انقلاب نافرجام
- مشروطه و تحليلي از پروژه سركوب روحانيت
چنانكه ميدانيم، فرجام ناموفق و ديگرگونه انقلاب مشروطيت ايران مهمترين موضوع را در تحليل تاريخي اين انقلاب به خود اختصاص داده است. مرحوم سيدمحمد طباطبايي توام با اشك ديده، ماحصل كلام در اين زمينه را در يك جمله خلاصه كرد: «سركه انداختيم، شراب شد.»
چنانكه ميدانيم، فرجام ناموفق و ديگرگونه انقلاب مشروطيت ايران مهمترين موضوع را در تحليل تاريخي اين انقلاب به خود اختصاص داده است. مرحوم سيدمحمد طباطبايي توام با اشك ديده، ماحصل كلام در اين زمينه را در يك جمله خلاصه كرد: «سركه انداختيم، شراب شد.» اما در تحليل همين موضوع نيز، مهمترين نكته، كنارهگيري يا حذف روحانيت از صحنه انقلاب است. انقلاب با تحصن و اعتراض علما شروع شد، با فقه و فقاهت شيعي مشروعيت يافت و توسط روحانيون رتبه اول تشيع رهبري شد، اما كار آن به جايي رسيد كه روحانيت خود را از آن تطهير ميكرد و مردم هم به تبع ايشان از آن رويگرداني نمودند. اين سوال همچنان به قوت خود باقي است: سركوب، حذف يا كنارهگيري روحانيت، چگونه روي داد؟ آيا واقعا يك پروسه بود يا پروژه يا تركيبي از اين دو؟ تاريخ به ما ميگويد در آن مقطع، هم فتنههاي روزگار بسيار سهمگين بودند، هم استبداد و استعمار در شيطنتورزي چيزي فرونگذاشته بودند و هم دودستگي، دلزدگي و دلمشغوليهاي بيموقع برخي رهبران ديني، در نافرجامي نهضت بيتاثير نبود.
جريان روشنفكري در ايران، از ابتداي قرن نوزدهم ميلادي و با آغاز ارتباطات گسترده با غرب، شكل گرفت، بخصوص در دوره ناصري رشد يافت و از مشروطه بهاينسو بهطورجدي وارد صحنه سياست ايران شد. اولين ايرانيان فرنگديده، به غرب با حيرت و حسرت مينگريستند و در مقابل پيشرفتهاي غرب، انگشت حيرت به دهان ميگزيدند. آنها نتوانستند شناختي دقيق و بنيادين از مباني نظري توسعه و رشد تمدن غربي به عمل آورند و لذا بهسرعت مبهوت و مجذوب تمدن غربي گرديدند و تن به تقليد از ظواهر فرهنگ غربي دادند. اغلب آنها جذب سازمانهاي فراماسونري شدند و در خدمت اهداف و منافع دولتهاي بيگانه و بخصوص انگليس قرار گرفتند. ميرزاصالح شيرازي و ميرزاابوالحسنخان ايلچي، دو نمونه بارز اين افراد بودند.
در عصر ناصري تعداد تحصيلكردههاي فرنگديده و روشنفكران آشنا به غرب، افزايش يافت. گرچه آگاهي روشنفكران اين عصر نسبت به قبل افزايش يافته بود، اما در اين دوره نيز روشنفكران ايران هيچگاه نتوانستند مباني توسعه و نيز راههاي حل بحران عقبماندگي در ايران را بشناسند و دربهترينصورت، تنها ناقلان خوبي براي انديشههاي غربي محسوب ميشدند. بسياري از آنان جز تقليد از ظواهر فرهنگ غربي، كار ديگري نميدانستند و همانها بودند كه انتقادات زيادي را عليه خود برانگيختند.[i] ازسويديگر راهحلها و سياستهايي كه براي توسعه در ايران و حل بحران عقبماندگي ارائه ميدادند، چندان مناسب حال آن روز ايران نبوده و بيشتر حاصل انتقال بدون تعمق انديشهها و تجربيات ديگران به شمار ميرفت.
