Hazrate fatemeye zahra(س

[donsaeid]

عصمت فاطمه زهرا (س

مقام صديقه كبري فاطمه زهرا(س) مقام بسيار بزرگي است، ايشان بر گردن مسلمانان حق بزرگي دارند، ولي متأسفانه آنگونه كه مستحق است اين حق را ادا نكردهايم.


و ما كان المؤمنون لينفروا كافّة فلولا نفر من كلّ فرقة منهم طائفة ليتفقّهوا في الدّين ولينذروا قومهم إذا رجعوا إليهم لعلّهم يحذرون.1
نبايد مؤمنان همگي بيرون رفته و رسول را تنها بگذارند بلكه چرا از هر طائفهاي گروهي براي جنگ و گروهي نزد رسول براي آموختن علم مهيا نباشند؟ تا آن علمي كه آموختهاند به قوم خود بياموزند كه قومشان هم شايد خداترس شده و از نافرماني حذر كنند.

صاحب معالم(ره) فقه را اينگونه تعريف ميكند: «علم به احكام شرعي فرعي به وسيلة ادّلة تفصيلي آنها». اما اين تعريف، تعريف جامعي نيست، چرا كه قرآن و سنّت قطعي، فقه را در اين چارچوب منحصر نكردهاند، اين يك بحثي است بسيار مهم و جدي كه نياز به تحقيقات زيادي در مباحث اجتهاد و تقليد به شكلي ويژه دارد، و همچنين در مباحث ولايت فقيه، امر به معروف و نهي از منكر، وجوب تعليم جاهل و ارشاد او، حجيت خبر و حجيت فتوي.

امّا كلمة «لولا» در آيه، حرف تحضيض است؛ يعني تشويق به فقه و درك دين. تفقه در دين، فقط تفقه در احكام طهارت نيست، طهارت بخش كوچكي از دين است، برخي از يك شي، تمام آن شي نيست. فقهي كه هم اكنون معروف است به چهار قسمت تقسيم ميشود؛ ايقاعات، عقود، احكام و عبادات، هركدام از اينها قسمت كوچكي از فقه است، حوزة فقه بسيار وسيعتر از آنهاست. از ديدگاه امام صادق(ع) فقيه، فقط كسي كه علم اصول فقه و مباني اصول را از مباحث وضع الفاظ تا آخر مبحث تعادل و تراجيح ميخواند نيست، كسي كه علم فقه را از بحث طهارت تا احكام عاقله ميخواند نيست، خداوند متعال ميفرمايد: «ليتفقّهوا في الدين و لينذروا قومهم» يعني فقيه كسي است كه مردم را از تمام دين انذار ميكند، پس فقيه بايد تمام دين را درك كرده باشد. براي كساني مثل شما كه در اين راه قدم برداشته بايد اين جمله كاملاً واضح باشد، فقيهي كه بخشي از فقه را درك كند و به همان اكتفا كند همانند بنّايي است كه ساختمانش را نصف و نيمه رها كرده است. چنين فقيهي امكان ندارد مشكلات ديني مردم را حل كند.

مراد خداوند از «كساني كه در دين تفقه كنند»، فقيهاني است كه برگزيدة قومشان هستند، كساني كه صلاحيت تفقه در دين و انذار را داشته باشند تا اينكه بتوانند مشكلات ديني مردم را حل كنند.

در «ليتفقّهوا في الدين ...» مراد كدام دين است؟ همان ديني كه حضرت ابراهيم و يعقوب به آن سفارش كردند:
و وصّي بها إبراهيم بنيه و يعقوب يا بنيّ إنّ الله اصطفي لكم الدّين فلا تموتنّ إلاّ و أنتم مسلمون.2
ابراهيم و يعقوب به فرزندان خود راجع به تسليم بودن در فرمان خدا سفارش و توصيه نمودند. اي فرزندان! خدا شما را به آيين پاك برگزيد، پيوسته از آن پيروي كنيد و تا پاي جان سپردن الاّ تسليم رضاي خدا نباشيد.

و همان ديني كه خداوند تعالي ميفرمايد:
إنّ الدّين عند الله الاسلام و ما اختلف الّذين أوتوا الكتاب إلّامن بعد ماجاءهم العلم بغياً بينهم و من يكفر بآيات الله فإنّ الله سريع الحساب.3
همانا دين پسنديده نزد خدا آئين اسلام است و اهل كتاب در آن راه مخالفت نپيمودند مگر پس از آنكه به حقانيت آن آگاه شدند و اين خلاف را از راه رشك و حسد در ميان آوردند و هركس به آيات خداوند كافر شود بترسد كه محاسبه خدا زود خواهد بود.
پس منظور از تفقّه مطلوب، تفقه در اسلام است. كه لازمهاش وجود فقيهي مطلوب است كه در اين آيه كريمه به صفات آن اشاره شده است، آن فقيه همان اكسير اعظم است.

به عنوان مثال در احكام فقهي آمده است كه: «ملعون است كسي كه نمازش را به تأخير بياندازد تا اينكه ستارگان ظاهر شوند» و همچنين داريم كه «ملعون است كسي كه رياست را دوست داشته باشد». چرا اولين حديث را حكمي فقهي ميدانيم و دومين حديث را نه؟ از طرفي علاوه بر اينكه بحث ميكنيم كه معناي «لعن» چيست؟ آيا دلالت بر حرمت دارد يا كراهت؟ موضوع و محمولش چيست؟ بايد بحث كنيم كه چرا كسي كه رياست را دوست دارد لعن ميشود، دوست داشتن رياست به چه معناست، آيا لعن در اينجا لعن تمحيضي است يا تحريمي؟ اينها مسائل مهمي است كه الحمدلله شما در سطحي از علوم هستيد كه با آنها آشناييد.

يا اينكه مبحث وجوب «تولّي» و «تبّري». كه در آنجا از اين بحث ميشود كه آيا بر ما واجب است تا از هركسي كه ولي خدا و حجّت خدا را به غضب در ميآورد برائت جوييم، آيا اين فقه است يا نه؟ آيا برائت واجب است يا نه؟ اگر واجب است كدام موضوع است و كدام محمول؟ نسبت بين اين دو فرض چيست؟ يا اينكه آيا واجب است كه تبّري و تولّي در هر سطحي مساوي با هم باشند. تا زماني كه اين مسائل در دين وجود دارد ناچاريم كه در آنها تفقه كنيم، و با اين تفقه است كه مشمول اين بخش از آيه ميشويم كه «ليتفقهوا في الدين» و پس از تفقه، انذار مردم و «لينذروا قومهم».
مقام صديقه كبري فاطمه زهرا(س) مقام بسيار بزرگي است، ايشان بر گردن مسلمانان حق بزرگي دارند، ولي متأسفانه آنگونه كه مستحق است اين حق را ادا نكردهايم، از آن ميترسم كه محكمهاي در دنيا كه قاضي آن حضرت صاحب الزمان، ارواحنا له الفداء، و يا در آخرت كه قاضي آن خداوند تبارك و تعالي باشد تشكيل شود و ما را مورد سؤال قرار دهند كه آيا براي اداي حقتان نسبت به حضرت فاطمه زهرا(س) كاري انجام دادهايد؟ حتي به مقدار اعتراف يك فقيه سني؟ ميترسم كه آن زمان جوابي نداشته باشيم.

بايد آنچه را كه صحيح بخاري دربارة حقوق حضرت فاطمه(س) آورده است را ببينيم و لو غير عامدانه؟ متعصبترين و نقادترين فقهاي اهل سنّت، بخاري را صحيح و معتبر ميدانند، در اين كتاب از ابي وليد از ابن عيينه، از عمرو بن دينار، از ابن ابي مليكه از موربن مخرمه روايت شده است كه رسول الله(ص) فرمود:
فاطمة بضعة منّي، من اغضبها فقد أغضبني
فاطمه(س) پارة تن من است، هر آنكس او را غضبناك كند مرا خشمگين كرده است.

ميخواهيم در مورد اين حديث بحث و بررسي كنيم، حديثي كه يك فقيه سني آنرا روايت ميكند و در ميان فقهاي اهل سنّت، سند اين حديث صحيح و از درجة بالايي برخوردار است، چرا كه بخاري ـ كسي كه در صحت احاديث بسيار محتاط است ـ آن را از امام جعفر صادق(ع) نقل كرده است و از طرفي ذهبي ـ كه از نقادترين افراد نسبت به احاديث است ـ اين حديث را صحيح و معتبر دانسته و آن را به گونهاي ديگر روايت ميكند:
إنّ الرّب يرضي لرضا فاطمة و يغضب لغضب فاطمة.4
همان خداوند با خوشنودي فاطمه خشنود و با ناراحتي فاطمه ناراحت ميشود.

پس در نزد آنها اين حديث از لحاظ سند در حد قطعي الصدور از پيامبر اكرم(ص) نقل شده است. ما حديث بخاري را مفّسر و مؤيدي برحديث ذهبي ميدانيم. حال ميگوييم اين حديث بر چه چيزي دلالت ميكند؟ خشنودي و غضب در انواع مردم از كجا ناشي ميشود؟ حيات نباتات به دو عامل بستگي دارد؛ عامل اول قوت جذب و عامل دوم قوت دفع است، اين دو قوت در حيات حيوان به صورت دو قوة خشنودي و خشم ظاهر ميشود، كه هر دو ناشي از طبع و غريزهاند، امّا در حيات انساني چه؟ معناي حيات انساني آن است كه هريك از ما به درجة انسانيتي برسد كه ركن و پشتيبان وجودش، عقلش باشد، «دعامة الإنسان عقله»5 اينجاست كه عقل منشأ تمام خشنوديها و خشمها در وجود انسان ميگردد، امّا قبل از آن، منشأ آن دو طبع و غريزه بود.

آيا من به مرحلة انسانيتي كه منشأ خشنودي و خشمش، عقل است رسيدهام؟ ميگويم: هرگز، اصلاً، هر عاقلي در اولين درجات تعقلش بايد بداند كه به درجة انسانف عاقل نرسيده است، اين اعتراف خيلي مهم است.

آيا ما تاكنون نفهميدهايم كه محك انسانيتمان و ميزان آن چيست و به چه مقدار است؟ خوشحالي و خشم ما به خاطر حاجات بدني ما است، هركدام از ما در وجود خود بنگرد، هنگامي كه شخصي كه به او اطمينان و اعتقاد دارد او را ترك كند، آيا ناراحت ميشود يا نه؟ اين ناراحتي خود يك گناه است، به درجة انسانيت نرسيده است، هيچكدام از ما به درجة انسانيت نرسيده است مگر اينكه منشأ خشم و خشنودي او عقلاني باشد نه غريزي.
پس هرگاه در زندگيمان، منشأ خشنودي و خشممان را، حتي براي يك بار از عقل ديديم، آن موقع است كه براي يك بار انسان شدهايم، امّا اگر خشنودي و غضبمان ناشي از بطن و فرج بود مطمئناً از حيوانات خواهيم بود ولي در شكل انسان.

امّا انسان عقلاني كسي است كه براي هميشه با خشنودي عقل، خشنود ميشود و با خشم عقل، خشمگين ميگردد. پس اگر كسي را در روي كرة زمين پيدا كرديد كه به اين درجه از شخصيت رسيده بود مرا خبر كنيد تا پيش او بروم و نه تنها دستش را ببوسم، بلكه گرد وغبار گامهايش را نيز ببوسم.

بالاتر از اين مرتبه مقامي است كه ممكن است انسان به آنجا برسد، و آن زماني است كه ارادة انسان، در ارادة خداوند تبارك و تعالي فاني گردد، ديگر او ارادهاي ندارد و ارادة او عين ارادة خداست. و اين همان درجهاي است كه تمام كارهايش «يرضي لرضا الله و يغضب لغضب ربّه» ميشود. يعني اگر فرزندش را كشتند، خشم او به خاطرخشم پروردگار است نه خشم نفسش و اگر فرزندش را زنده كردند بهخاطر رضاي خداوند خشنود ميگردد، نه رضاي نفسش، تصور اين درجه بسيار مشكل است چه رسد به تحقق اين امر!

اين همان مقام عصمت خاتمالانبياء(ص) است. عصمت آن مخلوقي كه نظيرش در ميان تمام مخلوقات وجود ندارد، كسي كه حب و بغضش در حب و بغض خداوند فاني شده است. چيزي را دوست نميدارد مگر اينكه خداوند آن را دوست بدارد و از چيزي خشمگين نميشود مگر اينكه خداوند را از آن چيز خشمگين ببيند

[donsaeid]

و اين همان بشري است كه به مقام «و ماينطق عن الهوي إن هو إلاّ وحي يوحي»6 رسيده است. و اين همان درجهاي است كه از آن به عصمت خاتميه تعبير ميشود، عصمتي كه غير از عصمت ابراهيميه است، عصمت ابراهيميه نيز با عصمت يونسيه متفاوت است.
عصمت حضرت يونس(ع) هم عصمت است اما:

وذا النّون إذ ذهب مغاضباً فظنّ أن لن نقدر عليه فنادي في الظّلمات أن لا إله إلا أنت سبحانك إنّي كنت من الظّالمين.7
و ياد آر حال يونس را هنگاميكه از ميان قوم خود غضبناك بيرون رفت و چنين پنداشت كه ما هرگز او را در مضيقه و سختي نميافكنيم آنگاه در آن ظلمتها فرياد كرد كه الهي، خدايي به جز ذات يكتاي تو نيست تو از شرك و شريك پاك و منزهي و من از ستمكارانم.

او پيامبر خدا و معصوم است . اما خودش را محتاج ميبيند كه به مقامي بالاتر برسد «سبحانك إنّي كنت من الظّالمين». كه آن حضرت، قبل از آنكه وارد شكم ماهي شود به آن مقام نرسيده بود.
همچنين يوسف(ع) نيز پيامبر خدا و معصوم است. و برهاني كه خداوند به او نشان داد، همان عصمتش بود:
و لقد همّت به وهمّ بها لولا أن رأي برهان ربّه كذلك لنصرف عنه السّوء و الفحشاء إنّه من عبادنا المخلصين.8
آن زن باز اصرار كرد و اگر لطف خاص خدا وبرهان روشن حق نگهبان يوسف نبود او هم به ميل طبيعي اهتمام ميكرد اينچنين عمل زشت و فحشا را از او دور كرديم كه همانا او از بندگان معصوم ماست.
اما ايشان در يك درجه عصمت داشتند كه:
و قال للّذي ظنّ أنّه ناج منهما اذكرني عند ربّك فأنساه الشّيطان ذكر ربّه فلبث في السّجن بضع سنين.9
آنگاه يوسف از رفيقي كه او را اهل نجات يافت درخواست كرد كه مرا نزد پادشاه ياد كن در آن حال شيطان ياد خدا را از نظرش ببرد بدين سبب در زندان چند سال محبوس ماند.

اما تسليم مطلق نسبت به حب و بغض، خشنودي و غضب خداوند، مقامي خاص است كه اين مقام مخصوص برترين مخلوقات و خاتم پيامبران و آقاي رسولان است، اين مقامي است كه ميتوان گفت: اوست كه از خشنودي خدا خشنود و از غضب خدا خشمگين ميشود، و از طرفي ديگر خداوند تبارك و تعالي نيز از خشنودي او خشنود و از غضب او خشمگين ميشود.
آيا بخاري و ذهبي فهميدهاند كه چه چيزي را روايت كردهاند:
إنّ الرّب يرضي لرضا فاطمة و يغضب لغضب فاطمة.
و آيا فهميدهاند كه اگر پيامبر اكرم(ص) فرمودند: «همانا فاطمه(س) با خشنودي خدا خشنود و با غضب خدا غضبناك ميشود».

اين كلام دال بر اين مطلب است كه منشأ خشنودي و خشم حضرت فاطمه(س) نفس ايشان نيست بلكه منشأ آن خداوند تبارك و تعالي است. معناي اين همان درجه عصمت كبري است كه رسول الله(ص) دارد. بالاتر از آن، كلام پيامبر اكرم(ص) است كه ميفرمايند:
إنّ الرّب يرضي لرضا فاطمه و يغضب لغضب فاطمة.
همانا خداوند از خشنودي فاطمه(س) خشنود و از غضب او غضبناك ميشود.

اين به چه معناست كه به درجهاي برسد كه «لام» خشنودي از طرف فاطمه(س) باشد (يعني خداوند از خشنودي فاطمه(س) خشنود شود و اين مقام بالاتر است از اينكه فاطمه(س) از خشنودي خدا خشنود گردد.)
اينجاست كه معناي اين سؤال فهميده ميشود كه فاطمه(س) را چه كسي ميشناسد، اين فاطمه(س) چه كسي است؟ و در جواب ميگوييم: امام جعفر صادق(ع) كسي است كه ميداند فاطمه كيست، ايشان ميفرمايند:
إنّما سمّيت فاطمة فاطمة لإنّ النّاس فطموا عن معرفتها.10
همانا فاطمه، فاطمه ناميده شد، چرا كه مردم از شناخت ايشان ناتوانند.

