فرهنگ غيرت دينى
"غيرت" يعنى دفاع از محبوب در برابر متجاوز. طريحى گويد: «والغيرة نفرة طبيعية تكون عن بخل مشاركة الغير فى امر محبوب له(1)؛ غيرت، نفرت طبيعىاى است كه انسان از شركت ديگرى در امر محبوبش دارد.»
غيرت دينى يعنى دين را به عنوان محبوبترين چيزها دانستن و مدافع حريم آن بودن و اجازه تجاوز به حريم دين به هيچ كس ندادن. غيرت دينى يعنى داشتن خشم مقدّس در برابر متجاوزان حريم دينى و تلاش گسترده در راه نشر دين، امر به معروف و نهى از منكر و تولا و تبرا نمودن و هم چنين داشتن روحيه دفاع از دين و آماده فدا كردن همه هستى در راه آن.(2)
بنابر اين، تفسير واقعى غيرت دينى همين است. لذا تفسير آن به خشونت، تفسير كسانى است كه از آن "وحشت" دارند و در پى انزواى آن از جامعه و تحريف اين واژه مقدّس است. در برداشت اينان، اصل دين طرفدار خشونت است!! لذا با اصل دين درگيرند.
در مورد خشونت هم زيباترين كلام، گفتار مقام معظم رهبرى (مدظله) است كه فرمودند: خشونت بر دو قسم است: يكى خشونت قانونى كه عبارت است از همان مجازاتهايى كه در متن دين بوده و به حكم قانون و حكم شرع به اجرا در مىآيد!! و خشونت غيرقانونى كه عبارت است از برخوردهاى فيزيكى بدون قانون و حكم حاكم شرع. اين خشونتها جنايت است.
به هر حال "غيرت دينى" به معناى داشتن روحيه دفاع از دين است، لذا هم خود امامان (عليهم السلام) از اين روحيه الهى برخوردار بودند و هم پيروانشان را به آن توصيه مىكردند و هم برخورداران از اين خصيصه بلند و ارزشمند را تشويق مىنمودند.
ترغيب به غيرت دينى
نبى گرامى اسلام صلي الله عليه و آله فرمود: «ليس منّا من لم يوقر الكبير و يرحم الصغير و يأمر بالمعروف و ينهى عن المنكر(3)؛ از ما نيست كسى كه سالخوردگان را احترام نكرده، خردسالان را مورد مهر و محبت قرار نداده و اهل امر به معروف و نهى از منكر نباشد.» و آيا امر به معروف و نهى از منكر مصداق غيرت دينى نيست؟!
امام رضا عليهالسلام نيز فرمود: «من واصل لنا قاطعاً او قطع لنا واصلاً او مدح لنا غائبا او اكرم لنا مخالفاً فليس منّا و لسنامنه(4)؛ كسى كه با كسانى ارتباط برقرار كند كه از ما بريدهاند، يا ارتباطش را از كسانى كه با ما مرتبطاند قطع كند و آن كس كه ما را مورد نكوهش و عيب خود قرار مىدهد ستايش كند يا مخالف ما را گرامى بدارد، از ما نيست و ما هم از او نيستيم.»
معناى اين سخن اين است: كسى كه در روابط اجتماعى خود فاقد غيرت دينى باشد شيعه واقعى اهل بيت(عليهم السلام) نيست.
از گلايهها و شكايتهاى على عليهالسلام از بيشتر ياران خود همين فقدان "غيرت دين" است: «... و قد ترون عهود الله منقوضة فلا تغضبون و انتم لنقض ذمم آبائكم تأتعون(5)؛ مىبينيد كه قوانين و پيمانهاى الهى شكسته شده، اما شما به خشم نمىآييد، در حالى كه اگر تعهدات پدرانتان نقض گردد ناراحت مىشويد!!...»
تجليل غيرتمندان دين
تجليل فراوان اميرالمؤمنين و فرزندان گرامىاش از ابوذر - اين فريادگر غيرت دين - گوياى بهاى فوق العادهاى است كه امامان عليهالسلام به عنصر "غيرت دينى" مىدادند. هنگام تبعيد ابوذر، عثمان دستور داد كه اعلام شود: هيچكس حق سخن گفتن با ابوذر نداشته و كسى حق بدرقه او را ندارد!! و مروان مأمور اجراى اين دستور شد. بر اين اساس به جز على عليهالسلام، عقيل (برادرش)، امام حسن عليهالسلام، امام حسين عليهالسلام، عمار و عدّه قليلى از بنىهاشم كسى جرأت بدرقه ابوذر نكرد. هنگامى كه امام حسن با ابوذر سخن مىگفت: مروان گفت: حسن! خاموش! مگر امر خليفه را نشنيدهاى كه كسى نبايد با ابوذر سخن بگويد! اگر نشنيدهاى اينك بشنو! اين جا اميرالمؤمنين به مروان حمله كرد و تازيانهاى بين دو گوش مركب وى زد و فرمود: دور شو! خدا نابودت كند! مروان خشمناك به شكايت نزد عثمان رفت و ماجرا را باز گفت و عثمان هم از على عليهالسلام خشمگين شد.
