Enghelabe Nafarjam

Collapse
X
 
  • Time
  • Show
Clear All
new posts
  • donsaeid
    Senior Member
    • Nov 2005
    • 28300

    #1

    Enghelabe Nafarjam

    ‌انقلاب‌ نافرجام‌

    - مشروطه و تحليلي از پروژه سركوب روحانيت


    چنانكه مي‌دانيم، فرجام ناموفق و ديگرگونه انقلاب مشروطيت ايران مهمترين موضوع را در تحليل تاريخي اين انقلاب به خود اختصاص داده است. مرحوم سيدمحمد طباطبايي توام با اشك ديده، ماحصل كلام در اين زمينه را در يك جمله خلاصه ‌كرد: «سركه انداختيم، شراب شد.»


    چنانكه مي‌دانيم، فرجام ناموفق و ديگرگونه انقلاب مشروطيت ايران مهمترين موضوع را در تحليل تاريخي اين انقلاب به خود اختصاص داده است. مرحوم سيدمحمد طباطبايي توام با اشك ديده، ماحصل كلام در اين زمينه را در يك جمله خلاصه ‌كرد: «سركه انداختيم، شراب شد.» اما در تحليل همين موضوع نيز، مهمترين نكته، كناره‌گيري يا حذف روحانيت از صحنه انقلاب است. انقلاب با تحصن و اعتراض علما شروع شد، با فقه و فقاهت شيعي مشروعيت يافت و توسط روحانيون رتبه اول تشيع رهبري ‌شد، اما كار آن به جايي رسيد كه روحانيت خود را از آن تطهير مي‌كرد و مردم هم به تبع ايشان از آن رويگرداني نمودند. اين سوال همچنان به قوت خود باقي است: سركوب، حذف يا كناره‌گيري روحانيت، چگونه روي داد؟ آيا واقعا يك پروسه بود يا پروژه يا تركيبي از اين دو؟ تاريخ به ما مي‌گويد در آن مقطع، هم فتنه‌هاي روزگار بسيار سهمگين بودند، هم استبداد و استعمار در شيطنت‌ورزي چيزي فرونگذاشته بودند و هم دو‌دستگي، دلزدگي و دلمشغولي‌هاي بي‌موقع برخي رهبران ديني، در نافرجامي نهضت بي‌تاثير نبود.
    جريان‌ روشنفكري‌ در ايران، از ابتداي‌ قرن‌ نوزدهم ميلادي‌ و با آغاز ارتباطات‌ گسترده‌ با غرب، شكل‌ گرفت‌، بخصوص‌ در دوره‌ ناصري‌ رشد يافت‌ و از مشروطه‌ به‌اين‌سو به‌طورجدي‌ وارد صحنه‌ سياست‌ ايران‌ شد. اولين‌ ايرانيان‌ فرنگ‌‌ديده، به‌ غرب با حيرت‌ و حسرت‌ مي‌نگريستند‌ و در مقابل‌ پيشرفتهاي‌ غرب، انگشت‌ حيرت‌ به‌ دهان‌ مي‌گزيدند. آنها‌ نتوانستند شناختي‌ دقيق‌ و بنيادين‌ از مباني‌ نظري‌ توسعه‌ و رشد تمدن‌ غربي‌ به عمل آورند و لذا به‌سرعت‌ مبهوت‌ و مجذوب‌ تمدن‌ غربي‌ گرديدند و تن‌ به‌ تقليد از ظواهر فرهنگ‌ غربي‌ دادند. اغلب‌ آنها جذب‌ سازمانهاي‌ فراماسونري‌ شدند و در خدمت‌ اهداف‌ و منافع‌ دولتهاي‌ بيگانه و بخصوص‌ انگليس‌ قرار گرفتند. ميرزاصالح‌ شيرازي‌ و ميرزاابوالحسن‌خان‌ ايلچي،‌ دو نمونه‌ بارز اين‌ افراد بودند.
    در عصر ناصري‌ تعداد تحصيل‌‌كرده‌هاي‌ فرنگ‌ديده‌ و روشنفكران‌ آشنا به‌ غرب،‌ افزايش‌ يافت. گرچه‌ آگاهي‌ روشنفكران‌ اين‌ عصر نسبت‌ به‌ قبل‌ افزايش‌ يافته‌ بود، اما در اين‌ دوره‌ نيز روشنفكران‌ ايران‌ هيچگاه‌ نتوانستند مباني‌ توسعه‌ و نيز‌ راههاي‌ حل‌ بحران‌ عقب‌ماندگي‌ در ايران‌ را بشناسند و دربهترين‌‌صورت، تنها ناقلان‌ خوبي‌ براي‌ انديشه‌هاي‌ غربي‌ محسوب‌ مي‌شدند. بسياري‌ از آنان‌ جز تقليد از ظواهر فرهنگ‌ غربي‌، كار ديگري‌ نمي‌دانستند و همانها بودند كه‌ انتقادات‌ زيادي‌ را عليه‌ خود بر‌انگيختند.[i] ازسوي‌ديگر راه‌حلها و سياستهايي‌ كه‌ براي‌ توسعه‌ در ايران‌ و حل‌ بحران‌ عقب‌ماندگي‌ ارائه‌ مي‌دادند، چندان‌ مناسب‌ حال‌ آن‌ روز ايران‌ نبوده و بيشتر حاصل‌ انتقال‌ بدون‌ تعمق‌ انديشه‌ها و تجربيات‌ ديگران‌ به‌ شمار مي‌رفت.
    به‌‌طوركلي‌ مي‌توان‌ گفت اكثر روشنفكران‌ اين‌ عصر، خوش‌باورانه‌ و بدون‌ توجه‌ به‌ مباني‌ فكري‌ و اجتماعي‌ مدرنيسم، مفاهيم‌ و انديشه‌هاي‌ غربي‌ را در ايران‌ مطرح‌ مي‌كردند و توقع‌ داشتند با استفاده‌ از الگوي‌ غرب،‌ در كوتاه‌ترين‌ زمان‌ به‌ توسعه‌ برسند؛ درحالي‌كه‌ جامعه‌ ايران‌ و غرب‌ تفاوتهاي‌ بنيادين‌ با يكديگر داشتند و هرگونه‌ راه‌حل‌ براي‌ مشكلات‌ ايران،‌ بايد با تفكر عميق‌ در وضعيت‌ جامعه‌ ايران‌ و توجه‌‌دادن‌ جامعه‌ به‌ ارزش‌ والاي‌ دانش‌ و دانشمندان‌ اسلامي صورت‌ مي‌پذيرفت. گرايش‌ تقليدگونه‌ به‌ تمدن‌ غربي‌ كه‌ از شناخت‌ سطحي‌ مدرنيسم‌ و همچنين از تفكرنكردن در جامعه‌ ايران‌ ناشي مي‌شد، نوعي‌ بن‌بست‌ توسعه‌ در كشور به‌وجود آورد و توسعه‌ را ساليان‌ دراز به‌ عقب‌ انداخت. علاوه‌براين، ضعف‌ ديگر روشنفكران، اعتماد آنها به‌ استعمار بود، درحالي‌كه‌ استبداد و استعمار در كنار هم، عامل‌ اصلي‌ مشكلات‌ جامعه‌ ايران‌ بودند و امكان نداشت با تكيه‌ بر يكي، ديگري‌ را كنار زد. اين‌ اعتماد كه‌ در واگذاري‌ امتيازات‌ كلان‌ در قبال‌ دريافتي‌ اندك، تكيه‌ بر نيروهاي‌ خارجي‌ در سياستها و توسل‌ به‌ آنان‌ در مواقع‌ حساس‌ ايران، نمود مي‌يافت، ضربه‌هاي‌ جبران‌ناپذيري‌ بر منافع‌ ملي‌ ياران‌ وارد ساخت. مشكل‌ ديگر روشنفكران‌ اين‌ عصر، بي‌اعتنايي‌ به‌ سنتها و مذهب‌ در جامعه‌ ايران‌ بود و اين‌، يكي‌ از دلايل‌ عمده‌ عدم‌ موفقيت‌ آنها به‌ شمار مي‌رفت. جامعه‌ ايران‌ كاملا مذهبي‌ بود و هر تلاشي‌ براي‌ توسعه‌ بايستي اين‌ ويژگي‌ اساسي‌ را در نظر مي‌گرفت،‌ وگرنه‌ محكوم‌ به‌ شكست‌ بود؛ به‌عبارت‌ديگر، راه‌ توسعه‌ بايد با توجه‌ به‌ سنتها و ويژگيهاي‌ خاص‌ جامعه‌ ايراني و نه‌ با الگوبرداري‌ سطحي‌ از غرب،‌ انتخاب‌ مي‌شد. روشنفكران‌ غربي‌ نهادهاي‌ مذهبي‌ حاكم‌ بر قرون‌ وسطي‌ را به‌ دليل‌ جلوگيري‌ از رشد علم‌ و توسعه‌ نكوهش‌ مي‌كردند، اما در جامعه‌ اسلامي چنانكه مي‌دانيم،‌ مذهب‌ باعث‌ شكوفايي‌ تمدن‌ بزرگ‌ اسلامي‌ شد و يكي‌ از درخشان‌ترين‌ دوره‌هاي‌ تاريخي‌ را در كشورهاي‌ اسلامي‌ پديد آورد. اصولا اسلام‌ با تاكيد بر علم، تعقل، آزادگي‌ و ستايش‌ از كار و تلاش‌ و تمجيد فراوان‌ از مقام‌ دانشمندان‌ و نكوهش‌ رهبانيت‌ و گوشه‌گيري، با مباني‌ توسعه‌ كاملا هماهنگ‌ و سازگار است. به‌همين‌جهت، در جهان‌ اسلام‌ علل‌ عقب‌ماندگي‌ را بايد در عواملي‌ چون‌ استبداد، استعمار خارجي‌ و جهل‌ و ناداني‌ مردم‌ جستجو كرد كه‌ همگي‌ برخلاف‌ اصول‌ و آموزه‌هاي‌ اسلامي‌ هستند.
    از ضعفهاي‌ ديگر جريان‌ روشنفكري، فقدان‌ پايگاه‌ مردمي‌ بود. دلايل‌ اين‌ امر متعدد است. از‌يك‌سو بي‌اعتقادي آنان به‌ ارزشها‌ و باورهاي‌ جامعه‌ و ازسوي‌ديگر، محصوربودن‌ روشنفكران‌ در محافل‌ و مجالس‌ خاص‌ و ارتباط‌نداشتن‌ پيوسته‌ آنان با مردم‌، مي‌تواند در اين‌ مسأله‌ موثر بوده باشد. ازاين‌رو، آثار سياسي‌ آنان‌ نيز به‌ علت‌ بي‌‌سوادي‌ اكثريت‌ قريب‌به‌اتفاق مردم‌ (نودوپنج‌درصد) خوانندگان‌ چنداني‌ نداشت. نداشتن‌ پايگاه‌ مردمي، روشنفكران‌ را از هر گونه‌ اقدام‌ سياسي‌ مستقل‌ و مفيد باز مي‌داشت‌ و آنها را به‌ سمت‌ اتحاد با ساير نيرو‌هاي‌ سياسي‌ هدايت‌ مي‌كرد.

    فرايند كنارنهادن‌ روحانيت‌

    هنگامي‌‌كه‌ ناصرالدين‌شاه‌ از سفر سوم‌ اروپا بازگشت، در اثر برخورد با پيشرفت‌ تمدن‌ اروپايي‌ به فكر رفع‌ خرابي‌هاي‌ موجود در ايران‌ افتاد و بدين‌‌منظور سران‌ كشور را احضار كرد. به‌ گفته‌ عباس‌ميرزا ملك‌آرا، «سخن‌ اول‌ او اين‌ بود كه‌ در اين‌ سفر آنچه‌ ديده‌ شد، نظم‌ و ترقي‌ مبتني‌ بر قانون‌ بود. بدين‌ منظور، شاه‌ فرمان‌ داد تا قانون‌ نوشته‌ شود. گفته‌ شد اين‌ تصميم‌ نياز به‌ سالها مطالعه‌ و تلاش‌ فراوان‌ دارد، [اما] فرنگيها سالها در اين‌ خصوص‌ زحمت‌ كشيده‌اند، قانون‌ نوشته‌اند و نتيجه‌ قانون‌ آنها هم‌ مشهود است‌؛ پس، بهتر آن‌ است‌ كه‌ قانون‌ آنها را ترجمه‌ كنيم.»[ii] اين‌ فكر رفته‌رفته‌ گسترش‌ يافت‌ و در جنبش‌ مشروطه‌خواهي‌ قوت‌ گرفت‌ و روشنفكران‌ غربگرا آن‌ را به‌ صورت‌ بسيار گسترده‌ مطرح‌ مي‌كردند. البته آنان‌ نخست‌ خواسته‌ واقعي‌ و دروني‌ خود را بيان‌ نداشتند و مي‌كوشيدند آن‌ را در پوشش‌ اسلام‌ و شريعت‌ بپوشانند. روشنفكران‌ با آگاهي‌ از قدرت‌ و نفوذ عظيم‌ روحانيان‌ در دل‌ مردم، سعي‌ كردند به‌ اين‌ كانون‌ قدرت‌ نزديك‌ شده‌ و با صورتي‌ حق‌‌به‌جانب ابتدا‌ اطمينان‌ اين‌ طبقه‌ را به‌ خود جلب‌ نمايند و رفته‌رفته‌ خواسته‌هاي‌ اساسي‌ خود را بر مقاصد ديني‌ آنها مقدم‌ دارند. در مداركي‌ كه‌ از روشنفكران‌ عصر ناصري‌ در دست‌ مانده‌اند، به‌ اين‌ فعاليتها كه‌ بيشتر به توطئه شباهت‌ دارند، برخورد مي‌كنيم. به‌‌عنوان‌مثال در نامه‌هاي‌ ميرزاآقاخان‌ كرماني‌ به‌ ميرزاملكم‌خان‌ كه‌ هر دو در رأس‌ روشنفكران‌ آن‌ عصر قرار داشتند، آمده‌ است: «اگر از وظايف‌ ملايان‌ تايك‌‌درجه‌‌محدودي‌ معاونت‌ بطلبيم،‌ احتمال‌ دارد زودتر مقصود انجام‌ گيرد.»[iii] همين‌ روشنفكران‌ براي‌ پيشبرد هدفهاي‌ سياسي‌ و مشروطه‌گري‌ و حتي‌ پارلماني‌ خود، به‌ روش‌ غربيان‌ اقدام‌ به‌ تأسيس‌ احزاب‌ مختلف‌ نمودند. ازاين‌رو، در سال‌ اول‌ فتح‌ تهران‌ (1909.م/ 1288.ش) دو حزب‌ پيدا شدند: يكي‌ انقلابي‌ و ديگر اعتدالي. بعد از افتتاح‌ مجلس‌ دوم، دو حزب‌ فوق، به‌ نام‌ دموكرات‌ عاميون‌ و اجتماعيون‌ اعتداليون‌ به‌ مجلس‌ معرفي‌ شدند. دموكراتها با انگليس‌ روابط‌ خوبي‌ داشتند و ماموران‌ بريتانيا در ايالات‌ از اين‌ حزب‌ حمايت‌ مي‌كردند. برنامه‌ حزبي‌ دموكراتها، جدايي‌ روحانيت‌ از سياست‌ بود. سيدعبدالله‌ بهبهاني، از پيشروان‌ جنبش مشروطه، به‌ اشاره‌ سران‌ همين‌ حزب‌ به‌ قتل‌ رسيد. افراد اين‌ حزب‌ رفته‌رفته‌ قدرت‌ اصلي‌ را در مجلس‌ و قانون‌ به‌‌دست‌ گرفتند.[iv]
    از فعاليتهاي‌ مؤ‌ثر روشنفكران‌ از نيمه‌ دوم‌ سلطنت‌ ناصرالدين‌شاه، تشكيل‌ جمعيتهاي‌ سياسي‌ بود كه‌ انجمن‌ خوانده‌ مي‌شدند. تعداد اين‌ انجمنها تا نهضت‌ مشروطيت‌ به‌ صدوچهل‌ انجمن‌ و كلوپ‌ سياسي‌ در تهران‌ (تاريخ‌ 10 ژوئن‌ 1908 م./ 2 تيرماه‌ 1287ش.) رسيد كه‌ مجموعا سي‌هزار عضو داشتند[v] و صدوده‌ الي دويست‌ انجمن‌ نيز در شهرستانها تشكيل‌ شدند.[vi] افراد مؤ‌ثري‌ از سياستمداران‌ و روشنفكران‌ عمدتا غرب‌گرا و بسياري‌ از شاهزادگان‌ قاجار و مشاهير صدر مشروطيت‌ و پس‌‌ازآن، با اين‌ تشكيلات‌ رابطه داشتند‌ و ماهانه‌ از سفارت‌ انگلستان‌ حقوق‌ دريافت‌ مي‌كردند.[vii] ملكم‌ و پدرش‌ از موسسان‌ اين‌ جمعيت‌ فراماسوني‌ در ايران‌ شناخته‌ مي‌شوند. نامبرده در مصاحبه‌اي‌ كه‌ در مصر با ويلفرد اسكاون‌بلانت،‌ مولف‌ كتاب‌ تاريخچه‌ مخفي‌ اشغال‌ مصر به‌ وسيله‌ انگليسي‌ها، به‌ عمل‌ آورد، به‌ وي‌ گفت: «من‌ مايل‌ بودم‌ اصول‌ تمدن‌ غربي‌ را در ايران‌ شيوع‌ دهم‌ و براي‌ اين‌كار از جامه‌ ديانت‌ استفاده‌ نمودم.»[viii] ازاين‌‌رو‌ «انجمنهاي‌ فراماسوني‌ را در لفافه‌ ديني‌ پوشيدم.»[ix] به‌ اعتقاد احتشام‌‌السلطنه، «ملكم‌ نه‌ مذهب‌ داشت، نه‌ وطن، نه‌ مسلك. گاه‌ خود را وطن‌پرست‌ و آزاديخواه‌ جا مي‌زد، بنا به‌ مصلحت‌ وقت، گاه‌ مسلماني‌ پاك‌اعتقاد و متعصب‌ و زماني‌ ديگر ارمني‌ و مسيحي‌ و غيره‌ بود.»[x]


    نه غزه نه لبنان جانم فدای ایران


    «در زندگی زخم*هايی هست که مثل خوره روح را آهسته در انزوا می*خورد و می*تراشد.»
    صادق هدايت؛ بوف کور
  • donsaeid
    Senior Member
    • Nov 2005
    • 28300

    #2
    ارتباطات‌ مخفي‌ ميان فراماسونها، آزاديخواهان‌ و روشنفكران‌ غربگراي‌ ايراني‌ و نيز تشكيل‌ محافل‌ سري‌ و تحريف‌ مذهب‌ سنتي از سوي آنان تحت‌ عناويني‌ نظير «پيرايشگري‌ اسلام» و «پروتستانتيسم‌ اسلامي» و يا «احكام‌ شرعي‌ ما براي‌ هزار سال‌ قبل، خوب‌ و بجا درست‌ شده، ولي‌ در عصر ما بايد سي‌هزار مساله‌ جديد بر آن‌ بيافزاييم»، نشان مي‌دهد روشنفكران‌ وابسته‌ به‌‌ گروه‌ فراماسوني‌، معتقد بودند بقاي‌ حيات‌ ايران‌ مستلزم‌ آن‌ است‌ كه‌ تمدن‌ غربي‌ در آن‌ راه‌ يابد و ترقيات‌ جديد در اين‌ كشور رواج‌ پيدا كند؛ پس‌ بايد زمينه‌ تحقق‌ اين‌ امر را با جلب‌ توجه‌ مردم‌ به‌ مشروطيت‌ و مزاياي‌ آن‌ مساعد ساخت‌ و در برابر قوانين‌ ثابت‌ و غيرقابل تغيير شرع‌ از جريانهايي‌ نظير بابيت‌ و بهائيت‌ كه‌ به‌ ارزشها و‌ قوانين‌ اسلامي‌ انتقادهاي‌ فراواني‌ وارد مي‌ساختند، حمايت‌ و پشتيباني‌ به‌ عمل‌ آورد.
    فراماسونها در لباس‌ روشنفكري‌، با راه‌انداختن انجمنهاي‌ سري‌ و انتشار انديشه‌هاي‌ خود به‌ وسيله‌ شبنامه‌ها و تحريك‌ و تشويق‌ مردم‌، رفته‌رفته‌ جناحهاي‌ سياسي‌ خود را در ميان‌ صفوف‌ مردم‌ جاي‌ دادند و ازطرف‌‌ديگر، آشوبهاي‌ فراواني‌ را در تهران‌ و شهرستانها ــ مانند تحصن در سفارت انگليس ــ رهبري‌ كردند. حتي‌ پس‌ از تشكيل‌ مجلس‌ و تعيين‌ خط‌مشي‌ سياسي‌ و قانوني‌ پارلمان، تشكيلات‌ مزبور تحت‌ عناوين‌ گوناگون‌ به‌ روحانيون‌ ناراضي‌ از دولت‌ نزديك‌ مي‌شد تا ضمن‌ آگاهي‌ از تصميمات‌ ايشان‌ احياناً‌ با پيشنهاد طرحهايي‌، آنها را به‌ اجراي‌ خواسته‌هاي‌ خود نزديك‌ سازد. از اين‌ افراد‌ به‌طورمثال‌ مي‌توان[xi] از محمدصادق‌ طباطبائي نام برد كه‌ علاوه‌ بر آشنايي‌ و دوستي‌ با تشكيلات‌ مزبور، به‌ اقرار خود، به‌ مسلك‌ آنان‌ درآمد، براي‌ شركت‌ در جلسات‌ لژهاي‌ بالاتر سفرهايي‌ به‌ اروپا نمود و در تهران‌ به‌ كمك‌ جمعي‌ فراماسونر، انجمني‌ را براي‌ پيشرفت‌ اهداف‌ خود و مبارزه‌ با مشروعه‌‌طلبان‌ تشكيل‌ داد.

    آنها پس‌ از صدور فرمان‌ مشروطيت، ازآنجاكه‌ انجمن‌ مخفي‌ اولي‌ منحل‌ شده‌ بود، درصدد تشكيل‌ انجمن‌ ديگري‌ برآمدند تا بر امور مشروطيت‌ و مجلس‌ شوراي‌ ملي‌ كنترل‌ و نظارت‌ داشته‌ باشد. اين‌ انجمن‌ پس‌ از تشكيل‌ در سال‌ 1282.ش تصميماتي‌ براي‌ مبارزه‌ با شيخ‌‌فضل‌الله‌ نوري‌ اتخاذ كرد.[xii] مطابق يكي از اسناد، در سال‌ 1282.ش در شهر مشهد فراموشخانه‌اي‌ تاسيس‌ گرديد كه‌ تصميم‌ اعضاي‌ آن‌ بر ايجاد اختلاف‌ ميان‌ صفوف‌ روحانيان‌ و كاستن‌ از قدرت‌ و نفوذ آنها بود.[xiii] اين‌ رفتار، ازآن‌رو صورت مي‌گرفت كه اعضاي‌ محافل‌ سري‌ همكاري‌ با علما را به‌ اقتضاي‌ وقت‌ جايز مي‌دانستند، ولي‌ پس‌ از دستيابي‌ به‌ مشروطيت، ديگر حتي اين نحوه ارتباط را هم جايز نمي‌شمردند.[xiv] به‌ گزارش‌ ناظم‌الاسلام‌ كرماني، «طرح‌ اتفاق‌ بهبهاني‌ و طباطبائي‌ را همين‌ها ريختند، و آنها بودند كه‌ بدون‌ ارادت‌ واقعي‌ به‌ آن‌ دو عالم، مي‌خواستند از وجودشان‌ در پيشبرد نقشه‌هايشان‌ سود برند. چنانكه‌ در مذاكرات‌ ضبط‌‌شده‌ يكي‌ از اين‌ مجالس‌ سري‌ آمده [است]: جناب‌ آقاي‌ سيدعبدالله‌ در كار خود محكم‌ است، آقاياني‌ كه‌ با ايشان‌ مي‌باشند، همگي‌ محكم‌ ايستاده‌اند، به‌ صدهزار تومان‌ هم‌ خاموش‌ نمي‌شوند... باز عرض‌ كنم‌ هرگاه‌ آقاي‌ بهبهاني‌ از قولش‌ برگشت‌، فوراً‌ ايشان‌ را معدوم‌ و ديگري‌ را به‌ جايش‌ منصوب‌ خواهيم‌ نمود.»[xv]بايد اضافه‌ كرد، نه‌‌تنها فراماسونها مستقيماً‌ در جريان‌ انقلاب‌ مشروطيت‌ دخالت‌ داشتند، بلكه‌ انجمنهاي‌ فرعي‌ و وابسته‌اي‌ كه‌ شكل‌ ظاهري‌ آنها شبيه‌ سازمانهاي‌ ماسوني‌ بود نيز علناً‌ در مشروطيت‌ دخالت‌ داشتند و‌ ازهمه‌مهمتر «انجمن‌ اخوت» را مي‌توان‌ نام‌ برد.[xvi] اسناد به‌دست‌‌آمده،‌ نشان‌ مي‌دهند كه‌ آنها‌ براي‌ اجراي‌ اهداف خود، دستياراني‌ از تهران‌ و تعدادي‌ را از ولايات‌ ديگر به‌ مجلس‌ فرستادند[xvii] و بااين‌ترتيب‌ طبيعي‌ بود كه آزاديخواهان‌ غرب‌گرا از روحانيان‌ طرفدار اجراي‌ قوانين‌ شريعت‌ جدا شوند.[xviii]
    فرآيند كنارنهادن‌ روحانيت‌ را مي‌توان‌ در حوادث‌ پُرپيچ‌وخم‌ بعد از مشروطه‌، از جمله در وقايعي چون تشكيل مجلس شورا، تدوين قانون اساسي، مساله آزادي، و مساله برابري و مساوات با وضوح‌ بيشتري‌ ديد.