پس با دليل ثابت كرديم كه از معرفت و درك مقام حضرت فاطمه(س) عاجز هستيم، ما از معرفت آن درجة بالايي كه خداوند متعال رضايش را در رضايت او و غضبش را در غضب او گذارده است عاجز هستيم، عاجز هستيم از معرفت اين مخلوق رباني و حوراي انساني، او كيست؟...
اميرمؤمنان حضرت علي(ع) در شب دفن پيكر مبارك حضرت فاطمه(س) ميفرمايند:
أمّا حزني فسرمد و أمّا ليلي فمسهّد11
حزن و اندوهم هميشگي شد و خواب بر من حرام گشت.

بهتر است بدانيم كسي كه اين جمله را بيان ميكند دنيا و آخرت را شناخته و هر دو آنها را زير پايش گذاشته است! چرا كه اوست كه فاطمه(س) را ميشناسد. ملاحظه كنيد هنگامي كه برجنازة حضرت نماز ميخواند چه ميفرمايد. آنچه براي او در كنار پيكر همسرش اتفاق افتاد، هيچ كجا رخ نداده است، نميتوانيم بيشتر از اين بگوييم. از مصباح الأنوار در بحارالانوار حديثي از ابي عبدالله الحسين(ع) نقل شده است. كه حضرت فرمودند:
إنّ أميرالمؤمنين(ع) غسل فاطمة(س) ثلاثاً و خمساً، و جعل في الغسلة الخامسة الآخرة شيئاً من الكافور، و أشعرها مئزراً سابغا دون الكفن، و كان هو الذي يلي ذلك منها، و هو يقول: أللّهمّ إنّها أمتك، و بنت رسولك، وصفيّك و خيرتك من خلقك، أللهّمّ لقنها حجتّها، و أعظم برهانها، و أعل درجتها، و اجمع بينها و بين أبيها محمد(ص). فلمّا جنّ الليل غسّلها عليّ، ووضعها علي السرير، و قال للحسن: أدع لي أباذر فدعاه، فحملا إلي المصلّي، فصلّي عليها ثم صلّي ركعتين، و رفع يديه إلي السماء فنادي: هذه بنت نبيك فاطمة ، أخرجتها من الظّلمات إلي النور، فأضاءت الارض ميلا في ميل!12
اميرالمؤمنين(ع)، فاطمه(س) را سه بار و پنج بار غسل دادند، در آخر غسل پنجم مقداري از كافور استفاده كردند و مئزري بر بدن آن حضرت پوشاندند و سپس فرمودند: خدايا، فاطمه از آنف تو و دختر رسول توست، صفي و برگزيدة خلق توست، حجتش را به او نشان ده و مقام او را عالي گردان و بين او و پدرش جمع كن... و آن هنگام كه شب شد، علي(ع) او را غسل داد و بر تختي خوابانيد و رو به حسن كرد و گفت: اباذر را بياور، و او آمد. حضرت فاطمه(س) را به سوي محراب حمل كرد و دوباره دو ركعت نماز به جا آورد، سپس دستانش را به سوي آسمان بلند كرد و فرمود: اين دختر پيامبرت فاطمه است، او را از ظلمات خارج و به سوي نور هدايت فرما. در آن هنگام منطقهاي از زمين نوراني شد.

جملة آخر حضرت به چه معناست؟ ملاحظه بفرماييد، اين جمله مجمل بيان شد، ممكن نيست جز براي غيرخدا اين جمله گفته شود، ميفرمايد: خداوندا! فاطمه(س) را از اين دنياي تاريكيها گرفتي و به سوي نور، نور آسمانها و زمين فرستادي.
ملاحظه بفرماييد كه خداوند متعال دعاي اميرالمؤمنين را اجابت فرمود. مثل اينكه خداوند به حضرت فرمود: بله، همانگونه كه روح او را از نور پروردگارش خلق كردم او را به سوي نور فرستادم. و هنوز سخنان حضرت امير(ع) تمام نشده بود كه خداوند او را تصديق نمود و نقطة نوري از بدن طاهر حضرت فاطمه(س) قسمتي از زمين را نوراني كرد.
اين چه معنايي ميدهد؟ به اين معناست كه «إنّالله و إنّا إليه راجعون» براي همه است، ولي فاطمه(س) به نور خدا پيوست، نوري كه از آن خلق شده بود.

اين مقام فاطمه است... روحش به نور خداوندي پيوست و اينگونه آن جهان از بدن طاهري كه از عالم ظلماني به عالم روحاني شتافت استقبال نمود.
اين فاطمه است كه به آن مقام رسيد. كه «إنّ الربّ ليغضب لغضب فاطمة و يرضي لرضاها.» بهتر است كه در اينجا به مناسبت اشارهاي كنيم به آنچه كه بخاري در روايت صحيحهاي از عايشه آورده است كه او گفت:
فاطمه(س) دختر رسول الله غضبناك شد و [يكي از صحابه] روي برگرداند، بعد از آن طولي نكشيد كه درگذشت.13
و از ديگري روايت كرده است كه:
حضرت فاطمه(س) به علي(ع) وصيت كرده بود كه او را مخفيانه دفن كند و آنها را از محل دفن او آگاه نسازد.

از اين اعترافات ميشود به نتيجهاي رسيد كه دو مقدمه دارد. مقدمة اول همان است كه اهل سنت ميگويند كه إنّ الله ليغضب لغضبها و همچنين ميگويند كه فاطمه(س) از آن صحابه غضبناك شد و از او روي برگرداند و در حالي كه از او غضبناك بود درگذشت پس غضب خدا بر او حلال گشت و مقدمة دوم اين است كه خداوند ميفرمايد:
و من يحلل عليه غضبي فقد هوي.14
و هركس مستوجب خشم من گرديد همانا خوار و هلاك خواهد شد.

[donsaeid]

تدفين حضرت زهرا (س

دانشمندان و تذكره نويسان شيعه متفقند كه نعش دختر پيغمبر را شبانه بخاك سپردند. ابن سعد نيز در روايتهاى خود كه از طريق ابن شهاب،عروه،عايشه،زهرى و ديگران است گويد فاطمه (ع) را شبانه دفن كردند و على (ع) او را بخاك سپرد .


«الذين اذا اصابتهم مصيبة قالوا انا لله و انا اليه راجعون» (1) . (البقره:56)

دانشمندان و تذكره نويسان شيعه متفقند كه نعش دختر پيغمبر را شبانه بخاك سپردند. ابن سعد نيز در روايتهاى خود كه از طريق ابن شهاب،عروه،عايشه،زهرى و ديگران است گويد فاطمه (ع) را شبانه دفن كردند و على (ع) او را بخاك سپرد (2) .

بلاذرى نيز در دو روايتخود همين را نوشته است (3) بخارى نيز چنين نويسد:
«شوى او شبانه او را بخاك سپرد و رخصت نداد تا ابو بكر بر جنازه او حاضر شود» (4) .
كلينى كه از بزرگان علما و محدثان شيعى است و در آغاز قرن چهارم هجرى در گذشته و كتاب خود را در نيمه دوم قرن سوم نوشته و نوشته او از ديرينهترين سندهاى شيعه بشمار مىرود،چنين نوشته است:
چون فاطمه (ع) در گذشت.امير المؤمنين او را پنهان بخاك سپرد و آثار قبر او را از ميان برد. سپس رو به مزار پيغمبر كرد و گفت:

-اى پيغمبر خدا از من و از دخترت كه بدين تو آمده و در كنار تو زير خاك خفته است،بر تو درود باد!

خدا چنين خواست كه او زودتر از ديگران بتو به پيوندد.پس از او شكيبائى من بپايان رسيده و خويشتن دارى من از دست رفته.اما آنچنان كه در جدائى تو صبر را پيشه كردم،در مرگ دخترت نيز جز صبر چاره ندارم كه شكيبائى بر مصيبتسنت است.اى پيغمبر خدا!تو بر روى سينه من جان دادى!ترا بدستخود در دل خاك سپردم!قرآن خبر داده است كه پايان زندگى همه بازگشتبسوى خداست.

اكنون امانتبه صاحبش رسيد،زهرا از دست من رفت و نزد تو آرميد.

اى پيغمبر خدا پس از او آسمان و زمين زشت مىنمايد،و هيچگاه اندوه دلم نمىگشايد (5) .

چشمانم بىخواب،و دل از سوز غم كباب است،تا خدا مرا در جوار تو ساكن گرداند.

مرگ زهرا ضربتى بود كه دل را خسته و غصهام را پيوسته گردانيد.و چه زود جمع ما را به پريشانى كشانيد.شكايتخود را بخدا مىبرم و دخترت را به تو مىسپارم!خواهد گفت كه امتت پس از تو با وى چه ستمها كردند.آنچه خواهى از او بجو و هر چه خواهى بدو بگو!تا سر دل بر تو گشايد،و خونى كه خورده استبيرون آيد و خدا كه بهترين داور است ميان او و ستمكاران داورى نمايد (6) .

سلامى كه بتو مىدهم بدرود است نه از ملالت،و از روى شوق است،نه كسالت.اگر مىروم نه ملول و خسته جانم و اگر مىمانم نه بوعده خدا بد گمانم.و چون شكيبايان را وعده داده است در انتظار پاداش او مىمانم كه هر چه هست از اوست و شكيبائى نيكوست.

اگر بيم چيرگى ستمكاران نبود براى هميشه در كنار قبرت مىماندم و در اين مصيبتبزرگ، چون فرزند مرده جوى اشك از ديدگانم مىراندم.

خدا گواهست كه دخترت پنهانى بخاك مىرود.هنوز روزى چند از مرگ تو نگذشته،و نام تو از زبانها نرفته،حق او را بردند و ميراث او را خوردند.درد دل را با تو در ميان مىگذارم و دل را به ياد تو خوش مىدارم كه درود خدا بر تو باد و سلام و رضوان خدا بر فاطمه (7) .

در مقابل اين شهرت،ابن سعد روايت ديگرى دارد كه ابو بكر بر دختر پيغمبر نماز خواند و بر او چهار تكبير گفت ( .پيداست كه اين روايت و يك دو حديث ديگر،در مقابل آن شهرت ارزشى ندارد،و دور نيست كه آنرا براى مصلحت وقتساخته باشند. فقدان دختر پيغمبر على (ع) را سخت آزرده ساخت.نمونه اين آزردگى را از سخنانى كه بر كنار قبر او خطاب به پيغمبر (ص) گفت ديديم.در سندهاى ديرين،دو بيت زير را نيز بدو نسبت دادهاند كه نشان دهنده سوز درونى اوست.اما شمار اين بيتها در ماخذهاى بعدى بيشتر است چنانكه در ديوان منسوب به آنحضرت نوزده بيت است (9) .

زبير بن بكار در كتاب خود الاخبار الموفقيات كه آنرا در نيمه دوم قرن سوم نوشته و از مصادر قديمى بشمار مىرود چنين نويسد:

مداينى گويد چون امير المؤمنين على بن ابى طالب رضى الله عنه از دفن فاطمه راغتيافتبر سر قبر او ايستاد و اين دو بيت را انشاء كرد:

لكل اجتماع من خليلين فرقة و كل الذى دون الممات قليل (10) و ان افتقادى واحدا بعد واحد دليل على ان لا يدوم خليل (11)

اين دو بيت در بعض مصادر بدين صورت ضبط شده:

لكل اجتماع من خليلين فرقة و كل الذى دون الفراق قليل و ان افتقادى فاطما بعد احمد دليل على ان لا يدوم خليل (12)

مصحح فاضل چاپ اخير بحار الانوار (طهران) در ذيل صفحه صد و هشتاد و هفت مجلد چهل و سوم عبارتى را دارد كه ترجمه آن اينست:

در بعض نسخهها«و ان افتقادى واحدا بعد واحد»آمده و اين درست است چه على عليه السلام بدين دو بيت تمثل جسته نه آنرا انشاء كرده است.

ليكن عبارت زبير بن بكار چنين است:«و انشا يقول»بعلاوه اين دو بيت چنانكه نوشته شد در ديوان منسوب بآن حضرت ضبط شده است.

مجلسى نويسد:روايتشده است كه هاتفى شعر او را پاسخ داد.سپس چهار بيت را نوشته است

[donsaeid]

سيماى فاطمه(س) در روز قيامت

چهره مقدس و ملكوتى فاطمه زهرا(س) در تاريخ اسلام آنقدر تابناك و روشن است كه چندان به تحقيق و بررسى نياز ندارد; اما با توجه به ايام شهادت آن بزرگوار شايسته است اندكى درباره فضايل حضرتش گفتوگوكنيم. براين اساس، به سراغ روايات نورانى معصومان عليهم السلام مىرويم تا بامقام و جايگاه آن حضرت در قيامت آشنا شويم.

چهره مقدس و ملكوتى فاطمه زهرا(س) در تاريخ اسلام آنقدر تابناك و روشن است كه چندان به تحقيق و بررسى نياز ندارد; اما با توجه به ايام شهادت آن بزرگوار شايسته است اندكى درباره فضايل حضرتش گفتوگوكنيم. براين اساس، به سراغ روايات نورانى معصومان عليهم السلام مىرويم تا بامقام و جايگاه آن حضرت در قيامت آشنا شويم.

كيفيتبرانگيخته شدن

برانگيخته شدن و رستاخيز از لحظات بسيار سخت و وحشتناك آينده بشر است; زمانى كه معصومان عليهم السلام همواره بدان مىانديشند و گاه از خوف آن بيهوش مىشدند. فاطمه(س) نيز چنين بود و بيشتر بدين زمان مىانديشيد. فكر زنده شدن، عريان بودن انسانها در قيامت، عرضه شدن به محضر عدل الهى و... او را در اندوه فرو مىبرد. اميرمؤمنان على(ع) مىفرمايد:
«روزى پيامبرخدا(ص) بر فاطمه(س) وارد شد و او را اندوهناك يافت. فرمود: دخترم! چرا اندوهگينى؟
فاطمه پاسخ داد: پدرجان! ياد قيامت و برهنه محشور شدن مردم در آن روز رنجم مىدهد.

پيامبر فرمود: آرى دخترم! آن روز، روز بزرگى است; اما جبرئيل از سوى خداوند برايم خبر آورد من اولين كسى هستم كه برانگيخته مىشوم; سپس ابراهيم و آنگاه همسرت علىبن ابىطالب(ع). پس از آن، خداوند جبرئيل را همراه هفتاد هزار فرشته به سوى تو مىفرستد. وى هفت گنبد از نور بر فراز آرامگاهتبرقرار مىسازد. آنگاه اسرافيل لباسهاى بهشتى برايت مىآورد و تو آنها را مىپوشى. فرشته ديگرى به نام زوقائيل مركبى از نور برايت مىآورد كه مهارش از مرواريد درخشان و جهازش از طلاست. تو بر آن مركب سوار مىشوى و زوقائيل آن را هدايت مىكند. در اين حال هفتاد هزار فرشته با پرچمهاى تسبيح پيشاپيش تو راه مىسپارند. اندكى كه رفتى، هفتاد هزار حورالعين در حالى كه شادمانند و ديدارت را به يكديگر بشارت مىدهند، به استقبالت مىشتابند. به دست هريك از حوريان منقلى از نور است كه بوى عود از آن بر مىخيزد... آنها در طرف راستت قرار گرفته، همراهتحركت مىكنند. هنگامى كه به همان اندازه از آرامگاهت دور شدى، مريم دختر عمران همراه هفتاد هزار حورالعين به استقبال مىآيد و برتو سلام مىگويد. آنها سمت چپت قرار مىگيرند و همراهتحركت مىكنند. آنگاه مادرت خديجه، اولين زنى كه به خدا و رسول او ايمان آورد، همراه هفتاد هزار فرشته كه پرچمهاى تكبير در دست دارند، به استقبالت مىآيند. وقتى به جمع انسانها نزديك شدى، حواء با هفتاد هزار حورالعين به همراه آسيه دختر مزاحم نزدت مىآيد و با تو رهسپار مىشود.

حضور فاطمه در ميان مردم
فاطمه جان، هنگامىكه به وسط جمعيتحاضر در قيامت مىرسى، كسى از زير عرش پروردگار به گونهاى كه تمام مردم صدايش را بشنوند، فرياد مىزند: چشمها را فرو پوشانيد و نظرها را پايين افكنيد تا صديقه فاطمه، دخت پيامبر(ص) و همراهانش عبور كنند.

پس در آن هنگام هيچ كس جز ابراهيم خليلالرحمان و علىبن ابىطالب(ع) و... به تو نگاه نمىكنند. (1)

جابربن عبدالله انصارى نيز در حديثى از پيامبرخدا(ص) اين حضور را چنين توصيف مىكند:

روز قيامت دخترم فاطمه بر مركبى از مركبهاى بهشت وارد عرصه محشر مىشود. مهار آن مركب از مرواريد درخشان، چهار پايش از زمرد سبز، دنبالهاش از مشك بهشتى و چشمانش از ياقوت سرخ است و بر آن گنبدى از نور قرار دارد كه بيرون آن از درونش و درون آن از بيرونش نمايان است. فضاى داخل آن گنبد انوار عفو الهى و خارج آن پرتو رحمتخدايى است. بر فرازش تاجى از نور ديده مىشود كه هفتاد پايه از در و ياقوت دارد كه همانند ستارگان درخشان نور مىافشانند.

در هريك از دو سمت راست و چپ آن مركب هفتاد هزار فرشته به چشم مىخورد.