على عليهالسلام هنگام بدرقه ابوذر جملاتى فرمود كه قريب به آن از امام حسن عليهالسلام و امام حسين عليهالسلام هم نقل شده است كه فرمود: «يا اباذر انك غضبت لله فارج من غضبت له ان القوم خافوك على دنياهم و خفتهم على دينك فاترك فى ايديهم ما خافوك عليه و اهرب منهم بما خفتهم عليه...(6)؛ اى ابوذر! به خاطر خدا خشم گرفتى و غضب كردى، پس به همان كس كه برايش غضب نمودى اميدوار باش، اين مردم از تو بر دنيايشان ترسيدند و تو از آنها بر دينت. پس آنچه را كه آنها برايش در وحشتاند به خودشان واگذار و از آنچه مىترسى آنها گرفتارش شوند (كيفر الهى) فرار كن.»
به اميرالمؤمنين گفتند: عثمان جهت بدرقه ابوذر بر تو غضب كرده، حضرت فرمود: «غضب الخيل على ختم اللجم، (مثل اينكه اسب بر دهنهاش غضب كند» يعنى چه مىتواند كند؟ همان طور كه اگر اسب به دهنه و لگامى كه در دهن اوست خشم كند چه مىتواند انجام دهد جز آن كه بجود تا دندان خود را خورد كند!!
هنگامى كه اميرالمؤمنين از بدرقه ابوذر برگشت، عثمان او را مورد مؤاخذه قرار داد كه چرا مروان را برگرداندى و امر مرا كوچك شمردى؟ مگر دستور من به تو نرسيده بود؟ امام على عليهالسلام فرمود: فرستاده تو خواست مرا برگرداند من او را برگرداندم و در مورد دستورت؛ مگر بنا است بهر چه امر كنى هرچند معصيت باشد اطاعت كنيم؟(7)
اين همه سرمايهگذارى در دفاع از يك غيرتمند دينى بسيار معنادار است. معنايش اين است كه در جامعه اسلامى بايد اين ارزش پيوسته زنده بماند.
نمونه ديگرى از ارج نهادن به غيرتمندان دين در سيره امامان(عليهم السلام) تجليل از "هشامبنحكم" است. او از بهترين شاگردان مكتب امام صادق عليهالسلام و از خواص اصحاب امام هفتم (حضرت موسى بن جعفر عليهالسلام) بوده است.(
امام صادق عليهالسلام بسيارى از اصحاب و شاگردانش را از بحث و مناظره با مخالفان منع مىكرد و جز به تعداد كمى از ايشان اجازه بحث نمىداد و هشام در رأس كسانى بود كه مجاز به مناظره گشت.(9) امام به او فرمود: «مثلك فليكلم الناس؛ مانند تو بايد با مردم سخن بگويند.»(10)
امام صادق پيوسته در حق هشام دعا مىكرد و پيروزىاش را در مناظرات از خداوند خواهان بود.
يونس بن يعقوب گويد: روزى جمعى از اصحاب كه حمرانبناعين و مؤمن طاق و طيار و هشام بن سالم در ميانشان بودند خدمت امام صادق عليهالسلام بودند. هشام بن حكم نيز كه در آن روز جوانى نورسيده بود حضور داشت، امام صادق عليهالسلام فرمود: اى هشام! جريان مناظرهات را با عمروبن عبيد گزارش نمىدهى؟ هشام عرض كرد: خجالت مىكشم كه در محضر شما سخن بگويم و از هيبت شما زبانم گويا نمىشود. حضرت فرمود: هرگاه شما را به چيزى امر كردم به جاى آريد. آن گاه هشام مناظره خود را با عمروبن عبيد به تفصيل بيان كرد. امام صادق عليهالسلام لبخندى زد و فرمود: اى هشام: چه كسى اين استدلال را به تو آموخت؟ هشام عرض كرد: آنچه از شما شنيده بودم منظم كردم و بر زبانم چنين جارى شد. حضرت فرمود به خدا سوگند! اين مطالب در صحف ابراهيم و موسى نوشته شده است.(11)
اين هم دو نمونه از تجليل امامان (عليهم السلام) از غيرت مندان دينى در عرصههاى مختلف بود كه در مقاله آينده نيز به تكميل همين بحث خواهيم پرداخت.