    1ــ تشكيل‌ مجلس‌ شورا: دو ماه‌ پس‌ از صدور فرمان‌ تشكيل‌ مجلس، نخستين‌ دوره‌ مجلس‌ شوراي‌ ايران‌ افتتاح‌ شد. پس‌ از انتخاب‌ نمايندگان‌ اصناف‌ و طبقات‌ مختلف، از ميان‌ علماي تهران‌ كه‌ در جنبش‌ شركت‌ داشتند، جز چند نفر كه‌ به‌ نمايندگي‌ انتخاب‌ گرديدند، بسياري‌ ديگر به‌ كارهاي‌ مذهبي‌ خود بازگشتند. سيدعبدالله‌ بهبهاني‌ و سيدمحمد طباطبائي‌ و شيخ‌فضل‌الله‌ نوري‌ در جلسات‌ مجلس‌ شركت‌ مي‌كردند. آنها كه در راه‌ بنياد مجلس‌ شوراي‌ ملي‌ كوشش‌ بسيار كرده‌ بودند، از نظارت‌ بر تشكيل‌ و بررسي‌ گزارشها و اتخاذ تصميمهاي‌ نخستين‌ و مصوبات‌ مجلس‌ و... نيز فروگذاري‌ نمي‌كردند. البته آنها‌ در انديشه‌ و تصميم، يك‌‌رأي‌ نبودند و تفاوتهايي‌ در اجرا و انجام‌ كار با يكديگر داشتند. دراين‌بين، شيخ‌‌فضل‌الله‌ نوري كه «رواج‌ شريعت‌ را مي‌طلبيد»،‌ تكيه‌گاه‌ بزرگي براي‌ مجلس‌ و مايه‌ قوت‌ و قدرت‌ آنان‌ بود، تااينكه‌ انجمنهاي‌ ايالتي‌ و ولايتي‌ تاسيس‌ شدند.[xix]
    گزارشهاي‌ به‌دست‌آمده‌ نشان‌ مي‌دهند‌ جرج‌ چرچيل، دبير شرقي‌ سفارت‌ انگليس، شخصاً‌ در جلسات‌ مجلس‌ شورا حاضر مي‌شد و جريانات‌ بين‌ نمايندگان‌ را انتقال‌ مي‌داد. [xx] در جمع‌ وكلاي‌ دوره‌ اول، عناصر عامل‌ خارجه‌ كم‌ نبودند؛ مثلا پسر ميرزاابوالحسن‌خان‌ شيرازي‌ كه‌ عضو دفتر مجلس‌ بود، براي‌ سفارت‌ انگليس‌ جاسوسي‌ مي‌كرد.[xxi] بااين‌‌همه تا زماني كه سخن‌ از قانون‌ و نظامنامه‌ اساسي نرفته نبود، موارد اختلاف‌ دركل كمتر بود؛ اما پس‌ازآنكه‌ مجلس‌ تصميم به‌ تدوين‌ قانون‌ اساسي‌ و تنظيم‌ آن گرفت، اختلاف‌ ميان‌ نويسندگان‌ و مترجمين‌ قانون‌ اساسي‌ و روحانيان‌ مجلس‌ آغاز گرديد. روحانيان‌ كه‌ از قانون‌ شريعت‌ طرفداري‌ مي‌كردند و تدوين‌ قانون‌ جديد را، آن‌‌هم‌ با اخذ از قوانين‌ كشورهاي‌ غربي، بي‌مورد مي‌ديدند، خواستار اجراي‌ احكام‌ ديني‌ در قالب‌ مقررات‌ جديد و متناسب‌ با شرايط‌ موجود بودند. برعكس‌ روشنفكران‌ مشروطه‌خواه‌ شرط‌ پذيرش‌ نظامنامه‌ اساسي‌ كشور را در ترجمه‌ و تطابق‌ آن‌ با قوانين‌ ديگر كشورهاي‌ مشروطه‌ مي‌دانستند. اين‌ اختلاف‌ بر سر خاستگاه‌ قانون كه‌ منشأ اختلافهاي‌ آينده‌ ميان‌ دو جناح‌ مشروطه‌خواه و مشروعه‌خواه گرديد، از ديدگاه‌ شيخ‌‌فضل‌‌الله‌ نوري‌ رودررويي‌ با اجراي‌ احكام‌ مذهب‌ تلقي‌ شد. او مي‌گفت: «دين‌ اسلام‌ اكمل‌ اديان‌ و اتم‌ شرايع‌ است‌ و اين‌ دين‌ دنيا را به‌ عدل‌ و شورا خواند. چه‌ افتاده‌ است‌ كه‌ امروز بايد دستور عدل‌ ما از پاريس‌ برسد و نسخه‌ شوراي‌ ما از انگليس‌ بيايد؟»[xxii] سرانجام با تلاش‌ آشكار و مسئوليت‌ سري‌ و تشكيلاتي‌ شانزده‌ وكيل‌ عضو لژ جامع‌ آدميت‌ و همچنين‌ اعضاي‌ لژ بيداري‌ ايرانيان‌ در راستاي پيشبرد مقاصد سازمانهاي‌ خود و آرمان‌ مشروطه‌گري، اولين‌ مجلس‌ شورا كه‌ به‌ گفته‌ تقي‌زاده «يك‌ مركز انقلابي‌ درجه‌ اول‌ از جنس‌ مجلس‌ اساسي‌ فرانسه» بود[xxiii] و «حضور... تربيت‌شدگان‌ فرنگي‌مآب، روح‌ مجلس‌ و رونق‌ كار بود»،[xxiv] تشكيل‌ شد. با توجه‌ به‌ اظهارات‌ بهبهاني كه مي‌گفت «همه‌ مي‌دانند كه‌ دولت‌ انگليس‌ تا چه‌ اندازه‌ همراهي‌ كرد، در حقيقت‌ ما اين‌ مجلس‌ محترم‌ را از مساعدت‌ و همراهي‌ دولت‌ انگليس‌ داريم»،[xxv] اين‌ گفته‌ تقي‌زاده‌ مي‌تواند به‌ حقيقت‌ نزديك‌ باشد كه‌ سير جريانات‌ سياسي‌ مشروطه‌ و مجلس‌ شوراي‌ ملي‌ «به‌طور مستقيم‌ و غيرمستقيم‌ به‌ منافع‌ و مقاصد انگليس‌ خدمت‌ مي‌كرد.»[xxvi] اختلاف‌ انديشه‌ها، سرانجام عناصر متجدد را از روحانيان‌ اصلاح‌‌طلب‌ جدا ساخت‌ و آنها‌ را در تمام‌ حوادث‌ آينده‌ در برابر هم‌ قرار داد. هر چند در مجلس‌ اول‌ علما به‌ خاطر مقام‌ مذهبي‌ از احترام‌ خاصي‌ برخوردار بودند اما آن‌ قدرت‌ سياسي‌ كه‌ براي علما انتظار مي‌رفت، به‌‌دست‌ نيامد. علت‌ ضعف‌ قدرت‌ سياسي‌ علما را مي‌توان‌ اولا در تضاد بين‌ آنان‌ و تندروان‌ مجلس‌ و ثانيا در ازميان‌رفتن‌ وحدت‌ روحانيت‌ در اين‌ دوره‌ دانست. اين‌ مساله سبب‌ گرديد مخالفان‌ مذهب، كه‌ گرايشهاي‌ سياسي ــ به‌ويژه گرايش‌ غربي ــ در آنها شدت يافته بود، وارد ميدان‌ فعاليت‌ اجتماعي‌ و سياسي‌ شوند و قدرت‌ را از روحانيون‌ بگيرند، و با مخالفت‌ علني‌ درباره‌ دخالت‌ روحانيت‌ در سياست‌ كشور و اجراننمودن‌ خواسته‌هاي‌ قانوني‌ و مذهبي‌ ايشان، آنها را به‌ نوعي‌ انزواي‌ اجتماعي‌ و سياسي‌ مجبور سازند. پس‌ از آشكارشدن‌ دوگانگي‌ مشروطه‌ و مذهب‌ كه مشروطه‌خواهان «صريحاً‌ در مجلس‌ گفتند ما مشروعه‌ نمي‌خواهيم»،[xxvii] حتي شاه‌ نيز مخالفت‌ كرد كه «مشروطه‌ غيرممكن‌ است‌ و چون‌ ما مسلمان‌ هستيم، مشروعه‌ باشد.» تقي‌زاده‌ در مجلس‌ به‌ فرياد آمد كه‌ مطلب‌ و منظور اصلي‌ ما، «مشروطه» است. شاه‌ پرسيد: «مشروطه‌ را بر چه‌ اساسي‌ مي‌خواهند؟» تقي‌زاده گفت: «بر اساس‌ اعلان‌ كنسولگري‌ انگليس‌ كه‌ در آن‌ لفظ‌ مشروطه‌ بود.» اما شاه‌ نپذيرفت‌ و گفت: «مشروعه‌ باشد.» گفتند «اگر عنوان‌ مشروعه‌ رايج‌ گردد، فردا حكومت‌ شرعي‌ را ديگران‌ دعوي‌ خواهند كرد و كاري‌ به‌ دست‌ دولت‌ نمي‌ماند.» محمدعلي‌‌شاه‌ پيشنهاد كرد لفظ‌ مقننه‌ به‌ جاي‌ مشروطيت‌ نوشته‌ شود؛ زيرا گفته‌ مي‌شد ترجمه‌ صحيح‌ «كونستيتوسيون»، مقننه‌ است نه‌ مشروطه‌ كه‌ به‌ زعم‌ برخي ترجمه‌ سهوي‌ conditionelle بوده‌ است. اما جمعي‌ از علما‌ و‌ مقدسان‌ و به‌ويژه سيدعبدالله‌ بهبهاني، سيدمحمد طباطبايي‌ و خصوصا شيخ‌‌فضل‌الله‌ نوري‌ گفتند: لفظ‌ «مشروعه» مقدم‌ است‌ و ما آن‌ را قبول‌ داريم. وكلاي آزادي‌طلب بسيار به‌ زحمت‌ افتادند. مجلس‌ همچنان بر لفظ‌ مشروطيت‌ اصرار نمود. مخبرالسلطنه‌ دوباره‌ به‌ دربار رفت‌ و پس‌ از اغتشاش‌ فراوان، دستخط‌ شاه‌ به‌ تصديق‌ مشروطيت‌ آمد.[xxviii]

    2ــ قانون‌ اساسي: يكي‌ از مسائل‌ مهم‌ كه‌ مجلس‌ پس‌ از افتتاح‌ به‌ آن‌ پرداخت، تدوين‌ قانون‌ اساسي بود. پيش‌‌نويس‌ طرح‌ تنظيم‌ قانون‌ توسط‌ حسن‌ پيرنيا و برادرش‌ حسين‌ پيرنيا و همياري‌ سعدالدوله، در پنجاه‌‌ويك‌ ماده‌ نوشته‌ شد. سعدالدوله‌ براي‌ كمك‌ به‌ تدوين‌ قانون‌ اساسي‌ مشروطه، چند جلد كتاب‌ «قانون» از پارلمان‌ انگليس‌ و يك‌ نسخه‌ از قانون‌ اساسي‌ بلژيك‌ را از طريق منشي‌ سفارت‌ بلژيك‌ به‌دست‌ آورد و در اختيار هيأت‌ مزبور قرار داد و آنها مشغول‌ تدوين‌ قانون‌ شدند.[xxix] البته‌ پس‌ از پيشنهاد آن‌ به‌ مجلس، هيأتي‌ ديگر، عبارت‌ از سعدالدوله، تقي‌زاده، مشارالملك‌، حاجي‌ امين‌الضرب‌، نصرالله‌ اخوي‌ و مستشارالدوله، با استفاده‌ از قانون‌ اساسي‌ بلژيك‌ و تا حدي‌ قانون‌ اساسي‌ فرانسه‌ و توجه‌ به‌ قوانين‌ كشورهاي‌ بالكان،‌ به‌ تدوين‌ قانون‌ اساسي‌ و رفع‌ نقص‌ نسخه‌ سابق‌ آن‌ پرداختند.[xxx] همچنين، براي‌‌اينكه‌ ترجمه‌بودن‌ آن‌ مورد اعتراض‌ برخي‌ نمايندگان‌ مجلس‌ قرار نگيرد، بعضي‌ از مواد را تااندازه‌اي‌ تغيير دادند تا همه‌ گروههاي‌ مختلف و‌ از جمله‌ تندروان‌ مشروطه‌خواه‌ را راضي‌ كنند.
    [
    نه غزه نه لبنان جانم فدای ایران


    «در زندگی زخم*هايی هست که مثل خوره روح را آهسته در انزوا می*خورد و می*تراشد.»
    صادق هدايت؛ بوف کور

    Comment

    • donsaeid
      Senior Member
      • Nov 2005
      • 28300

      #3
      تعارض‌ در برداشت‌ و تدوين‌ قانون‌ اساسي‌ ايران، جنجال‌ فراواني‌ برانگيخت. به‌محض‌‌آنكه‌ علما احساس‌ كردند از‌آن‌‌پس‌ امكان‌ دارد قانوني‌ غير از قرآن‌ و حديث‌ به‌شيوه‌اي‌رسمي‌ مورد استفاده‌ قرار گيرد، واكنشهايي‌ سخت‌ نشان‌ دادند. شيخ‌‌فضل‌الله‌ نوري‌ با هر نوع‌ اولويت‌دادن‌ به انديشه‌هاي‌ غربگرايانه‌ به‌ مخالفت‌ برخاست و دراين‌باره‌ نوشت: «نظامنامه‌ اساسي‌ و قانونيت‌ مواد سياسي بايد موافق‌ شريعت‌ باشد»؛[xxxi] و نيز «اساس‌ قانون‌ مشروطه، لباسي‌ است‌ به‌ قامت‌ فرنگستان‌ دوخته‌ كه‌ اكثر و اغلب‌ خارج‌ از قانون‌ الهي‌ و كتاب‌ آسماني‌ هستند.»[xxxii] در نتيجه، كشمكشهاي‌ فراواني‌ بين‌ همه‌ گروههاي‌ ايراني‌ مختلف‌ در گرفت. روي‌‌هم‌رفته‌ اوضاع‌ نشان‌ مي‌داد كه‌ در تنظيم‌ پيش‌نويس‌ قانون‌ اساسي، نسخه‌برداري‌ از قوانين‌ ديگر كشورهاي‌ مشروطه‌ امري‌ تصادفي‌ نبوده، بلكه‌ مشروطه‌‌گران‌ در اين‌ تدوين، حساب‌شده‌ رفتار كرده‌اند و بر اساس‌ اسناد به‌دست‌‌آمده، فراماسونهاي‌ ايراني‌ عضو لژ بيداري‌ و طرفدار غرب، پس‌ از افتتاح‌ مجلس‌ سعي‌ كردند در تدوين‌ قوانين‌ به‌ مشروطه‌‌خواهان‌ كمك‌ كنند.


      3ــ آزادي: قانون‌ اساسي‌ مشروطه همه‌ شهروندان‌ ايراني‌ را از آزادي‌ برخوردار و در برابر قانون‌ «برابر» مي‌دانست‌. اين‌ مفهوم‌ عرفي‌ از آزادي‌ و برابري، مخالفي‌ نداشت اما‌ مفهوم‌ غربي‌ آزادي‌ كه‌ توسط‌ غربگرايان‌ مشروطه‌‌خواه‌ در مجلس‌ عنوان‌ مي‌گرديد، مخالفت‌ سخت‌ برخي‌ علما را برانگيخت‌ و شيخ‌‌فضل‌الله‌ هم آن‌ را برخلاف‌ مذهب‌ اسلام‌ خواند. فكر آزادي‌ و مشروطه‌گري‌ به‌ سبك‌ جديد و حمله‌ به‌ اصول‌ مقدس‌ شريعت،‌ از دهه‌ آخر سلطنت‌ ناصرالدين‌شاه‌ ظاهر شد. دراين‌دوره‌ مبلغان‌ سياسي‌ از جمله ملكم‌خان، ميرزاآقاخان‌ كرماني و ميرزايوسف‌خان‌ به‌ درجات‌ مختلف‌ در‌باره آزادي به سبك غربي‌ فعال‌ بودند. به‌‌علاوه، گروه‌ درس‌خوانده‌ جديدي‌ به‌ وجود آمده‌ بود كه‌ ايدئولوژي‌ سياسي‌اش‌ ترقي‌ و آزادي‌ به‌ مفهوم‌ غربگرايي‌ آن‌ بود. بينش‌ روشنفكري‌ به‌ لحاظ‌ نظري، چيزي‌ نيست‌ مگر بيان‌ منسجم‌ و فرموله‌‌شده‌ آراي‌ اومانيستي‌ كه‌ در قالب‌ جهان‌نگري‌ عصر روشنگري، تمامي‌ حوزه‌هاي‌ علوم‌ طبيعي، اخلاقيات، سياست، حقوق‌ و دين‌ را تحت‌ سيطره‌ صورت‌ فكري‌ خود درآورده‌ بود. روشنفكران‌ به‌ لحاظ‌ اجتماعي‌ عبارت‌ بودند از سياستمداران، روزنامه‌‌نگاران، رمان‌نويسان، نويسندگان‌ و هنرمنداني‌ كه‌ تلاش‌ مي‌كردند آراي‌ اومانيستي‌ عصر جديد و ارزشها و مفاهيم‌ نگرش‌ بشرانگار و مادي‌ فلاسفه‌ قرن‌ هفدهم‌ و هيجدهم‌ را در ميان‌ توده‌ مردمي‌ كه‌ هنوز به آداب‌ و عادات‌ ديني‌ پايبند بودند، بسط‌ داده‌ و حاكم‌ نمايند. به‌طور خلاصه‌ بايد گفت‌ نقش‌ تاريخي‌ جريان‌ روشنفكري در تمدن‌ غربي، مبارزه‌ با ارزشها، آداب‌ و عادات‌ ديني‌ و بسط‌ آداب‌ و اعتقادات‌ اومانيستي‌ تمدن‌ جديد در تمامي‌ حوزه‌ها و قلمروهاي‌ حيات‌ فردي‌ و اجتماعي‌ بوده‌ است. به‌ موجب‌ همين‌، در اصل‌ بيست‌وششم‌ متمم‌ قانون‌ اساسي‌ نوشتند: «قواي‌ مملكت‌ ناشي‌ از ملت‌ است.» اين‌ عبارت‌ درست‌ معادل‌ جمله‌اي‌ است‌ كه‌ در آخرين‌ اعلاميه‌ حقوق‌ بشر قيد شده است: «اراده‌ ملت‌ اساس‌ قدرت‌ حكومت‌ است»؛ حال‌آنكه اين‌ مفهوم‌ از حاكميت‌ ملي‌ و آزادي‌ و تاسيس‌ قانون‌، حتي‌ از ديدگاه‌ روشنفكران‌ و مشروطه‌گران‌ ايران‌ اساس‌ مذهبي‌ نداشت. بايد توجه‌ داشت كه همين‌ اساس‌ غيرمذهبي‌ و اخذ حاكميت‌ ملي‌ از مفهوم‌ غربي‌ بود كه‌ مورد بحث‌ و انتقاد شيخ‌فضل‌الله‌ نوري‌ و هواداران‌ او قرار گرفت. روي‌ همين‌ اساس، از ديدگاه‌ انديشه‌ مذهبي، آزادي‌ و استقلال به‌‌گونه‌اي‌كه‌ آدمي‌ هيچ‌گونه‌ عبوديت‌ تكويني‌ حتي‌ نسبت‌ به‌ خداوند نداشته‌ باشد و طبيعتا هيچ‌ تكليف‌ و مسئوليتي‌ را نپذيرد و يا از قبول‌ هر قسم‌ مسئوليت‌ اخلاقي‌ يا حقوقي‌ سرباز زند، به‌ نفي‌ توحيد مي‌انجامد و درواقع بايد گفت هيچ‌ آزادي‌ و استقلالي‌ براي بشر قائل‌ نيست. اين‌ معناي‌ آزادي‌ كه‌ مهمترين‌ ركن‌ نظريه‌ سياسي‌ مردم‌‌سالاري‌ (دموكراسي) به‌شمار مي‌رود، از سوي اعلاميه‌ جهاني‌ حقوق‌ بشر مورد تاكيد قرار گرفته و در آن‌ تلويحاً‌ گفته‌ شده‌ است كه‌ حق‌ وضع‌ قانون‌ و تعيين‌ حاكم‌ اساسا از آن‌ خود انسانها است‌ و هيچ‌ قدرت‌ ديگري‌ صلاحيت‌ برعهده‌‌گرفتن‌ اين‌ دو امر مهم‌ را ندارد بلكه افراد جامعه‌ هستند كه‌ هر قانوني‌ را كه‌ بخواهند و هر حاكمي‌ را كه‌ بپسندند، بر خود حاكم‌ مي‌گردانند و هيچ‌ مقام‌ ديگري‌ نمي‌تواند‌ در اين‌ كار مداخله‌ كند. اما اين‌ انديشه‌ دموكراسي‌ با شريعت‌ اسلام‌ سازش‌ ندارد؛ زيرا به‌ ديده‌ شريعت، حق‌ تعيين‌ قانون‌ و حاكم، اساسا و ابتدائاً‌ از آن‌ خداوند است‌ و بس. شيخ‌‌فضل‌الله‌ نوري‌ در اعتراض‌ به‌ مفهوم‌ اومانيستي‌ آزادي،‌ نوشت: «مجلس‌ داراي‌ شوراي‌ كبري‌ اسلامي‌ است‌ و به‌ مساعي‌ مشكوره‌ حجج‌ اسلام‌ و نواب‌ عامه‌ امام‌ قائم‌ شده... ممكن‌ نيست‌ كه‌ آثار پارلمنت‌ انگليس‌ بر آن‌ مترتب‌ گردد و [بتوان] قانون‌ آزادي‌ عقايد و اقلام‌ و تغيير شرايع‌ و احكام‌ را از آن‌ گرفت‌ و بر افتتاح‌ قمارخانه‌ و اشاعه‌ فواحش‌ و كشف‌ مخدرات‌ (حجاب) و اقامه‌ منكرات‌ نائل‌ گرديد. هيهات... بدانيد كه‌ طبع‌ مملكت‌ ما را غذاي‌ مشروطه‌ اروپا، دردي‌ است‌ بي‌دوا و جراحتي‌ است‌ فوق‌ جراح... .»[xxxiv] اما ازآنجاكه‌ مردم‌ از ستم‌ استبداد و نبود آزادي‌ به‌ ستوه‌ آمده‌ بودند و مشروطه‌‌گران‌ نيز حقيقت‌ سياست‌ را براي‌ آنها توضيح‌ نمي‌دادند، انتقاد و اعتراض‌ او به‌ آزادي‌ و برابري را، حمل‌ به‌ هواداري‌ از استبداد نمودند و از سخنان‌ او مخالفت‌ با آزادي‌ مردم‌ را انتزاع‌ كردند. مخالفان‌ انديشه‌هاي‌ شريعت‌‌خواهي‌ شيخ‌ با فرصتي‌ كه به‌‌دست‌ آوردند، وي‌ را هوادار استبداد و مخالف‌ آزادي‌ خواندند و چون‌ عامه‌ نمي‌توانستند دو مفهوم‌ يادشده‌ از آزادي‌ را از يكديگر جدا كنند، ظاهراً‌ شيخ محكوم‌ گرديد؛ حال‌آنكه انديشه‌هاي‌ شيخ‌ هيچ‌ تفاوتي‌ با آراي‌ همقطاران‌ وي در نجف‌ و ايران‌ نداشت‌ و اگر تفاوتي‌ پيش‌ آمد و احياناً‌ پاسخهايي‌ در مورد مقالات‌ او نوشته‌ شد، از آنجا بود كه‌ شيخ‌فضل‌الله‌ زودتر از ديگران به‌ اين‌ حقيقت‌ دست‌ يافت‌ كه‌ آزادي‌ مطرح‌شده، درواقع براي‌ رهايي‌ از مقررات‌ شريعت‌ و اجرانشدن‌ آن‌ در امور مختلف‌ كشور است‌. آشكارترين‌ نمونه‌ انديشه‌ آزاديخواهي‌ علماي‌ نجف‌ كه‌ گفته‌ فوق‌ را تاييد مي‌كند، لايحه‌ «شرح‌ و توضيح‌ مرام‌ مشروطيت‌ و آزاديخواهي» است‌ كه‌ به‌ اشاره‌ آيت‌الله‌ آخوند خراساني‌ و آيت‌‌الله‌ ميرزاعبدالله‌ مازندراني‌ به‌ تاريخ‌ بيستم محرم‌ 1285.ش توسط شيخ‌اسماعيل ‌محلاتي‌ نگاشته ‌شده ‌است.[xxxv] ميرزاي‌ نائيني‌ در كتاب‌ «تنبيه‌الامه‎‌ و تنزيه‌المله» و نيز در رساله‌ «انصافيه»[xxxvi] (كه‌ به‌ اشاره‌ ملاحبيب‌الله‌ كاشاني،‌ از مجتهدان‌ بنام‌ صدر مشروطه‌، و به‌ قلم‌ ملاعبدالرسول‌ كاشاني‌ نگاشته‌ شده) و‌ سيدحسين‌ موسوي‌ در رساله‌ «تشكيل‌ ملت‌ متمدن»[xxxvii] از آزادي‌ مشروع‌ حمايت‌ كرده‌اند. از سيدمحمد رفيع‌ طباطبائي‌ نظام‌العلمأ هم‌ رساله‌اي‌ به‌ نام‌ «حقوق‌ دول‌ و ملل‌ يا تحفه‌ خاقانيه» منتشر شد[xxxviii] كه‌ در آن‌ به‌ مساوات‌ اعتراض‌ شده است. وي‌ در اين‌ رساله‌ آزادي مطلق را خلاف‌ قانون‌ طبيعت دانست.[xxxix] همچنين، شيخ‌ ابوالحسين‌ مرندي‌ نجفي‌ در «دلايل‌ براهين‌ الفرقان‌ در رد عقايد مزدكيان‌ و جمهوري‌طلبان» انديشه‌ آزادي‌ و دموكراسي‌ و حريت‌ مطلقه‌ (به‌ گونه‌ غربي) را مردود دانست.[xl] آينده‌ نشان‌ داد كه‌ پيش‌‌بيني‌هاي‌ شيخ‌‌فضل‌الله‌ رفته‌رفته‌ جامه‌ عمل‌ به‌ خود پوشيدند و تحت لواي آزادي‌ مطبوعات، انتشار گفتارهاي‌ انحرافي‌ و مخالفت‌ با احكام‌ شريعت‌ و نگهبانان‌ آن‌ به‌ حدي‌ گسترش‌ يافت‌ كه‌ ناخرسندي‌ ساير علماي‌ بزرگ‌ را برانگيخت‌ و در مجلس‌ دوم‌ تلگرافي‌ از آيت‌الله‌ آخوند خراساني‌ و آيت‌الله‌ مازندراني‌ به‌ ناصرالملك‌ (نايب‌السلطنه) ارسال‌ گرديد و ضمن‌ اعلام‌ ناخشنودي‌ علما از مشروطه‌گران‌ و شيوه‌ كار مجلس‌ دوم‌ و لامذهب‌‌بودن‌ برخي‌ شخصيتهاي‌ سياسي، به‌ آزادي‌ مطبوعات‌ و عدم‌‌ نظارت‌ بر نشر مطالب‌ مربوط‌ به‌ مسائل‌ مذهبي‌، اعتراض‌ نمودند.[xli] شيخ‌‌فضل‌‌الله‌ قضايايي را كه‌ در پشت‌ پرده‌ سياست‌ و به‌ نام‌ «آزادي» مطرح مي‌شدند، فريب‌ بزرگ‌ دانست‌ و گفت: «منشأ اين‌ فتنه، فرق‌ جديده‌ و طبيعي‌مشرب‌ها بودند كه‌ از همسايه‌ها اكتساب‌ نمودند و به‌ صورت‌ بسيار خوش‌ اظهار داشتند كه‌ قهراً‌ هركس‌ فريفته‌ اين‌ عنوان‌ و طالب‌ اين‌ مقصد باشد؛[xlii] اما چيزي‌ نگذرد كه‌ حريت‌ مطلقه‌ رواج، منكرات‌ مجاز، مسكرات‌ مباح‌، زنان‌ مكشوف، شريعت‌ منسوخ‌ و قرآن‌ مهجور بشود.»[xliii]

      4ــ برابري‌ و مساوات: از ديگر مسائل‌ مورد اختلاف، مساوات‌ حقوق‌ اجتماعي‌ افراد بود كه‌ جنجالي‌ از سوي‌ روشنفكران‌ برانگيخت. متمم‌ قانون‌ اساسي‌ بر مساوات‌ حقوق‌ آحاد ملت‌ تأكيد داشت‌ و اين‌ مساوات، تمام‌ اتباع‌ ايران‌ اعم‌ از مسلمان‌ و اقليتهاي‌ مذهبي، زرتشتيان، مسيحيان‌ و يهوديان‌ را در بر مي‌گرفت. اصل‌ تساوي‌ حقوق‌ از ديدگاه‌ مشروطه‌ (كنستيتوسيون) به‌كلي‌ با احكام‌ شرع‌ تعارض‌ داشت. هر چند شريعت‌ افراد بشر را از لحاظ‌ انساني‌ با هم‌ برابر و در حقوق‌ و تكاليف‌ انساني‌ يكسان‌ مي‌داند، اما در اجراي‌ احكام‌ شرعي‌ در جامعه‌ ميان‌ مسلمانان‌ و غير آنها حقوق‌ مساوي‌ قائل‌ نيست‌ و هر كدام، از احكام‌ متفاوتي‌ برخوردارند. اين‌ خصيصه‌ از نظر كلي‌ درست‌ به‌ نظر مي‌آيد؛ زيرا اكنون‌ با اعلان‌ تساوي‌ حقوق‌ كليه‌ افراد بشر، هنوز شهروندان‌ كشورهاي‌ مختلف‌ جهان‌ از حقوق‌ متفاوتي‌ برخوردارند و اعتراضي‌ هم‌ بر چنين‌ تفاوتي‌ نمي‌شود و شريعت‌ اسلامي‌ ضمن‌ احترام‌ فراوان‌ به‌ اصل‌ تساوي‌ حقوق، با اصل‌ مساوات‌ حقوقي‌ از ديدگاه‌ مشروطه‌خواهي‌ سازش‌ نداشت. شيخ‌‌فضل‌الله‌ دراين‌باره‌ مي‌گفت: «محال‌ است‌ با اسلام‌ حكم‌ مساوات»؛ و افزود: احكام‌ اسلامي تفاوت‌ فراواني‌ «بين‌ موضوعات‌ مكلفين‌ در عبادات‌ و معاملات‌ و تجارت‌ و سياست‌ از... مسلم‌ و كافر و كافر ذمي‌ و حربي‌ و كافر اصلي‌ و مرتد و مرتد ملي‌ و فطري» مي‌گذارد؛ بنابراين‌ چگونه‌ يك‌ مسلمان‌ مي‌تواند از قانوني‌ پيروي‌ كند كه‌ همه‌ مردم‌ را برابر مي‌خواند[xliv] و «اين‌كه‌ تمام‌ ملل‌ روي‌ زمين‌ بايد در حقوق‌ مساوي‌ بوده،‌ ذمي‌ و مسلم‌ خونشان‌ متكافي‌ باشد و با همديگر درآميزند و به‌ يكديگر زن‌ بدهند و زن‌ بگيرند»[xlv] اين‌ با صراحت، معارض‌ احكام‌ شريعت‌ است. اصل‌ مساوات‌ را مي‌توان‌ نقطه‌ آغاز جدايي‌ تمام‌عيار شيخ‌فضل‌الله نوري‌ از مشروطه، يا به‌سخني‌ديگر نقطه‌ پايان‌ سوء‌تفاهمات‌ طرفين‌ از مواضع‌ يكديگر دانست. آنچه‌ مشروطه‌‌خواهان‌ مي‌گفتند و شيخ‌‌فضل‌الله نوري نيز مي‌فهميد،‌ متساوي‌الحقوق‌بودن‌ انسانها بود؛ حال‌آنكه فرق‌ بسيار است‌ ميان‌ «مساوات‌ در قانون» و «مساوات‌ در برابر قانون». به‌ گزارش‌ اسپرينگ‌ رايس، وزير مختار انگليس‌ در تهران، «از ميان‌ سه‌ مجتهد حاضر در مجلس‌ (نوري، طباطبائي‌ و بهبهاني) تنها يك‌ تن، يعني‌ سيدمحمد (طباطبائي) به‌ سود اصل‌ هشتم‌ متمم‌ قانون‌ اساسي‌ سخن‌ گفت‌ و دو مجتهد ديگر چنين‌ استدلال‌ كردند كه‌ قانون‌ اسلام‌ بايستي‌ در اين‌ كشور اسلامي‌ اجرا گردد.»[xlvi] هنگامي‌ كه‌ بهبهاني‌ با تصويب‌ اصل‌ برابري‌ مخالفت‌ كرد، برخي محمودميرزا (پيشخدمت‌ مجلس‌) را فراخوانده و گفتند: برو بي‌‌درنگ‌ به‌ سيد بگو كه‌ اگر اين‌ ماده‌ قانون‌ كه‌ همه‌ آزاديخواهان‌ انتظار آن‌ را دارند، امروز به‌ تصويب‌ نرسد، زنده‌ نخواهي‌ ماند. با تذكر پيشخدمت‌، بهبهاني‌ فرياد كشيد: من‌ مخالف‌ نيستم،‌ و در نتيجه‌ قانون‌ مذكور از تصويب‌ گذشت.[xlvii] اما شيخ‌فضل‌‌الله‌ به‌ اصل‌ برابري‌ رأي‌ نداد و با تصويب‌ آن‌ مخالفت‌ كرد و آن‌ را خلاف‌ شريعت‌ خواند.
      نه غزه نه لبنان جانم فدای ایران


