**Tobeh**

[donsaeid]

پس راه نخست, نه تنها نتيجه اى براى فهم معناى آيه در بر نداشت, بلكه اين شبهه مهم را نيز ايجاد كرد.
براى فهم آيه و در نتيجه, حكم فقهى مشركان, راه دوم را پيش كشيديم و آن بررسى تك تك لغات اين قسمت از آيه بود كه نخست بحث (نجس) مطرح شد.
براى فهم معناى نجس نيز, دو راه وجود داشت:
1 . بررسى احاديثى كه در آنها اين كلمه به كار رفته بود كه اين كار, با تمام طول و تفصيل آن, به پايان رسيد و تمام احاديث بحارالانوار و كتابهاى اربعة كه در آن كلمه (نجس), (نجساً), (النجس) و (النجاسة) بود استخراج شد و غير از يكى دو مورد كه مشكوك بود, بقيه مسلماً معناى غير از نجاست فقهى را مى گفتند كه يا پليدى ظاهرى يا پليدى درونى, يا هر دو, را مطرح مى كردند و بحثى از نجاست فقهى نبود, اگر چه گاهى اوقات با قرينه پيوسته به معناى فقهى منصرف شده بود.
2 . رجوع به كتابهاى لغت مربوط به آن روزگار است كه متأسفانه ما كتاب لغتى كه مخصوص زمان پيامبر اكرم(ص) باشد نداريم و نخستين كتاب هاى لغت, مربوط به دو, يا سه قرن پس از هجرت است.
خليل بن احمد, در كتاب العين:
(النجس: الشيء القذر حتى من الناس وكل شيئ قذرته, فهو نَجَسٌ و امرأة نَجَس و رجال نجس, فاذا لم يكن على طهارة من الجنابة ولم يبال فهو نَجِس… ومصدر النجس النجاسة)
نجس, هر چيز پليدى است, چه انسان باشد چه چيز ديگر. و براى مذكر, مؤنث, مفرد و جمع يك گونه استعمال مى شود. پس وقتى كه شخصى از جنابت پاك نباشد و مبالات نداشته باشد, نَجَسٌ است… و مصدر نجس, نجاست است.
2 . راغب اصفهانى (م: 503هـ.ق.) در مفردات:
(نجاست به معناى قذارت است و آن دوگونه است: يكى آن كه با چشم قابل ادراك است ديگرى با بصيرت. خداوند مشركان را با وجه دوم وصف كرده است: (انما المشركون نجس)
3 . شيخ طوسى (م:406هـ.ق) در تبيان:
(كل شئ مستعذر فى اللغة يسمى نجساً.)
هر چيز چركين و غيرنظيف در لغت نجس نام گرفته است.
4 . طبرسى (م:552هـ.ق.) در مجمع البيان:
(هر چيز چركين و غيرنظيف نجس است و بر مفرد و جمع, مذكر و مؤنث به يك صورت اطلاق مى شود.)
5 . ابى بكر محمدبن عزير سيستانى (م:330هـ.ق.) در كتاب نزهة القلوب:
(نجس اى قذر, نجس را به معناى پليد گرفته است.)


6 . هود بن محكم هوارى (از علماى قرن سوم) در تفسير كتاب الله العزيز در ذيل آيه (انما المشركون نجس) مى نويسد:
(بعضى گفته اند (الانجاس=الاخباث) و بعضى ديگر گفته اند به معناى (الاقذار) است.)
7 . عبدالرزاق بن همام صنعانى (م: 211هـ.ق.) در تفسير القرآن از معمّر نقل مى كند:
(فقط از قتاده يك چيز در ذهن دارم و آن اين كه (النجس): الجنابة).
سپس داستان ملاقات پيامبر با حذيفه را نقل مى كند كه پيامبر اكرم(ص) خواست به حذيفه دست بدهد و مصافحه كند, ولى حذيفه دست خود را كشيد و گفت: اى رسول خدا من جنب هستم. پيامبر جواب داد, ولى مؤمن نجس نمى شود135.)
8 . مصباح اللغه:
(نَجِسَ الشيء فهو نَجَس اذا كان قذراً غير نظيف… وقال النقاش الرجس: النجس.)
9 . تاج العروس:
(در حديث, راجع به مردى كه با زنى زنا كرده: فرموده است:
(هو انجسها وهو احق بها.)
آن مرد اين زن را نجس كرده و همان مرد به اين زن سزاوارتر است.