"غيرت" يعنى دفاع از محبوب در برابر متجاوز. طريحى گويد: «والغيرة نفرة طبيعية تكون عن بخل مشاركة الغير فى امر محبوب له(1)؛ غيرت، نفرت طبيعىاى است كه انسان از شركت ديگرى در امر محبوبش دارد.»
غيرت دينى يعنى دين را به عنوان محبوبترين چيزها دانستن و مدافع حريم آن بودن و اجازه تجاوز به حريم دين به هيچ كس ندادن. غيرت دينى يعنى داشتن خشم مقدّس در برابر متجاوزان حريم دينى و تلاش گسترده در راه نشر دين، امر به معروف و نهى از منكر و تولا و تبرا نمودن و هم چنين داشتن روحيه دفاع از دين و آماده فدا كردن همه هستى در راه آن.(2)
بنابر اين، تفسير واقعى غيرت دينى همين است. لذا تفسير آن به خشونت، تفسير كسانى است كه از آن "وحشت" دارند و در پى انزواى آن از جامعه و تحريف اين واژه مقدّس است. در برداشت اينان، اصل دين طرفدار خشونت است!! لذا با اصل دين درگيرند.
در مورد خشونت هم زيباترين كلام، گفتار مقام معظم رهبرى (مدظله) است كه فرمودند: خشونت بر دو قسم است: يكى خشونت قانونى كه عبارت است از همان مجازاتهايى كه در متن دين بوده و به حكم قانون و حكم شرع به اجرا در مىآيد!! و خشونت غيرقانونى كه عبارت است از برخوردهاى فيزيكى بدون قانون و حكم حاكم شرع. اين خشونتها جنايت است.
به هر حال "غيرت دينى" به معناى داشتن روحيه دفاع از دين است، لذا هم خود امامان (عليهم السلام) از اين روحيه الهى برخوردار بودند و هم پيروانشان را به آن توصيه مىكردند و هم برخورداران از اين خصيصه بلند و ارزشمند را تشويق مىنمودند.
ترغيب به غيرت دينى
نبى گرامى اسلام صلي الله عليه و آله فرمود: «ليس منّا من لم يوقر الكبير و يرحم الصغير و يأمر بالمعروف و ينهى عن المنكر(3)؛ از ما نيست كسى كه سالخوردگان را احترام نكرده، خردسالان را مورد مهر و محبت قرار نداده و اهل امر به معروف و نهى از منكر نباشد.» و آيا امر به معروف و نهى از منكر مصداق غيرت دينى نيست؟!
امام رضا عليهالسلام نيز فرمود: «من واصل لنا قاطعاً او قطع لنا واصلاً او مدح لنا غائبا او اكرم لنا مخالفاً فليس منّا و لسنامنه(4)؛ كسى كه با كسانى ارتباط برقرار كند كه از ما بريدهاند، يا ارتباطش را از كسانى كه با ما مرتبطاند قطع كند و آن كس كه ما را مورد نكوهش و عيب خود قرار مىدهد ستايش كند يا مخالف ما را گرامى بدارد، از ما نيست و ما هم از او نيستيم.»
معناى اين سخن اين است: كسى كه در روابط اجتماعى خود فاقد غيرت دينى باشد شيعه واقعى اهل بيت(عليهم السلام) نيست.
از گلايهها و شكايتهاى على عليهالسلام از بيشتر ياران خود همين فقدان "غيرت دين" است: «... و قد ترون عهود الله منقوضة فلا تغضبون و انتم لنقض ذمم آبائكم تأتعون(5)؛ مىبينيد كه قوانين و پيمانهاى الهى شكسته شده، اما شما به خشم نمىآييد، در حالى كه اگر تعهدات پدرانتان نقض گردد ناراحت مىشويد!!...»
تجليل غيرتمندان دين
تجليل فراوان اميرالمؤمنين و فرزندان گرامىاش از ابوذر - اين فريادگر غيرت دين - گوياى بهاى فوق العادهاى است كه امامان عليهالسلام به عنصر "غيرت دينى" مىدادند. هنگام تبعيد ابوذر، عثمان دستور داد كه اعلام شود: هيچكس حق سخن گفتن با ابوذر نداشته و كسى حق بدرقه او را ندارد!! و مروان مأمور اجراى اين دستور شد. بر اين اساس به جز على عليهالسلام، عقيل (برادرش)، امام حسن عليهالسلام، امام حسين عليهالسلام، عمار و عدّه قليلى از بنىهاشم كسى جرأت بدرقه ابوذر نكرد. هنگامى كه امام حسن با ابوذر سخن مىگفت: مروان گفت: حسن! خاموش! مگر امر خليفه را نشنيدهاى كه كسى نبايد با ابوذر سخن بگويد! اگر نشنيدهاى اينك بشنو! اين جا اميرالمؤمنين به مروان حمله كرد و تازيانهاى بين دو گوش مركب وى زد و فرمود: دور شو! خدا نابودت كند! مروان خشمناك به شكايت نزد عثمان رفت و ماجرا را باز گفت و عثمان هم از على عليهالسلام خشمگين شد.