بهطوركلي ميتوان گفت اكثر روشنفكران اين عصر، خوشباورانه و بدون توجه به مباني فكري و اجتماعي مدرنيسم، مفاهيم و انديشههاي غربي را در ايران مطرح ميكردند و توقع داشتند با استفاده از الگوي غرب، در كوتاهترين زمان به توسعه برسند؛ درحاليكه جامعه ايران و غرب تفاوتهاي بنيادين با يكديگر داشتند و هرگونه راهحل براي مشكلات ايران، بايد با تفكر عميق در وضعيت جامعه ايران و توجهدادن جامعه به ارزش والاي دانش و دانشمندان اسلامي صورت ميپذيرفت. گرايش تقليدگونه به تمدن غربي كه از شناخت سطحي مدرنيسم و همچنين از تفكرنكردن در جامعه ايران ناشي ميشد، نوعي بنبست توسعه در كشور بهوجود آورد و توسعه را ساليان دراز به عقب انداخت. علاوهبراين، ضعف ديگر روشنفكران، اعتماد آنها به استعمار بود، درحاليكه استبداد و استعمار در كنار هم، عامل اصلي مشكلات جامعه ايران بودند و امكان نداشت با تكيه بر يكي، ديگري را كنار زد. اين اعتماد كه در واگذاري امتيازات كلان در قبال دريافتي اندك، تكيه بر نيروهاي خارجي در سياستها و توسل به آنان در مواقع حساس ايران، نمود مييافت، ضربههاي جبرانناپذيري بر منافع ملي ياران وارد ساخت. مشكل ديگر روشنفكران اين عصر، بياعتنايي به سنتها و مذهب در جامعه ايران بود و اين، يكي از دلايل عمده عدم موفقيت آنها به شمار ميرفت. جامعه ايران كاملا مذهبي بود و هر تلاشي براي توسعه بايستي اين ويژگي اساسي را در نظر ميگرفت، وگرنه محكوم به شكست بود؛ بهعبارتديگر، راه توسعه بايد با توجه به سنتها و ويژگيهاي خاص جامعه ايراني و نه با الگوبرداري سطحي از غرب، انتخاب ميشد. روشنفكران غربي نهادهاي مذهبي حاكم بر قرون وسطي را به دليل جلوگيري از رشد علم و توسعه نكوهش ميكردند، اما در جامعه اسلامي چنانكه ميدانيم، مذهب باعث شكوفايي تمدن بزرگ اسلامي شد و يكي از درخشانترين دورههاي تاريخي را در كشورهاي اسلامي پديد آورد. اصولا اسلام با تاكيد بر علم، تعقل، آزادگي و ستايش از كار و تلاش و تمجيد فراوان از مقام دانشمندان و نكوهش رهبانيت و گوشهگيري، با مباني توسعه كاملا هماهنگ و سازگار است. بههمينجهت، در جهان اسلام علل عقبماندگي را بايد در عواملي چون استبداد، استعمار خارجي و جهل و ناداني مردم جستجو كرد كه همگي برخلاف اصول و آموزههاي اسلامي هستند.
از ضعفهاي ديگر جريان روشنفكري، فقدان پايگاه مردمي بود. دلايل اين امر متعدد است. ازيكسو بياعتقادي آنان به ارزشها و باورهاي جامعه و ازسويديگر، محصوربودن روشنفكران در محافل و مجالس خاص و ارتباطنداشتن پيوسته آنان با مردم، ميتواند در اين مسأله موثر بوده باشد. ازاينرو، آثار سياسي آنان نيز به علت بيسوادي اكثريت قريببهاتفاق مردم (نودوپنجدرصد) خوانندگان چنداني نداشت. نداشتن پايگاه مردمي، روشنفكران را از هر گونه اقدام سياسي مستقل و مفيد باز ميداشت و آنها را به سمت اتحاد با ساير نيروهاي سياسي هدايت ميكرد.