10 . معجم مقائيس اللغة:
(نجس= نون, جيم و سين اصل صحيحى است كه بر خلاف طهارت دلالت دارد و نجس=قذر, النجس=القذر…)
11 . در تفسير الجلالين:
(فى قوله: (انما المشركون نجس) قذر لخبث باطنهم.)
پليدند به خاطر بخاطر خباثت باطنى آنان.
12 . اقرب الموارد:
(نَجُسَ نجاسة كان قذرا غير نظيف وخلاف الطهر.)
13 . لسان العرب:
(النَجَس: القذر من الناس ومن كل شيئ قذرته.)
14 . در قاموس قرآن: پس از نقل معناى نجس از مجمع البيان و مصباح آمده است:
(ناگفته نماند سوره توبه كه اين آيه از آن است, در سال نهم هجرت پس از فتح مكه نازل شد… معناى آيه چنين مى شود: مشركان يك پارچه كثافت و پليدى اند, پس از امسال, ديگر به مسجدالحرام نزديك نشوند و ظاهراً مراد, كثافت باطنى است, نه اين كه مثل بول و غائط و سگ نجس اند.
به هر حال, از آيه نجاست مشركان فهميده نمى شود و نجاست آنها و اهل كتاب را بايد از روايات استفاده كرد.
در الميزان مى گويد: تعليل منع دخول مسجدالحرام به اين كه نجس اند, اعتبار نوعى قذرات در آنهاست, مثل اعتبار نوعى طهارت و نزاهت در مسجدالحرام. و اين, هر طور باشد غير از آن حكم است كه با مشركان نمى شود, با رطوبت ملاقات كرد.
المنار مى گويد: قول جمهورى كه نجاست را معنوى گرفته اند, اظهر است. امّا قول به اينكه اعيان آنان نجس است, نجاست در لغت قرآن به اين معنى نيست, بلكه در لغت قرآن قذارت ذاتى و بدبويى ذاتى است و به شهادت حسّ وجود مشركان مثل وجود ساير بشر است136.) بررسى
شايد پس از نقل عبارات قاموس قرآن, ديگر نيازى به بررسى نباشد, چون صحيح است كه ما گفته هاى بيشترى را از كتابهاى لغت و تفسير نقل كرديم, ولى همه به يك حقيقت اشاره دارند كه نجاست در لغت, پليدى, چركين بودن, غير نظيف بودن و خلاف طهارت است و صاحب قاموس قرآن هم, همين را از مجموع كتابهاى لغت درك و نقل كرده است.
به هر حال, همان گونه كه از بررسى رواياتى كه لفظ نجس را به كار برده بودند, روشن شد كه نجس به معناى پليدى و قذارت است, ارباب لغت و صاحبان قاموسها و كتابهاى لغت هم, همين را درك و براى ما و ديگران نقل كرده اند. جمع بندى:
مشكل اصلى در آيه شريفه (انما المشركون نجس) معناى كلمه نجس بود و تاكنون, تمام سعى براى حل اين مشكل بوده است و از سه راه براى حل اين مشكل تلاش شد:
1 . موارد استعمال اين عبارت در احاديث ائمه(ع).
2 . موارد استعمال كلمه نجس در احاديث و اقوال مربوط به صدر اسلام.
3 . معناى كلمه نجس با استفاده از قول لغويان و مفسران.
راه نخست, ما را به جايى نرساند; زيرا در كلمات ائمه اطهار(ع) به اين آيه استشهاد نشده بود.
راه دوم و سوم, بر نجاست به معناى پليدى, خبث باطنى و پليدى معنوى دلالت داشت و دلالتى بر نجاست فقهى نداشت.

[donsaeid]

همان گونه كه دلالتى هم بر طهارت آنان نداشت. پس براى نجاست, يا طهارت آنان, بايد سراغ ادلّه ديگر رفت, مثلاً كسانى كه به نجاست نظر دارند, بايد به روايات و اجماع تمسك بجويند, همان گونه آنان كه به طهارت نظر دارند, بايد به قاعده طهارت و آيه تكريم بنى آدم و روايات استدلال و تمسك بجويند.
با اين اوصاف كه توضيح داده شد, جايى براى كلام ابن حزم باقى نمى ماند كه مى نويسد: (وَلا عَجَب فى الدنيا اعجب ممن يقول فيمن نص الله تعالى انهم نجسٌ انهم طاهرون137.)
هيچ شگفتى در دنيا, شگفت تر از اين نيست كه كسى درباره كسانى كه قرآن به روشنى گفته است نجسند, بگويد پاكند.