جبرئيل مهار آن را در دست دارد و با صداى بلند ندا مىكند: نگاه خود فراسوى خويش گيريد و نظرها پايين افكنيد. اين فاطمه دختر محمد است كه عبور مىكند.

در اين هنگام، حتى پيامبران و انبيا و صديقين و شهدا همگى از ادب ديده فرو مىگيرند تا فاطمه(س) عبور مىكند و در مقابل عرش پروردگارش قرار مىگيرد. (2)

منبرى از نور براى فاطمه(س)
در ادامه گفتگوى پيامبر با دختر گرامىاش درباره چگونگى حضور وى در عرصه قيامت، چنين مىخوانيم: سپس منبرى از نور برايتبرقرار مىسازند كه هفت پله دارد و بين هر پلهاى تا پله ديگر صفهايى از فرشتگان قرار گرفتهاند كه در دستشان پرچمهاى نور است. همچنين در طرف چپ و راست منبر حورالعين صف مىكشند... آنگاه كه بر بالاى منبرقرار مىگيرى، جبرئيل مىآيد و مىگويد: اى فاطمه! آنچه مايلى از خدا بخواه... (3)

شكايت در دادگاه عدل الهى
اولين در خواست فاطمه در روز قيامت، پس از عبور از برابر خلق، شكايت از ستمگران است.

جابرابن عبدالله انصارى از پيامبر(ص) چنين نقل مىكند: هنگامىكه فاطمه در مقابل عرش پروردگار قرار مىگيرد، خود را از مركب به زير انداخته، اظهار مىدارد: الهى و سيدى، ميان من و كسى كه مرا آزرده و بر من ستم روا داشته، داورى كن. خدايا! بين من و قاتل فرزندم، حكم كن... (4)

براساس روايتى ديگر، پيامبر اكرم(ص) فرمود: دخترم فاطمه در حالى كه پيراهنهاى خونين در دست دارد، وارد محشر مىشود; پايهاى از پايههاى عرش را در دست مىگيرد و مىگويد:

«يا عدل يا جبار احكم بينى و بين قاتل ولدى»

اى خداى عادل و غالب، بين من و قاتل فرزندم داورى كن.

قال:«فيحكم لابنتي و رب الكعبة»

به خداى كعبه سوگند، به شكايت دخترم رسيدگى مىشود و حكم الهى صادر مىگردد. (5)

ديدار حسن و حسين عليهما السلام

دومين خواسته فاطمه در روز قيامت از خداوند چنين است: خدايا! حسن و حسين را به من بنمايان.

در اين لحظه، امام حسن و امام حسين عليهما السلام به سوى فاطمه مىروند، در حالىكه از رگهاى بريده حسين خون فوران مىكند. (6)

پيامبر خدا(ص) مىفرمايد: هنگامىكه به فاطمه گفته مىشود وارد بهشتشو، مىگويد: هرگز وارد نمىشوم تا بدانم پس از من با فرزندانم چه كردند؟

به وى گفته مىشود: به وسط قيامت نگاه كن.

پس بدان سمت مىنگرد و فرزندش حسين را مىبيند كه ايستاده و سر در بدن ندارد. دخت پيامبر(ص) ناله و فرياد سر مىدهد. فرشتگان نيز (باديدن اين منظره) ناله و فرياد بر مىآورند. (7)

امام صادق(ع) مىفرمايد: حسين بن على(ع) در حالى كه سر مقدسش را در دست دارد، مىآيد. فاطمه با ديدن اين منظره نالهاى جانسوز سر مىدهد. در اين لحظه، هيچ فرشته مقرب و پيامبر مرسل و بنده مؤمنى نيست مگر آنكه به حال او مىگريد. (

در اين موقعيت، خداوند به خشم آمده، به آتشى به نام «هبهب» كه هزار سال در آن دميده شده تا سياه گشته و هيچ آسودگى در آن راه نمىيابد و هيچ اندوهى از آنجا بيرون نمىرود، دستور مىدهد كشندگان حسين بنعلى را برگير و جمع كن... آتش به فرمان پروردگار عمل كرده، همه آنها را بر مىچيند... (9)

شفاعتبراى دوستان اهلبيت عليهم السلام

سومين درخواست فاطمه در روز قيامت از پروردگار، شفاعت از دوستان و پيروان اهلبيت عليهم السلام است كه مورد قبول حق قرار مىگيرد و دوستان و پيروانش را مورد شفاعت قرار مىدهد.

امام باقر(ع) مىفرمايد: هنگامىكه فاطمه به در بهشت مىرسد، به پشتسرش مىنگرد. ندا مىرسد: اى دختر حبيب! اينك كه دستور دادهام به بهشتبروى، نگران چه هستى؟

فاطمه(س) جواب مىدهد: اى پروردگار! دوست دارم در چنين روزى با پذيرش شفاعتم، مقام و منزلتم معلوم شود.

ندا مىرسد: اى دختر حبيبم! برگرد و در مردم بنگر و هر كه در قلبش دوستى تو يا يكى از فرزندانت نهفته است داخل بهشت گردان. (10)

امام باقر(ع) در روايتى ديگر مىفرمايد: در روز قيامتبر پيشانى هر فردى، مؤمن يا كافر نوشته شده است. پس به يكى از محبان اهلبيت عليهم السلام كه گناهانش زياد است دستور داده مىشود به جهنم برده شود. در آن هنگام، فاطمه(س) ميان دو چشمش را مىخواند كه نوشته شده است: دوستدار اهلبيت. پس به خدا عرضه مىدارد:

الهى و سيدى! تو مرا فاطمه ناميدى و دوستان و فرزندانم را به وسيله من از آتش دور ساختى و وعده تو حق است و هرگز وعدهات را زير پا نمىنهى.

ندا مىرسد: فاطمه! راست گفتى; من تو را فاطمه ناميدم و به وسيله تو، دوستان و پيروانت و دوستان فرزندانت و پيروانشان را از آتش دور گردانيدم. وعده من حق است و هرگز تخلف نمىكنم.

اينكه مىبينى دستور دادم بندهام را به دوزخ برند، بدين جهتبود كه دربارهاش شفاعت كنى و شفاعتت را بپذيرم تا فرشتگان، پيامبران، رسولان و همه مردم از منزلت و مقامت آگاهى يابند. حال بنگر، دست هركه بر پيشانىاش «مؤمن» نوشته شده، بگير و به بهشتببر. (11)

[donsaeid]

شفاعت دوستان فاطمه از ديگران

عظمت و مقام حضرت فاطمه در روز قيامت چنان است كه خداوند به خاطر فاطمه به دوستان آن حضرت نيز مقام شفاعت مىدهد. امام باقر(ع) به جابر فرمود: جابر! به خدا سوگند، فاطمه(س) با شفاعتخود در آن روز شيعيان و دوستانش را از ميان اهل محشر جدا مىسازد. چنانكه كبوتر دانه خوب را از دانه بد جدا مىكند.



هنگامىكه شيعيان فاطمه همراه وى به در بهشت مىرسند، خداوند در دلشان مىافكند كه به پشتسر بنگرند. وقتى چنين كنند، ندا مىرسد: دوستان من!



اكنون كه شفاعت فاطمه را در حق شما پذيرفتم، نگران چه هستيد؟



آنان عرضه مىدارند: پروردگارا! ما نيز دوست داريم در چنين روزى مقام و منزلت ما براى ديگران آشكار شود.



ندا مىرسد: دوستانم! بر گرديد و بنگريد و هر كه به خاطر دوستى فاطمه شما را دوست داشت و نيز هر كه به خاطر محبت فاطمه به شما غذا، لباس يا آب داده و يا غيبتى را از شما دور گردانيده همراه خود وارد بهشت كنيد.

به سوى بهشت
فاطمه(س)، پس از شفاعت از دوستان خود و فرزندانش و رسيدگى به شكايتش در دادگاه عدل الهى به فرمان خدا، با جلال و شكوه خاصى وارد بهشت مىشود. پيامبراكرم(ص) مىفرمايد: روز قيامت دخترم فاطمه در حالى كه لباسهاى اهدايى خداوند را كه با آب حيات آميخته شده، پوشيده، محشور مىشود و همه مردم از مشاهده اين كرامت تعجب مىكنند. آنگاه لباسى از لباسهاى بهشتبر وى پوشانده مىشود. بر هزار حله بهشتى براى او با خط سبز چنين نوشته شده است: دختر پيامبر را به بهترين شكل ممكن و كاملترين هيبت و تمامترين كرامت و بيشترين بهره وارد هشتسازيد. پس، فاطمه(س) را به فرمان پروردگار در كمال عظمت و شكوه، در حالىكه پيرامونش هفتاد هزار كنيز قرار گرفته، به بهشت مىبرند. (13)

استقبال حوريان بهشتى
رسول خدا(ص) به فاطمه(س) فرمود: هنگامىكه به در بهشت مىرسى، دوازده هزار حوريه، كه تاكنون به ملاقات كسى نرفته و نخواهند رفت در حالىكه مشعلهاى نورانى به دست دارند و بر شترانى از نور كه جهازهايشان از طلاى زرد و ياقوت سرخ و مهارهايشان از لؤلؤ و مرواريد درخشان استسوارند، به استقبالت مىشتابند. پس وقتى داخل بهشتشدى، بهشتيان به يكديگر ورودت را بشارت خواهند داد و براى شيعيانتسفرههايى از گوهر، (14) كه بر پايههايى از نور برقرار ساختهاند، آماده مىسازند و در حالى كه هنوز ساير مردم گرفتار حسابرسىاند، آنان از غذاهاى بهشتى مىخورند. (15)

اولين سخن فاطمه در بهشت
سلمان فارسى از پيامبر اسلام(ص) چنين روايت كرده است: هنگامىكه فاطمه داخل بهشت مىشود و آنچه خداوند برايش مهيا كرده مىبيند، اين آيه را تلاوت مىكند:

(بسم الله الرحمن الرحيم الحمد لله الذى اذهب عناالحزن ان ربنا لغفور شكور الذى احلنا دارالمقامة من فضله لايمسنا فيها نصب و لا يمسنا فيها لغوب) (16)

ستايش و سپاس ويژه خدايى است كه اندوهمان را زدود. بدرستىكه پروردگار ما آمرزنده و پاداش دهنده است; پروردگارى كه در سايه بخشش خود ما را به بهشت و اقامتگاه هميشگىمان فرود آورد. ما در آن جا با رنج و ملالى رو به رو نمىشويم.

نورانى شدن بهشت از نور فاطمه(س)
ابن شهرآشوب مىنويسد: در بسيارى از كتابها، از جمله كشف ثعلبى و فضائل ابوالسعادات، در معناى اين آيه (لايرون فيها شمسا و لازمهريرا) (17)

(ونمىبينند در بهشت نه آفتاب و نه سرمايى را.)

آوردهاند كه ابن عباس گفت: چنانكه بهشتيان در بهشت هستند، ناگاه نورى مىبينند كه باغهاى بهشت را نورانى كرد. اهل بهشت اظهار مىدارند: خدايا! تو در كتابى كه بر پيامبرت فرستادى، فرمودى: (لايرون فيها شمسا) (بهشتيان در بهشتخورشيدى نخواهند ديد.) ندا مىرسد: اين، نور آفتاب و ماه نيست، بلكه على و فاطمه از چيزى تعجب كرده و خنديدند و از نور آن دو، بهشت روشن گرديد. (1

زيارت انبيا از فاطمه در بهشت
آنگاه كه همه انبيا و اولياى خدا وارد بهشتشدند، آهنگ ديدار دختر پيامبر خدا مىكنند. رسول خدا(ص) به فاطمه فرمود: هرگاه اولياى خدا در بهشت مستقر گرديدند، از آدم گرفته تا ساير انبيا همه به ديدارت مىشتابند. (19)

عنايات خداوند به فاطمه در بهشت
پروردگار منان به فاطمه زهرا(س) در بهشت عناياتى ويژه خواهد داشت. بخشى از آن عنايات چنين است:

1 - خانههاى بهشتى
پيامبرخدا(ص) فرمود: هنگامىكه مرا به معراج بردند و داخل بهشتشدم، به قصر فاطمه رسيدم; درون آن هفتاد قصر بود كه تمام در و ديوار و تاقهايش از دانههاى مرواريد سرخ ساخته شده، همه آنها به يك شكل زينت داده شده بود. (20)

2 - همنشينى با پيامبر(ص)
پيامبر اكرم(ص) به على(ع) فرمود:

ياعلى! تو و دخترم فاطمه در بهشت در قصر من همنشين من هستيد. سپس اين آيه را تلاوت فرمود: (برادران بر تختهاى بهشتى رو به روى هم مىنشينند.) (21)

3 - درجه وسيله
رسول خدا(ص) فرمود: فىالجنة درجة تدعى الوسيلة فاذا سالتم الله فاسالوا لي الوسيلة قالوا يا رسولالله من يسكن معك فيها؟ قال على و فاطمة و الحسن و الحسين (22)

در بهشت درجهاى به نام «وسيله» است. هرگاه خواستيد، هنگام دعا، چيزى برايم بخواهيد، مقام وسيله را از خداوند خواستار شويد.

گفتند: يا رسولالله! چه كسانى دراين درجه (مخصوص) با شما همنشين خواهند بود؟

فرمود: على، فاطمه، حسن و حسين.

علامه امينى در منقبتبيست و ششم مىنويسد:

از مناقب حضرت زهرا (ص) همراه بودن او با پدر و همسر و فرندانش در درجة الوسيله است. آنجا پايتخت ظمتحضرت حق تبارك و تعالى است و جز پنج تن عليهم السلام هيچ يك از انبيا و اوليا و مرسلين و صالحان و فرشتگان مقرب كسى بدان راه نمىيابد. (23)

4 - سكونت در حظيرة القدس
سيوطى در مسند مىنويسد:

«ان فاطمة و عليا و الحسن و الحسين فىحظيرة القدس فىقبة بيضاء سقفها عرش الرحمن.» (24)

فاطمه و على و حسن و حسين در جايگاهى بهشتى به نام «حظيرةالقدس» در زير گنبدى سفيد به سرمىبرند كه سقف آن عرش پروردگار است.

پيامبرخدا(ص) فرمود: در قيامت، جايگاه من و على و فاطمه و حسن و حسين سرايى زير عرش پروردگار است. (25)

نويسنده خصايص فاطمه، ضمن بيانى مفصل درباره حظيرةالقدس، مىنويسد: والاترين جايگاهها در هشتحظيرةالقدس است. (26)

5 - بخشيدن چشمه تسنيم به فاطمه(س)
طبرى از همام بنابىعلى چنين نقل مىكند: به كعب الحبر گفتم: نظرت درباره شيعيان علىبنابىطالب چيست؟

گفت: اى همام! من اوصافشان را در كتاب خدا مىيابم. اينان پيروان خدا و پيامبرش و ياران دين او و پيروان ولىاش شمرده مىشوند. اينان بندگان ويژه خدا و برگزيدگان اويند. خدا آنها را براى دينش برگزيد و براى بهشتخويش آفريد.

جايگاهشان در فردوس اعلاى بهشت است; در خيمهاى كه اتاقهايى از مرواريد درخشان دارد، زندگى مىكنند. آنان از مقربين ابرارند و سرانجام از جام «رحيق مختوم» مىنوشند.

رحيق مختوم چشمهاى است كه به آن «تسنيم» گفته مىشود و هيچ كس جز آنها از آن چشمه استفاده نخواهدكرد. تسنيم، چشمهاى است كه خداوند آن را به فاطمه(س) دختر پيامبر(ص) و همسر علىابن ابىطالب(ع) بخشيد و از پاى ستون خيمه فاطمه جارى مىشود. آب آن چشمه چنان گواراست كه به سردى كافور و طعم زنجفيل و عطرمشك شباهت دارد...

[donsaeid]

فاطمه(س)، درياي بيكران دانش


يكي از ابعاد مهم وجودي حضرت زهرا(س) شخصيت علمي و دانش الهي او ميباشد. اينكه حقيقت دانش آن بزرگواران چيست و نحوه دريافت آن چگونه بوده است، مسائل و معارف بلندي است كه ما را دسترسي به آن نيست و حقيقت وحي و اتصال به آن را تنها كساني ميدانند كه خود، مخاطب آن بودهاند.


يكي از ابعاد مهم وجودي حضرت زهرا(س) شخصيت علمي و دانش الهي او ميباشد. اينكه حقيقت دانش آن بزرگواران چيست و نحوه دريافت آن چگونه بوده است، مسائل و معارف بلندي است كه ما را دسترسي به آن نيست و حقيقت وحي و اتصال به آن را تنها كساني ميدانند كه خود، مخاطب آن بودهاند. امّا فهم ظواهر امر و تلاش براي نزديك شدن به درياي بيكران دانش آنان و نوشيدن جرعهاي از آن هر چند اندك، توفيقي است بزرگ. آنچه به اختصار در اين مقاله آمده تلاشي است كه نويسنده در تبيين چهره علمي صديقه كبرا(س) و منابع دانش آن حضرت(س) مبذول داشتهاند.
اصولاً انسانها از طريق تلاش و كوشش و زحمت و استفاده از استاد و منابع متعارف معلومات خود را تحصيل ميكنند. چنين دانشي ممكن است با واقع و حقيقت منطبق باشد و برخي اوقات نيز با حقيقت منطبق نيست و خطا و اشتباه در آن راه پيدا ميكند ولي برگزيدگان الهي و معصومين عليهمالسلام مانند حضرت زهرا(س) از راههاي غير متعارف نيز معارف و حقايقي به دست ميآورند. به علاوه علم آنها علمي است به دور از خطا و اشتباه، دانشي كه همواره با حقيقت و واقع سازگار است و به عبارت ديگر دانش آنها همراه با مقام عصمت است.