فرايند كنارنهادن روحانيت
هنگاميكه ناصرالدينشاه از سفر سوم اروپا بازگشت، در اثر برخورد با پيشرفت تمدن اروپايي به فكر رفع خرابيهاي موجود در ايران افتاد و بدينمنظور سران كشور را احضار كرد. به گفته عباسميرزا ملكآرا، «سخن اول او اين بود كه در اين سفر آنچه ديده شد، نظم و ترقي مبتني بر قانون بود. بدين منظور، شاه فرمان داد تا قانون نوشته شود. گفته شد اين تصميم نياز به سالها مطالعه و تلاش فراوان دارد، [اما] فرنگيها سالها در اين خصوص زحمت كشيدهاند، قانون نوشتهاند و نتيجه قانون آنها هم مشهود است؛ پس، بهتر آن است كه قانون آنها را ترجمه كنيم.»[ii] اين فكر رفتهرفته گسترش يافت و در جنبش مشروطهخواهي قوت گرفت و روشنفكران غربگرا آن را به صورت بسيار گسترده مطرح ميكردند. البته آنان نخست خواسته واقعي و دروني خود را بيان نداشتند و ميكوشيدند آن را در پوشش اسلام و شريعت بپوشانند. روشنفكران با آگاهي از قدرت و نفوذ عظيم روحانيان در دل مردم، سعي كردند به اين كانون قدرت نزديك شده و با صورتي حقبهجانب ابتدا اطمينان اين طبقه را به خود جلب نمايند و رفتهرفته خواستههاي اساسي خود را بر مقاصد ديني آنها مقدم دارند. در مداركي كه از روشنفكران عصر ناصري در دست ماندهاند، به اين فعاليتها كه بيشتر به توطئه شباهت دارند، برخورد ميكنيم. بهعنوانمثال در نامههاي ميرزاآقاخان كرماني به ميرزاملكمخان كه هر دو در رأس روشنفكران آن عصر قرار داشتند، آمده است: «اگر از وظايف ملايان تايكدرجهمحدودي معاونت بطلبيم، احتمال دارد زودتر مقصود انجام گيرد.»[iii] همين روشنفكران براي پيشبرد هدفهاي سياسي و مشروطهگري و حتي پارلماني خود، به روش غربيان اقدام به تأسيس احزاب مختلف نمودند. ازاينرو، در سال اول فتح تهران (1909.م/ 1288.ش) دو حزب پيدا شدند: يكي انقلابي و ديگر اعتدالي. بعد از افتتاح مجلس دوم، دو حزب فوق، به نام دموكرات عاميون و اجتماعيون اعتداليون به مجلس معرفي شدند. دموكراتها با انگليس روابط خوبي داشتند و ماموران بريتانيا در ايالات از اين حزب حمايت ميكردند. برنامه حزبي دموكراتها، جدايي روحانيت از سياست بود. سيدعبدالله بهبهاني، از پيشروان جنبش مشروطه، به اشاره سران همين حزب به قتل رسيد. افراد اين حزب رفتهرفته قدرت اصلي را در مجلس و قانون بهدست گرفتند.[iv]
از فعاليتهاي مؤثر روشنفكران از نيمه دوم سلطنت ناصرالدينشاه، تشكيل جمعيتهاي سياسي بود كه انجمن خوانده ميشدند. تعداد اين انجمنها تا نهضت مشروطيت به صدوچهل انجمن و كلوپ سياسي در تهران (تاريخ 10 ژوئن 1908 م./ 2 تيرماه 1287ش.) رسيد كه مجموعا سيهزار عضو داشتند[v] و صدوده الي دويست انجمن نيز در شهرستانها تشكيل شدند.[vi] افراد مؤثري از سياستمداران و روشنفكران عمدتا غربگرا و بسياري از شاهزادگان قاجار و مشاهير صدر مشروطيت و پسازآن، با اين تشكيلات رابطه داشتند و ماهانه از سفارت انگلستان حقوق دريافت ميكردند.[vii] ملكم و پدرش از موسسان اين جمعيت فراماسوني در ايران شناخته ميشوند. نامبرده در مصاحبهاي كه در مصر با ويلفرد اسكاونبلانت، مولف كتاب تاريخچه مخفي اشغال مصر به وسيله انگليسيها، به عمل آورد، به وي گفت: «من مايل بودم اصول تمدن غربي را در ايران شيوع دهم و براي اينكار از جامه ديانت استفاده نمودم.»[viii] ازاينرو «انجمنهاي فراماسوني را در لفافه ديني پوشيدم.»[ix] به اعتقاد احتشامالسلطنه، «ملكم نه مذهب داشت، نه وطن، نه مسلك. گاه خود را وطنپرست و آزاديخواه جا ميزد، بنا به مصلحت وقت، گاه مسلماني پاكاعتقاد و متعصب و زماني ديگر ارمني و مسيحي و غيره بود.»[x]
- مشروطه و تحليلي از پروژه سركوب روحانيت
چنانكه ميدانيم، فرجام ناموفق و ديگرگونه انقلاب مشروطيت ايران مهمترين موضوع را در تحليل تاريخي اين انقلاب به خود اختصاص داده است. مرحوم سيدمحمد طباطبايي توام با اشك ديده، ماحصل كلام در اين زمينه را در يك جمله خلاصه كرد: «سركه انداختيم، شراب شد.»