چون ثابت كرديم كه آيه نه نص است و نه ظاهر و هر دو طرف اختلاف, بايد در پى دليلهاى ديگرى باشند و نمى خواهيم از اين آيه طهارت مشركان را ثابت كنيم تا موجب شگفتى ابن حزم گردد, بلكه معتقدان به طهارت, مى گويند اين آيه دلالت بر نجاست مشركان نمى كند, اگر دليل ديگرى بر نجاست آنان يافت شد كه به آن دليل مشركان را نجس مى دانيم و اگر دليلى يافت نشد, اين اصالةالطهارة و قاعده طهارت است كه طهارت مشركان را بيان مى كند, نه آيه (انما المشركون نجس.)
پس, نجاست مشركان از آيه ثابت نشد, تا بحث شود كه آيا مشرك شامل اهل كتاب هم هست يا نه و آيا شامل صغير هم مى شود يا نه.
و اگر دليل ديگرى بر نجاست طايفه اى از انسانها قائم شد, بايد لسان همان دليل را بررسى كرد. مثلا اگر روايتى نجاست را رساند, آن گاه بايد موضوع آن نجس را معين كرد و اگر اجماع نجاست را ثابت كرد, بايد جايگاه اجماع را معين كرد.
به هر حال, مشرك به هر معنايى كه باشد, از آيه قرآن نجاست فقهى براى او نمى توان ثابت كرد. آيات ديگر
از جمله آياتى كه ممكن است براى نجاست مشركان يا كافران به آن استدلال شود, فقره اخير آيه ذيل است. (فَمَن يرد الله ان يهديه يشرح صدره للاسلام ومن يُرد ان يُضلّه يجعل صدره ضيّقاً حرجاً كَأنّما يصّعّدُ فى السماء كذلك يجعل الله الرجس على الذين لايؤمنون138.)
(كسى را كه خدايش بخواهد هدايت كند, سينه اش را براى پذيرش اسلام گشاده مى سازد و كسى را كه [به خاطر اعمال خلافش] بخواهد گمراه سازد. سينه اش را آن چنان تنگ مى سازد كه گويا مى خواهد به آسمان بالا برود. اين چنين خداوند پليدى را بر افرادى كه ايمان نمى آورند, قرار مى دهد. بررسى
در سر راه استدلال به اين آيه, براى اثبات نجاست اصطلاحى فقهى, مشكلات زيادى وجود دارد, از جمله اين كه بايد ثابت كرد (رجس) به معناى نجس فقهى است. در حالى كه نه چنين معنايى از رجس در ساير آيات قرآن برداشت مى شود و نه در زمان ما, رجس به معناى نجس است.
از جمله مشكلات لفظ (على) است. يعنى بر فرض از مشكل اولى هم چشم پوشى كنيم و رجس را هم معنى با نجس فقهى بدانيم, آن گاه معناى آيه چنين مى شود: (ما نجاست را بر غير مؤمنان قرار داديم) و اين عبارت, ظهور در نجاست عرضى دارد و نتيجه اين مى شود كه بدن افراد غير مؤمن نجس است و اين, غير نجاست ذاتى است كه بحث در اثبات و ردّ آن بود.
شرحى درباره بعضى از اشكالهاى مطرح شده:
رجس, نه در لغت و نه در موارد به كاربرده شده در قرآن و نه در موارد به كار برده شده در روايات, به معناى نجس فقهى نيست.
الف . در قرآن, رجس در موارد گوناگونى به شرح زير به كار رفته است: 1 . (انما الخمر و الميسر والانصاب والازلام رجس من عمل الشيطان فاجتنبوه139)
شراب, قمار, انصاب و ازلام پليد و از كارهاى شيطانند از آنها اجتناب كنيد. 2 . (قل لااجد فى ما اوحى الى محرّماً… الاّ ان يكون ميتة او دماً مسفوحاً او لحم خنزير فأنه رجس140.)
در آنچه به من وحى شده حرامى نمى يابم, مگر اين كه مردار, يا خون ريخته, يا گوشت خنزير, كه پليد است, باشد. 3 . (قال قد وقع عليكم من ربكم رجس وغضب141.)
حضرت هود گفت: پليدى و عذاب از جانب پروردگارتان بر شما واقع شده است. 4 . راجع به منافقان (فاعرض عنهم انهم رجس142.)