      «در زندگی زخم*هايی هست که مثل خوره روح را آهسته در انزوا می*خورد و می*تراشد.»
      صادق هدايت؛ بوف کور

      Comment

      • donsaeid
        Senior Member
        • Nov 2005
        • 28300

        #4
        علل حذف علما از مشروطيت

        «بايد بدون‌ ابراز هيچ‌گونه‌ ترديدي‌ گفت:‌ نقش‌ اول‌ و اساسي‌ را در جنبش‌ آزاديخواهانه‌ و عدالت‌خواهانه‌ مردم‌ در مشروطه، علما بر عهده‌ داشتند. آنها با نفوذ روحاني‌ خود در جامعه، و سابقه‌اي‌ كه‌ به‌ دليل‌ همين‌ نفوذ معنوي‌ از آن‌ برخوردار بودند، توانستند جنبشي‌ را عليه‌ حكومت‌ ظالمانه‌ قاجار به‌ وجود آورند.»[xlviii] امام‌ خميني(ره)، رهبر كبير انقلاب‌ اسلامي‌ ايران‌، در اين‌ مورد مي‌فرمايد: «در اين‌ جنبشهايي‌ كه‌ در طول‌ زماني‌ كه‌ ما بوديم‌ در آن، يا نزديك‌ ما بوده، در اين‌ جنبشها كسي‌ كه‌ قيام‌ كرده،‌ باز اين‌ طبقه‌ (روحانيون) بودند. طبقات‌ ديگر هم‌ همراهي‌ كردند، ليكن‌ اينها ابتدا شروع‌ كردند. در قضيه‌ تنباكو اينها بودند كه‌ به‌ هم‌ زدند‌ اوضاع‌ را. در قضيه‌ مشروطه‌ اينها بودند كه‌ جلو افتادند و مردم‌ هم‌ همراهي‌ مي‌كردند با آنها. در اين‌ قضاياي‌ ديگر هم، روحانيت‌ با شما همه‌ رفيق‌ بوده‌ است[xlix]... اين‌ صد سال‌ اخير را وقتي‌ ما ملاحظه‌ مي‌كنيم،‌ هر جنبشي‌ كه‌ واقع‌ شده‌ است‌ از طرف‌ روحانيون‌ بوده‌ است‌ بر ضد سلاطين. جنبش‌ تنباكو بر ضد سلطان‌ وقت‌ آن‌ بوده‌ است. جنبش‌ مشروطه‌ بر ضد رژيم‌ بود. البته‌ با قبول‌داشتن‌ رژيم، عدالت‌ مي‌خواستند ايجاد كنند[l]... جنبش‌ مشروطيت‌ هم... از روحانيين‌ نجف‌ و ايران‌ شروع‌ شد. مردم‌ تبعيت‌ كردند و كار را تاآنجاكه‌ توانستند، آن‌ وقت‌ انجام‌ دادند و رژيم‌ استبدادي‌ را به‌ مشروطه‌ برگرداندند. ليكن‌ خوب‌ نتوانستند مشروطه‌ را آن‌طوركه‌ هست‌ درستش‌ كنند، متحققش‌ كنند. باز همان‌ بساط‌ [رژيم‌ استبدادي] بود[li]... در جنبش‌ مشروطيت‌ همين‌ علما در رأس‌ بودند. اصل‌ مشروطيت‌ اساسش‌ از نجف‌ به‌ دست‌ علما و در ايران‌ به‌ دست‌ علما شروع‌ شد و پيش‌ رفت. اين‌ قدر كه‌ آنها مي‌خواستند كه‌ مشروطه‌ تحقق‌ پيدا كند و قانون‌ اساسي‌ در كار باشد، ليكن‌ بعدازآن‌‌كه‌ شد، دنباله‌اش‌ گرفته‌ نشد...[lii] مشروطه‌ را آنها (علما) به پا كردند و ديگران‌ آمدند و مشروطه‌ را همان‌ استبداد غليظ‌تر با اسم‌ مشروطه، يك‌ اسم‌ بي‌مسمايي‌ بود و گفته‌ مي‌شد كه‌ ما مجلس‌ داريم‌ و مشروطه‌خواه‌ هستيم، ليكن‌ استبداد به‌ تمام‌ معناي‌ خودش‌ بر ما حكومت‌ مي‌كرد.»[liii]
        بنابر آنچه‌ گذشت، نقش‌ روحانيت‌ در زايش‌ و پيدايش‌ مشروطيت‌ كاملا آشكار است، اما چرا پس‌ از پيروزي‌ اوليه‌ مشروطه، روحانيت‌ كنار رفت و يا كنار گذاشته‌ شد. ازاين‌رو، پرسش‌ اصلي‌ مي‌تواند اين‌ باشد كه‌ علت‌ كناره‌گيري‌ يا كنارگذاشتن‌ روحانيت‌ چه‌ بود؟

        1ــ دستهاي‌ اجانب: حامد الگار در كتاب‌ نقش‌ روحانيت‌ پيشرو در جنبش‌ مشروطيت‌ مي‌نويسد: «اندكي‌ پيش‌ از كشته‌‌شدن‌ سيد‌عبدالحميد و مهاجرت‌ علما به‌ قم، يكي‌ از رهبران‌ روحاني‌ جنبش‌ مشروطه‌ با گراندوف (granduff، وابسته‌ سفارت‌ انگليس)‌ در محل‌ ييلاقي‌ سفارت‌ واقع‌ در قلهك‌ ملاقات‌ كرد. وي‌ تقاضاي‌ كمك‌ نمود، اما وابسته‌ سفارت‌ حكومت‌ سلطنتي‌ انگليس‌ به‌ او گفت‌ به‌هيچ‌وجه‌ به‌ جنبشي‌ كه‌ مخالف‌ حكومت‌ ايران‌ باشد، كمك‌ نخواهد كرد. [درحالي‌كه] در بيست‌وهفتم جمادي‌الاول‌ 1324/ نوزدهم ژوئيه‌ 1906، چهار روز بعد از آغاز حركت‌ روحانيان‌ و مردم‌ به‌ قم، تعدادي‌ در سفارت‌ انگليس‌ متحصن‌ شدند...[و] گراندوف‌ خواسته‌هاي‌ [متحصنين] را به‌ شاه ‌تسليم‌ كرد.»[liv] صادق‌ زيباكلام‌ در كتاب‌ سنت‌ و مدرنيسم‌ در اين‌ مورد مي‌گويد: «پس‌ از به‌‌توپ‌بسته‌شدن‌ مجلس... به‌ اشاره‌ انگليسيها حدود هفتاد نفر به‌ سفارت‌ انگليس‌ پناهنده‌ شدند.»[lv] فراماسونري‌ هم‌ به‌ عنوان‌ يك‌ تشكيلات‌ نوپا ولي‌ مؤ‌ثر، با همراهي‌ و همگامي‌ اجانب‌ نقش‌ ويژه‌اي‌ در ايجاد شكاف‌ بين‌ روحانيت‌ بازي‌ كرد. به‌ عقيده‌ الگار، «ظاهرا عبدالله‌ بهبهاني‌ دست‌كم‌ در آغاز به‌ علت‌ مبارزه‌ با رويه‌ استبدادي‌ عين‌الدوله‌ به‌ فعاليت‌ پرداخت، اما مشخصا به‌ هيچ‌يك‌ از دسته‌هاي‌ تهران‌ وابستگي‌ نداشت، لكن‌ برخي‌ ديگر از رهبران‌ مشروطه به‌ محافل‌ گوناگون‌ فراماسونري‌ وابسته‌ بودند [لذا]... درست‌‌دينيِ... آنان‌ آشكارا در معرض‌ شك‌ قرارداشت.»[lvi]

        2ــ توطئه‌ دولتي: الگار در كتاب‌ خود آورده‌ است: «عين‌الدوله‌ گماشتگاني‌ در خفا به‌ شاه‌‌عبدالعظيم‌ فرستاد به‌اميداين‌كه‌ در رهبري‌ علما تفرقه‌ اندازد. در چهاردهم ذوالقعده‌ 1323/ دوازدهم ژانويه‌ 1906، چهار تن‌ از علما به‌ نمايندگي‌ بقيه‌ به‌ تهران‌ آمدند تا با عين‌الدوله‌ درباره‌ تقاضاهاي‌شان‌ گفت‌وگو كنند...هنگامي‌كه‌ علائم‌ بي‌ميلي‌ عين‌الدوله‌ به‌ اجراي‌ حكم‌ تاسيس‌ عدالتخانه‌ افزايش‌ يافت... رساله‌هايي‌ درباره‌ ضعف‌ علما در برابر تعلل‌‌ورزي‌ عين‌الدوله... منتشر شد. كار به‌ جايي‌ رسيد كه‌ طباطبائي‌ لازم‌ ديد شخصاً‌ به‌ منبر رفته،‌ به‌ قرآن‌ سوگند ياد كند كه‌ او و همكارانش‌ از عين‌الدوله‌ رشوه‌ نگرفته‌اند تا از درخواستهاي‌ خودشان‌ دست‌ بردارند.»[lvii] ملك‌زاده‌ نيز در كتاب‌ تاريخ‌ انقلاب‌ مشروطيت‌ ايران‌ به‌ اين‌ موضوع‌ اشاره‌ مي‌كند: «پس‌‌ازآن‌كه‌ محمدعلي‌شاه‌ به‌ واسطه‌ فشار مردم‌ و انقلاب‌ تبريز، به‌ خلاف‌ ميل‌ قلبي... اعلان‌ مبهم‌ و بي‌سروته‌ انتخابات‌ را منتشر نمود، بر طبق‌ نقشه‌اي‌ كه‌ قبلا تهيه‌ كرده‌ بودند، سيل‌ تلگراف‌ از طرف‌ شماري‌ از روحانيون‌ و اعيان‌ شهرستانها در مخالفت‌ با مشروطه‌ و حرمت‌ آن‌ به‌ طرف‌ دربار... سرازير شد... روحانيون‌ مستبد تهران‌ و رؤ‌ساي‌ طلاب، مجلسي‌ در منزل‌ حاجي‌شيخ‌فضل‌الله‌ و منزل‌ امام‌ جمعه‌ تهران‌ منعقد نمودند و بر ضد مشروطه‌ و اعلاني‌ كه‌ از طرف‌ شاه‌ شده‌ بود، به‌ كنكاش‌ پرداختند و پس‌ از جلسات‌ متعدد و مذاكرات‌ بسيار بر آن‌ شدند كه‌ متفقاً‌ به‌ دربار رفته‌ و از شاه‌ تقاضا نمايند كه‌ چون‌ مشروطه‌ و قانون‌ اساسي‌ مخالف‌ شرع‌ اسلام‌ است‌... شاه‌ بايد از اعطاي‌ مشروطه‌ و انتخابات‌ به‌كلي‌ صرف‌نظر كند.»[lviii]

        3ــ منازعه‌ در مفهوم‌ برابري: زيباكلام‌ عقيده دارد: «يكي‌ از مباني‌ مشروطه، تساوي‌ افراد در برابر قانون‌ بود. به‌عبارت‌ديگر، اگر فردي‌ جرمي‌ را مرتكب‌ مي‌شد، قانون‌ مستقل‌ از جنسيت، مذهب‌ يا وضعيت‌ اجتماعي‌ متهم‌ مي‌بايد به‌ آن‌ جرم‌ رسيدگي‌ نمايد. اما شيخ‌‌فضل‌الله‌ اين‌ اصل‌ را خلاف‌ شريعت‌ مي‌دانست، زيرا معتقد بود كه‌ شرع‌ ميان‌ مسلم‌ و غيرمسلم‌ در ارتكاب‌ جرم‌ تفاوت‌ قائل‌ شده‌ است... به‌عنوان‌‌مثال‌ حكم‌ يك‌ كافر ذمي، با حكم‌ يك‌ كافر حربي‌ يا اهل‌ كتاب‌ متفاوت‌ است.»[lix] در عوض‌ آيت‌‌الله نائيني‌ مي‌گفت: «غرض‌ از مساوات‌ و يكسان‌بودن‌ در برابر قانون، در خصوص‌ قوانين‌ عرفي‌ مي‌باشد كه‌ بالطبع‌ همه‌ از جمله‌ پادشاه‌ و حاكم‌ با افراد معمولي‌ در برابر آن‌ يكسانند... احكام‌ اوليه... در حوزه‌ عالمان‌ ديني‌ [است]، ولي... احكام‌ ثانويه‌ (پس‌‌ازآن‌كه‌ حكم‌ ثانويه‌‌بودنشان‌ توسط‌ فقها تأييد شد)، بايد توسط‌ كساني‌ حل‌وفصل‌ شود كه‌ اشراف‌ به‌ عرف‌ و امور مستحدثه‌ دارند. اين‌ افراد مي‌توانند غيرروحاني‌ و غيرمجتهد باشند، زيرا عنصر اصلي‌ پرداختن‌ به‌ احكام‌ ثانويه،‌ آگاهي‌ از عرف‌ و مقتضيات‌ زمانه‌ است.»[lx]

        4ــ معناي‌ دوگانه‌ حكومت‌ مشروطه: يكي‌ از دلايل‌ اختلاف‌ موجود بين‌ روحانيت‌ با هم‌ و با روشنفكران‌ كه‌ به‌ كاهش‌ اعتبار اجتماعي‌ آنان‌ مدد رساند، دوگانگي‌ در فهم‌ و استنباط‌ مفهوم‌ حكومت‌ مشروطه‌ بود. ازيك‌سو علماي‌ نجف‌ پس‌ از به‌توپ‌بسته‌شدن‌ مجلس‌ فتوا دادند «به‌ عموم‌ ملت‌ حكم‌ خدا را اعلام‌ مي‌داريم: اليوم‌ همت‌ در رفع‌ اين‌ سفاك‌ جبار (محمدعلي‌شاه) و دفاع‌ از نفوس‌ و اعراض‌ و اموال‌ مسلمين‌ از اهم‌ واجبات‌ و دادن‌ ماليات‌ به‌ گماشتگان‌ او از اعظم‌ محرمات‌ و بذل‌ جهد در استحكام‌ و استقرار مشروطيت‌ به‌ منزلة‌ جهاد در ركاب‌ امام‌ زمان‌ ارواحنافداه‌ و سرمويي‌ مخالفت‌ و مسامحه‌ به‌ منزله‌ خذلان‌ و محاربه‌ با آن‌ حضرت‌ صلوات‌ الله‌ و سلامه‌ عليه‌ است»[lxi] اما درهمان‌حال‌ شيخ‌فضل‌الله‌ در همين‌ مقطع‌ زماني‌ اظهار مي‌كرد: «[اگر] مقصود اينها تقويت‌ دولت‌ اسلام‌ بود، چرا اين‌قدر تضعيف‌ سلطان‌ اسلام‌پناه‌ را مي‌كردند... و چرا به‌‌همه‌نحو تعرضات‌ احمقانه‌ نسبت‌ به‌ سلطان‌ مسلمين‌ كردند.»[lxii] همچنين محمدحسين‌ تبريزي، روحاني‌ برجسته‌ آذربايجان، نظر مشابهي ارائه داد: «پس‌ بايست‌ به‌ قدر امكان، به‌ قدرت‌ و شوكت‌ سلطان‌ افزود تا از رعب‌ و ترس‌ شوكت‌ و مجازات‌ او اشرار اقارب‌ و اجانب‌ و گرگ‌هاي‌ خون‌خوار داخله‌ و خارجه‌ حمله‌ و تعدي‌ به‌ اين‌ مشت‌ گوسفندان‌ بي‌دست‌‌وپا ننموده‌ و ايشان‌ را پامال‌ و طعمه‌ خود قرار ندهند.»[lxiii]

        5ــ اعتقادنداشتن به‌ مشروطيت: علاوه‌ بر دودستگي‌ بين‌ روحانيون‌ معتقد به‌ مشروطه‌ (مشروطه‌ و مشروطه‌ مشروعه)، دسته‌اي‌ از طبقه‌ روحانيت‌ اساسا با مشروطه‌ مخالف‌ بودند و ازاين‌رو با روحانيت‌ معتقد به‌ مشروطه‌ مخالفت‌ مي‌ورزيدند. زيباكلام‌ در اين‌ مورد مي‌نويسد: «برخي‌ از روحانيون‌ به‌ واسطه‌ عدم‌ اعتقاد به‌ مشروطه‌ و يا تحت‌‌تاثير نوشته‌هاي‌ مخالفين‌ مذهبي‌شان،‌ به‌ مشروطه‌ پشت‌ كردند.»[lxiv] كسروي‌ درباره‌ بي‌اعتقادي برخي‌ از روحانيون‌ به‌ مشروطه‌ مي‌گويد: «در آخرهاي‌ فروردين‌ در خود تبريز يك‌ آشوب‌ ريشه‌داري‌ پيش‌ آمد و آن‌ دشمني‌ حاجي‌‌ميرزاحسن‌ مجتهد و برخي‌ از نمايندگان‌ انجمن‌ ايالتي‌ با مشروطه‌ بود.» [lxv] زيباكلام‌ تاثير نوشته‌هاي‌ مخالفين‌ در كناره‌گيري‌ از مشروطيت‌ را چنين‌ به‌ تصوير مي‌كشد: «اقليت‌ راديكال‌ غيرمذهبي‌ درون‌ مجلس‌ و شماري‌ از روزنامه‌هاي‌ وابسته... انتقاداتي‌ را به‌ افكار و آراي روحانيون‌ وارد آورده‌ و خواهان‌ كناره‌گيري‌ و عدم‌ دخالت‌ آنان‌ در امور مملكت‌ و سياست‌ شدند. از نظر آنان‌ همان‌‌طوركه‌ غرب‌ در جريان‌ تحول‌ تاريخي‌اش‌ مذهب‌ را از سياست‌ جدا كرده‌ بود، ايرانيان‌ نيز مي‌بايد براي‌ ترقي‌ و پيشرفت‌ در چنين‌ راهي‌ گام‌ بردارند.»[lxvi]

        6ــ نگرش‌ متفاوت‌ در قانونگذاري: زيباكلام‌ به‌ اين‌ موضوع چنين‌ اشاره‌ مي‌كند: «شيخ‌فضل‌الله‌ وجوب‌ قانون‌ و ناقص‌‌بودن‌ عقل‌ بشر در جعل‌ قانون‌ را پاية‌ استدلالش‌ در مخالفت‌ با قانونگذاري‌ توسط‌ مجلس‌ قرار داده‌ و نتيجه‌گيري‌ مي‌كرد كه‌ اگر بشر قانونگذاري‌ نمايد، به‌ معناي‌ آن‌ است‌ كه‌ قوانين‌ نبي‌ اكرم‌ كامل‌ نبوده... او قانونگذاري‌ را نوعي‌ بدعت‌ مي‌دانست.»[lxvii] «اما نائيني‌ اين‌ استدلال‌ را نمي‌پذيرد [زيرا به‌ عقيده‌ وي] بدعت‌ آن‌ است‌ كه‌ چيزي‌ از بيرون‌ وارد احكام‌ شرعي‌ شده‌ و لباس‌ شريعت‌ به‌ تن‌ كند. بنابراين، مصوبات‌ مجلس‌ به‌‌هيچ‌روي‌ حكم‌ بدعت‌ پيدا نمي‌كنند، چون‌ صرفاً‌ قوانين‌ عرفي‌ هستند و به‌ عنوان‌ احكام‌ شرعي‌ بر مردم‌ تكليف‌ نمي‌شوند. او همچنين‌ استدلال‌ مي‌كند كه‌ تكليف‌ قوانين‌ شرعي‌ روشن‌ است‌ و مجلس‌ حق‌ دخل‌ و تصرف‌ در آنها را ندارد و اين‌ امور بر عهده‌ مجتهدين‌ مي‌باشد. اما قوانين‌ عرفي‌ پيرامون‌ امور مستحدثه‌، مشروط‌ به‌ آن‌‌كه‌ ناقض‌ احكام‌ شرعي‌ نباشند، مي‌توانند توسط‌ مجلس‌ وضع‌ و نقض‌ شوند. وي‌ براي‌ تحقق‌ اين‌ منظور، حضور مجتهدين‌ در مجلس‌ را براي‌ نظارت‌ بر مصوبات‌ كافي‌ مي‌دانست.»[lxviii]
        نه غزه نه لبنان جانم فدای ایران


        «در زندگی زخم*هايی هست که مثل خوره روح را آهسته در انزوا می*خورد و می*تراشد.»
        صادق هدايت؛ بوف کور

        Comment

        • donsaeid
          Senior Member
          • Nov 2005
          • 28300

          #5


          7ــ درك‌ نادرست‌ از معناي‌ مشروطه: كسروي‌ بر اين‌ باور است‌ كه: «روحانيوني‌ كه‌ به‌ مشروطه‌ درآمده‌ بودند، بسياري‌ از ايشان‌ ــ ”نه‌ همه‌شان“ ــ معني‌ مشروطه‌ را نمي‌دانستند و چنين‌ مي‌پنداشتند كه‌ چون‌ رشته‌ كارها از دست‌ دربار گرفته‌ شود، يكسره‌ به‌ دست‌ اينان‌ سپرده‌ خواهد شد... كارهاي‌ مجلس‌ ــ از قبيل‌ برانداختن‌ ”تيول“ و ”تسعير“ و مانند اينها ــ آنان‌ را سخت‌ مي‌رنجانيد، اين‌ بود [كه] دلسرد گرديده‌ و ناگزير مي‌شدند كه‌ از همراهي‌ با توده‌ فريب‌‌خورده‌ كناره‌ گيرند.»[lxix] كسروي‌ در جايي‌ ديگر مي‌نويسد: «... اين‌ علماي‌ نجف‌ و دو سيد و كساني‌ ديگر‌ از علما كه‌ پافشاري‌ در مشروطه‌‌خواهي‌ مي‌كنند، معني‌ درست‌ مشروطه‌ كه‌ نتيجه‌ آن، رواج‌ قانونهاي‌ اروپايي‌ بود، را نمي‌دانستند، و از ناسازگاري‌ بسيار آشكار كه‌ ميان‌ مشروطه‌ و كيش‌ شيعي‌ است‌، آگاهي‌ درستي‌ نمي‌داشتند.»[lxx]

          8ــ اختلاف‌ در كيفيت‌ مجلس: حسن‌ آيت‌ معتقد بود: «با فشارهايي‌ كه‌ شيخ‌فضل‌الله‌ آورد، در قانون‌ اساسي‌ كلمه‌ اسلام‌ به‌‌كرات‌ تكرار شد. حتي‌ گفته‌ شد هيچ‌ قانوني‌ خلاف‌ شرع‌ نمي‌تواند از مجلس‌ بگذرد. در اصل‌ دوم‌ متمم‌ قانون‌ اساسي‌ كه يك‌ اصل‌ طولاني‌ هم‌ بود و به‌ اصل‌ طراز مشهور شد، پيش‌‌بيني‌ كرده‌ بودند كه‌ تمام‌ قوانين‌ بايد از زير نظر پنج‌ نفر علماي‌ درجه‌ اول‌ بگذرد، و نيز اسم‌ مجلس،‌ شوراي‌ اسلامي‌ باشد. ديگران‌ كه‌ بعدها مشروطه‌‌خواه‌ قلمداد شدند و سر و سري‌ با جامعه‌ فراماسونري‌ داشتند، مي‌گفتند نه.»[lxxi]

          9ــ نقش‌ روشنفكران‌ غرب‌ و شرق‌‌زده: امام‌‌خميني(ره)، رهبر كبير انقلاب‌ اسلامي،‌ درباره‌ نقش‌ روشنفكران‌ غرب‌ و شرق‌زده‌ در ايجاد اختلاف‌ بين‌ روحانيت‌ فرمود: «ازآن‌طرف‌ عمال‌ قدرتهاي‌ خارجي‌ و خصوصا در آن‌ وقت‌ انگلستان‌ در كار بودند كه‌ اينها را از صحنه‌ خارج‌ كنند يا به‌ ترور يا به‌ تبليغات، گويندگان‌ آنها كوشش‌ كردند به‌ اين‌‌كه‌ روحانيون‌ را از دخالت‌ در سياست‌ خارج‌ كنند و سياست‌ را بدهند به‌ دست‌ آنهايي‌ كه‌ مي‌توانند به‌ قول‌ آنها، يعني‌ فرنگ‌‌رفته‌ها و غرب‌زده‌ها و شرق‌زده‌ها و كردند آنچه‌ را كردند.»[lxxii] همچنين‌ فرمود: «ببينيد چه‌ جمعيتهايي‌ هستند كه‌ روحانيين‌ را مي‌خواهند كنار بگذارند، همان‌‌طوري‌كه‌ در صدر مشروطه‌ با روحاني‌ اين‌ كار را كردند و اينها را زدند و كشتند و ترور كردند. همان‌ نقشه‌ است. آن‌ وقت‌ ترور كردند، سيدعبدالله‌ بهبهاني‌ را كشتند؛ مرحوم‌ نوري‌ را [كشتند] و مسير ملت‌ را از آن‌ راهي‌ كه‌ بود، برگرداندند به‌ يك‌ مسير ديگر و همان‌ نقشه‌ الان‌ هست‌ كه‌ مطهري‌ را مي‌كشند. فردا هم‌ شايد من‌ و پس‌‌فردا هم‌ يكي‌ ديگر را.»[lxxiii] بنيانگذار جمهوري‌ اسلامي‌ ايران‌ در اشاراتي‌ ديگر گفت: «از اول، مشروطه‌ را اينها (روحانيون) درست‌ كردند، اما اين‌ شياطين‌ (عُمال‌ بيگانه) كه‌ متوجه‌ مسائل‌ بودند، روحانيون‌ و مؤ‌منيني‌ كه‌ تبع‌ آنها بودند، [را] بازي‌ دادند. با اينها خدعه‌ كردند، متمم‌ قانون‌ اساسي‌ را قبول‌ كردند و... ليكن‌ وقت‌ عمل، عمل‌ نكردند به‌ متمم‌ قانون‌ اساسي‌ يعني‌ پنج نفر مجتهد را در مجلس‌ نياوردند.»[lxxiv]