على عليهالسلام هنگام بدرقه ابوذر جملاتى فرمود كه قريب به آن از امام حسن عليهالسلام و امام حسين عليهالسلام هم نقل شده است كه فرمود: «يا اباذر انك غضبت لله فارج من غضبت له ان القوم خافوك على دنياهم و خفتهم على دينك فاترك فى ايديهم ما خافوك عليه و اهرب منهم بما خفتهم عليه...(6)؛ اى ابوذر! به خاطر خدا خشم گرفتى و غضب كردى، پس به همان كس كه برايش غضب نمودى اميدوار باش، اين مردم از تو بر دنيايشان ترسيدند و تو از آنها بر دينت. پس آنچه را كه آنها برايش در وحشتاند به خودشان واگذار و از آنچه مىترسى آنها گرفتارش شوند (كيفر الهى) فرار كن.»
به اميرالمؤمنين گفتند: عثمان جهت بدرقه ابوذر بر تو غضب كرده، حضرت فرمود: «غضب الخيل على ختم اللجم، (مثل اينكه اسب بر دهنهاش غضب كند» يعنى چه مىتواند كند؟ همان طور كه اگر اسب به دهنه و لگامى كه در دهن اوست خشم كند چه مىتواند انجام دهد جز آن كه بجود تا دندان خود را خورد كند!!
هنگامى كه اميرالمؤمنين از بدرقه ابوذر برگشت، عثمان او را مورد مؤاخذه قرار داد كه چرا مروان را برگرداندى و امر مرا كوچك شمردى؟ مگر دستور من به تو نرسيده بود؟ امام على عليهالسلام فرمود: فرستاده تو خواست مرا برگرداند من او را برگرداندم و در مورد دستورت؛ مگر بنا است بهر چه امر كنى هرچند معصيت باشد اطاعت كنيم؟(7)
اين همه سرمايهگذارى در دفاع از يك غيرتمند دينى بسيار معنادار است. معنايش اين است كه در جامعه اسلامى بايد اين ارزش پيوسته زنده بماند.
نمونه ديگرى از ارج نهادن به غيرتمندان دين در سيره امامان(عليهم السلام) تجليل از "هشامبنحكم" است. او از بهترين شاگردان مكتب امام صادق عليهالسلام و از خواص اصحاب امام هفتم (حضرت موسى بن جعفر عليهالسلام) بوده است.(
امام صادق عليهالسلام بسيارى از اصحاب و شاگردانش را از بحث و مناظره با مخالفان منع مىكرد و جز به تعداد كمى از ايشان اجازه بحث نمىداد و هشام در رأس كسانى بود كه مجاز به مناظره گشت.(9) امام به او فرمود: «مثلك فليكلم الناس؛ مانند تو بايد با مردم سخن بگويند.»(10)
امام صادق پيوسته در حق هشام دعا مىكرد و پيروزىاش را در مناظرات از خداوند خواهان بود.
يونس بن يعقوب گويد: روزى جمعى از اصحاب كه حمرانبناعين و مؤمن طاق و طيار و هشام بن سالم در ميانشان بودند خدمت امام صادق عليهالسلام بودند. هشام بن حكم نيز كه در آن روز جوانى نورسيده بود حضور داشت، امام صادق عليهالسلام فرمود: اى هشام! جريان مناظرهات را با عمروبن عبيد گزارش نمىدهى؟ هشام عرض كرد: خجالت مىكشم كه در محضر شما سخن بگويم و از هيبت شما زبانم گويا نمىشود. حضرت فرمود: هرگاه شما را به چيزى امر كردم به جاى آريد. آن گاه هشام مناظره خود را با عمروبن عبيد به تفصيل بيان كرد. امام صادق عليهالسلام لبخندى زد و فرمود: اى هشام: چه كسى اين استدلال را به تو آموخت؟ هشام عرض كرد: آنچه از شما شنيده بودم منظم كردم و بر زبانم چنين جارى شد. حضرت فرمود به خدا سوگند! اين مطالب در صحف ابراهيم و موسى نوشته شده است.(11)
اين هم دو نمونه از تجليل امامان (عليهم السلام) از غيرت مندان دينى در عرصههاى مختلف بود كه در مقاله آينده نيز به تكميل همين بحث خواهيم پرداخت.