مرجعيت علمي مسلمين

همواره بايد فرد يا افرادي در جامعه اسلامي باشند تا معارف و دستورات الهي را به كساني كه آگاهي ندارند بياموزند. واضح است كه اين افراد بايد از چنان دانشي برخوردار باشند كه خطا و اشتباه در دانششان پيش نيايد تا بتوانند حافظ و نگهدار واقعي احكام الهي باشند. قرآن مجيد در اين رابطه ميفرمايد: فاسئلوا اهل الذكر ان كنتم لا تعلمون.1 در اين آيه خداوند دستور ميدهد افرادي كه نميدانند از "اهل ذكر" سؤال كنند، و منظور از "ان كنتم لا تعلمون" "اگر نميدانيد"، جميع معارف حقيقي است و مقصود از اهل ذكر هر كسي است كه عالم به آن باشد ولي بر اساس روايات مصداق "اهل ذكر" در آيه شريفه همان اهلبيت عليهمالسلام ميباشند.
* ابنعباس در باره "فاسئلوا اهل الذكر" ميگويد: آنها محمد و علي و فاطمه و حسن و حسين هستند، آنان اهل ذكر و علم و عقل و بيانند و آنان اهلبيت نبوتند.
ابنعباس در باره "فاسئلوا اهل الذكر" ميگويد: هو محمد و علي و فاطمة و الحسن و الحسين عليهمالسلام، هم اهل الذكر و العلم و العقل و البيان و هم اهل بيت النبوه... . آنها محمد و علي و فاطمه و حسن و حسين هستند، آنان اهل ذكر و علم و عقل و بيانند و آنان اهلبيت نبوتند.2
چنان كه امام باقر(ع) ميفرمايد: نحن اهل الذكر و نحن المسؤولون ... ما اهل ذكر هستيم و ما هستيم كساني كه بايد از ما سؤال شود.3
از اينرو بر اساس اين روايات روشن ميگردد كه حضرت زهرا(س) و ساير معصومين "اهل ذكر" ميباشند و آنها هستند كه به معارف الهي آگاهي كامل دارند و مردم بايد معالم دين خود را از آنها بياموزند.
زهرا(س) همه چيز ميدانست
از روايات متعدد استفاده ميشود كه حضرت زهرا(س) به همه چيز آگاهي داشت چون آفرينش او و پدر و شوهرش از شجره واحد و نور واحد بود.
عمار ياسر نقل ميكند كه حضرت علي(ع) داخل منزل شد. چون فاطمه او را ديد گفت: بيا تا براي تو بيان كنم آنچه در گذشته واقع شده و آنچه الآن هست و آنچه تا حال انجام نشده و تا روز قيامت اتفاق ميافتد.
علي(ع) وقتي اين سخن را شنيد خدمت پيامبر(ص) رسيد و نزديك آن حضرت نشست. پيامبر(ص) فرمود: تو سخن ميگويي يا من سخن بگويم؟ علي(ع) گفت: سخن گفتن شما بهتر است. پيامبر(ص) فرمود: وارد بر فاطمه شدي و او چنين و چنان گفت (در باره دانش وسيع و گسترده خود با تو سخن گفت) و تو برگشتي! علي(ع) گفت: آيا نور فاطمه از نور ماست؟ پيامبر(ص) فرمود: مگر نميدانستي؟ علي(ع) از شنيدن اين سخن به سجده افتاد و به پاس اين نعمت بزرگي كه خداوند به وي عنايت كرده، شكر او را به جاي آورد و به خانه برگشت. حضرت زهرا(س) گفت: خدمت پدرم رسيدي و آنچه من در رابطه با آگاهيام، گفتم به او خبر دادي. حضرت علي(ع) فرمود: آري. آنگاه حضرت زهرا(س) به علي(ع) گفت: همانا خداوند نور مرا آفريد در حالي كه خدا را به پاكي ياد ميكرد. سپس آن را در درختي از درختهاي بهشت به وديعت گذاشت كه سبب روشنايي و درخشندگي آن درخت شد. آنگاه چون پدرم وارد بهشت شد خداوند به او وحي كرد كه از ميوه آن درخت استفاده كند. او نيز چنين كرد. آنگاه من در صلب پدر قرار گرفتم. سپس مادرم خديجه آن نور را دريافت كرد و از او متولد شدم. من از چنين نوري ميباشم و دانش همه چيز در گذشته و حال و آينده دارم.
اي اباالحسن مؤمن! با نور الهي حقايق را نظاره ميكند.1
آن حضرت در حين ولادت مورد عنايت خاص الهي واقع شد و آن چنان از دانش به وي عطا شد كه از ديگران بينياز گرديد. امام باقر(ع) در سبب نامگذاري آن حضرت به (فاطمه) ميفرمايد: بعد از ولادت فاطمه(س) خداوند به يكي از فرشتگان دستور داد به پيامبر بگويد كه نام او را "فاطمه" بگذارد. آن حضرت نيز چنين كرد. آن گاه خداوند فرمود: "انّي فطمتك بالعلم ... به وسيله دانش
به تو شير دادم". از اين جمله استفاده ميشود كه آن حضرت در آغاز طفوليت داراي علوم ربّاني و الهي بوده است.1
* آن حضرت در حين ولادت مورد عنايت خاص الهي واقع شد و آن چنان از دانش به وي عطا شد كه از ديگران بينياز گرديد.
منابع علمي حضرت زهرا(س)
بعد از رحلت پيامبر گرامي اسلام، وحي آسماني بر كسي نازل نميشود و درهاي وحي بعد از آن حضرت براي هميشه بسته است. اما حضرت زهرا(س) و ساير معصومين(ع) داراي علم و دانش بس وسيع و گستردهاي هستند. آنان نسبت به معارف ديني و مصالح مسلمين و حقايق گذشته و آينده آگاهي كامل دارند. حال اين سؤال مطرح است كه آنان از چه منابعي اين علوم گسترده را به دست ميآورند. بر اساس متون ديني به منابع چندي ميتوان اشاره كرد كه برخي از آنها اينهاست:
1ـ قرآن
كتاب الهي سرچشمه جاودانه و ارزشمند تمام علوم و دانستنيهايي است كه در امر هدايت بشر نقش دارد و آگاهي به آن رهگشاي همه معارف و حقايق اسلامي است. آگاهي كامل از قرآن
* امام صادق(ع) در ضمن توصيف "مصحف فاطمه(س)" ميفرمايد: ... و فيه علم القرآن كما انزل. علم قرآن همان طور كه نازل شده در مصحف فاطمه(س) موجود است.
به طوري كه انسان تفسير و تأويل و ظاهر و باطن و محكم و متشابه آن را به خوبي بشناسد به انسان اين توان را ميدهد كه تمام نيازهاي خود و جامعه را از آن استخراج نمايد.
حضرت علي بنموسيالرضا(ع) در توضيح آيه ".. و لو رَدُّه الي الرسول و الي اولي الامر منهم لعلمه الذين يستنبطونه منهم ..."2 ميفرمايد: منظور از اين آيه "آل محمد است" و هم الّذين يستنبطونه من القران و يعرفون الحلال و الحرام، آنها كساني هستند كه از قرآن استنباط ميكنند و حلال و حرام را ميشناسند.3 چنان كه در رابطه با آيه شريفه "و ما يعلم تاويله الاّ اللّه و الراسخون في العلم"4 "تأويل قرآن را جز خدا و ثابتقدمان در علم نميدانند" امام صادق(ع) ميفرمايد: نحن الراسخون في العلم و نحن نعلم تأويله. ما (اهل بيت) راسخان در علم هستيم و ما تأويل قرآن را ميدانيم.5
امام باقر(ع) در رابطه با تفسير آيه مباركه "فالذين آتينا هم الكتاب يؤمنون6 به كساني كه به آنها كتاب آموختيم به آن ايمان دارند" ميفرمايد: هم آل محمد. آنها از آل محمد هستند.7
نيز از امام باقر(ع) در باره آيه مباركه "بل هو آيات بيّنات في صدور الذين اوتو العلم"8 قرآن نشانههاي آشكاري است در قلب كساني كه به آنها دانش داده شده" سؤال شد فرمود: منظور ما هستيم.9
امام صادق(ع) در ضمن توصيف "مصحف فاطمه(س)" ميفرمايد: ... و فيه علم القرآن كما انزل. علم قرآن همان طور كه نازل شده در مصحف فاطمه(س) موجود است.10
از رواياتي كه در تفسير آيات ذكر شده و امثال آن، نقل شد استفاده ميشود كه آگاهي نسبت به قرآن و اسرار آن مربوط به حضرت زهرا(س) و ساير معصومين عليهمالسلام ميباشد، چون قرآن در خانه آنها نازل شده است و آنها هستند كه در سايه آشنايي با اين منبع لايزال الهي توانايي شناخت و درك حقايق و معارف و دانشهاي گوناگون را پيدا كردهاند.
2ـ پيامبر اسلام
دومين منبع از منابع دانش حضرت زهرا(س) علم و دانشي است كه آن حضرت از پدر بزرگوارش فرا گرفته است. او در دامن پيامبر(ص) بزرگ شده و جزء نزديكترين افراد به حضرت(ص) بوده است و پيامبر(ص) بيشترين معاشرت و انس را با او داشته و از سرچشمه وحي او را سيراب ميكرده است. چنان كه روايات متعددي كه آن حضرت از پيامبر اكرم(ص) اسلام نقل ميكند شاهد گويايي است بر آنكه آن حضرت از پدرش دانشهاي فراواني را فرا گرفته است. به علاوه حضرت امام جعفرصادق(ع) در باره "مصحف حضرت فاطمه(س)" ميفرمايد: مصحف فاطمه(س)، املاء رسول خدا(ص) و خط علي(ع) است.1
مصحفي كه يكي از منابع مهم امامان معصوم عليهمالسلام بوده است و آنان در موارد مختلف به آن مراجعه كرده و براي ديگران نيز بيان ميكردند.
3ـ فرشتگان
يكي ديگر از منابع علم آن حضرت، فرشتگان ميباشند. حضرت زهرا(س) همانند خضر، "ذوالقرنين" و مريم بود كه بر اساس ظاهر آيات قرآن، با فرشتگان الهي ارتباط داشتند و حقايقي از عالم غيب به آنان ميرسيد. بلكه آن حضرت به مراتب از آنان بالاتر بود چون اگر حضرت مريم سيده زنان عصر خودش بود، حضرت زهرا(س) سرور زنان تمام جهانيان است.

[donsaeid]

* "روحالقدس" يك روح امدادگر است كه انسان را به هنگام انجام كارهاي مهم معنوي
و الهي ياري ميدهد و به تفاوت مراتب اشخاص متفاوت است.
طبق برخي روايات، "مصحف" آن حضرت مشتمل بر علومي بود كه توسط فرشتگان در اختيار حضرت زهرا(س) قرار ميگرفت. البته راجع به "مصحف" آن حضرت كه از چه منبعي ميباشد برخي روايات چنان كه اشاره شد از املاء پيامبر(ص) شمرده است.
از امام صادق(ع) راجع به "مصحف فاطمه(س)" سؤال شد. حضرت در پاسخ فرمود: بعد از رحلت پيامبر(ص) حضرت زهرا(س) دچار آن چنان حزن و اندوهي شد كه از شدت و زيادي آن جز خدا كسي آگاهي نداشت. خداوند هم براي تسلّي آن حضرت فرشتهاي نزد وي فرستاد تا او را تسلي داده با وي سخن بگويد. حضرت زهرا(س) جريان را به حضرت علي(ع) گفت.
* يكي ديگر از منابع علم و دانش حضرت زهرا(س) و ساير معصومين(ع) "روحالقدس" است كه همواره با آنان است و آنان را در درك و فهم حقايق جهان هستي مدد ميرساند.
حضرت علي(ع) فرمود: هر گاه احساس كردي كه فرشته بر تو نازل و صدايي شنيدي مرا مطلع كن. پس آنگاه كه فرشته آمد با حضرت سخن بگويد، به حضرت علي(ع) خبر داد و آن حضرت هم هر چه ميشنيد آنها را مينوشت و از آن نوشتهها "مصحف فاطمه(س)" به وجود آمد.2
در همين رابطه در روايت ديگري امام صادق(ع) ميفرمايد: بعد از رحلت پيامبر(ص) كه فاطمه دچار حرن و اندوه زياد شده بود جبرئيل بر او نازل ميشد و به او تسليت ميگفت و از وضع پدرش به وي خبر ميداد و همچنين از آنچه در آينده نسبت به فرزندان او اتفاق ميافتد او را مطلع مينمود و حضرت علي(ع) آنها را مينوشت و بدينوسيله "مصحف" فاطمه به وجود آمد.3
از اين روايات و همانند اينها كه فراوان است به خوبي استفاده ميشود كه فرشتگان با فاطمه زهرا(س) ارتباط داشتند و دانشهايي الهي در اختيار آن حضرت قرار ميدادند. در باره مصحف حضرت(س) در ادامه نيز مطلبي خواهيم آورد.
4ـ القاي روحالقدس
يكي ديگر از منابع علم حضرت زهرا(س)، فيض روحالقدس است. در آيات قرآن مواردي است كه از تأييد روحالقدس سخن به ميان آمده است؛ از جمله در باره حضرت مسيح در آيات 87 و 253 بقره و 110 مائده و در باره پيامبر گرامي اسلام در آيه 110 بقره. در اينكه "روحالقدس" چيست؟ ميان مفسران گفتگوي بسيار است. از رواياتي كه در منابع اهلبيت است استفاده ميشود كه روحالقدس روح مقدسي است كه با همه پيامبران و معصومين(ع) بوده است و امدادهاي الهي را در موارد مختلف به آنها منتقل ميساخته بلكه در مواردي در غير معصومين(ع) نيز وجود دارد.
امام باقر(ع) به "كميت بنزيد اسدي" شاعر معروف اهلبيت(ع) فرمود: براي تو همان است كه پيامبر اكرم(ص) به "حسان بنثابت" فرمود: "لن يزال معك روحالقدس ما ذببت عنّا" همواره روحالقدس با تو خواهد بود مادامي كه از ما دفاع ميكني.1
و در روايت ديگر حضرت امام رضا(ع) هنگامي كه "دعبل خزاعي" بعضي از اشعار قصيده معروف خود "مدارس آيات" را خواند حضرت گريه شديدي كرد. آنگاه فرمود: "نطق روحالقدس علي لسانك بهذين البتيين" روحالقدس در اين دو بيت به زبان تو سخن گفت.2
* درك حقيقت اين منابع كار سادهاي نيست. دارا بودن اين منابع مهم و الهي است كه آنها را از ساير مردم ممتاز ميگرداند و به آنها در هدايت و ارشاد مردم و حفاظت از معارف اسلامي كمك ميكند.
امام صادق(ع) در تفسير آيه "والسابقون السابقون اولئك المقربون" ميفرمايد: پيشگامان، رسولان الهي(ع) و بندگان خاص خدا هستند كه خداوند در آنها پنج روح قرار داده كه يكي از آنها "روحالقدس" است كه به وسيله آن مطالب را درك ميكنند.3
در روايت ديگر در همين رابطه امام باقر(ع) ميفرمايد: آنان به وسيله روحالقدس آنچه را در زير عرش است تا آنچه در زير زمين است ميدانند. يعني از طريق اين روح هر چه را لازم است بدانند ميشناسند4
در برخي روايات در توصيف ارواح پنجگانه كه در خاصان بندگان الهي است امام صادق(ع) ميفرمايد: براي آن چهار روح ممكن است حادثه و اشكالي پيش آيد ولي روحالقدس از اين امر مستثني است، خواب و غفلت و كارهاي بيهوده و باطل از او صادر نميشود و با روحالقدس معارف و حقايق شناخته ميشود.5
از مطالبي كه ذكر شد چنين استفاده ميشود كه "روحالقدس" يك روح امدادگر است كه انسان را به هنگام انجام كارهاي مهم معنوي و الهي ياري ميدهد و به تفاوت مراتب اشخاص متفاوت است. در پيامبران و معصومين(ع) به گونهاي فوقالعاده قويتر و بارزتر عمل ميكند، و در ديگران به اندازه خودشان. هر چند از حقيقت و جزئيات آن اطلاع زيادي نداريم.6 بنابراين يكي ديگر از منابع علم و دانش حضرت زهرا(س) و ساير معصومين(ع) "روحالقدس" است كه همواره با آنان است و آنان را در درك و فهم حقايق جهان هستي مدد ميرساند.
5 ـ نور الهي
يكي ديگر از منابع علم حضرت زهرا(س) نور الهي است كه بر اساس روايات متعددي در آن حضرت و ساير معصومين(ع) وجود دارد. در روايتي آورديم كه آن حضرت در باره خويش ميفرمايد: خداوند نور مرا آفريد كه همواره مشغول تسبيح خدا بود. آنگاه آن را در درختي از درختان بهشت قرار داد و چون پدرم به امر خداوند از ميوه آن درخت خورد نور من در پدر قرار گرفت. سپس به مادرم خديجه منتقل شد و من از او متولد شدم. آنگاه ميگويد: "و انا من ذلك النور اعلم ما كان و ما يكون و ما لم يكن، يا اباالحسن، المؤمن ينظر بنور اللّه تعالي".7
من به وسيله آن نور، به آنچه گذشته و حال و آنچه نيامده آگاهم. اي اباالحسن! مؤمن با نور خداي متعال مينگرد.
* حضرت فاطمه(س) همان طور كه وجود مقدسش سرچشمه و منشاء وجود امامان معصوم است، علم و دانش مصحف او نيز از سرچشمههاي دانش ائمه عليهمالسلام است
كه از اين موضوع عظمت و گستردگي دانش حضرت زهرا(س) كاملاً روشن ميشود.
از اين روايت به خوبي استفاده ميشود كه يكي ديگر از منابع علم آن حضرت نور الهي است كه در آن حضرت وجود داشته است و همان نور سبب شده كه دانش و علم آن حضرت گسترده و فراگير باشد. اينها كه ذكر شد سرچشمه دانش آن حضرت و ساير معصومين(ع) بود. درك حقيقت اين منابع كار سادهاي نيست. دارا بودن اين منابع مهم و الهي است كه آنها را از ساير مردم ممتاز ميگرداند و به آنها در هدايت و ارشاد مردم و حفاظت از معارف اسلامي كمك ميكند.
مصحف زهرا(س) يكي از منابع دانش امامان(ع)
منابعي كه براي دانش حضرت زهرا(س) ذكر شد از منابع دانش امامان معصوم(ع) نيز ميباشند. به علاوه از روايات متعدد استفاده ميشود كه يكي از منابع مهم امامان(ع) مصحف فاطمه(س) بوده است.
امام صادق(ع) در ضمن روايتي به برخي از منابع دانش امامان(ع) اشاره كرده ميفرمايد: ... و مصحف فاطمه نزد من است. در آن است تمام دانشهايي كه مردم در رابطه با آنها به ما نياز دارند و ما (به جهت داشتن آن) به مردم نيازي نداريم.1 در روايت ديگر، آن حضرت به "فضيل" ميفرمايد: دانستي به چه چيز نگاه ميكردم؟ او در پاسخ ميگويد: خير. حضرت ميفرمايد: در كتاب فاطمه(س) نگاه ميكردم، هيچ كس به حكومت نميرسد مگر اينكه نام او و پدرش در آن ثبت شده است. در آن نسبت به حكومت فرزندان امام حسن چيزي نيافتم.2 يعني عليرغم تلاشي كه فرزندان امام حسن(ع) ميكنند كسي از آنان به حكومت نخواهد رسيد.
در برخي روايات از امام صادق(ع) روايت شده كه "مصحف فاطمه(س)" سه برابر قرآن است.3
از بعضي روايات استفاده ميشود كه اخبار گذشته و آينده تا روز قيامت در "مصحف" فاطمه(س) ميباشد.4
بنابراين روشن شد كه حضرت فاطمه(س) همان طور كه وجود مقدسش سرچشمه و منشاء وجود امامان معصوم است، علم و دانش مصحف او نيز از سرچشمههاي دانش ائمه عليهمالسلام است كه از اين موضوع عظمت و گستردگي دانش حضرت زهرا(س) كاملاً روشن ميشود.
* از رسول خدا شنيدم كه روز قيامت دانشمندان اسلام در پيشگاه الهي حاضر ميشوند و به اندازه علم و تلاش و كوششي كه در راه آموزش و هدايت مردم داشتهاند از خداي خويش پاداش دريافت ميكنند.
علم در خدمت هدايت جامعه
از مسؤوليتهاي مهمي كه پيشوايان معصوم(ع) به عهده دارند تلاش و كوشش و استفاده از دانش گسترده خويش در راه بالا بردن فرهنگ جامعه و دفع شبهات و پاسخ به مسائل آنان است. حضرت زهرا(س) در اين رابطه با تمام توان، مسؤوليت بزرگ خود را انجام ميداد. او از موضوعات ساده گرفته تا پيچيدهترين مسائل را پاسخگو بود و اين ميسر نبود مگر با احاطه علمي، قوت فكر و همت بلند و اتصال به منبع علم الهي، در اينجا به دو نمونه اشاره ميشود.
1ـ بانويي خدمت آن حضرت رسيد و عرض كرد: مادر پير و ناتواني دارم كه در نماز بسيار اشتباه ميكند، مرا فرستاده تا از شما بپرسم كه چگونه نماز بخواند؟ فرمود: هر چه ميخواهي بپرس. آن زن سؤالات خود را مطرح كرد تا به ده سؤال رسيد و حضرت زهرا(س) با روي گشاده جواب ميداد. زن از زيادي پرسش خود شرمنده شده گفت: شما را بيش از اين زحمت نميدهم. حضرت زهرا(س) فرمود: باز هم بپرس. آنگاه براي تقويت روحيه وي پاداش ارزشمند كساني كه به مردم معارف ديني ميآموزند را بيان فرمود. سپس ادامه داد: كه از رسول خدا شنيدم كه روز قيامت دانشمندان اسلام در پيشگاه الهي حاضر ميشوند و به اندازه علم و تلاش و كوششي كه در راه آموزش و هدايت مردم داشتهاند از خداي خويش پاداش دريافت ميكنند.1

