نويسنده:استانتون ال. جانز
امروزه روانشناسى يكى از بالندهترين رشتههاى علمى است و روانشناسان در عرصههاى مختلف حيات اجتماعى از جمله آموزش و درمان تأثيرگذار هستند. با اين همه به نظر مىرسد دين در زندگى اكثر روانشناسان نقش ناچيزى ايفا مىكند. در درسنامههاى روانشناسى، دين و اعتقادات دينى عموما ناديده گرفته مىشود.
امروزه روانشناسى يكى از بالندهترين رشتههاى علمى است و روانشناسان در عرصههاى مختلف حيات اجتماعى از جمله آموزش و درمان تأثيرگذار هستند. با اين همه به نظر مىرسد دين در زندگى اكثر روانشناسان نقش ناچيزى ايفا مىكند. در درسنامههاى روانشناسى، دين و اعتقادات دينى عموما ناديده گرفته مىشود. همچنين، ايمان و اعتقادات دينىِ درمانجويان از سوى رواندرمانگران به كرات مورد غفلت قرار مىگيرد. بسيارى از روانشناسان در قبال دين سكوت مىكنند.
نزد بسيارى از روانشناسان، اتخاذ اين موضع به هيچوجه از سر خصومت نيست، بلكه احترامآميزترين موضعى است كه شخص مىتواند در قبال چيزى كه هيچ درك و فهمى از آن ندارد، اتخاذ كند. رابطه روانشناسى، به عنوان يك رشته علمى يا حرفه، با دين و اعتقادات دينى نوعا به سه شيوه صورت گرفته است. تمامى اين شيوههاى ارتباط، يكسويه هستند و روانشناسى به هيچ نحو از اين رابطه تأثير نپذيرفته است. نخستين شيوه ارتباط، مطالعه علمى دين است كه «روانشناسى دين» خوانده مىشود.
روانشناسى دين تاريخ طولانى و مشخصى دارد و يكى از حوزههاى اصلى مطالعات روانشناختى از دهه 1880 تا 1930 ميلادى بوده است. اين گرايش امروزه نيز زنده و پابرجاست. در اين شيوه مواجهه، دين موضوع شناسايى روانشناسى قرار مىگيرد. دومين شيوه، به كار گرفتن يافتههاى روانشناسى به وسيله كشيشان در كار هدايت و ارشاد پيروان و مؤمنان بوده است.
تقريبا از همان آغاز نضج روانشناسى در آمريكا، يعنى اواخر قرن نوزدهم، كشيشان نيمنگاهى به روانشناسى و رشتههاى بهداشت روانى داشته و از روانشناسى به عنوان منبع كسب بصيرت در حوزه هدايت پيروان خويش استفاده مىبردهاند. تقريبا هر نهضت و گرايش در حوزه بهداشت روانى در روانشناسى، مورد استفاده روحانيون قرار گرفته است. آخرين نوع رابطه، استفاده از نظريهها و يافتههاى روانشناسى براى تعريف و تفسير مجدد سنن رسمى دين، تجديد نظر درباره آنها يا كنارگذاردن و تعيين جانشين براى آنها است.
هريك از چهار سرمشق پژوهشى در روانشناسى، يعنى روانكاوى، رفتارگرايى، انسانگرايى و شناختگرايى، براى هدف فوق به كار گرفته شدهاند. به عنوان مثالى از سرمشق شناختگرايى مىتوان به مقاله اخير اسپرى (198
اشاره كرد. بحث اصلى اسپرى آن است كه اين سرمشق جديد ذهنگرا، فهم جديدى از دين فراهم مىسازد. او خاطرنشان مىكند كه اين ديد به آسانى مىتواند حتى با مرامهاى ضددينى مانند كمونيسم يا انسانگرايى سكولار سازگار باشد و بايد از اتكا بر تبيينهاى ثنوىگرا، قائل به جدايى وجودشناختى روح و جسم، دست بشويد، در نتيجه عارى از تمامى باورهاى فراطبيعى شود. به طور خلاصه در اين دين جديد، انسان بايد به خود چونان عالىترين محصول شناخته شده تكامل و در نتيجه به عنوان موضوع دغدغه غايى نظر كند. آدمى بايد اخلاق خود را براى ارتقاى خير عام مبتنى سازد تا سطح پيشرفت تكاملى مدام استعلا يابد.
در هر يك از سه شيوه مذكور، با دين به مثابه يك شىء يا موضوع براى مطالعه، تعليم و تأمين خدمات يا اصلاح برخورد مىشود. هر يك از اين سه شيوه، دستكم از جهاتى، وجوه مقبولِ رابطه ميان روانشناسى و دين هستند، ولى در مجموع ناقصند، زيرا در هيچيك از آنها به دين همانند يك همشأن و شريكنظر نمىشود. در مقاله حاضر به رابطه ميان روانشناسى و دين از زاويه متفاوتى پرداخته مىشود؛ رابطهاى كه بر توازن و احترام مبتنى است.
در بخش نخست اين مقاله، به نفع دركى از علم و دين استدلال مىشود كه بر اساس آن، اين دو حوزه به رغم تفاوتهايشان واجد بنيادهاى مشتركى نيز هستند. تكيهگاه اساسى اين بخش بر فهمى موسّع از ماهيت علم و روانشناسى استوار است.