          10ــ تاثيرپذيري‌ از فرهنگ‌ سياسي‌ غرب: ناصر جمال‌زاده‌ در مقاله‌ تنوع‌ گفتماني‌ علماي‌ شيعه‌ در عصر مشروطيت‌ نوشته‌ است: «[علماي مشروطه‌خواه] برخلاف‌ علماي‌ مشروطه مشروعه، از اعلام‌ اين‌ نكته‌ كه‌ درحال‌حاضر بعضي‌ از مفاهيم‌ و نهادهاي‌ خود را از گفتمان‌ غربي‌ گفته‌اند، ابايي‌ ندارند. اينان‌ در توجيه‌هاي‌ خود سعي‌ دارند غربيان‌ را در اخذ مفاهيم‌ كه‌ موجب‌ پيشرفت‌شان‌ شده‌ است، وامدار اسلام‌ و مسلمانان‌ نشان‌ دهند؛ ولي‌ به‌صورت‌تلويحي‌ اثرپذيري‌ خود را از مفاهيم‌ جديدي‌ كه‌ درحال‌حاضر از طريق‌ غرب‌ آمده‌ است، كتمان‌ نمي‌كنند و به‌ آن‌ اعتراف‌ دارند... [به‌‌ديگربيان]... نائيني‌ از يك‌ طرف‌ غربيها را به‌ خاطر اخذ اصول‌ مشروطيت‌ از اسلام‌ مديون‌ مي‌سازد، و ازطرف‌ديگر علما و مسلمانان‌ را به‌‌خاطرتعمق‌نكردن‌ در متون‌ ديني‌ از منظر سياسي‌ محكوم‌ مي‌كند.»[lxxv] اما آنچه‌ مشروطه‌‌خواهان‌ را از مشروعه‌‌خواهان‌ جدا كرد، تاكيد يكي‌ بر اسلام‌ و تاكيد‌ ديگري‌ بر غير اسلام‌ نيست، بلكه‌ درجه‌ تاثيرپذيري‌ آن‌ دو از فرهنگ‌ سياسي‌ غرب‌ و ميزان‌ اعتماد مشروعه‌‌خواهان‌ به‌ مشروطه‌‌خواهان‌ است. «مشروطه‌ مشروعه‌ نفي‌ استبداد را در قالب‌ مشروطه‌خواهي، به‌ صورتي‌ مي‌خواست‌ كه‌ شريعت‌ شيعي‌ و جامعه‌ متدينان‌ را حفظ‌ كند، و چون‌ به‌ مشروطه‌‌خواهان‌ حاكم‌ در تحقق‌ اين‌ خواسته‌ اطمينان‌ نداشت، با آنان‌ از در مخالفت‌ درآمد... وگرنه، نفس‌ وجود نظام‌ مشروطه، مجلس، قانون‌ اساسي، آزادي‌ و برابري‌ را پذيرا بودند.»[lxxvi]
          سخن‌ آخر اين‌ كه، پيشتازي‌ روحانيت‌ در انقلاب‌ مشروطيت، همانند پيشگامي‌ آنان‌ در ساير حركتهاي‌ انقلابي‌ و ضد دولتي‌ تاريخ‌ معاصر ايران، بديهي، روشن‌ و بي‌نياز از مجادله‌ و مباحثه‌ است، به‌نحوي‌كه‌ دوست‌ و دشمن‌ به‌ حقانيت‌ اين‌ سخن‌ اذعان‌ دارند؛ اما وجود دودستگي‌ هم‌ در ميان آنها امري‌ واضح‌ است. امام‌خميني(ره) در اين‌ مورد فرمود: «مشروطه‌ بعدازاين‌كه‌ ابتدا پيش‌ رفت، دستهايي‌ آمد و تمام‌ ايران‌ را به‌ دو دسته‌ تقسيم‌‌بندي‌ كرد. نه‌ ايران‌ تنها، از روحانيون‌ بزرگ‌ نجف‌ يك‌ دسته‌ مخالف‌ مشروطه... همان‌ مستبدين‌ بعدها آمدند و مشروطه‌ را قبضه‌ كردند و رساندند به‌ آنجايي‌ كه‌ ديديد و ديديم... در ايران‌ هم‌ بين‌ علما همين‌جور اختلافات‌ را ايجاد كردند.»[lxxvii] اما آنچه‌ روحانيت‌ را از صحنه‌ سياسي‌ كشور حذف‌ كرد، بيش‌ازآن‌كه‌ به‌ وجود اين‌ اختلافات‌ و... وابسته‌ باشد، به‌ كناره‌گيري‌ آنان‌ از مسائل‌ سياسي‌ مربوط‌ مي‌شود. به‌ كلامي‌ از امام‌‌خميني(ره) نگاه‌ كنيد: «در جنبش‌ مشروطيت‌ همين‌ علما در رأس‌ بودند، اصل‌ مشروطيت‌ اساسش‌ از نجف‌ به‌ دست‌ علما و در ايران‌ به‌ دست‌ علما شروع‌ شد و پيش‌ رفت‌. اين‌‌قدر كه‌ آنها مي‌خواستند كه‌ مشروطه‌ تحقق‌ پيدا كند و قانون‌ اساسي‌ در كار باشد، شد، ليكن‌ بعد از آن‌ كه‌ شد، دنباله‌اش‌ گرفته‌ نشد. مردم‌ بي‌طرف‌ بودند. روحانيون‌ هم‌ رفتند هركس‌ سراغ‌ كار خودش.»[lxxviii] البته‌ بخشي‌ از جريان‌ حذف‌ روحانيون‌ به‌ دستهاي‌ پنهاني‌ بازمي‌گردد. در كلامي‌ از امام‌خميني(ره) مي‌خوانيم: «...و مثل‌ زمان‌ مشروطيت‌ نشود كه‌ آنها كه‌ اهل‌ كار بودند، مايوس‌ بشوند و كنار بروند، كه‌ در زمان‌ مشروطيت‌ همين‌ كار را كردند و مستبدين‌ آمدند و مشروطه‌‌خواه‌ شدند و مشروعه‌‌خواهان‌ را كنار زدند.»[lxxix] به‌هرروي‌ «ما بايد از اين‌ تاريخ‌ درس‌ عبرت‌ بگيريم‌ كه‌ مبادا يك‌ وقتي‌ در بين‌ شما آقايان‌ روحانيون، اختلاف بيفتد يا در بين‌ مردم‌ وسوسه‌ كنند و خداي‌ نخواسته‌ آن‌ امري‌ كه‌ در مشروطه‌ اتفاق‌ افتاد، در ايران‌ اتفاق‌ بيفتد.»
          نه غزه نه لبنان جانم فدای ایران


          «در زندگی زخم*هايی هست که مثل خوره روح را آهسته در انزوا می*خورد و می*تراشد.»
          صادق هدايت؛ بوف کور

          Comment

          • donsaeid
            Senior Member
            • Nov 2005
            • 28300

            #6

            آرمانگرايي،پيروزي و شكست در نهضت مشروطه


            انقلاب مشروطيت برآمده از علل و عواملي است كه موقعيت زمان، حاكميت استبدادي قاجار، سلطه و نفوذ استعمار، بي‌لياقتي رجال سياسي، عدم قانون‌گرائي در جامعه، عقب‌ماندگي علمي، فرهنگي، اقتصادي،‌بهداشتي و دهها دليل اصلي و فرعي را مي‌توان بر آن تصور و آن را تحليل نمود. بدون ترديد هر كدام از علل مي‌تواند مورد بحث، تفصيل و مستنداتي باشد.


            پيرامون انقلاب مشروطيت از سوي موافقان، مخالفان و منتقدان، رسائل و كتب بسياري نگاشته شده است. بعضي از آنها در اوائل انقلاب مشروطه و دوران پاياني حكومت قاجار، بعضي در سال‌هاي 1320 ـ 1332 و بعضي پس از پيروزي انقلاب اسلامي به چاپ رسيده‌اند. بسياري از اين آثار به زيور چاپ آراسته نگرديده و به صورت خطي در كتابخانه‌هاي عمومي و خصوصي بايگاني شده‌اند. مطالعه و پژوهش در محتواي رسائل فوق تحقيق پيرامون نويسندگان رساله و شناخت مواضع سياسي فكري آنان از اهميت خاصي برخوردار است. بعنوان نمونه به چند رساله در اين باره اشاره مي‌كنيم:

            1ـ سئوال و جواب در فوائد مجلس شوراي ملي، نصرالله سادات اخوي، تقوي، تهران، 1324 ق.
            2ـ رساله راه نجات، صنيع‌الدوله هدايت، 24 ص.
            3ـ سئوال‌‌هائي دائر بر مشروطيت، حاج يوسف آقاتاجر تبريزي، 32ص.
            4ـ مشروطه مشروعه، سيد‌ عبدالحسين لاري، 1325 ق.
            5ـ ارشادالاعباد‌الي عمارةالبلاد،‌ محمد اسماعيل محلاتي، نجف اشرف، 1328 ق.
            6ـ اللئالي المربوطه في وجوب المشروطه، محمد‌اسماعيل محلاتي، بوشهر1327.
            تنبيه‌الامه و تنزيه المله في الزوم المشروطه يا حكومت از نظر اسلام.
            اين اثر در عصر مشروطه نشر يافت. عالم مجاهد و مفسر ژرف انديش مرحوم ‌آيت‌الله سيد محمود طالقاني در سال 1334 با مقدمه و حواشي آن را منتشر و از آن پس بارها نشر يافت.
            اين رساله بارها به شكل مختلف (با حواشي و بدون مقدمه و اضافات) منتشر شده است.
            8ـ آفتاب و زمين يا تنبيه‌الغافلين ، ميرزا عباس يزدي، 1333 ق.
            مسلماً رسائل ديگر كه به نوعي نقادي، رد، تخطئه مشروطيت با نگاه و بينش خاص باشند انتشار يافته‌‌اند. از آن جمله:
            1ـ تذكرةالغافل و ارشاد الجاهل، تهران، 1327 ق، اين رساله به مرحوم شيخ فضل‌الله نوري نسبت داده شده است.
            2ـ كشف المراد من المشروطه و الاستبداد، محمد حسين تبريزي، تهران، 1325 ق.
            3ـ مرام‌نامه فرقه ترقي و تمدن تام‌خواه، يا خيال خام براي فريب عوام،‌حاج شيخ علي خراساني، تهران (دوران مشروطيت)، بي‌تاريخ، بي‌جا.
            4ـ رساله تحريم مشروطيت، شيخ‌فضل‌الله نوري، تهران، 1326 ق.
            5ـ لوايح، شيخ‌فضل الله نوري، چاپ زاويه حضرت عبدالعظيم حسني(س)
            مسلماً در عرصه‌ي مشروطه‌شناسي و نهضت مشروطيت، مخالفان و موافقان داراي ادله و براهيني بودند. خاصه اهل علم و صاحبان فكر. ولي حساب حكومت استبدادي قاجار، مجامع فراموشخانه، ميرزاملكم خان ارمني و احزاب و جمعيت‌هاي سوسيال دمكرات قفقازي و همچنين حساب برخي از مرتبطين سفارت‌خانه‌هاي روس و انگليس و فرانسه را بايد از انقلاب مشروطه و انقلابيون جدا نمود. آن چه متفكران و نظريه‌پردازان در تائيد يا رد نگاشته‌اند، بايد به درستي و به دور از تعصب و تحجر مورد بازنگري قرار گيرد و با دقت مطالعه شود. خاصه امروز كه ما وارد صدمين سالگشت اين انقلاب مي‌شويم، و از پس اين انقلاب چند نهضت، خيزش و يك انقلاب ديگر داشتيم، شناخت عميق و دقيق آن، راهگشاي برخي معضلات و مشكلات سياسي فرهنگي ما است.
            در دو دهه گذشته ما شاهد تحقيقات، تتبعات و پژوهش‌هاي گسترده‌اي در اين عرصه بوديم. ولي هنوز كارمان به اتمام نرسيده. بخصوص بسياري از رسائل خطي هنوز به زيور چاپ آراسته نگرديده است. اسناد و مدارك درداخل، آن سان كه نيازمنديم، در دسترس نيست. مسلماً كشورهاي امريكا، انگليس، روسيه، فرانسه،تركيه (عثماني آن روزگار) اسنادي از اين دوران توسط كنسول‌گري‌ها، مأموران ويژه و سفارت‌خانه‌ جمع‌آوري ‌نموده‌اند كه عدم انتشار آن نقصي در ارائه دقيق انقلاب مشروطه مي‌باشد.
            به هر صورت موارد فوق «آيات يأس» نيست. هدف آن است كه آن چه داريم در طبق اخلاص گذاشته، مورخان و پژوهندگان خود راسيراب كنيم تا آن مقداري كه خصم دون همت يا خسيسان بي‌مروت پنهان نموده‌اند در تحولات بعدي به دستمان رسد.
            چاپ اول «رساله انصافيه» در بيان مشروطيت به قلم ملا عبدالرسول مدني كاشاني و با مقدمه ملاحبيب كاشاني (پدر همسر ايران) در سال 1328 ق در 418 صفحه نشر يافت.
            ملاعبدالرسول كاشاني از علماي بزرگ كاشان، فرزند مرحوم ملامحمدبن ملا زين‌العابدين آقا علي شيرازي مي‌باشد. تولدش در 27 رجب 1280 ق در شهر كاشان و وفاتش در 11 دي 1325 شمسي (صقر 1366) است. تحصيلات را در محضر آيت‌الله سيد محمد‌كاظم يزدي، حاج ميرزا فخرالدين نراقي و ملا حبيب‌الله كاشاني به پايان رساند و به جايگاه بلندي از علوم و معارف دست يافت. مرحوم ملاعبدالرسول در تأليف و تصنيف بسيار مجد و كوشا بود و در دفاع از حريم ولايت و ساحت مقدس مكتب تشيع و تبيين و تشريح متون اسلامي خستگي ناپذير و استوار بود. ايشان داراي تأليفات متعدد در زمينه‌هاي مختلف علمي بود كه خود بيانگر وسعت اطلاع و آگاهي‌هاي آن بزرگوار از معارف اسلامي و مبين مرزباني آن عالم رباني از ثغور و حدود اسلام و قرآن است.
            ايشان در طول عمر85 ساله خود، تحولات چهل سال قبل از انقلاب مشروطه، و چهل سال بعد از آن را درك و نسبت به مسائل سياسي، اجتماعي، فرهنگي نگرش عميق و دقيقي داشت رساله «تاريخ اشرار كاشان» پيرامون نايب حسين كاشي، تحليلي دقيق از بعضي شرارت‌ها و اشرار منطقه مي‌باشد. از مرحوم ملاعبدالرسول افزون بر 20 رساله و كتاب باقي مانده، بخصوص در مسائل سياسي تاريخي كتاب‌هاي رد بابيه و بهائيه، رساله حجابيه، تاريخ وهابيه، سئوال و جواب مسلمان و بهائي 2 مجلد به طبع رسيده است.
            در پيرامون پيدائي نهضت مشروطيت روايت‌هاي مختلفي مطرح مي‌شود. جمعي آغازش را مبارزه ملاعلي كني عالم بزرگ عليه قرارداد «لاتاري» مي‌دانند. دسته‌اي شروع آن را از نهضت تنباكو و تحريم آن توسط مرجع تقليد آيت‌الله ميرزاي شيرازي و گروهي استبداد و خودسري عين‌الدوله در تهران را نقطه شروع مي‌شمارند. برخي ديگر استبداد پنجاه ساله ناصرالدين شاه، عقب‌ماندگي ايران، مظالم و فجايع درباريان، دوله‌ها، سلطنه‌ها، گسترش مفاسد و وابستگي‌هاي روزافزون مملكت به غرب، سلطه‌ي روس‌و انگليس در ايران و مزدوري و شيدائي عده‌اي از درباريان به غرب را دليل شكل‌گري نهضت مشروطه مي‌شمارند... شايد همة موارد فوق را بتوان در رشد، گسترش، فراگيري نهضت مؤثر دانست.
            اما آن چه با حقيقت وواقعيت بيشتر وفق مي‌دهد، نظريه اول است كه حركت مشروطه توسط مصلح بزرگ جهان اسلام سيد جمال‌الدين‌اسد‌آبادي آغاز و با نهضت تنباكو اوج گرفت. مرگ بهنگام ناصرالدين شاه قاجار ديوار سنگين استبداد را فرو ريخت و زمينه را براي نقد، بررسي، تحليل و انتقاد در منابر و مجامع و شبنامه‌ها و اعلاميه‌ها باز نمود. مردم خواهان «عدالت‌خانه» بودند تا از ستم و ظلم حكام ولايات رهائي يابند. خواستار «قانون» بودند تا از افسارگسيختگي، هرج و مرج، سلطه سلطنه‌ها و دوله‌ها نجات پيدا كنند و تمامي اقشار مردم بر اصل قانون و قانون‌گرائي متفق شوند و نهايتاً خواهان تحول فرهنگي، اقتصادي، سياسي شدند تا از چنگال استعمار روس و انگيلس رهائي يابند. درگيري‌ها هر روز شديدتر مي‌شد و بالاخره شاه وقت، مظفرالدين شاه قاجار مجبور به تسليم در برابر خواسته‌‌ها شدو ولي اين خواسته‌ها و درگيري‌ها «مكان» داشت كه آن «مساجد» و «اماكن مقدسه» بود و رهبراني كه جايگاه و پايگاه مردمي داشتند و آن روحانيت و مراجع بودند. راهبري از جايگاهي شروع شد كه حكومت و حكومت‌گران جز تسليم در برابر آن راهي نداشتند، و آن مرجعيت ديني بود.
            در اينجا لازم مي‌دانم به صورت مختصر ولي كلي و اصولي عوامل انقلاب مشروطيت را از رساله «انصافيه» ملاعبدالرسول كاشاني بازگو كنم. او كه عالمي ژرف انديش بود عوامل انقلاب را در چند اصل بيان مي‌كنند. و در تحليل خود ماهيت، هويت، رسالت، اهداف و رهبري انقلاب را مشخص مي‌نمايد:
            1ـ آزادي، هر كس ملتزم است به اطاعت از قانون، تا ديگران نيز آزاد باشند. 1
            2ـ قانون بايد مانع از انحصار باشد، چنان كه در احتكار، مانع از اختيار نرخ جنس. 2
            در مورد اركان مشروطه:
            اول: مقننه، يعني بايد جمعي را منتخب و وكيل اهل آن مملكت سازند كه آن‌ها قانون صحيح وضع كنند. 3
            دوم: مجريه، بايد دولت مشروطه داراي قوه مجريه باشد كه هر قانوني كه وضع شد وزراء آن را جاري كنند. 4
            سوم: قضائيه، فرق ميان مقننه و قضائيه همان فرق ميان فتوي و حكم است. مقننه حكم كلي را بيان مي‌كند و قضائيه احكام جزئيات را. 5
            سپس ايشان به اصول مشروطه اينگونه اشاره مي‌كنند.
            1ـ آزادي مجامع، در امور مملكتي و ولايات كه مدخليت در سياست و تدبير دارد6
            2ـ آزادي ملت در حق انتخاب براي«دارالشوري» يا «مجلس شوراي ملي»7
            3ـ آزادي در قلم و طبع و صنعت و كسب وسائل لوازم. اما تمام اين موارد در تحت اطاعت از قانون و آزادي در مورد تمام مردم صدق مي‌كند. 8
            4ـ آزادي در عقايد، تعلق به امور معاشّيه و سياسّيه دارد.
            سپس به بررسي سيره و سنن ائمه (ع) در رابطه با اظهار عقيده، تصحيح عقايد تحت قانون بحث مفصل مي‌كند. 9
            5ـ ديگر از اصول مشروطيت تساوي در محاكمات است. يعني شاه و گدا و فقير و غني را به يك نظر ببينند. 10
            6ـ دفع ظلم و ستم و تعدي است، تكميل مقامات انسانيت بسته به اين صفت است چون ظلم همان منكر است. 11
            7ـ امنيت بر نفس و عرض و مال است كه في‌الواقع غرض از تمام زحمات انبياء وضع قوانين و دفع ظلم‌ها است تا اين كه مردم ايمن باشند تمام مجازات‌‌ها براي امنيت است. 12
            9ـ تشهير مفاوضات سياسيه است. و اين اصل بعد از اثبات آزادي قلم و طبع، خود ثابت مي‌شود. 13
            10ـ هر كس داراي نبوغ، استعداد، توان باشد بايد در مقام خود قرار گيرد و نبايد او را منع از آن نمود. اصل عدل همين است و در شرع مورد تأكيد قرار دارد. 14
            11ـ مسئوليت هر صاحب منصبي است كه در اجراي قانون مسئول باشد. قانون بايد اجرا شود.15
            12ـ در دادن و گرفتن ماليات آنچه در توان است، بدون توجه به موقعيت و امكانات سياسي و روابط شخصي. 16
            13ـ تأسيس مكتب‌خانه‌‌ها براي تعليم و تربيت و احداث مريض‌خانه براي نيازمندان كه منطبق با قانون و شرع است. 17
            14ـ مساوات‌،برابر بودن درحقوق و اجراي قانون بدون توجه به موقعيت فرد. 18
            15ـ برادري و گسترش محبت، صميميت، رعايت يكديگر، حتي ترجيح‌دادن ديگران نسبت به خود. 19

            نه غزه نه لبنان جانم فدای ایران


            «در زندگی زخم*هايی هست که مثل خوره روح را آهسته در انزوا می*خورد و می*تراشد.»
            صادق هدايت؛ بوف کور

            Comment

            • donsaeid
              Senior Member
              • Nov 2005
              • 28300

              #7
              اين‌ها از اصول، اهداف، و خواسته و رسالت مشروطه‌خواهان بود كه همه از متن كتاب آسماني و احاديث ائمه هدي (ع) استخراج شده است.
              انقلاب مشروطيت برآمده از علل و عواملي است كه موقعيت زمان، حاكميت استبدادي قاجار، سلطه و نفوذ استعمار، بي‌لياقتي رجال سياسي، عدم قانون‌گرائي در جامعه، عقب‌ماندگي علمي، فرهنگي، اقتصادي،‌بهداشتي و دهها دليل اصلي و فرعي را مي‌توان بر آن تصور و آن را تحليل نمود. بدون ترديد هر كدام از علل مي‌تواند مورد بحث، تفصيل و مستنداتي باشد.
              در پيرامون انقلاب مشروطه صدها كتاب، هزاران مقاله، دهها رساله خطي از آغاز نهضت تا به امروز نشر يافته، هر انديشمند، مورخ، محقق، مؤلفي با توجه به مباني فكري و منابع تحقيق و گرايش‌هاي سياسي معنوي از زاوية خاص خود بدان پرداخته و اثري ارائه نموده است. آن چه شهرت دارد پيدائي انقلاب را در سه جريان تحليل مي‌نمايند:
              1ـ انقلاب مشروطيت برگرفته از معارف ديني و قرآني بوده، علما، مراجع در راه تحقق آن تلاش نمودند. تا پيروزي محقق شد. رهبري آن با مراجع ثلاثه نجف و علماي ثلاثه تهران (شهيدشيخ نوري، شهيد سيد عبدالله بهبهاني و طباطبايي) بود.
              2ـ انقلاب مشروطيت «كپي» مشروطه غربي خاصه انگلستان است كه توسط منورالفكران آن دوران به تقليد در برپائي آن تلاش و كوشش‌ها نموده و رهبران آن آخوندزاده، طالب‌اوف، تقي‌زاده، ميرزا ملكم خان و ... بودند.
              3ـ انقلاب مشروطيت از استانبول و به تقليد روشنفكران مسلمان تركيه (امپراطوري عثماني آن روزگاران) و انديشه مصريان، نشأت گرفته و رهبران آن از روزنامه‌ نگاران و منورالفكران جهان اسلام بودند.... مسلماً در حواشي اين سه جريان تاريخ‌نگاري و مدعاي مورخان خاص ـ تحليل‌ها و خرده تحليل‌هائي وجود دارد.
              روند بعدي مشروطه، اختلاف ميان علماء، درگيري مطبوعات، توطئه روس و انگليس، شيطنت‌هاي لژهاي ماسونري، نفوذ درباريان بود كه مسير انقلاب مشروطيت را از ماهيت و هويت و رهبري آن جدا كرد، روند جدائي به سوي صف‌آرائي در برابر هم، سپس به حذف يكي و سلطه‌ي ديگري انجاميد كه مسلماً پيروزي با جريان لائيك غرب‌گراي، انجمن‌هاي ماسونري و درباريان بود و شكست و انزوا،‌ ترور و خانه‌نشيني براي علما و رهبران حقيقي و واقعي انقلاب . لذا انقلاب از مسير خود منحرف شد. اكنون با تكيه بر نگرش و تحليل ملاعبدالرسول كاشاني به مباني انحراف مشروطيت مي‌پردازيم:
              بدون ترديد با فرصت اندك و اختصار نمي‌‌توان به تحليل علل شكست مشروطيت پرداخت، اما مي‌توان فهرست‌وار محورهائي را مطرح نمود. شايد از اين رهگذر، زمينه‌اي براي نگرش جديد و عميق به موضوع باشد.
              1ـ بي‌عملي، بي تخصي و عدم آگاهي به علوم سياسي، مديريت، كشورداري. 20
              2ـ طمع رياست، قدرت، موقعيت و شهرت. 21
              3ـ تزاحم مشاغل، داشتن شغل، عنوان، رياست متعدد در يك زمان، تا آن جا كه برخي بيش از 10 عنوان و رياست داشتند. 22
              4ـ عدم تبعيت بعضي از اولياي امور از قانون. به تعبير ديگر «زير پا گذاشتن قانون»، «گذر از قانون»، «قانون‌شكني»، «قانون‌ستيزي»، «ديكتاتوري»، «خودمحوري» و «عدم حاكميت قانون».23
              5ـ سكوت عالمان آگاه و ميدان‌داري جاهلان نادان در امور فرهنگي، سياسي، اقتصادي، مطبوعاتي و كلاً در امور علمي و عملي جامعه. 24
              6ـ فقر مادي، ركود اقتصادي، بي‌توجهي به توليدات و نيازهاي مبرم جامعه. 25
              7ـ عادت به ظلم، ستمگري، تعدي به حقوق مردم، پشت پا زدن به منافع و موقعيت سياسي و اجتماعي و معنوي مردم. كه اين از ميراث شوم شاهان و ديكتاتوري مستمر تاريخي است. 26
              8ـ عدم خوف از اختلاف، درگيري، شكست، انحطاط جامعه در ميان اقشار مردم، بخصوص دولتمردان و رجال سياسي، كه اين اختلافات به عدم اجراي قانون، عدالت، و عدم توانائي در مديريت اجرائي منجر شد. 27
              9ـ يأس و نااميدي در ميان انقلابيون و مبارزان كه در متن انقلاب بودند، ولي اختلافات، عدم رسيدن به ‌آرمان‌ها، بي‌اعتنائي به مردمي كه فقط براي عدالت، قانون، اسلام وارد ميدان شده بودند، كار را به انحراف و انحطاط و ركود كشاند. نسل مشروطه از اساس مشروطيت مأيوس و نااميد گشته و خود را منزوي نمودند و سياست را به اهل آن واداشتند. 28
              با توجه به موارد فوق عواملي چون روند سلطه فراماسون‌ها و ايادي غرب و بازگشت دوله‌ها و سلطنه‌ها به قدرت و حكومت و همچنين بي‌توجهي به رشد و توسعة علمي و فرهنگي جامعه، انقلابي با آن همه «همت و فداكاري و ايثار و گذشت و مبارزه و شهادت»، به پيروزي جريان غربگرائي انجاميد و از درون آن«رضاخان» و «حكومت پهلوي» متولد شدند! اگر اين انقلاب مسير اصلي خود را طي مي‌نمود ما امروز در جايگاه و پايگاه قدرت و توانمندي علمي و عملي بوديم اين است كه «تاريخ معلم انسان‌هاست» 29 و «جامعه‌اي كه فاقد تجربه‌ي تاريخي مي‌باشد، محكوم به شكست است.» 30 و ملتي كه تجربه‌ي نسل‌هاي پيشين خود را ندارد، هم چون كودكي مي‌باشد كه فاقد حافظه باشد. 31 و امروز تاريخ را بايد ماية عبرت و آموزش خود قرار دهيم...
              نه غزه نه لبنان جانم فدای ایران


              «در زندگی زخم*هايی هست که مثل خوره روح را آهسته در انزوا می*خورد و می*تراشد.»
              صادق هدايت؛ بوف کور

              Comment

              • donsaeid
                Senior Member
                • Nov 2005
                • 28300

                #8
                اشتباه هويتي روشنفكران



                در مقاله حاضر سعي خواهد شد ضمن بررسي پويش بيداري ايرانيان در روند تغييرات عصر مشروطه، دو مولفه هويت و استقلال مورد بررسي قرار گيرند و به اين سوال اساسي پاسخ داده شود كه چرا مولفه تغيير، در روند تحولات مشروطه، تحت‌الشعاع دو مولفه هويت و استقلال با ناكامي مواجه شد؟


                در روند جنبش مشروطيت ايران دو مساله چالش‌برانگيز اصلي وجود داشت كه جامعه ايران را عليرغم نياز به تحولات اساسي با شكست مواجه ساخت و ايده مترقي مشروطيت را در مسير تباهي و تيرگي انداخت. يكي از اين دو مساله مربوط به هويت ايرانيان و ديگري مربوط به استقلال ايران بود. شكافي كه در انقلاب مشروطيت افتاد، از همين نقطه روي داد و الحق كه هيچ‌كدام از طرفين حاضر و قادر به مماشات بر سر آن نبودند. كساني كه نهضت را از نقطه ديانت شروع كردند، نمي‌توانستند بپذيرند گروه مقابل اصرار كند مردم بايد از نوك پا تا فرق سر فرنگي شوند، ازسوي‌ديگر گروه مقابل آنها نيز كه فرنگ را قبله آمال خود قرار داده بودند، دين و ديانت را مزاحم نيات خود مي‌دانستند. تقابل اين دو گرايش، سرانجام باعث شد مشروطه‌خواهي به جايي برسد كه از دشمن بي‌نياز گردد. در اين ميان قرباني اصلي، جامعه ايران بود كه فرايند تحولات آن در راستاي تحكيم مفاهيمي چون هويت و استقلال، به‌خاطر تعارضات دروني، طولاني شد و اين مفاهيم كه مي‌بايست بر مبناي خطوط تمايز با بيگانگان تثبيت مي‌شدند، همچنان بر مدار تعارضات دروني فرايندي طولاني را تجربه كردند.