[donsaeid]

2ـ حضرت علي(ع) فرمود: در محضر رسول خدا بوديم كه آن حضرت فرمود: بهترين چيز براي زنان چيست؟ هيچ كس نتوانست پاسخ درست بدهد! من به سوي فاطمه(س) آمدم و موضوع را با و در ميان گذاشتم. فاطمه(س) گفت: من ميدانم. سپس فرمود: "بهترين چيز براي زن اين است كه بيگانگان او را نبينند و او نيز آنان را نبيند". به نزد پيامبر(ص) بازگشتم و جواب را گفتم. پيامبر فرمود: چه كسي به تو اين مطلب را گفت؟ عرض كردم: فاطمه(س). با تعجب فرمود: "فاطمة بضعة مني". فاطمه پاره تن من است.2 يعني همان طور كه من از علوم و معارف الهي در حد اعلي مطلعم، فاطمه كه پارهاي از وجود من است نيز چنين است. دقت در اين روايت مقام علمي حضرت فاطمه(س) را كاملاً آشكار ميسازد.
البته در اين خصوص ذكر دو نكته لازم است:
الف) ممكن است اين سخن حضرت زهرا(س) تأكيد و سفارشي باشد بر رعايت پوشش و حجاب و عفت و پاكدامني در بانوان و گرنه بر اساس دستورات ديگر اسلامي كه در ساير زمينهها داريم در مواردي درس خواندن و رسيدن به درجات بالاي علمي براي زنان لازم و ضروري است، تربيت پزشكان متخصص جهت انجام امور پزشكي مربوط به بانوان و همچنين تربيت دبيران و اساتيد و محققين دانشگاهي از بين بانوان براي انجام امور فرهنگي و تحقيقاتي امري است واجب كه اگر در آن سستي شود همه مسؤول هستند. روشن است كه رسيدن به چنين مراحلي از پيشرفت و ترقي بدون ارتباط زن و مرد بسيار مشكل بلكه در مواردي ناممكن است. به علاوه خود آن حضرت(س) و دختر بزرگوارش حضرت زينب(س) با ايراد سخنرانيهاي آتشين و انقلابي خويش در مجامع عمومي كه مردان نيز حضور داشتند، عملاً به بانوان آموختند كه انجام وظيفه اسلامي و دفاع از حق و امامت و رهبري بر همگان واجب است. غير از اينان افراد ديگري نيز مانند "سوده"، زن انقلابي و شجاع را مشاهده ميكنيم كه در جنگ صفين چگونه از حضرت علي(ع) حمايت ميكند و با اشعار انقلابي خويش، طايفه هَمْدان را براي جنگ با معاويه تشويق و تحريك مينمايد.
بهرحال براي درك و فهم احكام و معارف اسلامي بايد به جهات مختلف و روايات گوناگون در ابواب متنوع توجه نمود و از جمعبندي آنها، حكم اسلامي را به دست آورد.
ب) اينكه حضرت علي(ع) به سؤال پيامبر(ص) پاسخ نداد و حضرت زهرا(س) پاسخ صحيح داد دليل بر آن نيست كه حضرت علي(ع) آن را نميدانسته، زيرا آن حضرت بر اساس فرموده پيامبر(ص) اعلم مردم است. شايد هدف اين بوده كه عظمت علمي حضرت زهرا(س) براي اصحاب پيامبر(ص) و آيندگان بيشتر روشن شود.

[donsaeid]

بسم الله الرحمن الرحيم

«نحن نقص عليك نباهم بالحق» (1)

موضوع اين كتاب گزارشى از زندگانى دختر پيغمبر است.بزرگترين بانوى اسلام فاطمه يا فاطمه زهرا.ولى خواننده خواهد ديد،آنچه در اين مجموعه فراهم آمده تنها سرگذشت زندگى شخصى نيست،رويدادهائى است آموزنده و عبرت آميز-هر چند گزارش زندگى شخصيتهاى بزرگ و برجسته تاريخ خود درسى آموزنده است.آنچه در اين صفحات مىخوانيد تحليلى از چند حادثه شگفت است كه قرنها پيش از زمان ما رخ داده است،اما اگر قهرمانان اين حادثهها را از حادثهها جدا كنيم،خواهيم ديد آن حادثهها در طول تاريخ حتى در زمان ما نيز،در گوشهاى از جهان رخ داده است و ميدهد.اگر زمان و مكان رويدادهايى كه درباره آن سخن ميگوئيم،با ما فاصله بسيار دارد،آثارى كه از آنها بجاى مانده نه تنها ديرينگى نگرفته،بلكه تازگى خود را همچنان نگاه داشته است.و شما پس از خواندن اين كتاب خواهيد ديد آنچه مىگويم گزاف يا اغراق نيست.

آن حادثهها چيست؟

دو جنبش متضاد كه پس از مرگ پيغمبر اسلام در مدينه-مركز استقرار و نشر دين اسلام-پديد گرديد:

جنبشى كه مىكوشيد روش پيغمبر اسلام (ص) را در اداره حوزه اسلامى دنبال كند،و به تعبير ديگر مىخواست نگاهبان سنت رسول خدا باشد.

حركت ديگرى كه به گمان و يا باجتهاد خويش،به تناسب پيشرفت زمان،تجديد نظر در نظام سياسى و احيانا بعضى نظام حقوقى دين را ضرورى مىدانست،و معتقد بود سنت گرايان واقعيت را چنانكه بايد درك نمىكنند،و اين دگرگونى متناسب با خواستههاى عصر،و به سود مسلمانان و موجب تقويت قدرت مركزى و حفظ وحدت اسلام است.و اگر بخواهيم همين معنى را در قالب عبارتى روشنتر بريزيم بايد گفت:

حركتى بود كه مىخواست مسير حكومت در راههاى ترسيم شده عصر پيغمبر باشد و حركتى كه استقرار نظام سياسى تازه را-هر چند با سنت رائج مطابقت ننمايد-ضرورى مىدانست.امروز هم كه نزديك چهارده قرن از آن حادثه مىگذرد،هر دو جنبش طرفدارانى از مسلمان و جز مسلمان،شرقى يا غربى دارد.

فاطمه (ع) و شوهرش و خاندان پيغمبر و تنى چند از ياران آنان،پيشروان حركت نخستين بودند و گروهى (بيشتر مهاجران و كمتر انصار) رهبران حركت ديگر.

چنانكه در ضمن اين گزارش خواهيم ديد،رويدادهاى پى در پى دختر پيغمبر اسلام را ناچار ساخت كه خود پيشرو سنت گرايان گردد.او با سخنرانى،اندرز،اعتراض،ناخشنودى نمودن و سرزنش،سنتشكنان و يا تجدد طلبان را از عاقبت نامطلوب روشى كه پيش گرفتند آگاه ساخت.بر خلاف آنچه بعض نويسندگان نوشتهاند،و ظاهر بعض روايات هم شايد آنرا تاييد كند،آنچه در آن روزها گفتند و كردند جنبه شخصى ندارد.نه آنروز و نه اين زمان تنها سخن بر سر آن نبوده و نيست كه:شخصيتى كه سال سى و پنجم هجرى زمامدار مسلمانان شد بايد سال يازدهم بخلافت رسيده باشد.يا فلان مزرعه را چرا گرفتند؟و چه مبلغ درآمد داشته؟يا اگر درآمد آنرا از صاحب آن باز داشتهاند،غرامت آن چيست؟.يا او از چه راه مىتواند نان خورش فرزندان خود را آماده كند؟دقت در اسناد دست اول،و سخنان على و فاطمه و فرزندانش (ع) و مطالعه روشى كه در زندگانى پيش گرفتند،روشن مىسازد كه اين خاندان بدانچه نمىانديشيدهاند مهترى يا مالدارى بوده است.

گفتگو و كشمكش از اين جا پديد شد،كه اگر امروز نظامى عادلانه و اصلى تثبيتشده و به سود دستهاى خاص تغيير يافت،چه كسى تضمين مىكند كه فردا و پس فردا اصلهاى ديگرى دگرگون نشود؟و بدنبال آن مشكلى از پس مشكلى پديد نگردد؟تا آنجا كه نظام اصلى يكباره درهم بريزد و مقررات آن اصالتخويش را از دستبدهد.

هنوز بيش از ربع قرن بر فرياد اعتراض نمىرفت كه نسل آن روز اين حقيقت را دريافت و عاقبت ناميمون سنتشكنى را بچشم خود ديد،اما ديگر كار از كار گذشته بود.و بيش از نيم قرن نگذشت كه بيك باره هم نظام سياسى و هم قوانين مدنى و حقوقى كه با چنان تلاش و كوشش و مجاهدت و قربانى دادن فراوان پى ريزى شده بود بهم خورد.روش حكومت الهى به سيرت دوره جاهلى باز گرديد.و زمامدارى خاص خاندانى گرديد كه پيش از اسلام نيز بر عرب مهترى مالى و احيانا سرورى سياسى داشتند. كتاب حاضر وظيفه ندارد اين دو حركت را تحليل كند،و درباره رفتار سران دو نهضتبداورى برخيزد،يا درباره آن دسته از مسلمانان كه در چنان دوره پرآشوب مىزيستند قضاوت نمايد.اكنون قرنهاست از آن حادثه ميگذرد. صدها كتاب و دهها مقاله و هزارها سخنرانى بر سر حق بودن يكى از دو جريان و باطل بودن ديگرى نوشته و القا شده است،اما چون يكى از دو دسته نمىخواهد تسليم منطق ديگرى شود،بحث و جدال همچنان تازگى خود را نگاه داشته است.اگر چنين بحثها به نتيجه ميرسيد،و يا اگر نتيجه آن از روى انصاف پذيرفته مىشد،بايد در همان روزهاى نخست پايان يابد.

چرا آن درگيرى و درگيرىهاى همانند آن نبايد به نهايتبرسد؟خود بحثى است.

متاسفانه من نه آن تسامح و يا روشنبينى عرفانى را دارم كه بگويم:چنين تضادها سطحى و صورى است و سنت جارى الهى بخاطر بقاى جهان آنرا خواسته است:

چونكه مقتضى بد دوام آن روش مىدهدشان از دلايل پرورش تا نگردد ملزم از اشكال خصم تا بود محجوب از اقبال خصم تا كه اين هفتاد و دو ملت مدام در جهان ماند الى يوم القيام (2)

و سرانجام كنگرهها از منجنيق بيرون خواهد رفت و حركتها بيك نقطه خواهد رسيد،و سنت گرا و سنتشكن هر دو در كنار هم و در جوار آمرزش حق تعالى خواهند زيست،نه چنين صلاحيتى را در خود مىبينم و نه وظيفهاى كه بر گردن گرفتهام اين رخصت را بمن خواهد داد.كسانى كه پژوهش تاريخ را عهدهدار مىشوند،جز مطالعه اسناد و تتبع در گزارشهاى گوناگون و مقابله و جرح و تعديل روايتها چارهاى ندارند.گزارشگر ناچار بايد آنچه را رخ داده بنويسد،و تا آنجا كه مىتواند باستناد و قرائن در باره رويدادها داورى كند،و نقطههاى انحراف را-اگر موجود باشد-بنماياند.در اينصورت است كه حقيقت آشكار خواهد شد.اما آن سندها را چگونه بپذيريم؟و چسان طبقهبندى كنيم و با چه ميزانى بسنجيم؟، خود كاريست دشوار.

