی*آمدی و به عجز و ناچاری می*گفتی: «نمیشه» حتما می*شنیدی که: «نمیشه مال سوسنه! دوباره سعی کن!»

بعدها «سوسن» شد همسفر همیشۀ ما در همۀ راههایی که می*شد در آن اتوبوس راند. فرقی نمی*کرد. «تی*بی*تی» و «لوان*تور» که جای خود، تو حتی اگر با اتوبوس*های سوپر دولوکس «ایران*پیما» هم که بین راه به مسافران «پپسی» و «پتی*بور» می*داد و کولر و تلویزیون داشت سفر می*کردی، حالا از هر جا به هر جا که می*خواست باشد، «سوسن» هم با تو بود.

اگر از اهواز می*آمدی و با سرویس شب*رو می*رفتی اما، تا سر شب و آخر پیچ «پل*دختر» شاید به اعتبار آنتن رادیوی اتوبوس، می*توانستی صدا و زمزمه*های «عبدالحلیم حافظ» و «فرید الاطرش » را هم در اوج و حضیضی دل*انگیز بشنوی. ولی «تنگه ملاوی» و «خرم آباد» را که پشت سر می*گذاشتی دیگر فقط «سوسن» بود که می*خواند و بس.

تو در این سفر خدایا ز بلا نگه بدارش
که دل امیدوارم به خیال او نشسته
فقط آرزوم همینه که تو از سفر بیایی
نکنه یه وخت بمیره دلم از غم جدایی

و حالا دیگر همه از «سوسن» می*گویند. همۀ آن سالها را که یادتان هست. صدایش به سینما کشیده می*شود. «ناش ناش نیناش ناش، کلاه مخملی رو باش» شعرش را «تورج نگهبان» گفته و آهنگش را «اسفندیار منفردزاده» ساخته. مخصوص، و برای فیلم «قیصر». به تعبیری اولین ترانۀ متن در تاریخ سینمای ایران. از این به بعد است که بساط آواز خوانی و رقصیدن زن نقش اول فیلم*های فارسی جمع می*شود و به جای آن صدای خواننده*ای را در اجرای کامل ترانه*ای، بر روی صحنه*هایی از فیلم می*شنویم.

«اسفندیار منفرد زاده» در اوج شهرت و ابتکار، در زمانی که همه در پی*اش می*دوند تا شاید آهنگی بر فیلم و ترانه و صدایشان نثار کند، همراه با «فرهاد شیبانی» شعر و آهنگ ترانه*ای به نام «شب*های تهران» را می*سازند. این ترانه از همان اول برای صدا و شخص «سوسن» ساخته وپرداخته می*شود. به اعتراض اینکه چرا «سوسن» با همۀ محبوبیتی که نزد مردم دارد، به صرف اینکه می*گویند شعر و آهنگ ترانه*هایش «کوچه بازاری»ست، باید در حصار «لاله*زار» باقی بماند.
این خبر همزمان با خبر آماده شدن ترانۀ «کودکانه» با شعر «شهیار قنبری» و صدای «فرهاد» که آهنگش از ساخته*های «منفرد زاده» است، در روزنامه*های عصر تهران به چاپ می*رسد.

ترانۀ «شب*های تهران» را اما اجازۀ ضبط و پخش و انتشار نمی*دهند. در عوض «منصور اوجی» یکی از شاعران مطرح آن ایام، در همان روزها مجمموعۀ شعری از سروده*هایش را با عنوان «این سوسن است که می*خواند» منتشر می*کند و «محمدعلی سپانلو» یکی دیگر از چهره*های روشنفکری آن زمان، در شعری بلند با روحی نوستالژیک اسم «سوسن» را در کنار نام*هایی چون «الهه» و «بنان» و «داریوش رفیعی» می آورد.

و اما «سوسن» فقط نمی*خواند. بازی هم می*کند. در صحنه*ای از فیلم خوب و خوش ساخت «پنجره» از «جلال مقدم»، با بازی «بهروز وثوقی» و «گوگوش».