                كشور ايران در دوره معاصر، به جهت وجود زمينه‌هاي دروني و بيروني، به‌صورت‌روزافزوني خواسته و ناخواسته به‌عنوان يك بازيگر (خواه فعال يا منفعل)، در چرخه روابط بين‌الملل حضور (خواه مستقل يا وابسته) داشته است. در مجموع، ويژگيها و تحولات داخلي و خارجي به‌نحوي بوده‌اند كه سه مساله اساسي و حياتي را توامان طرح نموده‌اند: تغيير، هويت و استقلال. علت حياتي‌بودن اين مسائل نيز اجتناب‌ناپذيري پاسخگويي به آنها ازيك‌سو و پيامدهاي عميق اجتماعي، سياسي و اقتصادي حاصل از اين پاسخگويي ازسوي‌ديگر مي‌باشد. طبيعتا با توجه به اين‌كه هر جامعه‌اي از ويژگيها و ساختارهاي خاصي برخوردار است، تحليل مسائل تغيير، هويت و استقلال ‌بايد بر مبناي مسائل اجتماعي همان جامعه ارزيابي و تعقيب شود.
                دوره قاجار نسبت به سلسله پيش از خود (صفوي)، با پيدايش متغير جديد استعمار (colonialism) در تحولات ايران متمايز مي‌شود: به دنبال بروز اين مساله مهم كه تغيير در جامعه و حكومت ايران را از زواياي متفاوت بر مبناي منافع استعمارگران شكل داد، جامعه ايران نيز بنا به ويژگيهاي خاص خود، چالشگري با مساله تغيير را در ارتباط با دو مولفه «هويت» و «استقلال» ــ كه هريك به‌تدريج به مسائلي اساسي تبديل شدند ــ پي گرفت. اين واقعيت به سبب تحولاتي بود كه در درون نظام اجتماعي و به‌طورمشخص در رابطه ميان دين و دولت و يا به‌عبارتي‌روشن‌تر در رابطه ميان علما و حكام قاجار به‌وجود آمد. درواقع برخلاف دوره صفويه، در اين دوره مشروعيت ديني براي قدرت سياسي حاصل نشد و ميسرنشدن تكيه و استدلال به انديشه ظل‌اللهي سلطان كه سابقه طولاني در جامعه استبدادزده ايران داشت، به‌درستي شكاف ميان انديشه سياسي استبدادپرور با انديشه سياسي شيعه را به نمايش گذاشت. حكام قاجار در ابتدا مي‌كوشيدند از موقعيت و منزلتي مشابه صفويان در فرهنگ سياسي مردم ايران بهره‌مند شوند. به نوشته يرواند آبراهاميان، شاهان قاجار، نتوانستند شكوه و عظمت شاهنشاهان پيشين را كاملا به‌دست آورند. آنان به‌سرعت زندگي ساده قبيله‌اي را رها كردند، در انجام مراسم مذهبي دقت و ظرافت خاصي داشتند، هزينه اماكن مقدس را مي‌پرداختند، از ائمه جماعات و شيخ‌الاسلام‌هاي درباري حمايت مي‌كردند، شمشير صفوي را به‌عنوان نماد تشيع به كمر مي‌بستند، بر تخت طاووس مي‌نشستند و به قول موريه از «ميراث باشكوه شاهان باستان تقليد مي‌كردند» اما عليرغم اين همه تلاش و تشريفات، تنها چيزي كه در آن ناكام ماندند، تحصيل تقدس و مشروعيت الهي بود؛ زيرا اغلب مجتهدان آشكارا اعلام مي‌كردند حضرت مهدي(ع) مسئوليت هدايت عامه را نه به رهبران غيرديني، بلكه به علما و نهادهاي مذهبي واگذار كرده است. گرچه برخي علما، به‌ويژه ائمه جماعات و شيخ‌الاسلامهاي درباري به نزديكي با سلطنت علاقمند بودند، اما اكثر مجتهدان ذي‌نفوذ، از دربار كناره مي‌گرفتند. ساموئل بنجامين، نخستين فرستاده دائمي امريكا در سال 1266.ش/1887.م، مي‌نويسد: «بيشتر مجتهدان سرشناس، هيچ نوع تظاهر و حضور در صحنه‌هاي سياسي را نمي‌پذيرفتند اما بر اين باور بودند كه اگر شاه، وليعهد و حكمرانان، قانون شرعي را زير پا بگذارند، حق دارند آنها را خلع كنند.»[i]

                در مقاله حاضر سعي خواهد شد ضمن بررسي پويش بيداري ايرانيان در روند تغييرات عصر مشروطه، دو مولفه هويت و استقلال مورد بررسي قرار گيرند و به اين سوال اساسي پاسخ داده شود كه چرا مولفه تغيير، در روند تحولات مشروطه، تحت‌الشعاع دو مولفه هويت و استقلال با ناكامي مواجه شد؟



                پويش بيداري در جستجوي راه
                تجربه جنبش ملي تنباكو، در كنار مشاهده شكست تلاشهاي صادقانه برخي دلسوزان كشور و مردم كه تمركز و توجه خود را براي ايجاد تغييرات، بر فعاليتهاي دولتي قرار داده بودند، پويش بيداري را بيش‌ازهرچيز از خصلتي اجتماعي و مدني برخوردار ساخت. ميرزاتقي‌خان فراهاني (اميركبير)، صدراعظم ناصرالدين‌شاه، عليرغم سابقه آشنايي و حضور در دستگاه حكومتي، نتوانست تغييرات را براساس اصلاحات از بالا و توسعه آن در تمام حيات سياسي،‌ اجتماعي، اقتصادي نظام ايران سامان بخشد و حتي جان خويش را در اين راه از دست داد. اين تجربه نشان داد كه مقابله با فساد و ناتواني دربار و نفوذ خارجي، بي‌اتكا به پشتوانه مردمي ميسر نخواهد بود. البته هنوز باور به مردم و ضرورت اتكا به آنان چندان شايع نشده بود؛ زيرا قدرت جامعه ايراني هنوز ناشناخته بود. خيزش تنباكو، اولين مورد تصديق وجود نيروي ملي در ايران به‌شمار مي‌رفت كه هيچ نيرويي را ياراي مقابله با آن نبود. تا پيش از آن، بي‌اعتمادي به مردم و خلأ درك قدرت آنان در سطح ملي، باعث شكست تمهيدات ملي در مقابله با موانع داخلي و چالشهاي خارجي شده بود؛ ‌چنانكه هرگونه مقاومت از جانب برخي اشخاص آگاه و دلسوز كه از بطن حكومت، انديشيده و ايجاد مي‌شد، درنهايت ناكام مي‌ماند و در مقابل، گزينه «وابستگي» به مثابه تنها جايگزين قابل تصور، انديشه و ذهن نيروي جديد فكري (روشنفكران) را به طرزي باورنكردني شكل مي‌داد؛ تاآنجا‌كه به بهانه «تغيير»، هويت و استقلال كشور نفي مي‌شد. به‌عبارت‌ديگر «سياست موازنه منفي» جاي خود را به «سياست موازنه مثبت» و سپس بهره‌گيري از «نيروي سوم» ‌داد.

                طرفداران بهره‌جويي از «نيروي سوم» معتقد بودند براي مقابله با فشار روس و انگليس بايد به يك نيروي سوم خارجي پناه برد، و اين نيروي سوم زماني فرانسه و يا آلمان و در زمان دكتر مصدق، امريكا بود. گرچه كارسازي اين سياست در برخي مواقع دور از امكان نبود، اما در زمان جنگهاي ايران و روس، عملا ناكارآمدي آن آشكار گرديد؛ چراكه دولتهاي اروپايي درهرحال منافع خود را بر هر پيمان و عهدنامه‌اي ترجيح ‌دادند.

                از ديدگاه طرفداران تفكر نيروي سوم، كشور نيروي سوم بايد از سه مشخصه برخوردار مي‌بود: 1ــ با كشور ضعيف هم‌مرز نباشد 2ــ قدرت نظامي و اقتصادي قوي داشته باشد 3ــ سابقه تاريخي سوءاستفاده از كشور ضعيف را نداشته باشد.[ii] آنها انديشه‌ورزي، تصميم‌گيري و جايگاه مردم را در ابهام و نامشخص باقي مي‌گذاشتند اما با‌اين‌همه مردم به‌تدريج بر قدرت و اهميت خويش آگاه شدند. جنبش تنباكو كه از عمق و وسعتي قابل‌ملاحظه برخوردار بود، عنصر مردم تحت رهبري علما را در معادلات قدرت به‌طورجدي وارد نمود و طبيعتا ازهمان‌آغاز مورد توجه استعمارگران قرار گرفت. شكست فضاحت‌بار انگليس در واقعه رژي، دربار متزلزل قاجار را به سمت روسها ــ رقيب اصلي انگليس در منطقه ــ سوق داد؛ ضمن‌آن‌كه زمينه مساعد براي توجه به قدرت و نيروي سوم نيز به‌وجود آمده بود. دراين‌ميان انگليسيها به‌ جهت ضربه‌اي كه از حضور علما در عرصه سياست متحمل شده بودند، اكنون به دو دشمن خارجي (روسها) و داخلي (قوه رهبري علماي بزرگ) مي‌انديشيدند. بدين‌ترتيب صورتبندي فكري ــ سياسي در ايران وارد مرحله جديدي ‌گرديد و گروههاي اجتماعي و اقتصادي، در قالب فهمهاي متنوع، سياسي شدند.
                نه غزه نه لبنان جانم فدای ایران


                «در زندگی زخم*هايی هست که مثل خوره روح را آهسته در انزوا می*خورد و می*تراشد.»
                صادق هدايت؛ بوف کور

                Comment

                • donsaeid
                  Senior Member
                  • Nov 2005
                  • 28300

                  #9
                  انقباض جامعه ايران و پديده روشنفكري
                  در عهد ناصري، با تاسيس فراماسونري در ايران، عملا برخي نخبگان ايران به حوزه تفكر ماسوني وارد شدند. اين تفكر تاثيرات دامنه‌داري در حوزه‌هاي مختلف سياسي و اقتصادي كشور بر جاي نهاد.[iii] حقيقت آن است كه شالوده فراماسونري جديد در قرن هيجدهم ميلادي توسط صهيونيستها نهاده شد و به اعتراف خود آنان، آنها سازمانهاي فراماسونري را براي تضعيف ملتها و تفوق بر اين ملل ايجاد كردند. در پروتكلهاي يهود درباره سازمان مخفي يهود يا فراماسونري، آمده است: «ما در مقابل خود نقشه‌اي داريم، كه روي آن مسير خطرناكي تعيين شده و با طي اين مسير خطرناك بايستي آثار چند قرن ديگران را منهدم سازيم. براي تهيه وسايلي كه ما را به مقصد نايل سازند، بايد از بي‌غيرتي و بي‌ثباتي افراد اجتماع و عدم اطلاع افراد به شرايط زندگي راحت و آسوده استفاده كرد... چه كسي مي‌تواند يك قدرت مخفي را از بين ببرد؟ اين قدرت مخفي، قدرت ماست. فراماسونري خارجي فقط به‌منظور مخفي‌نگاهداشتن نقشه‌هاي ماست و شعاع و طرز اجراي اين قدرت مخفي و محل اجراي آن براي هميشه بر ملتها پوشيده است.»[iv] اصل اساسي پروتكلهاي يهود كه تدوين آن از سوي «سازمان فراماسونري» انجام گرفته، زدودن دين از جوامع بشري اعلام شده است. صهيونيسم سر موفقيت خود را در اين مساله مي‌داند و مي‌كوشد اين مهم را به انجام برساند. آنان مي‌گويند: «ازهمين‌نظر لازم است كه ما ايمان به مذهب را ريشه‌كن نماييم... و به جاي آن ارقام محاسبات و موضوعات مادي را جايگزين سازيم... تا تمام ملل درصدد منافع خصوصي خود برآمده و براي اغراض شخصي مبارزه نموده و توجهي به دشمن مشترك خود نداشته باشند.»[v]

                  ميرزاملكم‌خان ناظم‌الدوله، پدر روشنفكري ايران، ابتدا فراموشخانه را تاسيس نمود اما اين جريان با تعطيلي آن متوقف نگرديد و انجمنهاي متعدد ديگري سربرآوردند كه با يارگيري از روشنفكران درباري و نخبگان فكري و اجرايي حكومت، در تاروپود دستگاه تصميم‌گيري كشور نفوذ نموده، منافع كشور را با چشم‌پوشي از اغراض استعمارگران به آنان تقديم ‌كردند. گفتني است علاوه بر تاراج منابع مادي، سرمايه‌هاي فرهنگي كشور نيز مورد حمله قرار ‌گرفت. درواقع مخالفت با زندگي ايماني و مذهبي، روح تغييراتي بود كه اين گروهها در جستجوي تحميل آن بر جامعه ايران بودند. بدين‌ترتيب در برنامه فكري و عملي روشنفكران، «تغييرات» در نقطه مقابل «هويت» و «استقلال» قرار گرفت. اما به‌مرورزمان، موضوع به‌تدريج پيچيده‌تر ‌شد و بنا به هويت ديني جامعه ايران، مقابله‌هاي آشكار اندك‌اندك در كنار و پس از روشهاي پنهان تجلي پيدا كردند. از‌اين‌رو گروه نوظهور روشنفكري با نگرشي ماكياوليستي، احترام به دين و مذهب را نه به‌عنوان هدف بلكه به مثابه ابزار مدنظر قرار داد.

                  در كنار رشد و گسترش گروه جديد، روند بيداري جامعه ايران نيز سير خود را طي مي‌كرد؛ بااين‌تفاوت‌كه در تشخيص و تعيين اهداف و مسير تغييرات، با چالشهاي فكري جديدي روبرو ‌شد كه از عمده‌ترين علل آن مي‌توان به ناهماهنگي ادراكي و ذهني گروه جديد در تفسير تغييرات با ساير جريانهاي فكري جامعه ايران ازيك‌سو و قدرتمندشدن تدريجي و پيوسته آنان با ورود به دستگاه حكومت و جلب‌نظر بيگانگان ازسوي‌ديگر اشاره نمود. اگر به اين واقعيت، تنوع ظرفيتهاي ذهني و قواي نفساني افراد و گوناگوني روحيات در چگونگي برخورد با منافع شخصي، ضرورتهاي جمعي و مصالح ملي را بفزاييم، پس‌زمينه جنبش بيداري ايران در عصر مشروطه روشن خواهد شد. درحالي‌كه كشمكش بر سر موضوعات به بهانه‌هاي مختلف ميان مردم و حكومت ــ كه پس از خيزش تنباكو به‌كلي دگرگون شده بود ــ ادامه داشت، قتل ناصرالدين‌شاه در روز جمعه هفدهم ذي‌القعده 1313.ق توسط ميرزارضا كرماني، به مثابه اين پيام ملي به حكومت وابسته استعمارگران بود: «وضع موجود قابل پذيرش نيست و بايد تغيير كند.» ناظم‌الاسلام كه كرماني را پس از دستگيرشدن او ديده بود، نوشته است: «ميرزارضا با نهايت قوت قلب و يك اطميناني كه از جبهه بي‌گناهان مشهود مي‌شد، به اطراف خود مي‌نگريست و نظاره مردم را مي‌كرد، گويا به لسان حال مي‌گفت: اي اهل ايران، من به تكليف خود عمل نمودم و درس خود را به شما تعليم كردم. به‌زودي فراگيريد آن را [و] در الواح صدور تكرار كنيد تا در مقام امتحان درست امتحان بدهيد.»[vi]



                  مظفرالدين‌شاه و تجربه انقلاب
                  با قتل ناصرالدين‌شاه، نوبت به مظفرالدين‌ رسيد. به گفته كسروي، اين شاه جربزه پدر خود را هم نداشت و اميد نيكي حال ايران از وي نمي‌رفت؛ اما او خود همدردي و نيكخواهي مي‌نمود و از ناتواني كشور و آشفتگي كارها سخن رانده، نويدها مي‌داد و مردم كه پس از پيشامد تنباكو تكاني خورده، و به سود و زيان كشور دلبستگي پيدا كرده بودند، از اين سخنان خوشدل مي‌گرديدند.[vii] وي پس‌ازيكسال، امين‌السلطان را عزل نمود و ميرزاعلي‌خان امين‌الدوله را در سال 1315.ق به جاي وي برگزيد. اما برخي مسائل و كارشكني‌هاي امين‌السلطان سبب شد تا در سال 1317.ق امين‌الدوله از كار بركنار گردد و امين‌السلطان (اتابك) مجددا به جايگاه صدراعظمي بازگشت.

                  درحالي‌كه شاه به پول نياز داشت، انديشه برون‌نگر مساله «وام» را كه پيشتر مطرح شده بود، بار ديگر پيش كشيد و طبق معمول قرار بود مبلغ وام خرج سفرهاي شاه ‌شود. پس از سفر، باز هم همچنان كيسه‌ها تهي بود و ازاين‌رو نغمه‌هاي «وابستگي» و «وام‌خواهي» همچنان ادامه داشت و بستر مناسب براي رويارويي مردم و حكومت فراهم مي‌شد. از جمله مسائل جديد زمينه‌ساز براي شكل‌گيري اعتراضات مردمي، ورود مستشاران بلژيكي به سرپرستي نوز (Nouz) در دوره امين‌الدوله و عملكرد آنان بود.

                  يكي از علل استخدام بلژيكي‌ها، همانا وجود رقابت ميان روس و انگليس بود. هر دو دولت، بلژيك را در ارتباط با مساله ايران، دولتي بي‌طرف مي‌دانستند. بسياري از دولتمردان ايران نيز به‌دنبال دولت بي‌طرفي چون بلژيك بودند تا روسها و انگليسيها رنجيده‌خاطر نشوند. با آمدن و استقرار بلژيكيان و به‌دست‌گرفتن گمركات توسط آنان، بهبود در اداره گمركات مشهود گرديد. به قول سرپرسي سايكس، «اين شخص (نوز) در كار خود به‌قدري موفقيت پيدا كرد كه به‌تدريج تمام گمرك‌خانه‌هاي ايران (به استثناي گمرك‌خانه خرمشهر) را تحت نظارت خود درآورد و در سال 1901.م او موفق شد كه درآمد گمرك ايران را صدي پنجاه افزايش دهد.» واقعا درآمد گمركي ايران به مقدار زياد بالا رفته بود.[viii] اما چه سود كه فعاليت نوز عملا به نفع روسها تمام مي‌شد. درواقع با وامي كه امين‌السلطان از روسها گرفت، تمامي گمركات ايران (‌جز گمركات جنوب) تحت اختيار آنها درآمد. بنابراين بار ديگر سلطه بيگانه عملا لمس گرديد و پيامدهاي عيني آن مشهود گشت. در نتيجه اعتراضات به‌تدريج عليه صدراعظم بالا گرفت. به اعتراف كسروي، «دراين‌زمان در ميان ملايان كساني پيدا شده بودند كه از چگونگي جهان آگاه ‌بودند و زيانهاي كارهاي اتابك را به كشور نيك مي‌دانستند و از دلسوزي و غيرتمندي باز نمي‌ايستادند. در تهران طباطبايي همچنان با اتابك دشمني مي‌نمود و چنين رخ داد كه حاجي‌شيخ‌فضل‌الله نوري كه از مجتهدان بنام و باشكوه تهران شمرده مي‌شد و تازه از مكه برگشته بود، در دشمني با اتابك با وي همراهي كرد. ازآن‌سوي در نجف آخوندملامحمدكاظم خراساني و حاجي‌ميرزاحسين تهراني هم دلبستگي به كارهاي ايران نموده و رنجيدگي از كارهاي اتابك نشان مي‌دادند و به كساني در ايران نامه مي‌نوشتند. پس‌ازهمه، روزنامه حبل‌المتين كه از اتابك زيان ديده و دشمني سخت پيدا كرده بود، با دست‌اندركاران خود، چه در نجف و چه در ديگر جاها به زيان اتابك مي‌كوشيدند. سرانجام ناخشنودي علماي نجف كار خود را كرد و در همه‌جا پراكنده شد كه علماي نجف ميرزاعلي‌اصغرخان را تكفير كرده‌اند و اين به دليري مردم افزود. ازآن‌سوي كساني در دربار شاه به گفت‌وگو درآمدند و چگونگي امر را به او رسانيدند و در بدخواهي با اتابك پافشاري نمودند... كوتاه سخن: در آخرهاي شهريور 1282 (دهه سوم جمادي‌الثاني 1321) بود كه اتابك از كار افتاد و عين‌الدوله به‌نام وزير اعظم به جاي وي نشست. اتابك در ايران نماند [و] روانه اروپا گرديد.»[ix]

                  دشمنيهاي عين‌الدوله با اتابك، در نظر اول وي را فردي دلسوز و خيرخواه مردم و كشور جلوه داد، ليكن خيلي زود واقعيت‌ آشكار گرديد. عناد وي با علما و بي‌توجهي به شكايات مردم و بازرگان، بار ديگر شعله خشم مردم عليه استبداد و استعمار را در سطحي وسيع برانگيخت. آقا سيدمحمد طباطبايي‌ نامه‌اي به مظفرالدين‌شاه نوشت و آن را در شش نسخه و به وسيله واسطه براي وي فرستاد؛ اما عين‌الدوله مانع از رسيدن آن نامه به شاه گرديد. وي در اين نامه ضمن بيان معضلات و گلايه از وضع موجود، به ارائه پيشنهاد پرداخته و نوشته بود: «حالت حاليه اين مملكت اگر اصلاح نشود، عن‌قريب جزء ممالك خارج خواهد شد. البته اعليحضرت راضي نمي‌شود در تواريخ نوشته شود در عهد همايوني، ايران به باد رفت، اسلام ضعيف و مسلمين ذليل شدند. اعليحضرتا! تمام اين مفاسد را مجلس عدالت يعني انجمني مركب از تمام اصناف مردم كه در آن انجمن به داد عامه مردم برسند، شاه و گدا در آن مساوي باشند، حل خواهد كرد... مجلس اگر باشد اين ظلمها رفع خواهد شد. خرابي‌ها آباد خواهد شد، خارجه طمع به مملكت نخواهد كرد... .»[x] علماي تهران موضوع را به اطلاع مراجع بزرگ نجف اشرف ــ آخوند خراساني، شيخ‌ عبدالله مازندراني و حاج‌ميرزاحسين خليلي تهراني ــ رساندند و از آنها استمداد نمودند. مراجع نامبرده هم فورا وارد عمل شده و تلگراف پي‌درپي در راستاي تقويت اين نهضت و برطرف‌ساختن حكومت فردي و استبداد راي حكام دولتي مخابره نمودند.[xi] اين روند از زنده‌بودن تجربه واقعه رژي حكايت داشت و نشان مي‌داد كه «تغيير» بايد توام با توجه به مولفه‌هايي چون «هويت» و «استقلال» كشور ــ يعني آبادي خرابي‌ها و خلع يد بيگانگان ــ صورت گيرد.

                  عملي‌نشدن درخواست سيدمحمد طباطبايي و سيدعبدالله بهبهاني كه خواستار عزل صدراعظم (عين‌الدوله) بودند، آنان را به فكر ديگري رهنمون شد: مهاجرت به قم. ابتكار جديد علماي تهران عليرغم دسيسه‌هاي عين‌الدوله به‌بار نشست. اين‌بار حكومت، عمق خطر را در‌يافت؛ كماآنكه ظل‌السلطان پيشتر به اتابك تلگراف زده و گفته بود: «اگر جمعي از مردم آزادي مي‌خواهند و موقع را مناسب دانسته‌اند، اين گناه من نيست.»[xii]

                  مظفرالدين‌شاه، شاهزاده عضدالملك نايب‌السلطنه را كه پيرمردي رئوف و فروتن بود، براي مراجعه علما به قم فرستاد، اما علماي مهاجر به شاه پيغام دادند «تا مجلس شورا تاسيس نشود و قانوني موافق دستورات شرع اسلام براي اداره امور مملكت تدوين نگردد، مراجعت نخواهيم كرد... [نهايتا] عين‌الدوله عزل و در تاريخ چهاردهم جمادي‌الثاني 1324 مجلس شوراي ملي را افتتاح نمود.»[xiii] بدين‌ترتيب سال آخر عمر مظفرالدين‌شاه با انقلاب مشروطه همراه شد؛ انقلابي كه متكي به علما و با هدف حفظ «استقلال» و «هويت» صورت گرفت. به اعتراف كسروي، در همه‌جا علما پيشگام بودند.[xiv]


                  .»[
                  نه غزه نه لبنان جانم فدای ایران


                  «در زندگی زخم*هايی هست که مثل خوره روح را آهسته در انزوا می*خورد و می*تراشد.»
                  صادق هدايت؛ بوف کور

                  Comment

                  • donsaeid
                    Senior Member
                    • Nov 2005
                    • 28300

                    #10

                    انقلاب مشروطه، يك پيروزي كوتاه‌مدت
                    پويش بيداري كه با رهبري علما مشروطه را پديد آورد، در بسياري جهات بر خصلتهاي بومي تكيه داشت و اين مساله درواقع از خودجوشي فعاليتهاي دست‌اندركاران آن حكايت دارد؛ اما اين جنبه متاسفانه با دست‌اندازيهاي جريان روشنفكري لطمات جدي ديد؛ چنانكه وقوع يك انقلاب ديگر را در بيست‌ودوم بهمن 1357 اجتناب‌ناپذير ساخت.

                    از جمله فعاليتهاي آگاهي‌بخش اجتماعي و مدني آن زمان، توجه خاص به ‌«دبستان» بود. كسروي به پيشرفت دبستانها و پشتيباني علمايي چون شيخ‌هادي نجم‌آبادي و آقاسيدمحمد طباطبايي ــ كه دبستاني به‌نام «اسلام» تاسيس كرد ــ اشاره كرده و نوشته است: «پرواي اين دو تن به كار دبستان، زبان ديگران را بست و با همه روگرداني كه اتابك از اين كار مي‌داشت و ناخشنودي خود را پوشيده نمي‌داشت، دبستانها سال‌به‌سال بيشتر مي‌گرديد و ما مي‌بينيم در سال 1279 كه چهار يا پنج‌ سال از آغاز پيدايش دبستان مي‌گذشت، بيست‌ويك دبستان برپا مي‌بوده (هفده در پايتخت، و چهار در تبريز و بوشهر و رشت و مشهد) و اينها همه پديدآورده خود مردم بود و دررفتش را نيز آنان مي‌داده‌اند و دولت را پايي در ميان نبوده. انبوهي از مردم زيان بي‌سوادي را دريافته و ازآن‌سوي جدايي را كه ميانه دبستان و مكتب مي‌بوده، با ديده مي‌ديدند[xv] و اين بود با دلخواه و آرزو رو به آن مي‌آوردند.»[xvi]

                    علاوه‌بر اين اقدامات، بايد به صبغه مذهبي استدلالها براي آموزش دختران و فعاليتهاي اجتماعي ــ سياسي زنان اين دوره و تاثير آن در مشروطه توجه و تامل نمود.