از روزيكه اين حادثه رخ داده است،تا آنگاه كه محدثان و مؤرخان آنرا در كتابهاى خود ثبت و ضبط كردهاند و از گزند فراموشى،تصرف در عبارت،و ديگر عوارض مصون مانده،دويستسال يا اندكى كمتر گذشته است.در آن دو قرن سياستهاى نيرومندى-كه هر يك دستهها و گروههاى چندى را زير پوشش و يا بدنبال خود داشته-برابر هم ايستاده و يا يكى جاى خود را بديگرى داده است.آنانكه با تاريخ صدر اسلام تا پايان سده سوم آشنائى دارند،مىدانند جعل روايت،تخليط و تدليس در آن،محو حديث و يا تفسير و يا تاويل حديثبه سود خود و باطل ساختن دعوى حريف كارى رائجبوده است.

گروههاى وابسته به سياست اموى،خوارج،عباسى و گروههاى مقابل آنان،نو مسلمانانى كه گواهى به خدا و پيغمبرى محمد (ص) را وسيله حفظ جان ساخته و در نهان تيشه بريشه اين دين مىزدند،استادان مكتبهاى فكرى كه در حلقههاى درس،تنها مىخواستهاند سخن طرف مقابل را باطل سازند،چه دستكاريها در اين مدت دراز در اين سندها كردهاند؟خدا مىداند،حال سندهاى سياسى چنين است.اما داستانهاى تاريخى و روايتهائى كه بيان دارنده زادروز و يا سال مرگ يكى از شخصيتهاست،در اين گونه گزارشها هم چون اعتماد راويان بر حافظه بوده است،كمتر ديده مىشود حادثهها يكسان روايتشده باشد.در چنين شرايط چه بايد كرد؟نويسنده اين صفحات كوشيده است تا حد ممكن گزارش خود را بر اساس سندهاى دست اول و يا نزديك به دست اول تنظيم كند،چه در اين سندها احتمال دستخوردگى كمتر است (3) . و نيز تا آنجا كه توانسته است گزارشها را با قرينههاى خارجى تطبيق كرده و بالاخره از ميان گفتههاى گوناگون آنرا پذيرفته است كه همه و يا اكثريت در قبول آن هم داستاناند و يا بگونهاى آنرا تاييد مىكنند.

با اينهمه نمىگويم آنچه نوشتهام حقيقتى است كه در خارج رخ داده است،چه آن حقيقت را جز خداى تعالى ديگرى نمىداند.

[donsaeid]

«فطمت فاطمة من الشر (1) »

(فتال نيشابورى از امام صادق (ع) )

نويسندگان سيره و محدثان اسلامى براى دختر پيغمبر لقبهائى چند نوشتهاند:

زهرا،صديقه،طاهره،راضيه،مرضيه،مباركه،بتول و لقبهاى ديگر.از اين جمله لقب زهرا از شهرت بيشترى برخوردار است،و گاه با نام او همراه مىآيد (فاطمه زهرا) و يا بصورت تركيب عربى (فاطمة الزهرا) .زهرا كه در تداول بيشتر بجاى نام او بكار مىرود در لغت،درخشنده، روشن و مرادفهائى از اين گونه،معنى مىدهد.و اين لقب از هر جهتبرازنده اين بانوست.او چهره درخشان زن مسلمان،فروغ تابان معرفت و نمونه روشن پرهيزگارى و خداپرستى است. اين درخشندگى به ساعتى مخصوص و روزى معين اختصاص ندارد.از آن روز كه وظيفه خود را تعهد كرد تا امروز و براى هميشه چون گوهرى بر تارك تربيت اسلامى مىدرخشد.

محدثان ذيل بعض اين لقبها و سبب آن روايتهائى نوشتهاند.باز نوشتن آن گفتهها موجب درازى گفتار خواهد شد.آنچه ازمجموع اين روايتها دانسته مىشود،بزرگى قدر و خصيتبرجسته دختر پيغمبر در ديده پدر و شوهر و مقام ارجمند او در اسلام و ميان مسلمانان است.اين حقيقتى است كه پيروان همه مذاهب اسلامى بدان اعتراف دارند.براى همين است كه در عموم كتابهاى شيعه و گاه در كتابهاى معتبر اهل سنت و جماعت كتابى جداگانه در فضيلت دختر پيغمبر ديده مىشود و يا فصلى را براى روايتهائى كه درباره اوست گشودهاند.

نام او فاطمه است.فاطمه وصفى است از مصدر فطم.و فطم در لغت عرب بمعنى بريدن،قطع كردن و جدا شدن آمده است.اين صيغه كه بر وزن فاعل معنى مفعولى مىدهد،به معنى بريده و جدا شده است.فاطمه از چه چيز جدا شده است؟در كتابهاى شيعه و سنى روايتى مىبينيم كه پيغمبر فرمود او را فاطمه ناميدند،چون خود و شيعيان او از آتش دوزخ بريدهاند (2) مجلسى از عيون اخبار الرضا و او باسناد خويش از على بن موسى الرضا و محمد بن على (ع) و آنان از مامون و او از هارون و او از مهدى و او به سند خويش از ابن عباس روايت كنند كه:وى از معاويه پرسيد مىدانى چرا فاطمه را فاطمه ناميدند؟گفت نه!ابن عباس گفت چون او و شيعيان او به دوزخ نمىروند (3) فتال نيشابورى ضمن حديثى از امام صادق آورده است كه چون از بدىها بريده شد او را فاطمه ناميدهاند (4) بدين مضمون روايتهاى ديگر هم آمده است آنچنانكه براى صيغه وصفى نيز معناهاى ديگر جز آنچه نوشتيم ضبط كردهاند. (5)

پيش از ظهور اسلام دو سه تن از زنان بدين نام موسوم بودهاند كه در اسلام به فواطم مشهوراند،مانند فاطمه دختر اسد بن هاشم و فاطمه دختر عتبة بن ربيعه (6) و نيز فاطمه دختر عمرو بن عائذ (7) .

بارى پرورش زهرا در كنار پدرش رسول خدا و در خانه نبوت بود،آنجا كه فرود آمد نگاه فرشتگان،و مركز نزول وحى و آيههاى قرآن است.آنجا كه نخستين گروه از مسلمانان به يكتائى خدا ايمان آوردند،و بر ايمان خويش استوار ماندند.آنانكه پروردگار دلهايشان را آزمود، و در قرآن كريم مدح فرمود.تربيت دينى را هم از آموزگارى چون محمد (ص) فرا گرفت، پيغمبرى كه معلم انسانهاى جهان است.و تا جهان باقى است مشعل دين و دانش بنام او فروزان.

كودك خردسال اين نو مسلمانان را مىديد كه هر روز با شور و هيجان براى فرا گرفتن آيتهاى قرآن و آموختن روش پرستش پروردگار نزد پدرش مىآيند.در اين خانه بود كه تكبير گفتن،روى به خدا ايستادن،و هر شبانروز در اوقاتى خاص پروردگار يكتا را به بزرگى ياد نمودن آغاز شد.آن سالها در سراسر عربستان و همه جهان اين تنها خانهاى بود كه چنين بانگى از آن بر مىخواست.«الله اكبر»و زهرا تنها دختر خردسال مكه بود كه چنين جنب و جوشى را در كنار خود مىديد.اين بانگ آسمانى اين مراسم بىمانند،در روح اين طفل خردسال چه اثرى نهاد،سالها بعد آشكار گرديد.

او در خانه تنها بود و دوران خردسالى را به تنهائى مىگذراند.دو خواهر او رقيه و ام كلثوم ساليانى چند از او بزرگتر بودند.او در اين خانه همبازى نداشت.شايد اين تنهائى هم يكى از انگيزههائى بوده است كه بايد از دوران كودكى همه توجه وى به رياضتهاى جسمانى و آموزشهاى روحانى معطوف گردد.الله اكبر،اشهد ان محمدا رسول الله.اندك اندك آيههاى ديگر مىرسد و درسهاى وسيعتر داده مىشود.درسهائى از اخلاق قرآنى و سفارشهائى براى تحصيل خوى انسانى.مردم همه برابر خدا و حكم الهى يكسانيد!كسى بر ديگرى برترى ندارد! برده و ارباب در پيشگاه حق تعالى مساوى هستند.شما موظفيد با بردگان،با اسيران،با مستمندان،مهربانى كنيد و با آنان خوشرفتار باشيد.به دختران چون پسران حرمت نهيد و با آنان درشتى نكنيد!و در كنار رسيدن اين تعليمات و آموختن آن بمسلمانان،و شورى كه آنان در فرا گرفتن اين درسها نشان مىدادند،دشمنى همشهريان و خويشاوندان را با پدرش مىديد.آنان چنين سخنانى را خوش نداشتند.نمىخواستند مردم با اين گفتهها كه تا آنروز سابقه نداشت آشنا شوند.گسترش اين تعليمات موجب درهم ريختن زندگانى آنان مىشد.اما براى اينكه بيم خود را پنهان سازند و به گمان خويش گفتههاى او را از تاثير بيندازند،بدو تهمت مىزدند:جادوگر است،ديوانه است،يتيم ابو طالب كجا و پيغمبرى كجا؟چرا اين وحى به مرد بزرگ و دولتمندى از مكه و يثرب فرود نيامده. ( تا دير نشده بايد اين كار را چاره كرد. اما اگر او را بكشيم با ابو طالب و بنى هاشم درگيرى خواهيم داشت.بهتر است پيروان او را از گردش پراكنده سازيم.و اگر بزبان خوش پند نگرفتند و او را رها نكردند،بزور متوسل شويم.

سلاح مردم بى منطق چيست؟دشنام،آزار،و اگر ممكن شود كشتار.در شهر كوچك خبرها بسرعت پخش مىشود و خانه پدرش مركز انعكاس جريانهاى آنروز مكه بود.امروز بلال را شكنجه كردند!امروز به عمار آسيب رسيد!امروز مادر عمار را كشتند!عموى پدرش ابو لهب چنين گفت و ابو جهل چنان،و گزارشهاى ناخوشايندى از اين قبيل.تا روزيكه شنيد پدرش پيروان خود را فرموده است مكه را ترك گويند و به حبشه بروند،چون نمىتوانسته استبيش از اين شاهد آزار نو مسلمانان باشد.چرا اين مردمان بايد از خانه و زندگى خود دستبردارند و خطر سفر را بر خود هموار سازند؟به جائى بروند كه نمىدانند كجاست،و از كسى پناه بخواهند كه نمىدانند كيست؟و روش او چيست.پدرش بآنان گفته است نجاشى با پناهندگان خود خوشرفتارى مىكند،اما مگر اينان چه گناهى كردهاند كه بايد نزد او بروند؟چرا بايد رنج غربت را تحمل كنند؟راستى اين سنگ پارهها و قطعه چوبها كه بنام خدا درون خانه كعبه نهادهاند،اين اندازه حرمت دارد؟آيا بزرگان قريش نمىدانند كه اين دست پرداخت كارگران نه سودى دارد نه زيانى؟نه!آنان از چيز ديگرى مىترسند.از زيانهائى كه با پخش اين دعوت محمد (ص) دامنگير آنان مىشود:

«الذى جمع مالا و عدده.يحسب ان ماله اخلده.كلا لينبذن فى الحطمة (9) .» (سوره همزه)

آرى پيكار در گرفته است.دستهاى مىخواهند از طاعت مخلوق باطاعتخالق بگريزند،طوق بندگى را بشكنند و آزاد شوند.و براى همين است كه همه اين بلاها را بجان مىخرند و از پرستش خدا باطاعتشيطان باز نمىگردند،و دستهاى كه مىخواهند،اينان همچنان ابزار افزايش مكنت آنان باشند.هر يك از اين حادثهها به نوعى در قلب بظاهر كوچك و بمعنى بزرگ او اثرى مىنهاد و هر پيش آمد بدو درسى مىداد.درس پايدارى،آنان كه به حكومت الله گردن نهند،و بر سر گفته خود بايستند،فرشتگان بر آنان فرود مىآيند. (10) امنيت و آسايش روحى اينجهان و بهشت جاودان آن جهان در انتظار كسى است كه برابر پيش آمدها استقامت ورزد و از كيد شيطان نهراسد.اينها درسهائى بود كه به مسلمانان داده مىشد،و او كه مستقيم با گيرنده دستورات مربوط بود جداگانه مىآموخت.او بايد اين آزمايشها را يكى پس از ديگرى ببيند تا چون فولادى كه پى در پى آبش مىدهند مقاومتش افزوده گردد.اما آزمايشها پايان يافتنى نيست،هر روز آزمايشى و هر شب رياضتى.

دورههاى آزمايش يكى پس از ديگرى مىگذرد،و هر آزمايش تلختر از آزمايش پيشين است. آزمايشها پيوسته دشوارتر و دردناكتر مىشود.تهديد،خشونت،آزار،گرسنگى و سختى زندگانى.

روزى مىشنود دشمنان شكنجه شترى را بر سر پدرش افكنده و رخت او را آلوده ساختهاند. دوان دوان خود را به پدر مىرساند و جامه او را از آن آلودگى پاك مىسازد.روز ديگر خبر مىدهند كه پاى پدرش را با پرتاب سنگ آزردهاند.هيچيك از اين رفتارهاى خشونت آميز نتيجهاى چنانكه دشمنان مىخواهند نمىدهد.نه محمد (ص) از دعوت دست مىكشد و نه نو مسلمانان از گرد او پراكنده مىشوند.ديرى نمىگذرد كه قريش شكستخورده و خشمگين، تصميم سختترى مىگيرند.بايد رابطه بنى هاشم با مردم قطع شود.آنان بايد در محاصره اقتصادى و اجتماعى قرار گيرند،گرسنگى و جدائى از مردم براى ايشان درس خوبى است. چندى كه بدين حال بمانند خسته مىشوند.بستوه مىآيند،و براى آسايش خود هم كه شده است از حمايت محمد (ص) دستبر مىدارند.آنگاه محمد يكى از دو راه را پيش روى خود خواهد داشت:از كارى كه پيش گرفته استباز ايستادن،يا بدست قريش كشته شدن.شعب ابو طالب در فاصله كمى از شهر مكه براى تبعيد شدگان در نظر گرفته مىشود.خوراك،پوشاك، ديد و بازديد براى آنان ممنوع است.چه مدت در اين دره مخوف بسر بردهاند؟دقيقا معلوم نيست.ابن هشام مدت را دو يا سه سال نوشته است (11) در اين مدت بر زهرا چه گذشته ستخدا مىداند.بيشتر سنگينى بار چنين زندگى بدوش اوست.اما دشوارتر و دردناكتر از همه اين رنجها مرگ عزيزانست.

مرگ مادرش و مرگ ابو طالب:

قضاى الهى چنان بود كه مرگ اين زن فداكار-خديجه نخستين بانوى مسلمان-با مرگ ابو طالب در يكسال اتفاق افتد آنهم در فاصلهاى كوتاه (12) فاطمه (ع) چنانكه از قرآن كريم درس گرفته استبايد اين آزمايش را هم به بيند مرگ خويشاوندان براى او آزمايش دگرى است.بايد برابر اين دشوارى بردبارى نشان دهد و منتظر بشارت پروردگار باشد (13) آن آزمايشها آزمايش جسمانى بود و اين امتحان،آزمايش قدرت نفسانى است.مادرش تنها غمخوار پدر در خانه بود و ابو طالب او را برابر دشمنان بيرونى حمايت مىكرد.با بودن ابو طالب مشركان مكه نمىتوانستند قصد جان پدرش را بكنند.زيرا خويشاوندان او-تيره بنى هاشم-تيرهاى بزرگ بودند اگر مكنت و مال آنان در حد بنى زهره،بنى مخزوم و يا بنى حرب نبود،هيچ قبيلهاى در شرافت و بزرگوارى با آنان برابرى نمىكرد.مهتران مكه و ثروتمندان شهر مىدانستند اگر به قصد جان محمد (ص) برخيزند،بنى هاشم خاموش نمىنشينند،و بسا كه تيرههاى ديگر نيز به حمايت آنان برخيزند.ناچار درون پر تلاطم خود را با آزار او آرام مىكردند.دشنام،ريشخند، سنگ پرانى،دهن كجى،تهمت:حربههائى كه ناتوانان از آن استفاده مىكنند.تقدير چنين بود كه فاطمه (ع) شاهد همه اين منظرهها باشد،و پس از تحمل اين رنجها آن دو صحنه دلخراش را نيز به بيند.

اكنون فاطمه ديگر دختر خانواده نيست.او جانشين عبد الله،عبد المطلب،ابو طالب و خديجه است. (ام ابيها) چه كنيه مناسبى!مام پدر.او بايد وظيفه مادرش را عهدهدار شود.بايد براى پدرش هم دختر و هم مادر باشد.