ارتباط دين و اعتقادات دينى با رشته علمى روانشناسى گريزناپذير است. در اين مقاله پارهاى از راههاى ارتباط اين دو مورد كاوش قرار مىگيرد. پس از آن به جستوجوى راههاى تعامل ميان اعتقاد دينى و استفاده از روانشناسى در حوزه عمل بالينى مىپردازيم. در دومين بخش اين مقاله، تحليل از سطح توصيف فراتر مىرود و به سطح تجويز مىرسد پيشنهادهايى در زمينه چگونگى ارتباط دين و روانشناسى و تأثير آن بر روانشناسى هم در عرصه علمى و هم در عرصه كاربردهاى حرفهاى ارائه مىشود.
نسبت روانشناسى و دين
امروزه روانشناسى يكى از بالندهترين رشتههاى علمى است و روانشناسان در عرصههاى مختلف حيات اجتماعى از جمله آموزش و درمان تأثيرگذار هستند. با اين همه به نظر مىرسد دين در زندگى اكثر روانشناسان نقش ناچيزى ايفا مىكند. در درسنامههاى روانشناسى، دين و اعتقادات دينى عموما ناديده گرفته مىشود.
امروزه روانشناسى يكى از بالندهترين رشتههاى علمى است و روانشناسان در عرصههاى مختلف حيات اجتماعى از جمله آموزش و درمان تأثيرگذار هستند. با اين همه به نظر مىرسد دين در زندگى اكثر روانشناسان نقش ناچيزى ايفا مىكند. در درسنامههاى روانشناسى، دين و اعتقادات دينى عموما ناديده گرفته مىشود. همچنين، ايمان و اعتقادات دينىِ درمانجويان از سوى رواندرمانگران به كرات مورد غفلت قرار مىگيرد. بسيارى از روانشناسان در قبال دين سكوت مىكنند.
نزد بسيارى از روانشناسان، اتخاذ اين موضع به هيچوجه از سر خصومت نيست، بلكه احترامآميزترين موضعى است كه شخص مىتواند در قبال چيزى كه هيچ درك و فهمى از آن ندارد، اتخاذ كند. رابطه روانشناسى، به عنوان يك رشته علمى يا حرفه، با دين و اعتقادات دينى نوعا به سه شيوه صورت گرفته است. تمامى اين شيوههاى ارتباط، يكسويه هستند و روانشناسى به هيچ نحو از اين رابطه تأثير نپذيرفته است. نخستين شيوه ارتباط، مطالعه علمى دين است كه «روانشناسى دين» خوانده مىشود.
روانشناسى دين تاريخ طولانى و مشخصى دارد و يكى از حوزههاى اصلى مطالعات روانشناختى از دهه 1880 تا 1930 ميلادى بوده است. اين گرايش امروزه نيز زنده و پابرجاست. در اين شيوه مواجهه، دين موضوع شناسايى روانشناسى قرار مىگيرد. دومين شيوه، به كار گرفتن يافتههاى روانشناسى به وسيله كشيشان در كار هدايت و ارشاد پيروان و مؤمنان بوده است.
تقريبا از همان آغاز نضج روانشناسى در آمريكا، يعنى اواخر قرن نوزدهم، كشيشان نيمنگاهى به روانشناسى و رشتههاى بهداشت روانى داشته و از روانشناسى به عنوان منبع كسب بصيرت در حوزه هدايت پيروان خويش استفاده مىبردهاند. تقريبا هر نهضت و گرايش در حوزه بهداشت روانى در روانشناسى، مورد استفاده روحانيون قرار گرفته است. آخرين نوع رابطه، استفاده از نظريهها و يافتههاى روانشناسى براى تعريف و تفسير مجدد سنن رسمى دين، تجديد نظر درباره آنها يا كنارگذاردن و تعيين جانشين براى آنها است.
هريك از چهار سرمشق پژوهشى در روانشناسى، يعنى روانكاوى، رفتارگرايى، انسانگرايى و شناختگرايى، براى هدف فوق به كار گرفته شدهاند. به عنوان مثالى از سرمشق شناختگرايى مىتوان به مقاله اخير اسپرى (198
در هر يك از سه شيوه مذكور، با دين به مثابه يك شىء يا موضوع براى مطالعه، تعليم و تأمين خدمات يا اصلاح برخورد مىشود. هر يك از اين سه شيوه، دستكم از جهاتى، وجوه مقبولِ رابطه ميان روانشناسى و دين هستند، ولى در مجموع ناقصند، زيرا در هيچيك از آنها به دين همانند يك همشأن و شريكنظر نمىشود. در مقاله حاضر به رابطه ميان روانشناسى و دين از زاويه متفاوتى پرداخته مىشود؛ رابطهاى كه بر توازن و احترام مبتنى است.
در بخش نخست اين مقاله، به نفع دركى از علم و دين استدلال مىشود كه بر اساس آن، اين دو حوزه به رغم تفاوتهايشان واجد بنيادهاى مشتركى نيز هستند. تكيهگاه اساسى اين بخش بر فهمى موسّع از ماهيت علم و روانشناسى استوار است.
ارتباط دين و اعتقادات دينى با رشته علمى روانشناسى گريزناپذير است. در اين مقاله پارهاى از راههاى ارتباط اين دو مورد كاوش قرار مىگيرد. پس از آن به جستوجوى راههاى تعامل ميان اعتقاد دينى و استفاده از روانشناسى در حوزه عمل بالينى مىپردازيم. در دومين بخش اين مقاله، تحليل از سطح توصيف فراتر مىرود و به سطح تجويز مىرسد پيشنهادهايى در زمينه چگونگى ارتباط دين و روانشناسى و تأثير آن بر روانشناسى هم در عرصه علمى و هم در عرصه كاربردهاى حرفهاى ارائه مىشود.


Comment