                    مورگان شوستر، اقتصادشناس امريكايي كه پس از انقلاب مشروطه مدتي در ايران زيسته است، تلاشها و خدمات ارزشمندي را كه زنان ايراني در جهت تحقق انقلاب مشروطيت به عمل مي‌آوردند، مي‌ستود. به اعتقاد او «زنان محجوب ايراني كه تجربه سياسي و اجتماعي چنداني نداشتند، يك‌شبه ره ‌صدساله پيمودند و به كارهايي چون معلمي و روزنامه‌نويسي و تاسيس باشگاه زنان و مبارزات سياسي دست زدند و سرانجام طي چند سال به دستاوردهايي نيل كردند كه زنان غربي در طول چند دهه و حتي يك قرن به آن دست يافته بودند

                    ژانت آفاري نوشته است: «رئيس انجمن مخدرات وطن، آغابيگم، دختر مجتهد ترقي‌خواه و آزادانديش، شيخ هادي نجم‌آبادي، است. همچنين همسر اين مرد روحاني، سكينه كنداشلو، در شمار زنان مبارز آن روز محسوب مي‌شود. آغابيگم كه مدرسه دخترانه‌اي نيز در جنوب تهران تاسيس كرده بود، در سخنراني خود حكومت را به‌خاطر غفلت از پرداختن به مصالح ملت به باد انتقاد گرفت و خواستار بهبود وضع زنان ايران گرديد.»[xviii] ازهمه‌جالب‌تر مكاتبه زنان ايران با زنان انگلستان درخصوص حق راي بود. به گفته آفاري، انجمن نسوان وطن كه دست ياري به سوي ملتهاي ديگر نيز دراز كرده بود، از زنان انگليسي هواخواه حق راي هم استمداد كرد و چنين نوشت: «دولت روسيه طي اولتيماتومي از ما خواسته است كه خود را تسليم كنيم و گوش مردان اروپايي فرياد ما را نمي‌شنود. آيا شما زنهاي انگليسي به ياري ما مي‌شتابيد؟» در پاسخ به اين تقاضا، اتحاديه سياسي ــ اجتماعي زنان بريتانيا تلگرافي به ايران فرستاد و ضمن ابراز تاسف از ناتواني خود در نفوذ بر دولت انگليس، چنين گفت: «بدبختانه ما قادر نيستيم دولت انگليس را وادار كنيم كه حتي به خود ما آزادي سياسي بدهد و همچنين ما نمي‌توانيم جلو اعمال اين حكومت را نسبت به ايران بگيريم. ما عميقا خود را همدرد خواهران ايراني خويش مي‌دانيم و تلاشهاي نظامي و ميهن‌پرستانه ايشان را ستايش مي‌كنيم.»[xix]

                    بدين‌ترتيب عناصر خيزش تنباكو بار ديگر به ايفاي نقش پرداختند و امكان «ما مي‌توانيم»، در قالب همان تركيب بار ديگر آزموده و تصديق شد. فعاليتهاي روشنفكران نيز عليرغم نقصانهايي كه داشت، به جهت وجه انتقادي نسبت به حكومت، در قالب رسانه جديد، يعني «روزنامه‌ها»، بر نيروي مقابله با استبداد مي‌افزود. هرچند همان‌گونه‌كه كسروي در تاريخ مشروطه ايران آورده است: «در ايران روزنامه‌ها، چه پيش از مشروطه و چه پس از آن، راهي براي خود نمي‌داشت و اين است هميشه وارونه‌نويسي‌ها مي‌كردندي.»[xx] اما روزنامه‌ها من‌حيث‌المجموع مفيد و موثر واقع شدند.

                    پس‌ازآنكه فرمان مشروطيت صادر شد، ميل مردم به روزنامه‌خواني فزوني گرفت. تبريزي‌ها براي نخستين‌بار در ايران از «حقوق شهروندي» استفاده كردند و بدون مجوز دولتي نشريه انتشار دادند و بازار نشر مطبوعات به‌مرور رونق گرفت. سيداشرف‌الدين، مدير نسيم‌ شمال، در توصيف مطبوعات آن عهد سروده است:[xxi]

                    ماه مشروطه چون كه پيدا شد

                    چشم و گوش برادران واشد

                    مرد و زن روزنامه مي‌خوانند

                    كارها را تمام مي‌دانند

                    اهل طهران ميان بازارند

                    از همه مملكت خبر دارند

                    هركجا دزد بوده مي‌فهمند

                    غارتي‌ گر نموده مي‌فهمند

                    در كجا نرخ گندم ارزان است

                    در چه نقطه نان فراوان است

                    در چه شهر است حاكم ظالم

                    در چه شهر است ملتش سالم

                    همه چون روزنامه مي‌خوانند

                    هركجا شد خراب مي‌دانند

                    روزنامه شكارها دارد

                    خبر از جمله كارها دارد

                    روزنامه معين افكار است

                    مشعل روشن شب تار است

                    روزنامه چراغ مملكت است

                    گل خوشبوي باغ مملكت است

                    روزنامه است صورت خورشيد

                    مي‌دهد نور هركجا خورشيد

                    روزنامه رسيد رنگارنگ

                    كه ترقي نمود خاك فرنگ

                    هركجا روزنامه بود دگر

                    مي‌شود ايمن از بلا و خطر

                    من چه آن روزنامه‌ها خواندم

                    مركب خويش در وطن راندم

                    تا ازين نسخه نسيم شمال

                    خلق را منقلب شود احوال

                    همه داراي اين ثمر باشند

                    شرح طهران و رشت و قزوين را

                    همه را در نسيم مي‌خوانيد

                    بعد تكليف خويش مي‌دانيد

                    همچنان‌كه گفته شد، روشنفكران و استعمارگران از ديگر بازيگران تحولات ايران در اين دوره بودند. دولت انگليس نوعي حمايت منفعت‌طلبانه و ابزاري از مشروطه[xxii] در پيش گرفته بود، برخي روشنفكران به آن دولت بيگانه سرسپردگي داشتند، روسها علاوه بر مخالفت با مشروطه، به ضعف انسجام در شبكه ارتباطات سنتي و نيز به ناهماهنگي اطلاعات علما از وقايع كه به تحليلهاي متفاوت از واقعيتهاي موجود توسط آنها مي‌انجاميد، توجه داشتند. اين مسائل دركل باعث شدند مشروطه برخلاف خيزش تنباكو ناكام بماند. روشنفكران به مثابه بازيگران جديدي كه برخلاف خيزش تنباكو حضورشان در مشروطه كاملا محسوس بود، به سبب مغايرت با بافت فرهنگي ايران، مساله «تغيير» و چگونگي «توزيع قدرت» را در قالبي وارداتي طرح و تعقيب نمودند و ازاين‌طريق «هويت» و «استقلال» كشور را خدشه‌دار كردند. اهميت اين نكته در آن است كه روشن مي‌سازد چرا عليرغم‌آنكه مشروطه بعد از خيزش تنباكو پديد آمد، برخلاف جهت‌گيري و هدف‌ اوليه حركت كرد و رهبري علما جاي خود را به رهبري روشنفكران و سرسپردگان استعمار داد و نهايتا هر چند به تغيير حكومت قاجارها انجاميد، اما حكومت پهلوي هم كه جايگزين شد، نه براي ملت كه براي بيگانه بود.

                    روشنفكران كه خود را قله فهم و نخبگان ايران مي‌پنداشتند، عملا با تاييد بيگانگان و اتكا به آنها، فقدان درك ملي‌شان از منافع مردم ايران را به نمايش گذاشتند. راهزني فكري ــ فرهنگي پويش بيداري ايرانيان هرچند در انقلاب مشروطه عملي گرديد و نهايتا نظام پهلوي را در ظل نظر بيگانگان بنا نهاد، ليكن انقلاب اسلامي 1357 در چالشي توانا و متضاد با آن، همچون واقعيتي انكارناپذير، پاسخي همه‌جانبه به نداي آبادي ايران و نفي استعمار بود كه از خيزش تنباكو آغاز گرديد و اميد داشت در انقلاب مشروطه به ثمر بنشيند.



                    چالشهاي پس از مشروطه و نوسان موضعگيري رهبران آن
                    شيخ‌فضل‌الله نوري كه از علماي برجسته تهران و رهبران مشروطه بود، پس‌ازآن‌كه كوششها براي انحراف آن را مشاهده نمود، مقاومت سرسختانه‌اي را براي حفظ آن نشان داد و البته اين مقاومت سرانجام به قيمت جانش تمام شد. كسروي در توضيح مقاومت علما نوشته است: «چون مشروطه را پديدآوردة خود مي‌شماردند، از نگهباني باز نمي‌ايستادند.»[xxiii] تامل در پرسش و پاسخ تاريخي مرحوم ضياءالدين دري، استاد دانشگاه تهران، با شيخ‌فضل‌الله نوري نيز مويد همين نگرش است. وي نقل مي‌كند: «من تاآن‌وقت با آن مرحوم [حاج شيخ‌فضل‌الله] آشنايي نداشتم. زماني‌كه مهاجرت كردند به زاويه مقدسه، يك روز رفتم وقت ملاقات خلوت از ايشان گرفتم. پس از ملاقات عرض كردم: مي‌خواهم علت موافقت اوليه حضرتعالي را با مشروطه و جهت اين مخالفت ثانويه را بدانم؟ اگر مشروطه حرام است، پس چرا ابتدا همراهي و مساعدت فرموديد؟ و اگر حلال و جايز است، پس چرا مخالفت مي‌فرماييد؟ ديدم اين مرد محترم اشك در چشمانش حلقه زد و گفت: من والله با مشروطه مخالفت ندارم. با اشخاص بي‌دين و فرقه ضاله و مضله مخالفم كه مي‌خواهند به مذهب اسلام لطمه وارد بياورند. روزنامه‌ها را لابد خوانده و مي‌خوانيد كه چگونه به انبيا و اوليا توهين مي‌كنند و حرفهاي كفرآميز مي‌زنند. من عين حرفها را در كميسيونهاي مجلس از بعضي شنيدم. از خوف آن‌كه مبادا بعدها قوانين مخالف شريعت اسلام وضع كنند، خواستم از اين كار جلوگيري كنم؛ لذا آن لايحه [اصل دوم متمم قانون اساسي] را نوشتم. تمام دشمني‌ها و فحاشي‌ها از همان لايحه سرچشمه گرفته است. علماي اسلام مامورند براي اجراي عدالت و جلوگيري از ظلم، چگونه من مخالف با او و مروج ظلم مي‌شوم؟ من در همين‌جا قرآن را از بغل خود درآورده قسم خوردم و قرآن را شاهد عقيده‌ام قرار دادم كه مخالف با مشروطه نيستم. معاندين گفتند: اين قرآن نبوده است بلكه قوطي سيگار بود. حال با همچو مردمي چگونه مخالفت نكنم؟ چگونه بي‌طرف شوم و سخني نگويم؟ مطابق حديث صحيح صريح در اين‌گونه موارد علما بايد از بدع جلوگيري كنند و الا خداوند عالم آنها را به رو به آتش جهنم مي‌اندازد. از اين مقوله سخنان با حالت تاثر مي‌فرمود، به‌طوري‌كه بنده را هم منقلب نمود.»[
                    نه غزه نه لبنان جانم فدای ایران


                    «در زندگی زخم*هايی هست که مثل خوره روح را آهسته در انزوا می*خورد و می*تراشد.»
                    صادق هدايت؛ بوف کور

                    Comment

                    • donsaeid
                      Senior Member
                      • Nov 2005
                      • 28300

                      #11
                      نكته مهم ديگري كه به‌عنوان هدف در جنبش تنباكو وجود داشت و علما قصد داشتند در مشروطه نيز تحقق يابد، «استقلال» بود. شيخ‌فضل‌الله از سوي مراكز مختلف براي پناهنده‌شدن دعوت شد، اما نظر به اهميت استقلال، وي با اين درخواستها مخالفت مي‌كرد و اين مخالفت وي دقيقا نشان‌دهنده جريان اصيل و اوليه مشروطه و جديت علما در حفظ اسلام و استقلال كشور است. مدير نظام نوابي، معروف به آقابزرگ افسري، نقل كرده است: «... راستي يادم رفت بگويم: ديروز در اتاق بزرگ همه جمع بوديم و آقايان هريك به عقل خودشان راه علاجي به آقا پيشنهاد مي‌كردند و او جوابهايي مي‌داد. يك‌مرتبه آقا رويش را به من كرد و به اسم فرمود: آقابزرگ‌خان! تو چه به عقلت مي‌رسد؟ من خودم را جمع‌وجور كردم و عرض كردم: آقا، من دو چيز به عقلم مي‌رسد: يكي اين‌كه در خانه‌اي پنهان شويد و بعد مخفيانه به عتبات برويد، آنجا در امن و امان خواهيد بود و بسيارند كساني كه با جان و دل شما را به خانه‌شان منزل خواهند داد. فرمود: اين‌كه نشد، اگر من پايم را از اين خانه بيرون بگذارم، اسلام رسوا خواهد شد. تازه مگر مي‌گذارند؟ خوب ديگر چه؟ عرض كردم: دوم‌اين‌كه مانند خيلي‌ها تشريف ببريد به سفارت. آقا تبسم كرد و فرمود: شيخ‌خيرالله برو و ببين زير منبر چيست؟ شيخ‌خيرالله رفت و از زير منبر يك بقچه قلمكار آورد. فرمود: بقچه را باز كن. باز كرد. چشم همه ما خيره شد. ديديم يك بيرق خارجي است. خدا شاهد است من كه مستحفظ خانه بودم، اصلا نفهميدم اين بيرق را كي آورد و از كجا آورد. دهان همه ما از تعجب باز ماند. فرمود: حالا ديديد. اين را فرستاده‌اند من بالاي خانه‌ام بزنم و در امان باشم. اما روا است كه من پس از هفتادسال كه محاسنم را براي اسلام سفيد كرده‌ام، حالا بيايم و بروم زير بيرق كفر؟ بقچه را از همان راهي كه آمده بود، پس فرستاد.»

                      با ازميان‌برداشتن شيخ‌فضل‌الله نوري، روند پويش بيداري دستخوش آسيبهاي جدي گرديد به‌‌نحوي‌كه اقدامات بعدي نيز چندان موثر واقع نشد و ثمري به‌بار نياورد و همگي اقدامات و موفقيتها، جنبه موقتي و مقطعي داشتند. جالب‌آن‌كه موقع دارزدن شيخ‌فضل‌الله، دو سيد رهبر مشروطه در تبعيد محمدعلي‌شاه به سر مي‌بردند. دواني يادآور مي‌شود كه ساير علما و روحانيون صدر مشروطه مانند مرحوم آقاسيدعبدالله بهبهاني و آقاسيدمحمد طباطبايي و وعاظ نامي آن عهد كه با نطق و بيان خود نهضت مشروطه را گرم و داغ نگاه مي‌داشتند، و يا ملك‌المتكلمين، آقاسيدجمال‌الدين اصفهاني و حاج‌شيخ محمد سلطان نيز سرنوشتي بهتر از حاج شيخ‌فضل‌الله نداشتند؛ زيرا يا به‌‌طرزفجيعي از طرف آزاديخواهان! و عناصر بي‌دين به قتل رسيدند ــ مانند آقا سيدعبدالله بهبهاني كه در بين نماز مغرب و عشا با شليك چند تير به شهادت رسيد ــ و يا پس از تبعيد و شكنجه، با اندوه فراوان زندگي را وداع گفتند.[xxv] پس‌ازآنكه به‌مرورايام اخبار شهادت شيخ‌نوري به نجف اشرف رسيد و مراجع نجف از انحراف مسير مشروطه و خواست شيخ شهيد آگاه گرديدند، همگي از مشروطه‌خواهي زده شدند، حتي بزرگترين مرجع تقليد عصر آيت‌الله آخوند خراساني تصميم گرفت شخصا به تهران بيايد و از نزديك مشروطه‌خواهان را ببيند و چنانچه مشاهده كند بيگانگان نهضت مشروطه را قبضه كرده‌اند، طي فتوايي آن را به‌كلي تحريم كند، اما قبل از حركت او در دهم ذي‌الحجه 1329، يعني شانزده ماه پس از دارزدن حاج شيخ‌فضل‌الله، شبانه او را در همان نجف اشرف به طرز مرموزي مسموم كردند.[xxvi] همچنين آيت‌الله شيخ‌محمدحسين نائيني نيز كه با كتاب خود، تنبيه‌الامه و تنزيه‌المله، كمك بزرگي به مشروطه نموده بود، همانند ساير علماي دين از وضع پس از مشروطه سرخورده گرديد. آيت‌الله طالقاني در مقدمه‌اي بر كتاب مذكور، توضيح داده است: «حال كه مجلسي برپا شد و نمايندگاني اعزام گرديدند، يك عده سبكسران ازفرنگ‌برگشته و خودباخته سخنان و ظواهر زندگي اروپاييان، به ميان افتادند و با كنايه و صراحت به بدگويي از علما شروع كردند و روزنامه‌هاي بي‌بندوبار هم سخنان آنان را منتشر مي‌ساختند.»[xxvii] فضلايي ‌كه در محضر مرحوم نائيني بودند، دلسردي ايشان را نقل مي‌كنند و علت اين دلسردي هم واضح است: «چون ديدند با آن كوشش، نتيجه چگونه گرديد! طرفداران استبداد كه كرسيهاي مجلس را پر كردند و انگشت بيگانگان نمايان شد، كشته‌شدن مرحوم آقاشيخ‌فضل‌الله نوري بدون محاكمه و به دست يك نفر ارمني كه لكه ننگي در تاريخ مشروطيت نهاد، عموم علماي طرفدار مشروطيت را متاثر و دلسرد ساخت.»[xxviii]

                      اساسي‌ترين نكته‌اي‌ كه در پويش بيداري ايرانيان در دوره مشروطه حائز اهميت فراوان است، نقش گروه جديد روشنفكران و بي‌توجهي آنان به دو مولفه «هويت» و «استقلال» مي‌باشد. فضاي نفي انديشه و باور به «ما مي‌توانيم»، به رشد وابستگي، يعني به ايجاد ذهنيت مقلد و غيرخلاق منجر شد و روشنفكران، عاملان اصلي اين فضاسازي بودند. آنان كه ابتدا در كنار و سپس در مقابل علماي دين، مدعي صلاحيت و توانايي رهبري جامعه و حكومت بودند، پيوستگي «تغيير»، «هويت» و «استقلال» را درنيافته بودند و ازهمين‌رو نيز شكست خوردند و منزوي‌ شدند. انتقادات و ضديتهاي فراوان و عميقي كه هم‌اكنون نيز در ايران عليه مقوله روشنفكري مشاهده مي‌گردد، همگي از روحيه متزلزل نمايندگان دروغين آن زمان ناشي شده است.



                      سخن نهايي
                      مطالعه و بررسي مشاهدات ثبت‌شده، فضاسازيهاي ضديت با حيات ديني و سلوك مقيد به آداب دين توسط روشنفكران را به‌خوبي معرفي مي‌كند. آنان به‌تدريج خود را صاحب و پديدآورنده مشروطه نشان ‌دادند و ازاين‌رو ‌كوشيدند مشروطه را مخالف دين و بيداري ايراني را در وداع با آن جلوه دهند و اين‌گونه مبناي تاسيس حكومت پهلوي و برنامه‌ريزي در آن براي تغيير جامعه ايراني را شكل دادند. تامل در نقل طولاني عبدالله مستوفي درخصوص وضعيت و شرايط ذهني و عيني آن زمان، ما را به درك تاريخي و اجتماعي از تحولات مشروطه كه نهايتا مولفه‌هاي «هويت» و «استقلال» را به صورت مساله درآورد، مدد مي‌رساند. مستوفي نوشته است: «يك قسمت از پيشرفت مشروطه در ايران، مرهون زحمات روحانيون و علما بود. بعد از كودتاي محمدعلي‌شاه هم اگر زحمات و فداكاري اين طبقه در كار نمي‌آمد، استبداد صغير به آن سهولت به مشروطه كبير برنمي‌گشت. ولي مشروطه‌‌چيها، بعد از عزل محمدعلي‌شاه، چون خرشان از پل گذشته بود، نمي‌خواستند زير بار روحانيون بروند. دشمني انسان به چيزي كه از آن اطلاع ندارد، امري طبيعي است. آقايان هم كه از معارف اسلامي بي‌خبر بودند، دشمني روحانيون را با هرچه با ديانت سروكار داشت، وجهه همت خود قرار داده و تا توانستند مردم را به بي‌ديانتي سوق دادند. اكثريت مردم كه هميشه تابع روسا هستند، همين‌كه وضع را اين‌طور ديدند، بعضي ظاهرا و برخي ظاهر و باطن، باد به بوق بي‌ديانتي كردند. كار به جايي رسيد كه يكي از حزبهاي سياسي آن دوره، به تقليد انقلابيون عهد انقلاب كبير فرانسه، جدايي مذهب را از سياست جزو مرام خود كرد. درصورتي‌كه بين پاپ كه با داشتن حكومت جسماني در رم نشسته و به‌وسيله مذهب در سياست داخلي و خارجي فرانسه مداخله مي‌كرد، با روحانيون مذهب شيعه فرق بسيار است... چه حاجتي به تجزيه مذهب از سياست دارد؟ بهانه ايجاد اين رويه هم، همان آزادي مذهب و اصل مسلم دموكراسي بود كه آقايان مشروطه‌چيها بين آزادي اختيار مذهب، با لاقيدي در عمليات مذهب اختيارشده، نمي‌خواستند فرق بگذارند. حتي در اين اواخر نهي‌ از معروف و امر به ‌منكر را تحت اسم آزادي مذهب، به خود اجازه مي‌دادند. مردمان متنسك نزد آنها منفور و هركس بيشتر اظهار بي‌ديني مي‌كرد، نزد آنها محبوب‌تر بود و هركس را كه با لوازم مذهب قيام مي‌كرد، فاناتيك مي‌خواندند. اين رويه مشروطه‌چيها كه با مشروطه طبعا روي كار آمده بودند، مردم را به دو قسمت كرد و متدينين واقعي را از مشروطه و تجدد، گريزان و جدا نمود. متدينين، مشروطه‌چيها را هرقدر هم در خفا با خضوع مي‌خواندند، بي‌دين و مشروطه‌چيها متدينين را ميكروب مي‌خواندند. حالا چقدر ضديت بين اين دو طبقه، به پيشرفتهاي سياسي اين كشور خسارت وارد آورد، بماند. بزرگترين كاري كه صورت داد، ايمان واقعي را از مردم سلب كرده، مردم عوام هم كه خود را جزو دسته متدين مي‌دانستند، روح ايمان را به‌واسطه نداشتن مجالس و محافل مذهبي كه در دوره مشروطه خيلي كم و در بيست ‌سال ديكتاتوري بالمره موقوف شد، از دست داده و همه مادي صرف شده‌اند و هيچ‌يك ادب اجتماعي ندارند.»[xxix]

                      به‌هرتقدير فرازونشيبهاي داخلي به همراه ضعف روزافزون حكومت قاجارها ازيك‌طرف و تحولات جديد بين‌المللي ــ كه منافع استعمارگران روس و انگليس را به جاي مقابله آشكار، به سوي همراهي با يكديگر سوق مي‌داد ــ ازطرف‌ديگر، زمينه تغيير سلسله قاجارها را فراهم آورد. از اين تاريخ به بعد، چالش تغيير وضع موجود (چالش بر سر نسبت و رابطه ميان تغيير، هويت و استقلال) به جهت تفاسير مختلف ناشي از درون‌محوري يا برون‌محوري در تعريف و تحقق آن، ازيك‌سو، و ماهيت وابسته حكومت ازسوي‌ديگر، به‌جاي‌آن‌كه در وجه داخلي ــ خارجي و در قالب رابطه ايران با ساير دول به‌وجود آيد، در وجه داخلي محصور ماند و رابطه ميان جامعه و حكومت را هرچه بيشتر و طولاني‌تر آسيب‌پذير و متزلزل نمود.
                      نه غزه نه لبنان جانم فدای ایران


                      «در زندگی زخم*هايی هست که مثل خوره روح را آهسته در انزوا می*خورد و می*تراشد.»
                      صادق هدايت؛ بوف کور

                      Comment

                      • donsaeid
                        Senior Member
                        • Nov 2005
                        • 28300

                        #12
                        تعامل يا تقابل سه‌گانه
                        خبرگزاري فارس: مجاهدتها، مبارزات و روشنگريهاي نخبگان ديني، سياسي و فرهنگي ايران روزگار مشروطه، تاحدودي شكنندگي ساختار اجتماعي ايران را كاهش داد و باعث شد كشور در مسير تحولات اجتماعي، گامي هرچند لرزان و پراضطراب اما رو به جلو بردارد. در مقاله زير چگونگي و سرانجام اين چالشهاي اجتماعي و فكري مورد ملاحظه قرار گرفته است.
                        وقتي قرار باشد در پژوهشهاي علمي پيرامون تاريخ مشروطيت، پاي را از تاريخ سياسي فراتر نهيم و به زمينه‌هاي فكري و اجتماعي آن بپردازيم، ناگزير به مساله تاثيرپذيري ايران از غرب برمي‌خوريم. اين‌كه روشنفكران ايراني چگونه اروپاي عصر روشنگري را الگوي تاريخي خويش قرار دادند و تحت‌تاثير كدام جريانهاي سياسي و فكري به تغيير در ساختار اجتماعي ايران روي آوردند و تعامل نهادهاي اجتماعي سنتي با آنها چگونه بود، مباحثي كليدي در مطالعات علمي ايران معاصر به حساب مي‌آيند. تغيير در تركيب و ساختار اجتماعي ايران در خلال انقلاب مشروطه، كاري نبود كه به‌راحتي صورت پذيرد. در همان حال‌كه چارچوبهاي نظري و ساختار سياسي، اجتماعي و اقتصادي ايران به‌گونه‌اي غيرمنعطف در تنگناي تحولات بين‌المللي قرار گرفته و تحول‌خواهي ايرانيان با چالشهاي اجتماعي بزرگي مواجه شده بود، مجاهدتها، مبارزات و روشنگريهاي نخبگان ديني، سياسي و فرهنگي ايران روزگار مشروطه، تاحدودي شكنندگي ساختار اجتماعي ايران را كاهش داد و باعث شد كشور در مسير تحولات اجتماعي، گامي هرچند لرزان و پراضطراب اما رو به جلو بردارد. در مقاله زير چگونگي و سرانجام اين چالشهاي اجتماعي و فكري مورد ملاحظه قرار گرفته است.
                        جنبش مشروطه كه يكي از نقاط عطف تاريخ معاصر ايران تلقي مي‌گردد، همچون هر پديده تاريخي، سرآغاز و سرانجامي دارد. فاصله زماني ميان اين سرآغاز و سرانجام، تغييرات سياسي ــ اجتماعي و دست‌به‌دست‌شدن قدرت در اين دوره، تاريخ اين جنبش را تشكيل مي‌دهد. اما مقاله حاضر در پي توصيف يا تفسير رخدادهاي تاريخي مشروطه نيست، بلكه به دنبال آن است تا كاركرد ساختارهاي قدرت و نيز تعامل و تقابل گروههاي اجتماعي در زندگي سياسي عصر مشروطه را از منظر «جامعه‌شناسي تاريخي پديده‌هاي سياسي»[i] مورد تجزيه و تحليل قرار دهد و روش تحقيق در اين مقاله تاحدودي تابع شيوه‌هاي رايج در مكتب جامعه‌شناسي ساختارگرايي ــ كاركردي خواهد بود.
                        پژوهشهاي تاريخي گذشته اغلب شخصيت و عملكرد قهرمانان را محور مطالعات قرار مي‌دادند و همه رخدادها، حاصل كاركرد قهرمانان بود؛ به‌عبارتي آنها قهرمانان را عامل پيدايي و محرك تاريخي مي‌دانستند و رويدادهاي تاريخي را ناشي از تمشيت قهرمانان تلقي مي‌كردند، اما امروز در بررسيهاي تاريخي، پژوهشگر حوادث را با رويكردي عقلاني و معرفت‌شناختي با تكيه بر برقراري رابطه علي ميان متغيرهاي تاريخي، تجزيه و تحليل مي‌كند.
                        اگر تاريخ را تابع اراده ماورايي و اسير سرنوشت محتوم و ازپيش‌تعيين‌شده بدانيم و نقش تغييرات اجتماعي و حركت روبه‌كمال تاريخ را به فراموشي بسپاريم، نه مي‌توانيم در حوزه رويدادهاي تاريخي قضاوت كنيم و نه مي‌توانيم عاملان جنايات تاريخي را محاكمه كنيم. مطابق اين ديدگاه، تاريخ فارغ از هر اراده‌اي جز اراده اجتماعي، به حركت خود ادامه مي‌دهد و نقش قهرمانان آن است كه به اعتبار هوشياري‌شان پيش از ديگران رويدادها را تشخيص مي‌دهند و پس‌ازآنكه تحولات اجتماعي تحت‌تاثير اراده جمعي شكل گرفتند، قهرمانان بر امواج رخدادها مي‌نشينند. حال اگر قهرمان اراده كند و تاريخ را برخلاف حركت منطقي خود به سمت و سوي ديگري هدايت كند، درواقع نقض غرض كرده است و تاريخ دوباره به مسير طبيعي و منطقي خود بازخواهد گشت.