چنانكه ميدانيم، فرجام ناموفق و ديگرگونه انقلاب مشروطيت ايران مهمترين موضوع را در تحليل تاريخي اين انقلاب به خود اختصاص داده است. مرحوم سيدمحمد طباطبايي توام با اشك ديده، ماحصل كلام در اين زمينه را در يك جمله خلاصه كرد: «سركه انداختيم، شراب شد.» اما در تحليل همين موضوع نيز، مهمترين نكته، كنارهگيري يا حذف روحانيت از صحنه انقلاب است. انقلاب با تحصن و اعتراض علما شروع شد، با فقه و فقاهت شيعي مشروعيت يافت و توسط روحانيون رتبه اول تشيع رهبري شد، اما كار آن به جايي رسيد كه روحانيت خود را از آن تطهير ميكرد و مردم هم به تبع ايشان از آن رويگرداني نمودند. اين سوال همچنان به قوت خود باقي است: سركوب، حذف يا كنارهگيري روحانيت، چگونه روي داد؟ آيا واقعا يك پروسه بود يا پروژه يا تركيبي از اين دو؟ تاريخ به ما ميگويد در آن مقطع، هم فتنههاي روزگار بسيار سهمگين بودند، هم استبداد و استعمار در شيطنتورزي چيزي فرونگذاشته بودند و هم دودستگي، دلزدگي و دلمشغوليهاي بيموقع برخي رهبران ديني، در نافرجامي نهضت بيتاثير نبود.
جريان روشنفكري در ايران، از ابتداي قرن نوزدهم ميلادي و با آغاز ارتباطات گسترده با غرب، شكل گرفت، بخصوص در دوره ناصري رشد يافت و از مشروطه بهاينسو بهطورجدي وارد صحنه سياست ايران شد. اولين ايرانيان فرنگديده، به غرب با حيرت و حسرت مينگريستند و در مقابل پيشرفتهاي غرب، انگشت حيرت به دهان ميگزيدند. آنها نتوانستند شناختي دقيق و بنيادين از مباني نظري توسعه و رشد تمدن غربي به عمل آورند و لذا بهسرعت مبهوت و مجذوب تمدن غربي گرديدند و تن به تقليد از ظواهر فرهنگ غربي دادند. اغلب آنها جذب سازمانهاي فراماسونري شدند و در خدمت اهداف و منافع دولتهاي بيگانه و بخصوص انگليس قرار گرفتند. ميرزاصالح شيرازي و ميرزاابوالحسنخان ايلچي، دو نمونه بارز اين افراد بودند.
در عصر ناصري تعداد تحصيلكردههاي فرنگديده و روشنفكران آشنا به غرب، افزايش يافت. گرچه آگاهي روشنفكران اين عصر نسبت به قبل افزايش يافته بود، اما در اين دوره نيز روشنفكران ايران هيچگاه نتوانستند مباني توسعه و نيز راههاي حل بحران عقبماندگي در ايران را بشناسند و دربهترينصورت، تنها ناقلان خوبي براي انديشههاي غربي محسوب ميشدند. بسياري از آنان جز تقليد از ظواهر فرهنگ غربي، كار ديگري نميدانستند و همانها بودند كه انتقادات زيادي را عليه خود برانگيختند.[i] ازسويديگر راهحلها و سياستهايي كه براي توسعه در ايران و حل بحران عقبماندگي ارائه ميدادند، چندان مناسب حال آن روز ايران نبوده و بيشتر حاصل انتقال بدون تعمق انديشهها و تجربيات ديگران به شمار ميرفت.