از آنان اعراض كنيد, آنان پليدند. 5 . (ويجعل الرجس على الذين لايعقلون143.)
و خداوند, پليدى را بر كسانى كه عقل ندارند, قرار مى دهد. 6 . (فاجتنبوا الرجس من الاوثان واجتنبوا قول الزور144.)
از پليدى بت پرستى و از دروغ اجتناب كنيد. 7 . (انما يريد الله ليذهب عنكم الرجس اهل البيت145.)
حتما خداوند اراده كرده است كه از شما اهل بيت پليدى را دور كند. 8 . (و امّا الذين فى قلوبهم مرض فزادتهم رجساً الى رجسهم و ماتوا وهم كافرون146.)
منافقان كه در قلبشان مرض است, خداوند پليدى بر پليديهاى آنان افزود و آنان در حال كفر مردند.
در آيات ياد شده رجس, به امورى نسبت داده شد كه بيشتر آنها نجس فقهى نيستند, مثلاً در آيه اوّل شراب و قمار, بت و چوبهاى قمار بازى رجس دانسته شده در حالى كه از لحاظ فقهى فقط شراب نجس است. (تازه در شراب هم روايات ناسازگارند و نجس بودن آن جزء ضروريات دين يا ضروريات مذهب نيست, اگر چه براساس فتواى مشهور نجس است) و از طرفى خود عمل قمار, چيز خارجى نيست كه نجس يا پاك باشد. قمار عمل است, همانند نفاق و شرك و…
تنها در آيه دوم, خداوند گوشت خوك را رجس دانسته كه از لحاظ فقهى هم نجس است, ولى در آيات بعدى رجس به امورى نسبت داده شده كه هيچ كدام نجس فقهى نيستند.
دو آيه درباره منافقان است و آيه اى درباره بتها كه همه از لحاظ فقهى پاكند.
به هر حال, در آيات قرآن, يك مورد بيشتر پيدا نشد كه موضوع رجس, از لحاظ فقهى هم نجس باشد; از اين روى, نمى توانيم رجس را در آيه اى كه مورد نظر ماست, بر نجس فقهى حمل كنيم.
ب . كتابهاى لغت هم, رجس را به معناى نجس ندانسته اند, بلكه به معناى پليدى گرفته اند كه فراگير است و تنها يك مصداق آن نجس فقهى است. 1 . طريحى در مجمع البحرين: (قوله تعالى: (كذلك يجعل الله الرجس على الذين لايؤمنون) اى اللعنة فى الدنيا والعذاب فى الأخرة.)
رجس در آيه بالا, لعنت در دنيا و عذاب در آخرت است.
ايشان, رجس را در آيه (فزادتهم رجساً الى رجسهم) به معناى (كفراً الى كفرهم) دانسته است كه معلوم مى شود با اين كه منافقان پليدى كفر را دارند و خداوند آن را افزايش داد, باز هم از لحاظ فقهى پاكند. و در ذيل آيه (كذلك يجعل الله الرجس على الذين لايعقلون) از بعضى افاضل نقل مى كند: (قال بعض الافاضل: الرجس و ان كان فى اللغة بمعنى القذر وهو اعم من النجاسة الاّ ان الشيخ قال فى التهذيب ان الرجس هو النجس بلاخلاف148.)
رجس, اگر چه در لغت به معناى پليدى است كه فراگيرتر از نجاست است, ولى شيخ طوسى در تهذيب گفته است: بدون خلاف, رجس همان نجس است149. شرح و بررسى
نخست اين كه شيخ طوسى, اين مطلب را در ذيل آيه: (انما الخمر و الميسر… رجس) نوشته است, تا از اين راه نجاست خمر را اثبات كند و شايد مراد ايشان (رجسِ) در همان آيه باشد, نه مطلق رجس. دو اين كه: معلوم نيست كه مراد ايشان از (بلاخلاف) چيست؟
آيا مراد ايشان اين است كه اهل لغت در معناى رجس, اختلاف ندارند؟
يا مقصودشان اين است كه عرب در كاربردهاى خود, هيچ اختلافى ندارد كه رجس و نجس هم معنى و مترادفند؟ يا اين كه مقصود ايشان اين است كه فقيهان, هيچ اختلافى در اين مطلب ندارند؟
يا اين كه مقصود ايشان اين است كه اختلافى نيست در اين كه رجس در قرآن به معناى نجس است؟
هر كدام از اين احتمالها كه باشد, مهم نيست. مهم اين است كه برابر هيچ يك از اين احتمالها كلام ايشان محمل و معناى صحيحى ندارد و اثبات نجاست فقهى, با استفاده از اين آيه, كلامى خالى از تحقيق است, چون نه اهل لغت و نه قرآن و نه فقها, رجس را به معناى نجس نمى دانند و شاهدش اين كه, در همين آيه, بت, قمار و چوبهاى قمار را نجس نمى دانند.