                        فرضيه مقاله حاضر اين است: هر جامعه‌اي براساس سرشت تاريخي مستحق تغيير، تحول و ترقي است، اما به صرف داشتن استحقاق مجاز به قدم‌گذاشتن در مسير تحولگرايي نيست؛ زيرا تحول‌پذيري، شرايط خاص خود را دارد؛ به‌اين‌معناكه جامعه قبل از حركت به سوي تحول، بايد بستر و ابزارهاي لازم براي تحول را فراهم كرده باشد.

                        از ديدگاه جامعه‌شناسي سياسي، جوامع به دو گونه دچار تحول مي‌شوند: 1ــ تحول تاريخي. مطابق اين تحول، جامعه در سير تكاملي و منطقي خود دستخوش دگرگوني مي‌شود. اين ديدگاه بيان‌كننده نظر كنسرواتيست‌ها (محافظه‌كاران) است كه با هر نوع دگرگوني انقلابي مخالف هستند و معتقدند جامعه خودبه‌خود و به‌طورطبيعي دستخوش تحولات اجتماعي مي‌شود. محافظه‌كاران معتقدند به جاي انقلاب بايد بر اصلاح تاكيد كرد 2ــ تحول انقلابي يا ناگهاني. در اين حالت گروههاي اجتماعي بدون توجه به مساعدبودن بستر و شرايط تاريخي ــ اجتماعي، تحول را بر جامعه تحميل مي‌كنند.[iii]

                        سوال اصلي در اينجا اين است: آيا جامعه ايران در دوره مشروطه داراي شرايط تحول‌پذيري بود؟ اصولا شرايط كلي تحولات اجتماعي كدامند؟ و بالاخره چرا و چگونه جامعه دستخوش تحول و دگرگوني مي‌گردد؟

                        لازم به ذكر است گروههايي كه در راس هرم اجتماعي قرار مي‌گيرند، به دليل خوي اشرافي و محافظه‌كارانه و به علت همبستگي با قدرت حاكم، دركل ميل به تغيير ندارند و براي حفظ وضع موجود و ادامه آن، طرفدار اصلاح ساختارها و كاركردها هستند اما گروههايي كه در قاعده هرم اجتماعي قرار دارند، يعني توده‌ها، به‌دليل ضعف خرد اجتماعي، قادر به حركت تحولگرا نيستند و تنها به دليل عاطفي و بالابودن سطح تاثيرپذيري، به‌سرعت از سوي ديگران بسيج مي‌شوند. علاوه‌براين دو گروه، گروههاي مياني هرم اجتماعي، نه‌تنها از خرد اجتماعي برخوردارند، داراي امكانات اقتصادي و تجانس فرهنگي هستند. تنها اين گروهها هستند كه قادرند جنبشهاي اجتماعي را شكل دهند و معمولا به طبقه متوسط شهرت دارند اما نكته مهم اين است كه اين طبقه، در آستانه مشروطه شكل نگرفته بود.

                        در مشروطه گروههاي مياني، عناصر كاملا متفاوتي بودند كه از نظر شرايط اقتصادي، جايگاه اجتماعي و سطوح فرهنگي از جايگاه يكساني برخوردار نبودند ولي در دو مورد مبارزه با استبداد داخلي و استعمار خارجي با هم توافق داشتند. يرواند آبراهاميان در دو كتاب ايران بين دو انقلاب و جامعه‌شناسي سياسي ايران، از اين گروههاي مياني هرم اجتماعي ايران عصر مشروطه، با ‌عنوان «طبقه متوسط سنتي» ياد كرده است. وي معتقد است افراد اين طبقه جزو نيروهاي سياسي ــ ملي نبودند، بلكه به مثابه پديده‌اي اجتماعي ــ اقتصادي عمل مي‌كردند.[iv] به اعتقاد آبراهاميان، طبقه متوسط سنتي، در آغاز قرن نوزدهم به صورت اجتماعات همبسته كوچك بومي بود، اما در آغاز قرن بيستم به يك نيروي همبسته ملي تبديل شد كه براي نخستين‌بار از شخصيت و هويت سياسي مشترك خود، آگاهي يافت. آبراهاميان، بازاريان و روشنفكران را از اركان اصلي طبقه متوسط سنتي مي‌داند كه در نتيجه ارتباط با غرب صاحب انديشه تحولگرا شدند؛ منتها اين عناصر بازاري و روشنفكر، خودشان توليدكننده و منشأ انديشه تحولگرا نبودند، بلكه در نتيجه برخورد مستقيم و يا غالبا غيرمستقيم با حوزه انديشه‌ورزي اروپا، به‌ويژه در ارتباط با روشنفكران، انديشه مدرن سياسي را از اروپا گرفتند و مي‌خواستند آن را در مشروطه بازتفسير كنند.

                        اما آيا به‌كارگيري اصطلاح «طبقه متوسط سنتي» براي اين عناصر صحيح است؟ زيرا اولا در ايران شرايط تشكيل طبقه مطابق با الگوهاي جامعه‌شناختي فراهم نيامد، ثانيا افراد متشكل در اين طبقه، داراي درآمد و منابع اقتصادي نزديك و مرتبط به هم نبودند بلكه خاستگاههاي متفاوت اجتماعي داشتند و گفتمان حاكم بر مناسبات اجتماعي آنان، با يكديگر متفاوت بود؛ چنانكه گفتمان ناظر بر بازاريان را بيشتر سنن و مباني مذهبي تشكيل مي‌داد، درحالي‌كه منطق روشنفكري، رويكرد فرهنگ اروپايي بود. بازاريان به آزادي سرمايه اهميت مي‌دادند اما روشنفكران در پي آزادي انديشه از سلطه استبداد بودند.

                        در عصر مشروطه بر جايگزين‌كردن عقل فلسفي به‌جاي عقل مذهبي تاكيد مي‌گرديد و اين شعاري بود كه روشنفكران تقريبا سكولار از انديشه مدرنيستي انقلاب فرانسه آموخته بودند؛ اما بازار هيچگاه نمي‌توانست از اين جابجايي حمايت كند؛ زيرا پيوند عميقي با روحانيت داشت. اين در حالي بود كه بورژوازي فرانسه به همراه روشنفكر هموطن خود در پي اين جايگزيني بود، زيرا بورژوازي فرانسه تمايلات سكولاريستي داشت و لذا از جدايي دو حوزه شرعي و عرفي حمايت مي‌كرد. البته اين به معناي ضديت با كليت حوزه شرعي نبود؛ چراكه بورژوازي در قرن هفدهم و هيجدهم حتي به ساخت و ساز و تعمير كليسا اقدام كرد؛ زيرا تقويت دين مي‌توانست درعين‌حال تاحدودزيادي امنيت اقتصادي را براي بورژوازي تامين كند.

                        ازآنجاكه قصد نداريم بر كاركرد افراد تكيه كنيم، براي ورود به بحث مشروطه و تجزيه و تحليل اين جنبش، سه نهاد قدرت را به‌عنوان سه متغير در نظر گرفته‌ايم كه اگر اين سه متغير را روي محور يك مثلث ترسيم كنيم و به اين سه نهاد به‌عنوان يك سيستم بنگريم، مي‌توانيم در چارچوب نظريه كاركرد ــ ساختارگرايي به نتيجه منطقي‌تري دست يابيم. اين سه نهاد عبارتند از: دربار در راس، و مسجد و زمين در قاعده مثلث. اين سه نهاد تقريبا مهمترين نهادهاي تصميم‌گير و تاثيرگذار در منظومه قدرت ايران در طول تاريخ ايران بوده‌اند.

                        لازم به ذكر است در آستانه و جريان جنبش مشروطه، روحانيت شيعه براي نخستين‌بار بحث فقه سياسي و انديشه سياسي و بحث نظام حكومتي در اسلام شيعي را مطرح كرد و براي نخستين‌بار تشيع از چارچوب مطلق‌انگاري فقاهت، كلام و فلسفه خارج شد و با جلوه و چهره‌اي نوين، مباني سياست و حكومت در اسلام را طراحي نمود و در برابر روشنفكراني كه در پي استقرار دولت مشروطه (پارلمان)، تفكيك قوا و احزاب سياسي و آزادي و قانون بودند، سيماي سياسي و كاركردهاي حكومتي را از خود بروز داد. اما روحانيت نتوانست قشر يكدست و مستقلي را ارائه دهد بلكه ديدگاههاي متفاوت و گاه متناقض اين قشر درخصوص رابطه دين و سياست، مشكلاتي را به بار آورد.
                        اگر سرآغاز و سرانجام جنبش مشروطه را در سه مرحله فرضي تجسم كنيم، در موج اول روحانيت به دليل همخواني فرهنگي با توده‌ها و توانايي در بسيج عمومي توانست تظاهرات ضدحكومتي را سامان دهد، منتها سطح انتظارات روحانيت از دربار نسبتا محدود بود. خواسته‌هاي آنها دركل بركناري عين‌الدوله، برقراري عدالتخانه و اخراج مسيو نوز بلژيكي را شامل مي‌شد و مظفرالدين‌شاه تقريبا به‌سرعت به اين تقاضاها پاسخ مثبت داد. احتمالا دو سيد بزرگوار طباطبايي و بهبهاني و شاه تصور مي‌كردند جنبش در همين موج اول خاتمه يافته است و ازسوي‌ديگر روحانيت اوليه جنبش، خود را براي يك مبارزه طولاني از نظر توشه سياسي آماده نكرده بودند.
                        موج دوم را به گفته آبراهاميان طبقه متوسط سنتي متشكل از بازاريان و روشنفكران رهبري كردند. اين دو گروه به دليل ارتباط با اروپا، خواهان كنترل و محدودكردن قدرت دستگاه حاكمه و تنظيم مناسبات دولت و جامعه بر مبناي ساخت و وضع قانون، تعيين حدود آزادي، توجه به حقوق طبيعي افراد برپايه اصل قرارداد اجتماعي، و مبارزه با اصل حق الهي حكومت و سلطنت بودند. اين انتظارات نه ناشي از تراوشات ذهني روشنفكر مشروطه‌خواه، بلكه متاثر از مطالعه رسالات فلاسفه سياسي انگليس و فرانسه (جان لاك، منتسكيو و روسو) بود. البته بازاريان و روشنفكران مشروطه به لحاظ تفكر و انديشه با يكديگر متفاوت بودند اما آنها در يك نقطه اشتراك داشتند و آن، محدودكردن قدرت استيلاي شاه و عوامل حكومت بود.
                        موج دوم، جنبش مشروطه‌خواهي را با طرح انتظاراتي مثل قانون اساسي، تاسيس پارلمان، وضع قوانين اعطاي حق راي به مردان و تضمين آزاديهاي مدني به راه انداخت و جنبش را وارد مرحله جديدي كرد؛ چنانكه رفتارها رنگ فرنگي‌مآبي به خود گرفت. شايد به همين دليل بود كه برخي روحانيون برجسته به‌تبع بروز اختلاف ميان خودشان و نيز نگراني از ورود برخي اشكال غربي حكومت مثل قانون اساسي، پارلمان و وضع قوانين جزايي و مدني مغاير با احكام فقهي، در مقابل موج دوم كه توسط روشنفكران هدايت مي‌شد، به مقاومت پرداختند.
                        نه غزه نه لبنان جانم فدای ایران


                        «در زندگی زخم*هايی هست که مثل خوره روح را آهسته در انزوا می*خورد و می*تراشد.»
                        صادق هدايت؛ بوف کور

                        Comment

                        • donsaeid
                          Senior Member
                          • Nov 2005
                          • 28300

                          #13
                          بروز اختلاف در جبهه متحدان قبلي و نيز تضاد ميان روحانيت و روشنفكران، زمينه را براي دخالت روسيه و انگليس باز كرد. روسيه در حمايت از دربار و انگليس در حمايت از بازار، آشكارا وارد مبارزات مشروطه شدند. روحانيت نيز به دو شاخه طرفدار محمدعلي‌شاه و هوادار مشروطه‌خواهان يا پارلمان تقسيم شدند.[v] به‌اين‌ترتيب نيروهاي متحد اوليه به نيروهاي معارض يكديگر تبديل شدند. روسيه با بهره‌برداري از اين فضا، پارلمان را به توپ بست و تعدادي از مشروطه‌خواهان را دستگير، تبعيد و يا اعدام كرد.

                          موج سوم پس از اين حوادث و زماني آغاز شد كه جنبش مشروطه به ميان توده‌ها رفت و رنگ لومپنيسم به خود گرفت. اقوام بختياري، آذربايجان و ديگر نقاط كشور، به منظور حمايت از مشروطه و پارلمان به سمت تهران حركت كردند. گرچه جنبش مشروطه ظاهرا احيا شد و قدرت بار ديگر به دست مشروطه‌خواهان افتاد، ولي اعدام برخي رهبران روحاني، بازاري و روشنفكر، تمايل بقاياي اين اقشار را به ادامه مبارزه از بين برد و توده‌ها كاملا در موج سوم بر جريان مشروطه مسلط شدند.

                          از نظر تئوريك، زماني‌كه جنبشهاي اجتماعي به دست توده‌ها مي‌افتد و رهبري آن از جانب آنها صورت مي‌گيرد، جنبش به انحراف كشيده مي‌شود؛ زيرا آنها ازيك‌طرف به دليل فقدان خرد اجتماعي و ازسوي‌ديگر به جهت متنوع و گسترده‌بودن توقعات، امكان هدايت منطقي جنبش را ندارند و جنبشها به بيراهه كشيده مي‌شوند. حتي انقلاب كبير فرانسه نيز پس از اعدام لويي شانزدهم، اعلان جمهوري و سلطه ژاكوبن‌ها بر نظام حقوقي و قانونگذاري، رفته‌رفته در سراشيبي انحراف قرار گرفت و خشن و غيرمنطقي شد. انقلابها وقتي به چنين مرحله‌اي مي‌رسند، ازآنجاكه ديگر قابل كنترل نيستند، به‌سرعت طرفداران خود را از دست مي‌دهند؛ چنانكه مردم به رژيم قبل از انقلاب حسرت مي‌برند، شيرازه مناسبات سياسي ــ اجتماعي به هم مي‌ريزد و لاجرم از درون ويرانه‌هاي انقلاب يا جنبش، در فرانسه ديكتاتوري ناپلئون و در ايران ديكتاتوري رضاشاه بيرون آمد.
                          البته موج چهارمي نيز خارج از حوزه عمومي جنبش مشروطه به‌ وقوع پيوست كه به عصر مشروطه خاتمه داد و آن آماده‌شدن اروپا براي جنگ جهاني اول بود كه باعث شد رقابت و خصومت ميان روسيه و انگليس بر سر جنبش مشروطه و مسائل ديگر منطقه، به دوستي و انعقاد قرار 1907 و تجزيه ايران ختم شود.

                          البته جنبش مشروطه عليرغم تمامي اين مسائل، آثار ارزشمندي به لحاظ حقوقي و سياسي از خود به‌جاي گذاشت، اما به‌دليل بروز اختلاف ميان رهبران جناحهاي مختلف نتوانست به تمام اهداف ازپيش‌تعيين‌شده خود دست يابد. آثار مطلوب جنبش مشروطه در جريان دو جنگ جهاني و سلسله پهلوي پايمال شد، اما به‌هرحال باعث مباهات است كه كشور ما به اعتبار سوابق درخشان فرهنگ و تمدن خود، نخستين كشور شرقي بود كه به جنبش مشروطه‌خواهي اقدام نمود. آنچه در ژاپن و تحت عنوان انقلاب «ميجي»[vi] رخ داد، تحولي از بالا بود، اما جنبش مشروطه‌خواهي ايران بخش وسيعي از ويژگيهاي يك انقلاب تمام‌عيار را به نمايش گذاشت.



                          بازار
                          طي سده‌هاي اخير بازار به‌عنوان يك نهاد صاحب قدرت و تاثيرگذار در روند تحولات اجتماعي ايران، از اهميت بالايي برخوردار بوده است. از دوره صفويه در كنار گسترش روابط سياسي ايران با اروپا، مناسبات بازرگاني نيز با اروپا رشد قابل‌ملاحظه‌اي كرد و نقش بازار در حوزه سياست و ديانت و اداره امور شهر بالا گرفت؛ چنانكه ساختار سياسي شهر، حاصل موازنه پيچيده قدرت بين شاه و بازار بود.

                          در دوره صفويه، خصوصا در عصر شاه‌عباس اول كه تجارت كالاهاي ارزشمند مثل ابريشم، مرواريد و فيروزه در انحصار شاه بود، روساي اصناف نيز از طرف شاه انتخاب مي‌شدند. اين امر ازيك‌طرف نشان‌دهنده اهميت بازار براي دربار و ازسوي‌ديگر نشان‌دهنده ميل شاه به كنترل بازار بود. اما زماني‌كه شاه ضعيف مي‌شد و قدرت كنترل و تضمين امنيت بازار را از دست مي‌داد، بازار زير نفوذ روحانيت قرار مي‌گرفت[vii] و مجتهدين كه معمولا نيروهاي غيروابسته به حكومت بودند، با اصناف و كسبه پيوند تنگاتنگي برقرار مي‌كردند. اصناف با پرداخت خمس، زكات و سهم امام، هزينه مدارس علوم ديني و مساجد و تكايا را تامين مي‌كردند و در صورت اجحاف دربار به بازار، علما عَلَم استقلال و اعتراض عليه دربار را برمي‌افراشتند و به‌عنوان رقيبي كه قادر بود بازار را به تعطيلي بكشاند و توده‌ها را به اعتراض وادارد، در برابر نظام حكومتي مي‌ايستادند. اما چنانچه شاه قوي بود و مي‌توانست امنيت تجارت را تامين كند و ماليات عادلانه را به اجرا گذارد، بازار ترجيح مي‌داد مستقيما با حكام محلي دست‌نشانده شاه و يا حتي با خود دربار مذاكره كند و دراين‌صورت سطح مناسبات بازار با مجتهدين، در حد تكاليف و امور شرعيه باقي مي‌ماند.

                          در دوره قاجار و از نيمه دوم قرن نوزدهم، در پي رشد سرمايه‌داري صنعتي در اروپا، توسعه اقتصاد كالايي، شيوع سلطه و استعمار اروپا در شرق نزديك و به‌ويژه قرارگرفتن ايران در منطقه حساس، ژئواستراتژيك و ژئوپلتيك خاورميانه و در همسايگي هند، كشور ما در كانون توجهات و رقابتهاي استعماري اروپاييان قرار گرفت. دراين‌ميان بازار ايران مستقيم و غيرمستقيم با اقتصاد اروپا درهم آميخت و بازاريان در ارتباط با فرهنگ و تجارت اروپا، هم ثروتمند و هم‌ خواهان محدودكردن قدرت حاكمان سياسي شدند و تحت‌تاثير روشنفكران، شعار مشروطه‌خواهي سر دادند.

                          آبراهاميان اهداف و شعارهاي مشروطه را حول محور سه‌گانه مبارزه با استبداد سلطنتي، جزم‌انديشي مذهبي و امپرياليسم خارجي ترسيم مي‌كند؛[viii] حال‌آنكه اولا محل تجلي اراده بازاريان در همراهي با مشروطه و مبارزه با استبداد و خودكامگي، سفارت انگليس بود و حتي اين تغيير جهان‌بيني و معرفت‌شناسي سياسي ــ اجتماعي كه در بازاريان به‌عنوان قشر سنتي جامعه رخ داد، ناشي از همكاري تجاري با اروپا و به‌ويژه با انگليس بود؛ لذا بايد مبارزه با امپرياليسم خارجي را عملا از شمول اهداف مشروطه خارج ساخت. ثانيا در كمتر منبع عصر مشروطه آمده است كه بازاريان با جزميت‌گرايي ديني مخالفت مي‌كردند؛ زيرا ميان بازار و مسجد روابط پيچيده و مستحكمي وجود داشت. بنابراين بايد گفت آنچه براي بازاريان ايران ــ همچون بورژوازي فرانسه در آستانه انقلاب 1789 ــ اهميت داشت، مقيد و مشروط‌كردن اراده و تصميمات شاه در زمينه نظام مالياتي بود و از محور مبارزاتي سه‌گانه‌اي كه آبراهاميان براي مشروطه‌خواهان برمي‌شمارد، فقط مبارزه با استبداد سلطنتي تاييد مي‌شود.

                          شعار معروف بورژوازي فرانسه در انقلاب كبير عبارت بود از: يك خدا، يك دين، يك شاه، يك كشور و يك قانون. اين شعار، نشان‌دهنده نارضايتي بورژوازي از تعدد مراكز قدرت و ايالات‌ خودمختار و سرزمينهاي فئودال‌نشيني بود كه هركدام به ميل خود از مال‌التجاره‌ها ماليات، عوارض و وجوه ديگر دريافت مي‌كردند. در فرانسه كه امپرياليسم خارجي وجود نداشت، بورژوازي آنجا نيز مثل بازار ايران بيشتر با استبداد سلطنتي مبارزه مي‌كرد.

                          سرشت هر انقلاب و جنبشي را بايد با تكيه بر اهداف، حاميان، مخالفان و خاستگاه آنان مطالعه كرد. نكته قابل‌ملاحظه‌ در مسير مبارزات مشروطه، اين بود كه در مشروطه‌خواهي ايران گروههاي اجتماعي متفاوتي با كاركردهاي متفاوت و وابسته به ساختارهاي مختلف اجتماعي حضور داشتند؛ مثل: بازاريان، بيشتر علما و مراجع، زمينداران بزرگ، روساي ايالات و عشاير، روشنفكران و حتي برخي شاهزادگان. جالب‌اين‌كه در جنبش مشروطه هيچ نهاد و حتي هيچ گروه سازمان‌يافته‌اي در برابر مشروطه به مخالفت برنخاست. اين وضع احتمالا به اين دليل بود كه در جامعه ايراني هنوز طبقه‌اي شكل نگرفته بود و گروههاي سازمان‌يافته‌اي در دوره مشروطه به‌وجود نيامده بودند؛ حال‌آنكه در انقلاب فرانسه به موازات حمايت طبقه بورژوازي و طبقه روشنفكر از انقلاب، طبقه روحاني كليسايي به‌عنوان نخستين نهاد ضدانقلاب به مبارزه با انقلاب برخاست.

                          جنبش مشروطه، انقلابي ليبراليستي بود كه هيچگونه تعارضي با دين نداشت و مورد حمايت مراجع اعلم ايران و بخصوص نجف، از جمله مورد حمايت حاج‌ميرزاحسين تهراني، آخوند ملاكاظم خراساني و شيخ‌عبدالله مازندراني قرار گرفت[ix] اما انقلاب كبير فرانسه انقلابي بورژوا ــ دموكراتيك بود كه شايد قبل از مبارزه با دربار، به جنگ با كليساي كاتوليك رفت و به‌همين‌دليل انقلابي كاملا ضدمذهبي بود. منظور از جنگ با كليسا، مبارزه با اشرافيت ديندار بود؛ وگرنه لايه‌هاي مياني و پاييني كليسا جذب انقلاب كبير شدند.

                          بازار در آستانه انقلاب مشروطه، به يك بازيگر عمده در كشاكش مبارزات تبديل شده بود. بازار به‌عنوان مركز مبادله پول و كالا و تامين‌كننده مايحتاج عمومي، شبكه گسترده‌اي را تشكيل مي‌داد كه تا عمق روستاها اثرگذار بود. بازار يك نهاد اقتصادي دوسويه بود كه ازيك‌طرف از طريق اروپا با بازار جهاني در ارتباط بود؛ زيرا توزيع‌كننده كالاهاي خارجي به حساب مي‌آمد و از طريق سرمايه‌داري غرب كه خود عامل موثري در تصميم‌‌گيريهاي دولتهاي اروپايي به‌شمار مي‌رفت، مي‌توانست اين دولتها و به‌ويژه انگلستان را به حمايت از مشروطه وادار كند. به‌همين اعتبار بازاريان عمده نيمي از سرمايه خود را با تجارت خارجي درگير كرده بودند. ازسوي‌ديگر بازار در عرصه داخل به اشراف و حتي دربار وام مي‌داد، كالاهاي لوكس مورد نياز اربابان زميندار را از خارج وارد مي‌كرد، و به نهادهاي مذهبي و بنيادهاي خيريه كمك مي‌كرد.

                          نقش عمده بازار، دلالي و سوداگري بود؛ به‌اين‌معناكه كالاهاي ساخته‌شده را از خارج وارد مي‌كرد، در انبارها نگهداري مي‌نمود و به‌مرور با مراقبت دقيق روي حفظ و تعادل قيمت، براي فروش وارد شبكه توزيع مي‌كرد. به‌همين‌خاطر و نيز به دليل عدم وجود امنيت، بازار علاقه‌اي به سرمايه‌گذاري در توليد نداشت؛ زيرا سرمايه‌گذاري در داخل ضرورتا تحت نظارت سختگيرانه دولت قرار مي‌گرفت و اخذ ماليات و عوارض گوناگوني را طلب مي‌كرد.
                          نه غزه نه لبنان جانم فدای ایران


                          «در زندگی زخم*هايی هست که مثل خوره روح را آهسته در انزوا می*خورد و می*تراشد.»
                          صادق هدايت؛ بوف کور

                          Comment

                          • donsaeid
                            Senior Member
                            • Nov 2005
                            • 28300

                            #14
                            روشنفكران
                            روشنفكري، يك پروسه است نه يك پروژه، و يك جريان است نه يك فنومن.[x] روشنفكري برآيند يك فرآيند طولاني و پرفراز و نشيب در لابه‌لاي تاريخ فكري اروپا است. روشنفكري عبارت از تسلسل يك جريان خردورزي است كه ابتدا به‌تبع تعارض خردورزي با دين كليسايي شروع شد و در مبارزه و جدال عقل فلسفي عليه عقل ديني ادامه يافت.

                            روشنفكري ابتدا در اروپا نهاد دين را مورد حمله و سرزنش قرار داد؛ زيرا گفتمان و منطق ناظر بر تمام ابعاد زندگي اجتماعي و به‌ويژه نهاد سياسي، ديني بود. به‌نظر جريان روشنفكري حق الهي سلطنت را كليسا به مثابه يك امتياز به دربار (پادشاه) داده بود. ديدگاه روشنفكري كليسا را متهم مي‌كرد كه راه عقل و منطق را بر حوزه تصميم‌گيري و داوري فردي بسته است؛ زيرا فرد در چارچوب سنتها، آداب، رسوم و فرهنگ كليسايي دستخوش تابعيت مطلق از متوليان دين شده و استقلال فكري خود را از دست داده است.

                            جريان روشنفكري اروپا سه هدف عمده را براي فروپاشي نظم سنتي و جايگزين‌كردن نظم مدرن ــ كه به اعتقاد اين جريان نظم متكي بر عقلانيت، منطق و استدلال علمي بود ــ دنبال مي‌كرد:

                            1ــ سكولاريسم؛ با هدف جداسازي حوزه شرعي از حوزه عرفي يا به‌عبارتي سلب اختيارات تصميم‌گيري از كليسا درخصوص زندگي فردي و اجتماعي، به منظور تبديل‌كردن دين به يك تمايل فردي نه يك فريضه اجتماعي.

                            2ــ ليبراليسم؛ با هدف رهاسازي ذهنيت فرد از تقيد و تعهد به دين و آداب و رسوم، يا به‌عبارتي آزادسازي انسان از كليه قيودي كه منشا آنها نه عقل فردي بلكه عقل جمعي حاصل از كليسا است. ليبراليسم درصدد بود حق الهي سلطنت را كه به پادشاه اجازه مي‌داد اراده خود را بدون هيچ قيدي بر ديگران تحميل كند، از او سلب نمايد و حتي بيش از آن، با اصل وراثت در امر سلطنت مخالفت مي‌كرد.

                            ليبراليسم كه واضع آن جان لاك انگليسي است، نه با نظام سلطنت، بلكه با خودكامگي سلطان مبارزه مي‌كرد. لاك معتقد بود قانون بايد توسط نمايندگان مردم در پارلمان وضع شود و ميان شاه و مردم قرارداد اجتماعي‌اي منعقد گردد كه مطابق آن، هر دو (پادشاه و مردم) داراي حقوق متقابلي نسبت به يكديگر باشند و قانوني كه نمايندگان مردم وضع مي‌كنند، ناظر بر اجراي اين قرارداد خواهد بود. اين، همان شكلي از دولت است كه ما در جنبش مشروطه به دنبال تحقق آن بوديم.