ویلایی است و محفلی شبانه از پول و پله*دارها و جماعت بی*درد. از آن تیپ مجالسی که حضرات، میز و صندلی و کوکتل و شامپاین و خاویار را می*گذارند کنار و چهار زانو روی زمین به مخده*ها تکیه می*دهند و عرق اتحادیه را چتولی می*خورند. «سوسن» را هم گفته*اند بیاید. آمده و او هم روی زمین در همان پوشش بلندش زانو خمانده و بدون میکروفون و بلندگو، با لبخنده*ای نمکین بر لب و نگاهی معنی*دار در چشم، ترانه*ای از خوانده*هایش را زمزمه می کند. حس «مردمی» بودن! به حضرات شکم گنده و علیامخدرات عطر و پودر زده*شان دست می*دهد.

حضور «سوسن» در آن صحنه از فیلم، نه به عنوان یک خواننده و آوازه*خوان؛ که به نوعی نمایندگی هویت و سمبل مردم عادی کوچه و بازار را عهده دار است و نشان می*دهد. مردمی که در آنسوی پرچین و دیوارهای شمشاد باغ ویلایی مانده و نشسته*اند.

«سوسن» را در تلویزیون هم می*بینیم. عید سالی که باز یادم نیست، و در سریال سیزده قسمتی «کاف شو» کاری دیدنی از «پرویز صیاد» در نقد و انتقادی طنز گونه از کارکرد سازمان صدا و سیما و اشاراتی به مافیای روابط و بند و بست*های حاکم در آنجا.

قرار است که مثلا «پرویز صیاد» برای تلویزیون ملی ایران شویی نوروزی درست کند. لازم است که بنا به عرف و سنت شوهایی از ایندست، حتما خواننده*ای هم در آن باشد.
این در و آن در می*زند. «گوگوش»، «هایده»، «گیتی»، «اونیک» و که و که و که*ها. ولی هیچکدام*شان محل نمی*گذارند. در واقع اعتباری برای او به عنوان یک تازه کار و شویی که او قصد آماده کردنش را دارد قائل نیستند. بهانه می*آورند و از سر باز می*کنند.

ولی در آخرین روز و در آخرین ساعت*هایی که دیگر همه چیز در حال از دست رفتن است، به ابتکار همکار و وردستی، «سوسن» می*آید. بی*ادعا و خاکی و مخلص. روی صحنه نمی*ایستد. همان لبۀ سن می*نشیند و چیزی می*خواند و می*رود. آبروی «صیاد» و گروهش را خریده است. او «صیاد» و تماشاچی*ها را مدیون و ممنون این خصلت مردمی*اش می*کند.

[Rasputin]

«سوسن» خود بی*آنکه ادعای بازیگری داشته باشد، نقش اول فیلمی را نیز بازی می*کند. فیلمی که سناریوی آن را «عباس پهلوان» سردبیر مجلۀ «فردوسی» می*نویسد.

دختری بر اثر یک آتش* سوزی بی*خانمان می*شود و به وسیلۀ رانندۀ کامیونی به تهران می*آید. دختر صدای خوبی دارد و این استعداد را در او یک استاد بازنشسته و کناره گیر موسیقی کشف می*کند و تعلیمش می*دهد. او به زودی در ردیف محبوب*ترین خوانندگان روز در می*آید.

«سوسن» را در این فیلم که به نوعی الهام گرفته از زندگی واقعی او نیز بود، بازیگران هنرمندی چون «جمشید مشایخی»، «مهری ودادیان»، «یدالله شیراندامی»، «بهمن مفید» و «مرتضی احمدی» همراهی می*کردند، نقش آن «استاد بازنشسته و کناره گیر موسیقی» را اما پیر با وقار تاتر و رادیو و سینما «اکبر مشکین» بازی می*کرد.