[donsaeid]

اگر قبول كنيم زهرا (ع) پنجسال پيش از بعثت متولد شده است،بخاطر همين مادر خانگى است كه تا هفده سالگى نتوانست و يا نخواستبخانه شوهر برود.او نمىخواست پدرش را تنها بگذارد.او مىدانست تا آنجا كه مىتواند بايد در داخل خانه پدر را آرامش دهد.اكنون كه پدرش سرپرستى چون ابو طالب و غمخوارى چون خديجه را ندارد،دشمنان بر او گستاختر شدهاند،و او به دلجوئى نياز دارد.پدر نيز چون اين فداكارى را از او مىديد با نمودن محبت، خشنودى خويش را از وى اعلام مىكرد.سالها پس از اين روزگار از عايشه مىپرسند،چرا به جنگ جمل برخاستى؟مىگويد:«اين داستان را باز مگوئيد بخدا سوگند كسى از مردان جز على و از زنان جز فاطمه نزد پيغمبر محبوبتر نبود (14) و نيز مىگويد كسى را راستگوتر از فاطمه نديدم جز پدرش (15) ممكن است كسانى كه در سيره پيغمبر و خاندان او تتبعى دقيق ندارند،يا روح اسلام و شريعت محمد (ص) را چنانكه بايد لمس نكردهاند چنين به پندارند كه اين محبت مانند دوستى هر پدر به فرزندى ناشى از غريزه انسانى است.اين پندار شايد از يك جهت درستباشد.ما نمىگوئيم محبت رسول خدا به فاطمه رنگى از عاطفه پدر سبتبدختر را نداشت،چه محمد (ص) پدر بود و فاطمه فرزند.اما اين روايت و روايتهاى ديگر كه با اندك اختلافى در الفاظ از پيغمبر رسيده نشان دهنده حقيقتى ديگر است- بزرگى فاطمه در ديده پيغمبر و بزرگان اسلام در عصر رسول و زمانهاى پس از وى-فاطمه اين مقام را نه تنها از آنجهتيافت كه دختر پيغمبر است،آنچه او را شايسته اين حرمتساخت از خود گذشتگى،پارسائى،زهد،دانش و ديگر ملكات انسانى است كه در او به حد كمال بوده است.و همه مورخان شيعه و سنى اين امتيازات را براى وى در كتابهاى معتبر خويش نوشتهاند.

از امام صادق (ع) پرسيدند:بعض جوانان حديثى از شما باز ميگويند كه باور كردنى نيست. ميگويند«خدا از خشم فاطمه بخشم مىآيد (16) »امام صادق فرمود-مگر شما اين روايت را در كتابهاى خود نداريد كه خدا از خشم بنده مؤمن بخشم مىآيد؟

-چرا

-پس چرا باور نمىداريد كه فاطمه زنى با ايمان باشد و خدا از خشم او بخشم آيد (17) .

مرگ خديجه و ابو طالب،پيغمبر را نيز سخت آزرده ساخت.او ديگر خود را تنها و بى غمخوار و پشتيبان ميديد،اما در همه حال خدا مدد كار او بود.و دعوت به خداپرستى شعار او.سفرى به طائف كرد شايد در آن شهر از ميان مردم ثقيف كه تيرهاى قدرتمند بودند كسانى را بدين خدا در آورد.ولى مهتران آنجا نه تنها روى خوش بدو نشان ندادند،از آزارش نيز دريغ نكردند.

مكه همه كوششهاى خود را براى خاموش ساختن اين فروغ خدائى بكار برد،اما از اين كوشش سودى نبرد.هر روز بانگ دعوت اسلام رساتر شد و بگوش گروهى تازه رسيد.طرح محاصره اقتصادى-آخرين مبارزه قريش-با شكست روبرو گرديد،تا آنجا كه سران قوم،خود آن معاهده شوم را بهم زدند.اما تصميم ديگرى گرفتند.حال كه ديگر محمد در مكه پشتيبانى ندارد بايد خود او را از ميان بردارند.بايد همه تيرهها در كشتن او شريك باشند،تا بنى هاشم نتوانند كسى را به قصاص او بكشند.اما مكرهاى شيطانى برابر تقديرات ربانى نمىپايد.از چندى پيش مركز دعوت از مكه به يثرب كه شهرى در پانصد كيلومترى مكه است منتقل شده بود،يا بهتر بگوئيم مركزى تازه براى دعوت اسلام تاسيس گرديد.ياران پدرش تك تك يا دسته دسته خانه و زندگانى خود را رها مىكنند و به يثرب مىروند.مردم اين شهر كه از آن پس در تاريخ اسلام لقب«انصار»را يافتند از آنان هر چه نيكوتر پذيرائى كردند.تا آنجا كه آنان را بر خود مقدم داشتند.شبى كه بنا بود توطئه قريش عملى گردد،و پيغمبر (ص) بدست گروهى مركب از همه تيرههاى قريش كشته شود،على (ع) را بجاى خود خواباند و با ابو بكر راه يثرب را پيش گرفت.اين همان روى داد بزرگى است كه چند سال بعد،مبدا تاريخ مسلمانان گرديد و تا امروز هم بنام«تاريخ هجرى»متداول است.

چون اندك اندك كارها سر و سامانى يافت،و مسجدى آماده گرديد،و مهاجران در خانههاى تازه جاى گرفتند،پدرش دستور هجرت وى را داد.بلاذرى نويسد:زيد بن حارثه و ابو رافع مامور همراهى فاطمه (ع) و ام كلثوم بودند (1 اما ابن هشام نوشته است عباس بن عبد المطلب مامور بردن او بود (19) بهر حال زهرا و ام كلثوم با سرپرستخود سوار شدند كاروان آماده حركت استحويرث بن نقيذ،از دشمنان محمد (ص) كه پيوسته بد گوى او بود نزد آنان مىآيد و شتر آنان را آسيبى مىزند.شتر مىرمد و فاطمه و ام كلثوم بر زمين مىافتند.ابن هشام و ديگر مورخان از آسيبى كه فاطمه (ع) از اين صدمه ديده است نامى نبردهاند،لكن پيداست كه دختر پيغمبر از اين حادثه بىرنج نمانده است.اين مرد پست فطرت در شمار كسانى است كه در روز فتح مكه پيغمبر (ص) فرمود اگر به پردههاى كعبه چسبيده باشند بايد خونشان ريخته شود حويرث بدست على شوى فاطمه كشته شد (20) در مقابل اين سندها يعقوبى كه او نيز از تاريخ نويسان طبقه اول است نويسد على بن ابى طالب (ع) او را بمدينه آورد (21) و روايتهاى شيعى نوشته يعقوبى را تاييد ميكنند.سرانجام وعده خدا تحقق يافت. مسلمانان از گزند مشركان و دشمنان آسوده گرديدند.در تاريخ اسلام فصل تازهاى گشوده شد. از اين تاريخ ديگر نه تنها از بجاى آوردن مراسم دينى بيمى ندارند،بايد ديگران را هم به پذيرفتن دين بخوانند،و اگر نپذيرفتند با آنان پيكار كنند.

[donsaeid]

زندگانى زهرا (ع) در خانه شوهر

«زشتى اين جهان را ديدى و خود را از دنيا بريد»

(ابو نعيم اصفهانى)

زندگانى زهرا (ع) در خانه شوهر نمونه است،چون سراسر زندگانى او نمونه است،چون خود او نمونه است،چون شوى او،پدر او و فرزندان او نمونهاند.نمونه مسلمانهايى آراسته بفضيلت و خوى انسانى.انسانهائى كه از ميان مردم،برمىخيزند،با مردم زندگى مىكنند،چون ديگر مردم راه مىروند،مىخورند،مىپوشند،اما از آن سوى اين غريزهها سرشتى دارند،برتر از فرشته،سرشتى پيوسته بخدا.انسانهائى كه درد ديگران را دارند،يا درد مردم را مىدانند و مىكوشند تا با رفتار و كردار خود درمان بخش آنان باشند و اگر نتوانند در تحمل رنج و دشوارى با ايشان شريك شوند.و گاه درد مىكشند تا ديگران درمان يابند.چنين كسان طبيبان الهى و شاگردان حقند و بحق مصداق كامل اين بيت كه:

كل يريد رجاله لحياته×يا من يريد حياته لرجاله (1) برترى را در بزرگى روح مىدانند نه در پروردن تن و آنچه تن بدان نيازمند است،و اگر به تن زندهاند براى آنست كه زندگى درست را بديگران بياموزند.

بآنها مىگويند هنگامى كه با مردم زندگى مىكنى ديگر تو نيستى.اين مردمند كه بايد براى خدمت آنان زنده بمانى.در انسان دوستى تا آنجا پيش مىروند كه مىگويند چگونه سير بخوابم و در دور دستترين نقطهها انسانى گرسنه پهلو بر زمين نهد. (2) زهرا (ع) پرورده چنين مدرسهاى است.نو عروسى كه جهاز او بهاى يكى زره به قيمت چهار صد درهم و اثاث البيت وى چند كاسه و كوزه سفالين باشد،پيداست كه در خانه شوى چگونه بسر خواهد برد.

اكنون فاطمه (ع) آماده رفتن بخانه شوهر است.پدرش آخرين درس را بدو مىدهد.او پيش از اين،درسهائى نظير اين درس را آموخته است.اما درسهاى اخلاقى بايد پى در پى تكرار شود تا با تمرين عملى بصورت ملكه نفسانى در آيد هر چند او نيازى به تمرين ندارد،اما هر چه باشد انسان است،و با زنان خويشاوند و همسايه در ارتباط:

-دخترم به سخنان مردم گوش مده!مبادا نگران باشى كه شوهرت فقير است!فقر براى ديگران سرشكستگى دارد!براى پيغمبر و خاندان او مايه فخر است.

-دخترم پدرت اگر مىخواست مىتوانست گنجهاى زمين را مالك شود.اما او خشنودى خدا را اختيار كرد!

دخترم اگر آنچه را پدرت مىداند مىدانستى دنيا در ديدهات زشت مينمود. (3)

من در باره تو كوتاهى نكردم!ترا به بهترين فرد خاندان خود شوهر دادهام!شوهرت بزرگ دنيا و آخرتست (4) .

خدايا فاطمه از من است و من از اويم!خدايا او را از هر ناپاكى بركنار بدار!در پناه خدا!به خانه خود برويد.در بعض روايتها چنين آمده است:

زنها براه مىافتند.اسماء دختر عميس مىماند.

-تو كيستى؟چرا نرفتى؟

-من بايد نزد دخترت بمانم.چنين شبى دختر جوان بايد زنى را در دسترس خود داشته باشد.شايد بدو نيازى افتد.

قسمت اخير اين داستان را مؤلف كشف الغمه بهمين صورت آورده است.ابو نعيم اصفهانى نيز هنگام نوشتن شرح حال اسماء بنت عميس آنرا نوشته است چنانكه نوشتيم جعفر بن ابى طالب و زن او اسماء بنت عميس جزء نخستين دسته مهاجران حبشهاند (6) وى همراه شوهرش در سال هفتم هجرت هنگام فتح خيبر به مدينه بازگشت.هنگام بازگشت جعفر از حبشه پيغمبر (ص) فرمود بكدام يك از اين دو شادمان باشم«فتح خيبر يا بازگشت جعفر» (7) .

بنابر اين ممكن نيستبگوئيم اسماء شب عروسى فاطمه (ع) در مدينه بوده است.اگر روايت در اصل درستباشد و اگر روايت كنندگان در نوشتن نام دچار اشتباه نشده باشند،محتملا اين زن اسماء ذات النطاقين دختر ابو بكر و زن زبير بن عوام بوده است.شگفت اينست كه ابو نعيم خود نخست داستان هجرت اسماء را به حبشه و بازگشت او و مشاجره وى را با عمر بر سر اينكه مهاجران حبشه امتيازى بيش از مهاجران مدينه دارند،آورده و بلافاصله داستان گفتگوى او را با پيغمبر در شب عروسى فاطمه نوشته است ( .

يكى از فاضلان معاصر كه كتابى بنام«فاطمه از گهواره تا گور» (9) نوشته و كتاب او سه سال پيش در بيروت بچاپ رسيده است،پس از آنكه با چنين مشكلات روبرو گرديده و پس از آنكه گفتههاى علماى پيشين را مبنى بر ناممكن بودن حضور اسماء بنت عميس در اين عروسى آورده است.گويد:

«راه حل معقول اينست كه بگوئيم اسماء همان اسماء بنت عميس است،لكن او پس از رفتن به حبشه چند بار به مكه آمده است.و چون مسافران بين اين دو نقطه بايد تنها عرض درياى سرخ را به پيمايند اين كار چندان مشكل نيست. (10)

اين مؤلف بزرگوار يك نكته مهم را فراموش كرده است،و آن اينكه وقايع تاريخى تابع فرض و تصور ما نيست.اگر اصولى و يا فقيه هنگام تعارض اخبار تا آنجا كه ممكن باشد به جمع عرفى و يا جمع فقاهتى متوسل مىشود،بخاطر اين است كه مدلول روايت اثر عملى دارد،يعنى بيان كننده يكى از احكام پنجگانه تكليفى است و تا آنجا كه ممكن باشد فقيه نبايد دست از امارات بردارد.

اما چنين جمعى را در داستانهاى تاريخى نمىتوان پذيرفت.و بر فرض كه بپذيريم لا اقل بايد سندى داشته باشيم كه اشاراتى و لو با جمال به رفت و آمد مكرر مهاجران مكه به حبشه داشته باشد.ما مىدانيم دستهاى از مهاجران حبشه پيش از هجرت،به مكه بازگشتند،و آن هنگامى بود كه شنيدند و يا پيش خود تصور كردند،مردم مكه از مخالفتخود با پيغمبر دستبرداشتهاند. ابن هشام نام يك يك اين مهاجران و تيره آنان را نوشته است.در هيچ سندى كوچكترين اشارتى به بازگشت جعفر بن ابى طالب و يا زن او اسماء بنت عميس نيست.

آنگاه اگر امروز مسافرت از حجاز به حبشه از راه پيمودن عرض درياى سرخ آسان باشد،دليل نمىشود كه هزار و چهار صد سال پيش هم چنين آسان بوده است.كسانى كه از بيم جان و يا آزار جسمانى به كشورى بيگانه پناه بردند مانند بازرگان يا سياحت پيشهاى نبودند كه پيوسته از نقطهاى به نقطه ديگر مىرود.

از اينها گذشته ما سندى از قرن دوم هجرى در دست داريم كه داستان هجرت اسماء بنت عميس را بتفصيل تمام نوشته است.اين سند كتاب نسب قريش نوشته ابو عبد الله مصعب بن عبد الله بن مصعب زبيرى است.كتاب مصعب جنبه تبليغاتى ندارد.گزارشى دقيق است كه از روى روايتهاى دست اول نوشته شده وى درباره اسماء چنين نويسد:

«چون جعفر بن ابى طالب به حبشه رفت زن خود اسماء بنت عميس را همراه خويش برد اسماء در حبشه،عبد الله،محمد و عون را براى او زاد.چند روز پس از زادن عبد الله براى نجاشى نيز فرزندى زاده شد،كس نزد جعفر فرستاد كه:

-پسرت را چه ناميدهاند؟

-عبد الله!

نجاشى فرزند خود را عبد الله ناميد،و اسماء شير دادن او را بعهده گرفت و بدين جهت نزد نجاشى منزلتى يافت،چون جعفر با مسافران دو كشتى عازم بازگشتشد،اسماء دختر عميس و فرزندانش را كه در حبشه زاده بودند،با خود برداشت و به مدينه آمدند و در مدينه بودند تا آنكه جعفر به موته رفت و در آنجا شهيد شد. (11) اين سند ديرينهترين و در عين حال روشنترين ماخذ درباره اسماء بنت عميس است و ما مىدانيم جعفر بسال هفتم هجرت پس از فتح خيبر بمدينه آمد.

نيز داستان هجرت جعفر جزء دومين دسته مهاجران،در سيره ابن هشام (12) و انساب الاشراف بلاذرى آمده است.بلاذرى نويسد:

جعفر با زن خود اسماء بنت عميس جزء دومين دسته بود و در حبشه ماند،ابو طالب در زندگانى خود هزينه او را مىفرستاد.سپس با گروهى از مسلمانان پس از فتح خيبر بمدينه بازگشت. (13)

پس رواياتى را كه حاضر بودن اسماء را در مكه بهنگام مرگ خديجه و يا بودن او را در مدينه بشب عروسى فاطمه (ع) متذكراند،بايد مبتنى بر تخليط حادثهها با يكديگر و شبيه دانستن نام شخصى با ديگرى دانست.چنين اشتباهات در چنان گزارش ها فراوان ديده مىشود.

سه روز پس از عروسى بديدن دخترش مىرود.درباره زن و شوهر دعا مىكند.ديگر بار فضيلتهاى على (ع) را بر مىشمارد و بخانه بر مىگردد.اما چنان مىنمايد كه دورى دختر را، حتى در اين مسافت كوتاه نمىتواند تحمل كند.سالهاست فاطمه شب و روز در كنارش بوده است.او علاوه بر آنكه دخترش بود،ياد خديجه را براى او زنده نگاه ميداشت.«چه كسى جاى خديجه را مىگيرد؟!روزيكه مردم مرا دروغگو خواندند مرا راستگو دانست.و هنگامى كه همه مرا رها كردند دين خدا را با ايمان و مال خود يارى كرد» (14) مىخواستيادگار خديجه پيوسته در كنارش باشد،اما او اكنون همسر على است و بايد در خانه او بماند.اگر حجرهاى نزديك خانه خود براى آنان آماده كند خاطرش آسوده خواهد بود،اما ممكن است مسلمانان مدينه در زحمتبيفتند،سرانجام خواست عروس و داماد را در حجره خود جاى دهد.ولى اين كارى دشوار است چه هم اكنون در خانه او دو زن (سوده و عايشه) بسر مىبرند.حارثة بن نعمان آگاه مىشود و نزد پيغمبر مىآيد:

-خانههاى من همه بتو نزديك استخود و هر چه دارم از آن توست.بخدا دوستتر دارم كه مالم را بگيرى تا آنرا در دست من باقى بگذارى.