                            ليبراليسم براي بورژوازي عبارت بود از آزادسازي و تضمين امنيت سرمايه از قيود كليسا و حكام دولتي، اما روشنفكر در حمايت خود از نظام سياسي ليبرال، بيش‌ازهرچيز در جستجوي آزادسازي انديشه از سلطه كليسا و دولت بود.

                            3ــ ناسيوناليسم؛ يعني دولت‌سازي و ملت‌سازي بر پايه علائق مشتركي چون زبان و فرهنگ واحد؛ به‌عبارتي يعني جايگزين‌كردن افتخارات ملي به جاي تقيدات مذهبي. درواقع ناسيوناليسم در پي تبديل‌كردن امت به ملت بود.

                            با نظر به آنچه ذكر گرديد، مي‌توان گفت جريان روشنفكري در ايران درواقع محصول شرايط اجتماعي ايران نبود، بلكه افرادي كه غالبا از طريق محافل روسي با مباحث روشنفكري انگليس و به‌ويژه فرانسه آشنا شده بودند، تصميم گرفتند انديشه روشنفكري را به مثابه يك مظروف، با ريختن در ظرف فرهنگ ملي، بومي كنند. اين اقدام ازآن‌جهت‌كه در فرايند آن به بسترسازي و مهياكردن فضاي پذيرش تراوشات روشنفكري توجه نگرديد و اين جريان هيچگونه تجانسي با زيرساختهاي فرهنگ بومي ايران نداشت، سرانجام به اهداف كلي خود دست نيافت. رهبران جريان روشنفكري ايران از يك قشر اجتماعي واحد نبودند، بلكه گروههاي اجتماعي متفاوتي چون شاهزادگان، نظاميان، برخي روحانيون و غالبا فرزندان بازرگاناني كه بنا به علايق تجارتي به قفقاز رفته بودند، تركيب عمده اين روشنفكران را شكل مي‌دادند. ازاين‌رو روشنفكران ما با جهان‌بيني و معرفت‌شناسي متفاوتي با جريان روشنفكري روبرو شدند؛ گذشته‌ازآنكه روشنفكران مشروطه قشر نازكي از جمعيت شهري را شامل مي‌شد. به گفته آبراهاميان آنان جزو طبقه متوسط حقوق‌بگير به حساب مي‌آمدند و اين امر خود نقض غرض بود؛ زيرا روشنفكر قاعدتا بايد منتقد وضع موجود براي دستيابي به وضع مطلوب باشد اما در صورت وابستگي به هرم قدرت، نمي‌تواند اين رسالت خود را انجام دهد. به‌عنوان‌نمونه ميرزاملكم‌خان به‌عنوان روشنفكري كه به دو زبان اروپايي (فرانسوي و انگليسي) تسلط داشت و علاوه بر اقامت نسبتا طولاني در اروپا، رسالات و كتابهاي فلاسفه اروپايي را مطالعه كرده بود، مي‌توانست منشا اثرات بسياري در جريان روشنفكري ايران باشد، اما به دليل پيوستگي به قدرت و قرارگرفتن در بطن امواج سياسي، نقش ثابتي در جريان روشنفكري مشروطه ايفا نكرد.

                            ازسوي‌ديگر جريان روشنفكري مشروطه، فاقد يك استراتژي مستقل و واحد بود. عده‌اي مثل آخوندزاده و تاحدودي طالبوف و همينطور تقي‌زاده، طرفدار فرنگي‌مآب‌كردن جامعه به شكل تمام‌عيار بودند. آخوندزاده با نگرشي كاملا افراطي، طرفدار حذف دين از مناسبات اجتماعي و حتي تغيير الفباي ايراني بود و اين انتظار، ناآشنايي او با پيچيدگيهاي فرهنگي جامعه ايراني را نشان مي‌داد. گروهي ديگر مثل ملكم‌خان و مستشارالدوله، خواهان همپوشاني مشروطه با موازين اسلامي بودند. آنها برقراري مشروطه را امري اجتناب‌ناپذير مي‌دانستند، ولي به‌خاطر مقتضيات و شرايط زماني و مكاني مي‌خواستند اصول مشروطه و دموكراسي و ليبراليسم را با موازين شرعي تلفيق كنند؛ حال‌آنكه مشروطه و دموكراسي، مفاهيمي اروپايي و اهداف آنها، رهاسازي فرد از تعهدات ديني يا خارج‌كردن مناسبات اجتماعي از قيد سلطه حكومت خودكامه بود. مشروطه و دموكراسي در اروپا مي‌خواست اراده فردي را جايگزين مشيت الهي نمايد و آن را در چارچوب قرارداد اجتماعي مقيد كند. مشروطه مي‌خواست قانون ناشي از تجلي اراده مردم را جايگزين الزامات ديني سازد.

                            البته اقدام صحيح را همان گروه دوم به كار بردند؛ زيرا با توجه به عمق علائق ديني در جامعه ايران، درهرحال امكان حذف دين از مناسبات اجتماعي نه وجود داشت و نه بايستي آنها اين تصور را در ذهن خود به‌وجود مي‌آوردند؛ زيرا تعهدات ديني در فرهنگ ايران كاربرد بيشتري نسبت به تعهدات قانوني دارد.

                            اينك در ادامه به نقطه‌نظرات برخي روشنفكران دوره مشروطه مي‌پردازيم.



                            1ــ آخوندزاده: سكولاريست تمام‌عيار

                            آخوندزاده احتمالا براساس سنت رايج زمان خود، ابتدا به دنبال تحصيلات علوم ديني و قديمه رفت اما خيلي زود از ادامه تحصيل منصرف گرديد و به فراگيري زبان روسي پرداخت. وي در سال 1834 عازم تفليس شد و آثار برخي متفكران و فلاسفه اروپايي، از جمله ديويد هيوم، منتسكيو و شكسپير را به دقت مورد مطالعه قرار داد.

                            يكي از دغدغه‌هاي خاطر آخوندزاده، تغيير الفباي فارسي بود تا شايد ازاين‌طريق ايرانيان سريعتر با مكاتب اروپايي آشنا شوند. در سال 1865 سه مكتوب كمال‌الدوله ــ شاهزاده هندي ــ به دوست خود جلال‌الدوله شاهزاده ايراني و پاسخ جلال‌الدوله را درباره مشروطه نوشت. مكتوب كما‌ل‌الدوله با آنكه از دوران اوليه زندگي آخوندزاده (آخوندف) تهيه شد ولي به‌رغم سعي و تلاش فراوان معلوم نيست چرا چاپ نشد، اما نسخه‌هاي دست‌نوشته فراواني از آن (به زبان روسي) در اغلب كشورهاي خاور و باختر پخش شد. اين رساله يكي از نخستين و مهمترين آثار قلمي نو در باب آزادي و تدوين قانون اساسي به حساب مي‌آيد.[xi]

                            آخوندزاده نخستين مسلماني است كه جنبه ضداسلامي مشروطه و دموكراسي را به شيوه آشكار بيان كرد.[xii] اومانيسم، ماترياليسم، رئاليسم ادبي، ناسيوناليسم، آزاديخواهي، قانون، تعارض اسلام و مشروطه، اسلام و علم، تفكيك دين و سياست و احيانا ابزارانگاري در دين و پروتستانتيسم اسلامي، تغيير خط و الفباي فارسي، از جمله مولفه‌هاي فكري و روحي آخوندزاده هستند.

                            فريدون آدميت مي‌گويد: آخوندزاده در مختصر آشنايي كه با معارف اسلامي داشت، بيشتر متمايل به جنبه‌هاي عقلي فلاسفه اسلامي بود. سرچشمه افكار او فقط آراي فلاسفه مغرب‌زمين نيستند، بلكه گرايش فكري اوليه او، به حكمت عقلي اسلامي بود و سپس از تفكر فلسفي و علمي اروپا مايه گرفت. در منظومه فكري آخوندزاده تاثير مستقيم نيوتن، هيوم و ارنست رنان[xiii] به چشم مي‌خورد. جنبه ديگر تفكر فلسفي آخوندزاده، اعتقاد او به اصالت عقل (راسيوناليسم) و تجربه است. او از نظر تجربه‌گرايي تحت‌تاثير فرانسيس بيكن و جان لاك انگليسي قرن هفدهم قرار گرفته بود و به پيروي از اصحاب تجربه، پايه حكمت را علم مي‌دانست. از نظر او، اساس علم بر مبناي آزمايش حسي استوار است و آلات و اسباب تجربه، همان حواس پنجگانه آدمي هستند. او تنها به مباني علم اعتقاد داشت، و اساس شريعت را با روح تاريخ زمان مي‌سنجيد. آخوندزاده كاملا از جريانات پس از رنسانس و نهضت اصلاح ديني متاثر بود و به جايي ‌رسيد كه از تعارض دين و ولايت ديني با عقل، علم و انسان سخن گفت. او سرانجام به جدايي كامل دين از سياست اعتقاد يافت و با ناتوان‌دانستن دين از مديريت جامعه، آن را به‌ رابطه فردي ميان انسان و خدا تقليل داد. آخوندزاده به‌شدت تحت‌تاثير مكتب پوزيتيويسم اگوست كنت فرانسوي قرار گرفته بود؛ زيرا اگوست كنت نيز تنها به گفتمان علم در مناسبات اجتماعي اعتقاد و اصرار داشت و هرآنچه را مغاير با علم تشخيص مي‌داد، نمي‌پذيرفت. وي معتقد بود مردم مي‌توانند به وسيله خرد و تحقيق تجربي، جهان را ادراك كنند و تحت نظارت دربياورند. جنبش روشنفكري قرن نوزدهم كه آخوندزاده نيز تحت‌تاثير آن قرار گرفت، بر اين نظر بود كه چون جهان فيزيكي تحت تسلط قوانين طبيعي است، احتمالا جهان اجتماعي نيز بايد چنين باشد. اين جنبش مي‌خواست با كاربرد خرد و تحقيق، قوانين اجتماعي را كشف كند.[xiv]

                            آخوندزاده دين را عامل عقب‌ماندگي ايران مي‌دانست و معتقد بود دين به‌طوركلي نبايد در عرصه اجتماع و سياست دخالت كند، تاجايي‌كه دين را فقط مخصوص عوام مي‌دانست. او پروتستانتيسم اسلامي را به تبعيت از پروتستانتيسم اروپايي مطرح كرد. آخوندزاده در پي تقليل كاربرد دين به رابطه فردي بين انسان و خدا و سپس نفي دين و تقدم‌بخشيدن به علم و عقل ابزاري بر آن بود. درواقع او آشكارا كمر به نابودي اسلام و طرد آن از جامعه شرقي بسته بود، وي پس از مدتي عقيده يافت كه دين اسلام و فناتيزم آن سد راه الفباي جديد و سوسيوليزاسيون در امت اسلام است و با هدف هدم اساس اين دين، رفع فناتيزم، بيداركردن طوايف آسيا از خواب غفلت و ناداني و اثبات وجوب پروتستانتيسم در اسلام، تصنيف كمال‌الدوله را شروع كرد.[xv]

                            مطابق پروتستانتيسم اسلامي او، اسلام براي ايراني صرفا يك عنصر اعتقادي ــ آن‌هم تحميلي ــ داراي كاربرد تبيين‌كننده جنبه معنوي و اخلاقي زندگي مردم عقب‌مانده ايران تلقي مي‌شود و آنچه عملا بايد راهنماي عمل اين توده‌ها قرار گيرد، علم، عدالت عرفي، رفاه، آزادي، آبادي، ناسيوناليسم ايراني و بازگشت به ايران قبل از اسلام است.

                            كاملا مشخص است كه آخوندزاده تحت‌تاثير مستقيم جريانهاي غربي پس از رنسانس قرار دارد. او آنجاكه به فرهنگ ايران قبل از اسلام اشاره مي‌كند و يا مي‌خواهد با حاكم‌كردن نوعي باستانگرايي[xvi] در ايران ناسيوناليسم ايراني را احيا كند، درواقع متاثر از رويكرد اومانيستها در نهضت رنسانس به فرهنگ و تمدن يونان و روم و يا تحت‌تاثير ژان بدن فرانسوي كه نظريه حاكميت را مطرح كرد، گفتمان جديدي را در مقابل گفتمان اسلام مي‌گشايد.

                            آخوندزاده تحت‌تاثير فلاسفه سياسي قرن هفدهم ــ از جمله جان لاك ــ در پي تحقق تساهل و تسامح ديني است و به نقد اسلام و شيعه به‌عنوان آيينهايي غيرايراني مي‌پردازد. علاوه‌براين، آخوندزاده معتقد بود كه حوزه قضاوت بايد از حوزه ديني جدا باشد. اهميت اين مساله زماني آشكار مي‌شود كه توجه داشته باشيم در آن زمان محاكم در اختيار مجتهدين بودند و امكان جايگزين‌كردن عناصر عرفي به جاي علما عملا وجود نداشت.

                            نه غزه نه لبنان جانم فدای ایران


                            «در زندگی زخم*هايی هست که مثل خوره روح را آهسته در انزوا می*خورد و می*تراشد.»
                            صادق هدايت؛ بوف کور

                            Comment

                            • donsaeid
                              Senior Member
                              • Nov 2005
                              • 28300

                              #15
                              دركل بايد گفت آخوندزاده نسبت به دين و جامعه ديني ايراني شناخت بسيار كمي داشت و اين فقدان آگاهي احتمالا از دوربودن او از محيط ايران ناشي مي‌شد. درواقع بنا به آشنايي‌اش با زبان روسي، رسالات فلاسفه اروپايي را مطالعه كرده بود و مي‌خواست همه آنها را با ريختن در ظرف فرهنگ ايراني، بومي كند؛ غافل‌ازآنكه جريان موسوم به نام روشنفكري، پروتستانتيسم و جدايي مسيحيت از تمام حوزه‌هاي سياسي، اجتماعي، اقتصادي و فرهنگي جامعه اروپا، برآيند يك فرآيند تاريخي بود و تسلسل فكري و خردورزي در تمام ابعاد زندگي مادي و معنوي انسان اروپايي را نشان مي‌داد. آخوندزاده متوجه نبود كه نهضت اصلاح دين (پروتستانتيسم) يكباره به مخيله مارتين لوتر و ديگران رسوخ نكرده، بلكه تحولات اجتماعي ناشي از ظهور سرمايه‌داري، بلوغ فكري فلاسفه و اعتراض عليه فساد و دنياپرستي كليساييان، چند قرن پيش از وايكليف، بسترهاي اصلاحات ديني و سياسي را فراهم آورده بود.

                              البته منظور آن نيست كه جامعه و روشنفكر ما، بايستي دست‌ روي دست مي‌گذاشت تا شرايط تاريخي خودبه‌خود تحقق مي‌يافت، بلكه روشنفكر مي‌تواند و وظيفه دارد با انتقاد آگاهانه از وضع موجود ازيك‌سو و بيان هوشيارانه نظريه‌هاي مكتوب ازطرف‌ديگر، زمينه بروز و خيزش نوسازي و دگرگوني سياسي ــ اجتماعي را فراهم آورد. سقراط معتقد بود جاهل كسي است كه نمي‌داند كه نمي‌داند و عاقل كسي است كه بداند كه نمي‌داند. به‌اين‌اعتبار شرط كافي و لازم براي جامعه‌اي كه قصد تغيير و بهبودي شرايط را دارد، ابتدا فهم ناداني آن و سپس تلاش براي كسب دانايي به‌عنوان نقطه شروع تحول است؛ زيرا اولين شرط ورود به سعادت و تعالي، آن است كه فرد به درك منطقي از قضايا برسد و لازمه آن، دستيابي به خردورزي و عقلانيت است.

                              كانت معتقد بود با آموزش مي‌توان انسان را تغيير داد، رشد داد و يا به‌عبارت‌بهتر انسان را خلق كرد. او معتقد بود انسان خود خالق خويشتن است[xvii]و مي‌توان به ياري آموزش، انسان را از ورطه جهل، بندگي و خرافات نجات داد و به موجودي شناسا، خودآگاه، فاعل، عاقل و مستقل كه به‌تنهايي قادر به انديشيدن است، تبديل كرد. كانت آموختن راه و روش روشنگري را در چارچوب آموزش و پرورش ميسر مي‌‌داشت و مي‌گفت روشنگري بدون آموزش و پرورش، همچون درختي بي‌ريشه است. فيخته نيز هدف از آموزش به‌عنوان وسيله‌اي براي رسيدن به عقلانيت و خردورزي را بيداركردن استقلال فكري انسان مي‌دانست.

                              بااين‌همه بايد اذعان كرد بيشترين ارزش آخوندزاده و برخي ديگر از روشنفكران عصر مشروطه و حتي بسياري از روشنفكران اروپايي، در اين بود كه به نقد وضع موجود ‌پرداختند. در اين كه آخوندزاده، طالبوف و امثال آنها، صاحب عقل نقاد بودند و نه‌تنها دين بلكه سنتها، اخلاق و حتي زبان عصر مشروطه را مورد نقادي قرار دادند، عليرغم نامتناسب‌بودن نقادي آنها با ساختارها و كاركردهاي جامعه ايراني عصر مشروطه، نمي‌توانيم آثارشان را ناديده بگيريم. آخوندزاده نقادي خود عليه باورهاي جامعه عصر مشروطه را به‌ تاثير از نظريه شك دكارت شروع كرد.

                              آخوندزاده و طالبوف با الگوگيري از ادبيات تخيلي و كنايي منتسكيو در رساله مختصر «نامه‌هاي ايراني»،[xviii] اوضاع ايران را از ابعاد مختلف مورد انتقاد قرار دادند؛ بااين‌تفاوت‌كه نويسنده فرانسوي خود اشراف‌زاده‌اي بود كه ترك طبقه كرده بود و به كاركردهاي بنيادهاي ديني ــ سياسي و فرهنگي جامعه خود آگاهي كامل داشت و با شيوه‌اي كاملا زيركانه به نقد جامعه مي‌نشست، اما نويسندگان ما بدون شناخت كافي از نهادهاي اجتماعي ايران صرفا به نقدي تقليدي مي‌پرداختند.

                              آخوندزاده نه‌تنها به اصلاح دين و پروتستانتيسم اسلامي اعتقادي نداشت، بلكه مي‌خواست از انديشه ايراني، دين‌زدايي كند و هدف از نقد سنت و اصلاح ديني، در آخر همان نفي دين بود، نه اصلاح دين. او خود اين مساله را آشكارا بيان مي‌كرد؛ بي‌آنكه به تحليلي عميق در فلسفه دين و ارتباط آن با عقل و علم پرداخته باشد. او مقلد سنتهاي كلاسيك پس از رنسانس و خصوصا سده‌هاي هيجدهم و نوزدهم دنياي غرب بود، تاجايي‌كه مي‌گفت: «الان در كل فرنگستان و ينگه‌دنيا، داير است كه آيا عقايد باطله، يعني اعتقادات، موجب سعادت ملك و ملت است يا اين‌كه موجب ذلت ملك و ملت است. كل فيلسوفان آن اقاليم متفق‌القولند در اين‌كه اعتقادات دينيه موجب ذلت ملك و ملت است در هر خصوص.»[xix]

                              آخوندزاده به آزادي و امنيت به‌عنوان حقوق طبيعي انسان معتقد بود و لذا هم با استبداد سياسي و هم با استبداد ديني، فكري و اعتقادي سر ناسازگاري داشت. او در فلسفه سياسي‌اش از سلطنت معتدله (اصطلاحي كه از منتسكيو اخذ كرده است) و مشروطه، يعني حكومتي پارلماني با رعايت اصل تفكيك قوا و دموكراسي و آزادي، دفاع مي‌كرد. او روشنفكري كاملا سكولار و حتي لائيك و كاملا متاثر از افكار فلاسفه اروپايي عصر روشنگري بود كه درمان تمام دردهاي ايران را در تقليد از اروپا در تمام زمينه‌ها مي‌دانست.

                              آخوندزاده، همانند تمام روشنفكران عصر مشروطه، هرگز به صورت منطقي، روشن و صريح تعريفي از مولفه‌هاي عقايد خود ارائه نداد و ما نمي‌توانيم نشانه‌هاي انسان‌شناسي، هستي‌شناسي و جهان‌بيني او را به‌روشني از نوشته‌هاي وي به‌دست آوريم، و اين يكي از نقايص عمده او است. اين مساله نشان مي‌دهد كه اكثر اين عقايد خودجوش و حاصل ديالكتيك دروني انديشه‌هاي خود او يا برآمده از شرايط خاص اجتماعي، سياسي، اقتصادي داخلي ايران نبودند.

                              آخوندزاده ازيك‌سو شديدا تحت‌تاثير محافل ادبي ــ سياسي تفليس و آثار گريبايدوف، گوگول، ولتر و منتسكيو قرار داشت و ازسوي‌ديگر با توجه به دوري طولاني‌مدتش از وطن، مي‌خواست آنچه را كه مي‌بيند و مي‌شنود، براي رهايي ايران از استبداد سياسي ــ مذهبي به‌كار بندد؛ حال‌آنكه مباني نظري او چندان مشخص نيستند و اطلاعات او از فرهنگ و تمدن غرب، درواقع يك اطلاعات دست دوم است.



                              2ــ ميرزاعبدالرحيم طالبوف: طرفدار انتقال دين به حوزه فردي

                              طالبوف نيز مانند آخوندزاده با سفر به ماوراي قفقاز تحت‌تاثير محافل تفليس و باكو و روسيه قرار گرفت. او حدود پنجاه سال در روسيه زندگي كرد اما تاحدودزيادي هويت ايراني خود را حفظ نمود و به‌مراتب كمتر از آخوندزاده استقلال ديني و حتي ملي و فرهنگي خود را از دست داد.

                              طالبوف آثار و ديدگاههاي متفكران ايراني مثل آخوندزاده، ملكم‌خان و اسدآبادي و نيز آثار فلاسفه اروپايي از جمله بنتام، روسو، منتسكيو، كانت، نيچه و برخي سوسياليستها را مطالعه مي‌كرد.

                              طالبوف در نوشته‌هاي خود ضمن تاكيد فراوان بر جنبه‌هاي مثبت نوخواهي از جمله دستيابي به مشروطه، دولت‌سازي و ملت‌سازي مدرن، آزادي (نه آزاديهاي بي‌بندوبار) و اخذ تمدن غرب، برخي ناسازگاريهاي فرهنگ و تمدن غرب با فرهنگ ايراني را نيز برمي‌شمارد و با تجاوزگريهاي اروپا به سرزمينهاي شرقي مخالفت مي‌كند. وي ژاپن را به‌خاطر توفيق در جمع سنت شرقي ــ مصالح ملي با مباني تمدن جديد، نمونه الگوي توسعه و ترقي براي كشورهاي شرقي مي‌داند.

                              در زمينه اقتصاد، طالبوف از انديشه‌هاي سوسيال‌دموكراتهاي قفقاز متاثر بود و سرمايه‌داري را مورد انتقاد قرار مي‌داد؛ زيرا اعتقاد داشت سرمايه‌داري اروپاييان را به مصرف‌گرايي، تجمل‌پرستي و نيازهاي كاذب سوق مي‌دهد. طالبوف بر عدالت اجتماعي، تعديل ثروت و دخالت دولت در امور اقتصادي تاكيد مي‌كرد و پيشرو تفكر تقسيم اراضي و الغاي نظام ارباب و رعيتي در ايران به‌شمار مي‌رود.

                              در مورد نهاد دين، طالبوف پيرو دانشمنداني بود كه گشودن راز دهر را از حيطه انديشه آدمي بيرون مي‌دانستند.[xx] او به جوهر دين توجه داشت و به پيروي از ارنست رنان مي‌گفت: در دين، حق آن است كه عقل آن را قبول و علم تصديق كند.

                              طالبوف انديشه دين جهاني را در سر مي‌پروراند و جوهر همه اديان الهي را يكي مي‌دانست اما معتقد بود شرايط به تناسب مقتضيات، متغير هستند و لذا ضروري است همپاي پيشرفت دانش و تجربه، اجتهاد مستمر ديني و اصلاح و بازسازي انديشه و نظامات مذهبي صورت پذيرد. او تلاش مي‌كرد مسلمانان را قانع كند كه مبادا به نام مقاومت در برابر بدعت و تخريب، از اصلاح و تكميل دين رخ برتابند.

                              طالبوف به دو نوع قانون معتقد بود: يكي قانون مادي كه توسط انديشمندان براي حفظ منافع مردم ساخته مي‌شود، و ديگري قوانين معنوي كه توسط پيامبران آورده شده‌اند. به عقيده او، اين دو قانون لازم و ملزوم يكديگرند اما نظام سياسي پيشنهادي او بر بنياد قوانين عرفي و غيرشرعي استوار بود. طالبوف اعتقاد داشت گرچه مسائل ديني مهم هستند، اما حوزه جداگانه‌اي را اشغال مي‌كنند كه از سياست و قوانين عرفي زير نظر خردمندان كشور، جدا هستند. بااين‌حال طالبوف مانند مستشارالدوله و ملكم‌خان، موقع و شرايط را مقتضي مي‌ديد كه بگويد آنچه مخالف تمدن است، در شرع شريف ما كه اساس قانون ايران خواهد بود، ممنوع و مادام‌الدهر حرام است.[xxi]

                              با نظر به آنچه گفته شد، انديشه‌هاي طالبوف نيز در چارچوب الگوهاي روشنفكري مدرن غربي جا نمي‌گيرد؛ بدين‌معناكه او نيز داراي منظومه فكري و فلسفي واضحي نيست بلكه اظهارات او نتيجه و عكس‌العمل مسائل پيش‌آمده هستند. رويكرد انسان‌شناسانه طالبوف، شباهت چنداني با انسان‌شناسي مدرنيته ندارد و به لحاظ فلسفي با چارچوبهاي تفكر مدرن متفاوت است.

                              طالبوف سعي مي‌كرد پيامدها و نتايج حاصل از انسان‌شناسي غربي را بدون قبول پايه‌هاي آن اخذ كند و لذا به‌گونه‌اي سعي مي‌كرد معتقدات و اصول داخلي را با پيامدهاي انسان‌شناسي مدرن آشتي دهد؛ اما سرانجام نتوانست تلفيقي بي‌تناقض و روشن كه زواياي آن كاملا روشن و بي‌ابهام باشد، ارائه دهد. وي كوشش مي‌كرد ميان عزم بشري و تقدير الهي نوعي آشتي برقرار كند اما اين آشتي در انديشه او تلويحا به برتري مشيت الهي مي‌انجامد.

                              طالبوف به‌هنگام قضاوت درخصوص جايگاه انسان، اسير كشاكش ميان سنت و مدرنيسم و به نوعي اسير جبرگرايي موجود در انديشه و مكتب اشاعري شد؛ زيرا در تحليل نهايي، به دليل فقدان استراتژي و ناتواني در سامان‌بخشي به منظومه فكري، او را دچار نوعي پارادوكس دين و مدرنيته مي‌بينيم؛ چراكه اساسا عصر مدرن با رهاكردن نگاه تئولوژيك به انسان، سعي مي‌كند انسان را بر سرنوشت و تقدير خود مسلط ‌سازد.

                              طالبوف با جايگاه انسان در هستي، نوعي رفتار پارادوكسيكال دارد. او از سويي تلاش مي‌كند تعريفي از انسان ارائه دهد كه انسان را موجودي مختار، آزاد و سازنده جلوه دهد اما از‌سوي‌ديگر اين اختيار را با جبر ديني جمع مي‌كند. طالبوف در معروف‌ترين رساله خود به نام «مسالك‌المحسنين» آورده است: «اگر انسان نبود تعريف حقيقت مجهول بود.»[xxii] اگر طالبوف كمي در به‌كاربردن واژه‌ها دقت مي‌كرد و مي‌كوشيد آنها را پيش از استعمال معنا كند، خواننده راحت‌تر مي‌توانست به تحليل انديشه‌هاي او بپردازد. اين نقصي است كه متاسفانه غالب روشنفكران ما از آن رنج مي‌برند.

                              انديشه خليفهًْ‌اللهي طالبوف نسبت به انسان، دركل يك انديشه ماقبل مدرن است. انسان در اين مفهوم، عاملي است كه با يك نيروي متافيزيكي عمل مي‌كند و عملش در وهله اول معطوف به آن جهان است؛ حال‌آنكه انسان مدرن خودبنياد است و توجه‌اش بيشتر معطوف به خود و اين جهان مي‌باشد.

                              نه غزه نه لبنان جانم فدای ایران


                              «در زندگی زخم*هايی هست که مثل خوره روح را آهسته در انزوا می*خورد و می*تراشد.»
                              صادق هدايت؛ بوف کور

                              Comment

                              Working...