بهطوركلي ميتوان گفت اكثر روشنفكران اين عصر، خوشباورانه و بدون توجه به مباني فكري و اجتماعي مدرنيسم، مفاهيم و انديشههاي غربي را در ايران مطرح ميكردند و توقع داشتند با استفاده از الگوي غرب، در كوتاهترين زمان به توسعه برسند؛ درحاليكه جامعه ايران و غرب تفاوتهاي بنيادين با يكديگر داشتند و هرگونه راهحل براي مشكلات ايران، بايد با تفكر عميق در وضعيت جامعه ايران و توجهدادن جامعه به ارزش والاي دانش و دانشمندان اسلامي صورت ميپذيرفت. گرايش تقليدگونه به تمدن غربي كه از شناخت سطحي مدرنيسم و همچنين از تفكرنكردن در جامعه ايران ناشي ميشد، نوعي بنبست توسعه در كشور بهوجود آورد و توسعه را ساليان دراز به عقب انداخت. علاوهبراين، ضعف ديگر روشنفكران، اعتماد آنها به استعمار بود، درحاليكه استبداد و استعمار در كنار هم، عامل اصلي مشكلات جامعه ايران بودند و امكان نداشت با تكيه بر يكي، ديگري را كنار زد. اين اعتماد كه در واگذاري امتيازات كلان در قبال دريافتي اندك، تكيه بر نيروهاي خارجي در سياستها و توسل به آنان در مواقع حساس ايران، نمود مييافت، ضربههاي جبرانناپذيري بر منافع ملي ياران وارد ساخت. مشكل ديگر روشنفكران اين عصر، بياعتنايي به سنتها و مذهب در جامعه ايران بود و اين، يكي از دلايل عمده عدم موفقيت آنها به شمار ميرفت. جامعه ايران كاملا مذهبي بود و هر تلاشي براي توسعه بايستي اين ويژگي اساسي را در نظر ميگرفت، وگرنه محكوم به شكست بود؛ بهعبارتديگر، راه توسعه بايد با توجه به سنتها و ويژگيهاي خاص جامعه ايراني و نه با الگوبرداري سطحي از غرب، انتخاب ميشد. روشنفكران غربي نهادهاي مذهبي حاكم بر قرون وسطي را به دليل جلوگيري از رشد علم و توسعه نكوهش ميكردند، اما در جامعه اسلامي چنانكه ميدانيم، مذهب باعث شكوفايي تمدن بزرگ اسلامي شد و يكي از درخشانترين دورههاي تاريخي را در كشورهاي اسلامي پديد آورد. اصولا اسلام با تاكيد بر علم، تعقل، آزادگي و ستايش از كار و تلاش و تمجيد فراوان از مقام دانشمندان و نكوهش رهبانيت و گوشهگيري، با مباني توسعه كاملا هماهنگ و سازگار است. بههمينجهت، در جهان اسلام علل عقبماندگي را بايد در عواملي چون استبداد، استعمار خارجي و جهل و ناداني مردم جستجو كرد كه همگي برخلاف اصول و آموزههاي اسلامي هستند.
از ضعفهاي ديگر جريان روشنفكري، فقدان پايگاه مردمي بود. دلايل اين امر متعدد است. ازيكسو بياعتقادي آنان به ارزشها و باورهاي جامعه و ازسويديگر، محصوربودن روشنفكران در محافل و مجالس خاص و ارتباطنداشتن پيوسته آنان با مردم، ميتواند در اين مسأله موثر بوده باشد. ازاينرو، آثار سياسي آنان نيز به علت بيسوادي اكثريت قريببهاتفاق مردم (نودوپنجدرصد) خوانندگان چنداني نداشت. نداشتن پايگاه مردمي، روشنفكران را از هر گونه اقدام سياسي مستقل و مفيد باز ميداشت و آنها را به سمت اتحاد با ساير نيروهاي سياسي هدايت ميكرد.