-خدا تو را پاداش بدهد.

از اين روز فاطمه و على به يكى از خانههاى حارثه منتقل ميشوند. (15)

سالهاى دوم هجرت و اند سال پس از آن براى پيغمبر و مسلمانان،سالهاى سختى بود چه از جهت اوضاع سياسى و چه از جهتشرائط اجتماعى و اقتصادى.روزى كه پيمان مدينه بسته شد (16) ،يهوديان با آنكه از حقوق سياسى و اجتماعى برخوردار بودند،بعللى كه اين كتاب تاب تفصيل آنرا ندارد، (17) دشمنى خود را با پيغمبر آغاز كردند و تا آنجا پيش رفتند كه به حكم قرآن مسلمانان به يكباره رابطه خود را با آنان بريدند.تغيير قبله از مسجد اقصى به خانه كعبه كينه آنانرا با پيغمبر بيشتر كرد.دسته ديگرى نيز در يثرب بسر مىبردند كه زير پوشش مسلمانى بزيان مسلمانان كار ميكردند.

سركرده آنان عبد الله بن ابى بن ابى سلول بود.اين عبد الله پيش از رسيدن پيغمبر به مدينه سوداى حكومتشهر را در سر داشت و مقدمات رياست او را نيز آماده كرده بودند ليكن هجرت پيغمبر از مكه بدانجا او را از اين بزرگى محروم ساخت.

عبد الله و كسان او بظاهر مسلمان شدند و جانب پيغمبر را گرفتند،ليكن دل آنان با او نبود. بخصوص شخص عبد الله كه هر گاه فرصتى دست مىداد ضربتى كارى باسلام و مسلمانان مىزد،چنانكه با عقب نشينى در جنگ احد عامل شكست مسلمانان گشت.حادثه رجيع و بئر معونه (1 را نيز كه در آن بيش از چهل تن از زبده مسلمانان به شهادت رسيدند،زبان دشمنان را دراز ساخت.و قبيلههاى دنيا طلب خود را بدشمنان اسلام بستند.

شرايط اقتصادى نيز دشوار بود،مسلمانان مدينه و انصار تا آنجا كه مىتوانستند از همراهى با مهاجران دريغ نمىكردند،بلكه با همه تنگدستى آنانرا بر خود مقدم ميداشتند.اما مگر توان مالى مشتى كشاورز و كاسب خرده پا چه اندازه است؟غنيمتهاى جنگى هم رقمى نبود كه نياز نو مسلمانان را بر طرف كند و محمد (ص) كه هدايت و رياست اين مردم را بعهده داشت، آنانرا بر خود و خويشاوندان و بستگان خود مقدم مىداشت.اگر گشايشى در كار پيدا مىشد حق مستمندان مهاجر و انصار بود.اين درس را قرآن بدو و خاندانش آموخته است.اگر خدا را دوست مىدارند بايد لقمه را از گلوى خود ببرند و به گدايان،يتيمان و اسيران بخورانند بى آنكه بر آنان منتى نهند.و بدانند كه اين لقمه حق آن مستمندان است.حقى كه خدا براى آنان معين فرموده در مقابل پرداخت اين حق نبايد چشم پاداش و يا سپاس داشته باشند.پاداش اين كار نيك را در جهان ديگر خواهند گرفت.روزيكه همه چهرهها ترش و در هم رفته است، چهره آنان شاداب و لبهاى ايشان خندان خواهد بود. (19)

[donsaeid]

مسلم است كه على پسر عموى پيغمبر و فاطمه دختر او در انجام دادن اين فرمان سزاوارتر از ديگران بودند.اين آيهها در خانه آنان و بر آنان نازل شده است.در اجراى همين دستور اخلاقى بود كه اين زن و شوهر بيش از توان انسان معمولى بر خود سخت گرفتند.چهل سال پس از اين تاريخ هنگامى كه على ديده از اين جهان پر رنج فرو بست و بجوار رحمت پروردگار رفت،با آنكه پنجسال آخر زندگانى را در حكومتبر جهان اسلام بسر برده بود،فرزندش حسن (ع) در نخستين خطبه خود او را چنين ستود:«مردم!دوش مردى بجوار خدا رفت كه از پيشينيان كسى بر او سبقت نگرفت و از پسينيان كسى بپاى او نخواهد رسيد.چون پيغمبر او را به ماموريتى مىفرستاد جبرئيل از سوى راست و ميكائيل از سوى چپ او را نگهبان بودند تا پيروز برگردد.آنچه از او بجا مانده هفتصد درم است»اين سند نوشته ابن سعد در كتاب الطبقات الكبرى و از قديمترين اسناد تاريخى و مورد استناد همه تاريخ نويسان است.

ابن عبد ربه اندلسى كه در آغاز سده چهارم مرده و كتاب او در پايان سده سوم نوشته شده، مانده از او را سيصد درهم نوشته است (21) .

بسيار بى انصافى است كه كسى بگمان خود و يا براى گمراه ساختن مردمان ناآگاه،كتابى بنويسد و بخواهد اسلام را از ديدگاه فلسفه بشناساند آنگاه باتكاء ترجمهاى غلط از ماخذى متاخر و چند قرن پس از ابن سعد و ابن عبد ربه،على را سرمايهدار زمان خود معرفى كند.

اين بى انصافان كه براهنمائى انديشه كوتاه بين مىخواهند هر حادثهاى را با تاويلهاى نادرست و دور از ذهن و منطق علمى،بر دريافتهاى غلط خويش منطبق سازند،اين رنج مختصر را هم بر خود هموار نمىكنند كه نخست همه اسناد را بررسى نمايند آنگاه آنرا طبقهبندى كنند و سپس با روشى كه همه تاريخ نويسان بدان آشنا هستند درست را از نادرست جدا سازند.نمىتوانند يا نمىخواهند خدا مىداند «و من يضلل الله فماله من هاد»

[donsaeid]

آيا بين زن و شوهر كدورتى روى داده

«فى قلوبهم مرض فزادهم الله مرضا» (1)

در روايتهاى شيعى و سنى به چند حديثبرمىخوريم.اين حديثها نشان مىدهد كه گاهى ميان فاطمه و شوهرش كدورتى پديد مىگشته است،تا آنجا كه براى داورى نزد پيغمبر مىرفتهاند.

ابن سعد نوشته است روزى على (ع) به فاطمه تندى كرد (2) زهرا گفتبخدا شكايت تو را به پيغمبر خواهم كرد.سپس براه افتاد و على (ع) نيز بدنبال او بخانه پيغمبر رفت و جائى ايستاد كه آواز زهرا (ع) را مىشنيد.زهرا از خشونت و سختگيرى على بر خود،به پدر شكايت كرد. پيغمبر در پاسخ او گفت:

«دختركم!زن نبايد انتظار داشته باشد،كارى را كه شوهرش مىخواهد انجام ندهد،و با نافرمانى او،شوهر خاموش بماند».

على (ع) گويد:من به زهرا گفتم بخدا پس از اين چيزى كه ترا ناخوش آيد نخواهم كرد (3) .ابن حجر نوشته است:

ميان على (ع) و فاطمه (ع) گفتگوئى شد.پيغمبر براى اصلاح بخانه ايشان رفت و برون آمد بدو گفتند با چهرهاى گرفته بخانه آنان رفتى و با چهرهاى شادمان بيرون آمدى؟فرمود ميان دو كس را كه دوسترين مردمان نزد من بودند آشتى دادم (4) .

در مقابل اين دسته روايتها،على بن عيسى اربلى از گفته على عليه السلام چنين نويسد:

پيغمبر شب عروسى زهرا بمن گفتبا همسرت به لطف و مدارا رفتار كن!كه او پاره تن من است.

هر كه او را بيازارد مرا آزرده است.سپس فرمود شما را بخدا مىسپارم.بخدا سوگند تا فاطمه زنده بود او را بخشم نياوردم.او نيز كارى نكرد كه مرا به خشم آرد.هر گاه باو مىنگريستم غم و اندوه من بر طرف مىشد (5) .

هر چند بسيار طبيعى است كه بين صميمىترين دوستان گاهگاه كدورتى پيش آيد،اما از نظر اعتقادات شيعى على عليه السلام و فاطمه (ع) داراى مقام عصمتاند،و نسبت اختلاف بين آنان،آنهم تا بدان درجه كه كار بداورى پيغمبر بكشد با چنان مقام سازگار نخواهد بود.

براى همين است كه مجلسى از گفته صدوق نويسد:

كه اين خبر نزد من درست نيست،چه روش آنان با يكديگر چنان نبوده است كه ميان ايشان رنجشى رخ دهد تا نياز به ميانجى افتد (6) .

و از جمله روى دادهائى كه نوشتهاند فاطمه (ع) را از على رنجاند،داستان خواستگارى على از جويريه دختر ابو جهل است.اين رويداد از گفته مسور بن مخرمه چنين آمده: على (ع) از دختر ابو جهل خواستگارى كرد.فاطمه (ع) شنيد و نزد پيغمبر (ص) رفت و گفت كسان تو مىپندارند تو جانب دختران خود را رعايت نمىكنى (7) على از دختر ابو جهل خواستگارى كرده است!

رسول الله برخاست،و به مسجد آمد و چون از تشهد فارغ شد،شنيدم كه مىگفت:دختر خود را به ابو العاص بن ربيع دادم و با من براستى رفتار كرد.فاطمه پاره تن من است آنچه او را ناخوش آيد دوست نمىدارم.بخدا سوگند دختر رسول خدا با دختر دشمن خدا نزديك كس جمع نخواهد شد و على ترك خواستگارى كرد ( .اين روايت كه جز مسلم و بخارى يك دو تن ديگر آنرا در كتاب خود آوردهاند بىگمان دروغ است.چه گذشته از ضعف سند الفاظ حديث مضمون آنرا تكذيب مىكند.

نخست آنكه مىگويد پيغمبر گفت ابو العاص بن ربيع بمن راست گفت.مفهوم مخالف جمله اينست كه على (العياذ بالله) بمن دروغ گفته،در صورتيكه قبلا هيچگونه گفتگوئى با على بميان نيامده و على (ع) در ضمن عقد فاطمه (ع) تعهدى به پيغمبر نسپرده بود تا خلاف آن پديد شود.

دوم اينكه مىگويد:دختر رسول خدا با دختر دشمن او نزد يك كس جمع نخواهد شد.ظاهر عبارت اينست كه هنگام گله رسول خدا،ابو جهل زنده بوده است.در صورتيكه ابو جهل در رمضان سال دوم هجرى در جنگ بدر كشته شد و تولد مسور چنانكه خواهيم نوشت در ذو الحجه سال دوم است.

و اگر بگوئيم اين حادثه پس از كشته شدن ابو جهل و در سالهاى پس از جنگ بدر بوده است،عبارت«دختر رسول خدا و دختر دشمن خدا نزد يك كس جمع نخواهد شد»معنى نخواهد داشت.چه شرك ابو جهل كه سالها پيش به كيفر خود رسيده از نظر فقه اسلام تاثيرى در سرنوشت دختر او ندارد.سوم حادثهاى چنين مهم كه پيغمبر شكوه از آن را در مسجد و در جمع اصحاب خود بيان مىدارد بايد از طريقهاى متعدد نقل شود و به حد تواتر و يا لا اقل شيوع رسد،نه آنكه راوى آن تنها مسور بن مخرمه باشد.

چهارم مسور بن مخرمه دو سال پس از هجرت پيغمبر بمدينه،در مكه متولد شد.پس از ذو الحجه سال هشتم با پدر خود به مدينه آمد و هنگام رحلت رسول اكرم هشتساله بود.در ربيع الاول سال شصت و چهارم هجرى در محاصره مكه از جانب حصين بن نمير،بر اثر سنگى كه از منجنيق بدو رسيد در گذشت (9) ابن حجر نيز ولادت او را دو سال پس از هجرت نوشته است و گويد جمله بر اين سخن متفقند.سپس در باره حديث او كه گويد«از پيغمبر شنيدم حاليكه محتلم بودم»نويسد كه بعقيده بعضى اين صيغه از ماده حلم بكسر حاء استيعنى عاقل بودم و حديث را ضبط مىكردم (10) .و منافاتى با كودك بودن او ندارد.

و نيز داستانى را كه در باره برداشتن سنگ و افتادن شلوار وى از او آوردهاند،نشان مىدهد كه وى در زندگانى پيغمبر كودكى بوده و طاقتبرداشتن سنگ را نداشته است.بنابر اين نقل وى در مورد روايتخواستگارى على (ع) از دختر ابو جهل خالى از اعتبار است.

آنچه بر اين جمله بايد افزود اين است كه علماى پيشين هنگام بررسى اخبار بيشتر به نقل روايت و كمتر به نقد آن از نظر درايت پرداختهاند.و اگر به نقد حديث پرداختهاند از نجهتبوده است كه بدانند گذشتگان،اين راويان را براستگوئى و درست كردارى ستودهاند يا نه.اگر راستگو شناخته باشند آنچه را روايت كردهاند پذيرفتهاند.اما يك نكته را نبايد نادانسته گذاشت و آن اينكه كسى يا كسانى كه حديثهائى بر مىسازند و ميان مردمان شايع مىكنند. همه جانبها را رعايت مىكنند.تا چنان باشد كه بتوان پذيرفت.اينجاست كه جز از توجه به علم الحديثبايد،قرينههاى خارجى را نيز از نظر دور نداشت.اين داستان حديثسازى از ربع دوم قرن اول هجرى آغاز شد،و تا نزديك دو قرن ادامه داشت.

در طول هفتاد سال حكومت اموى و در فاصله بيش از صد سال از حكومت عباسى (يعنى تا دوره ثبت و ضبط اسناد در كتابها) دشمنان على (ع) تا آنجا كه توانستند در نكوهش او، حديثساختند.طبيعى است كه حديثهائى هم جعل كنند تا نشان دهد مردم نه تنها در بيرون خانه از على ناخشنود بودند،نزديكترين كسان وى درون خانه هم از او رضايت نداشت. هر چند بر فرض درستبودن اين حديثها منقصتى،در آن نمىبينيم.آنها هم انساناند و هر انسان در حالتهاى مختلف بسر مىبرد.

اين حديثهاى ساختگى چنانكه نوشتيم در كتاب محدثان سادهدل نوشته مىشود و از آن كتابها به كتابهاى كسانى منتقل مىشود كه به گمان خود مىخواهند تاريخ اسلام را از ديدگاه علمى بنويسند بنابر اين طبيعى است كه در كتاب«اميل دورمنگام»بخوانيم:على پس از مشاجره با فاطمه پناه به مسجد مىبرد و در آنجا مىخوابيد.پسر عمويش به سر وقت او مىرفت.او را اندرز مىگفت و با زنش آشتى مىداد (11) .

بهر حال اينها سندهائى است كه دستاويز اينگونه تاريخ نويسان شده است و چنانكه نوشتيم پايهاى استوار ندارد.هر چند بر فرض درستبودن بعض اين روايتها باز هم نقار زود گذر زن و شوهر طبيعى آدمى است و گردى بر دامن مكارم اخلاق آن بزرگواران نمىافشاند.

[donsaeid]

عبادت دختر پيغمبر

«و الذين يبيتون لربهم سجدا و قياما» (1)

دختر پيغمبر همچنانكه در زندگى زناشوئى نمونه بود،در اطاعت پروردگار نيز نمونه بود.هر چند كه زندگانى زناشوئى چون بر اساس پرهيزگارى و سازش باشد خود طاعتخداست. مقصودم از طاعت پروردگار،نماز بردن و روى بدرگاه خدا آوردنست.هنگامى كه از كارهاى خانه فراغت مىيافتبه عبادت مىپرداخت،به نماز،تضرع،و دعا بدرگاه خدا،دعا براى ديگران نه براى خود.

امام صادق از پدران خويش از حسن بن على روايت كند:

مادرم شبهاى جمعه را تا بامداد در محراب عبادت مىايستاد و چون دستبدعا برمىداشت مردان و زنان با ايمان را دعا مىكرد،اما درباره خود چيزى نمىگفت.روزى بدو گفتم:

-مادر!چرا براى خود نيز مانند ديگران دعاى خير نمىكنى؟گفت:

-فرزندم همسايه مقدم است (2) . تسبيحهائى كه بنام تسبيحات فاطمه (ع) شهرت يافته و در كتابهاى معتبر شيعه و سنى و ديگر اسناد روايتشده (3) نزد همه معروف است.و آنانكه خود را ملزم به سنت مىدانند،اين تسبيحها را پس از هر نماز مىخوانند:«سى و چهار بار الله اكبر، سى و سه بار سبحان الله و سى و سه بار الحمد لله» (4) .

نيز سيد بن طاوس در اقبال دعاهائى از او روايت كرده است كه پس از نمازهاى ظهر،عصر، مغرب،عشا و نماز بامداد بطور مرتب مىخوانده است.همچنين دعاهاى ديگرى نيز از او نقل شده است كه در مورد پارهاى گرفتارىها خوانده مىشود.كسانى كه خود را موظف به خواندن ادعيه و اداى مستحبات مىدانند،بدين دعاها آشنائى دارن