نام فیلم «فریاد» بود. صحنه*ای که پیرمرد با خرقه*ای بر دوش و کاسۀ صیقل خوردۀ تاری در بغل و گرهی در پیشانی و صدا، به تعلیم دخترک می*نواخت و می*خواند اما، صدایی از جایی برنمی*خاست و کسی در جایش تکان نمی*خورد. تنها حرکت، لرزش انگشتان بلند «استاد» بود بر بند بند سیم*ها ی تار، و صدا فقط صدای خسته و زنگ*دار «اکبر مشکین» بود که می خواند:

نیمه *شب*ها، مست و شیدا، می*شود همراز من
نغمه*ساز، دمساز من، ساز من، ساز من

می بخور! منبر بسوزان! مردم آزاری مکن
سالش را باز دقیقا به خاطر ندارم. همان سالی بود که «سید احمد جنتی» حاکم شرع دادگاههای انقلاب اسلامی خوزستان بود و در یکی از اتاق*های مدرسۀ تعطیل شده*ای واقع در «کمپلو»ی اهواز به فتوا و صدور احکام می*نشست. بقیۀ اتاق*ها که زمانی کلاس درس بودند هم مثلا سلول*های دستجمعی و موقت. با تخته سیاهی هنوز بر دیوار و پنجره*های نرده کشیده*ای که به حیاط باز می*شد و آن سوی حیاط و روبروی پنجرۀ تمام اتاق*ها، نزدیک به دیواری که شتک خون روی آن خشکیده بود، سه درخت بلند نخل. انگار که از اول برای بستن محکومین به آن و به تبر بستن آنان کاشته بودندشان.

من در یکی از این کلاس*ها ـ روبروترین اتاق رو به نخل و دیوار ـ هفته*ای را همراه با جمعی که در نوع محکومیت*شان هیچ سنخیتی با هم نداشتند، در انتظار حکم شیخ «احمد آقای جنتی» سر کردم و آن روزگار را از سر گذراندم.

آنجا که سکوت سنگین شب*هایش فقط به رعشۀ مسلسل و سکتۀ تک*تیرهای سربی خلاص می*شکست و روزهایش رنگ خون و بوی خرما داشت، در جمع هشت نفری ما یکی هم بود که مسئول اول شاخۀ سازمانی سیاسی در آن شهر بود. از آن درس* خوانده*های در فرنگ که عشق خدمت به خلق و انقلاب به ایران کشانده بودش. سابقۀ همه چیز و هر کس و مباحث مربوط به سیاست و اقتصاد و اجتماع را می*دانست. ولی همه از روی کتاب و نوشته*هایی که خوانده بود. میانسال بود. از نوجوانی برای درس و مشق به اروپا رفته بود و چون انگ کنفدراسیون داشت، دیگر نتوانسته بود به ایران برگردد.

از صحبت*هایش می*شد فهمید که خیلی جاها رفته و سفر کرده. بیشتر کشورهای اروپایی را، و آمریکا هم. با وجودی که سال*های سال در آنجاها زندگی کرده و درس خوانده بود، فارسی را سلیس و روان صحبت می*کرد. در یک کلام نمونه*ای کامل از فردی سیاسی و منطبق با معیارهایی که ما برای چنین افرادی قائل بودیم. جدی، عمیق، و دور از ابتذال. چه در کلام و چه در رفتار. آنچه که از او در نظر من عجیب جلوه می*کرد و با این مجموعه جور درنمی*آمد، همان گهگاه و به زمزمه ترانه خواندن او بود.
چه بد کردم که من دل بر تو بستم
خودم کردم که لعنت بر خودم باد
محبت پیشه کردم، ناز کردی
با من نامهربونی ساز کردی

صدای گرم و گیرایی داشت. آنچه که در آن زمان برای من فهمیدنی نبود، این بود که مگر می*شود درس و کتاب خوانده*های خارج از کشور که «مخ سیاسی» هم دارند، «سوسن» را بشناسند و حتی ترانه*هایشان را هم بلد باشند؟ مگر یکی مثل او که از سال*های نوجوانی در فرنگ بوده و درس خوانده و حالا هم به جرم «سیاسی» زندانی است، از «سوسن» می*خواند؟ فکر می*کردم او اگر قرار باشد چیزی هم بخواند، یا باید دکلمۀ شعری سیاسی باشد، و یا دست*کم سرودی از آن*دست سرودهایی که تا همان چند ماه قبل ورد زبان همه بود و به «سرود انقلابی» معروف بود.
از شما چه پنهان یک بار سربسته و لا به لای حرفهایم، همین را هم گفتم.
ـ شما هم از «سوسن» می*خونید؟
با نگاه و لبخندی مهربان پرسید: عیبش چیه؟