فرايند كنارنهادن روحانيت
هنگاميكه ناصرالدينشاه از سفر سوم اروپا بازگشت، در اثر برخورد با پيشرفت تمدن اروپايي به فكر رفع خرابيهاي موجود در ايران افتاد و بدينمنظور سران كشور را احضار كرد. به گفته عباسميرزا ملكآرا، «سخن اول او اين بود كه در اين سفر آنچه ديده شد، نظم و ترقي مبتني بر قانون بود. بدين منظور، شاه فرمان داد تا قانون نوشته شود. گفته شد اين تصميم نياز به سالها مطالعه و تلاش فراوان دارد، [اما] فرنگيها سالها در اين خصوص زحمت كشيدهاند، قانون نوشتهاند و نتيجه قانون آنها هم مشهود است؛ پس، بهتر آن است كه قانون آنها را ترجمه كنيم.»[ii] اين فكر رفتهرفته گسترش يافت و در جنبش مشروطهخواهي قوت گرفت و روشنفكران غربگرا آن را به صورت بسيار گسترده مطرح ميكردند. البته آنان نخست خواسته واقعي و دروني خود را بيان نداشتند و ميكوشيدند آن را در پوشش اسلام و شريعت بپوشانند. روشنفكران با آگاهي از قدرت و نفوذ عظيم روحانيان در دل مردم، سعي كردند به اين كانون قدرت نزديك شده و با صورتي حقبهجانب ابتدا اطمينان اين طبقه را به خود جلب نمايند و رفتهرفته خواستههاي اساسي خود را بر مقاصد ديني آنها مقدم دارند. در مداركي كه از روشنفكران عصر ناصري در دست ماندهاند، به اين فعاليتها كه بيشتر به توطئه شباهت دارند، برخورد ميكنيم. بهعنوانمثال در نامههاي ميرزاآقاخان كرماني به ميرزاملكمخان كه هر دو در رأس روشنفكران آن عصر قرار داشتند، آمده است: «اگر از وظايف ملايان تايكدرجهمحدودي معاونت بطلبيم، احتمال دارد زودتر مقصود انجام گيرد.»[iii] همين روشنفكران براي پيشبرد هدفهاي سياسي و مشروطهگري و حتي پارلماني خود، به روش غربيان اقدام به تأسيس احزاب مختلف نمودند. ازاينرو، در سال اول فتح تهران (1909.م/ 1288.ش) دو حزب پيدا شدند: يكي انقلابي و ديگر اعتدالي. بعد از افتتاح مجلس دوم، دو حزب فوق، به نام دموكرات عاميون و اجتماعيون اعتداليون به مجلس معرفي شدند. دموكراتها با انگليس روابط خوبي داشتند و ماموران بريتانيا در ايالات از اين حزب حمايت ميكردند. برنامه حزبي دموكراتها، جدايي روحانيت از سياست بود. سيدعبدالله بهبهاني، از پيشروان جنبش مشروطه، به اشاره سران همين حزب به قتل رسيد. افراد اين حزب رفتهرفته قدرت اصلي را در مجلس و قانون بهدست گرفتند.[iv]
از فعاليتهاي مؤثر روشنفكران از نيمه دوم سلطنت ناصرالدينشاه، تشكيل جمعيتهاي سياسي بود كه انجمن خوانده ميشدند. تعداد اين انجمنها تا نهضت مشروطيت به صدوچهل انجمن و كلوپ سياسي در تهران (تاريخ 10 ژوئن 1908 م./ 2 تيرماه 1287ش.) رسيد كه مجموعا سيهزار عضو داشتند[v] و صدوده الي دويست انجمن نيز در شهرستانها تشكيل شدند.[vi] افراد مؤثري از سياستمداران و روشنفكران عمدتا غربگرا و بسياري از شاهزادگان قاجار و مشاهير صدر مشروطيت و پسازآن، با اين تشكيلات رابطه داشتند و ماهانه از سفارت انگلستان حقوق دريافت ميكردند.[vii] ملكم و پدرش از موسسان اين جمعيت فراماسوني در ايران شناخته ميشوند. نامبرده در مصاحبهاي كه در مصر با ويلفرد اسكاونبلانت، مولف كتاب تاريخچه مخفي اشغال مصر به وسيله انگليسيها، به عمل آورد، به وي گفت: «من مايل بودم اصول تمدن غربي را در ايران شيوع دهم و براي اينكار از جامه ديانت استفاده نمودم.»[viii] ازاينرو «انجمنهاي فراماسوني را در لفافه ديني پوشيدم.»[ix] به اعتقاد احتشامالسلطنه، «ملكم نه مذهب داشت، نه وطن، نه مسلك. گاه خود را وطنپرست و آزاديخواه جا ميزد، بنا به مصلحت وقت، گاه مسلماني پاكاعتقاد و متعصب و زماني ديگر ارمني و مسيحي و غيره بود.»[x]


Comment