راستش من همان موقع هم که فکر کردم، نفهمیدم «عیب» این کار کجاست. حالا البته می*دانم که اصلا عیبی نبوده و تو وقتی «مردم» را دوست داری و بخصوص مردم کوچه و بازار را، طبیعی است که خواننده*شان را هم باید بشناسی و به فرهنگ و سلیقه*شان آشنا باشی. و «سوسن» خوانندۀ مردم بود. مردم کوچه و بازار. و از همین مردم، چند تایی هم در همان اتاق بودند و هم*بندی ما، و در آن همه دقیقه*های تمام نشدنی انتظار و دغدغه، چه آرامشی می*یافتند در پس ترنم صدای گرم این رفیقی که از «سوسن» می خواند.

نمونه*اش شبی بود که سرفه*های «ژ ـ ث» برداران تا صبح مستمر شد و عطسۀ تک*تیرهای خلاص، که تمامی نداشت و انگار نمی*خواست که خلاص شود. آنشب را کسی نخوابید. یعنی نمی*شد که خوابید. آفتاب که سر زد و اتاق روشن شد، همه با چشمانی از شب بیدار، بی*رمق و تکیه داده بر دیوار، از خود رفته بودند. تا ظهر همانطور مسخ و منگ و ساکت و چمباتمه سر جاهایمان نشستیم.

ظهر نهار آوردند، کسی میلش به غذا نبود. عصر شد و غروب و اتاق را تاریکروشنای سر شب در خود گرفت. چیزی مثل بختک روی دل و خاطر همه نشسته بود. کسی باید کاری می*کرد. چیزی می*گفت. باید آن سکوت و ترس*خوردگی جمع طوری می*شکست. این را همه حس می*کردیم ولی انگار ذهن و خاطرمان از درون و همه چیز خالی شده بود.

تازه تاریکی توی اتاق را پر کرده بود که آن صدا ـ صدایی که همه منتظرش بودند ـ از گوشه*ای برخاست. گرم و روان*تر از همیشه و با نرمه*ای از غم در ترنم خود. این بار ترانۀ «مخروبه» از «سوسن» را می*خواند.
نمی*پرسی ز من پیش از تو ای غم
چه کس در خلوت دل آشیان داشت؟
چه کس بود و چرا رفت و کجا رفت؟
چه جایی بهتر از اینجا نشان داشت؟

زمزمۀ گرم آن رفیق هم*بند در آن شب، بند و گرفتگی را از دل و چشم همه برداشت. پیچیده در پرده*های تاریکی اتاق و خلوت خود، عقده*های دل باز شد. من هم گریه کردم!
یاد لبخندۀ پدر افتادم و نگاه مهربان مادر و آن*شب توزیع جایزه در استادیوم ورزشی بزرگ شهر که حالا فاصله*اش تا اینجا که نشسته بودیم، سنگ*اندازی بیش نبود. یاد شبی که «سوسن» را در جوانسالی*ام و برای اولین بار دیدم. شبی که می*خواند:
مرو ای غم که بی تو این دل من
چو فانوسی شکسته سوت و کور است
مرا بی*همزبان مگذار، مگذر
که با شادی رهم بس دور، دور است.

و حالا از آدم*های آن روز هر کدام جایی افتاده است. یکی مثل من به غربت فرنگ و در اینجای پرت افتادگی. یکی هم مثل آن هم*بندی غریب ما که از فرنگ آمده بود و از «سوسن» می*خواند، آنجا پای دیوار و زیر یکی از آن درخت*های بلند نخل.

بخت*یارترین این آدم*ها اما شاید «سید احمد آقای جنتی» باشد که از مسند «حاکم شرع» اهواز بودن، بر تخت رئیس «شورای نگهبان» شدن در پایتخت افتاد، و تیره* بخت*ترین*شان «سوسن»، که از سریر شهرت و محبوبیتی که داشت، به ته گاراژی در لس*آنجلس سُرید.

خاطره*ها اما در جای خود مانده و به قوت باقی است. صدای «سوسن» هم.
گرچه دیگر خود او نیست و تا پاک از خاطره*ها فراموش شدن و پاک شدن نامش در حافظه*ها چیزی نمانده، ولی صدای او هست و خواهد ماند.
صدا، تنها صداست که می*ماند.