بله, برابر احتمال ديگرى مى توان رجس را به معناى نجس گرفت و آن اين كه رجس و نجس, هر دو به معناى پليدى باشند و مربوط به نجاست اصطلاحى نباشند.
به عبارت ديگر, عرف اهل لغت, در زمان نزول قرآن و زمان ائمه, رجس و نجس را هم معنى و به معناى پليدى مى دانسته اند.
اين كلام, كلامى صحيح و محققانه است كه در ذيل آيه (انما المشركون نجس) هم بحث شد, ولى در اين صورت, نجاست شراب از آيه قرآن استفاده نمى شود, همان گونه كه نجاست كافر و مشرك هم از آيه 125 انعام و 29 توبه فهميده نمى شود و تنها پليدى آنان فهميده مى شود. 2 . راغب در مفردات:
رجس, همان پليد است. گفته مى شود: مرد پليد, مردان پليد….
رجس, بر چهار وجه است: پليدى از جهت طبع, از جهت عقل, از جهت شرع و از همه اين جهات.
مردار, از همه اين جهات, پليد است و شراب و قمار از جهت شرع پليدند و گفته شده: از جهت عقل هم پليد است, چون آيه قرآن مى گويد: (واثمهما اكبر من نفعهما) چون هر چه كه گناهش بر نفعش فائق آيد, عقل حكم به اجتناب آن مى كند. و كافران را رجس (پليد) دانست; زيرا كه شرك از جهت عقل, قبيح ترين چيزهاست…. و در آيه (ويجعل الرجس على الذين لايعقلون) گفته شده است كه رجس به معناى: فتن=نفرت انگيز و گفته شده است كه به معناى عذاب است. مانند آنچه كه در (انما المشركون نجس) است و پليدى از لحاظ شرع, مانند: (او لحم خنزير فانه رجس.) 3 . قاموس قرآن:
(رجس: پليد. راغب آن را چيز پليد دانسته است. در مجمع البيان, نقل شده: رجس, نام هر كار تنفرآور است. اقرب و صحاح نيز آن را پليد گفته اند و از فراء نقل مى كند كه آن نظير رجز است150.)
شايد مطالبى كه از كتابهاى لغت نقل كرديم, نشان داده باشد كه رجس به معناى نجس اصطلاحى نيست, از اين روى, نيازى به درازا كشاندن بحث و آوردن ديگر موارد كاربرد و از جمله روايات نيست.
اشكال ديگر بر دلالت آيه اين بود كه بر فرض بپذيريم كه: رجس به معناى نجس اصطلاحى فقهى باشد, باز آيه, (يجعل الله الرجس على الذين لايؤمنون151), نجاست ذاتى غيرمؤمنان را نمى رساند; زيرا آيه براى آنان تشخّص و وجودى فرض مى كند سپس فوق آن وجود و محيط بر آن وجود و تشخص, نجاستى را فرض مى كند, به گونه اى كه آن نجاست و پليدى, آنان را فرا گرفته است و اين گونه تعبيرات نمى تواند ناظر به ذات آنان باشد.
باز براى روشن شدن بيشتر, اين آيه را با آيه (او لحم خنزير فانه رجس152) مقايسه كنيد كه خود خوك و ذات خوك, رجس, پليد يا نجس دانسته شده است, ولى در آيه مورد بحث, رجس, پليد يا نجس بر غير مؤمنان نهاده شده است.
باز آيه مورد بحث را با آيه (فاعرضوا عنهم انهم رجس153) كه درباره منافقان است, بسنجيد تا روشن شود كه رجس به خود منافقان نسبت داده شده, يعنى ذات آنان رجس است.
افزون بر اين, آيه مى خواهد تنفر عمومى را از منافقان برانگيزاند تا از آنان دورى گزينند.
به عبارت ديگر, مقصود اصلى, دور بودن مسلمانان از آنان است, ولى با اين حال كه علت و لفظ هر دو رجس بودن آنان را مى رساند, باز فقيهان فتوا به نجاست منافقان نمى دهند و در زمان پيامبر اكرم(ص) هم, با آنان معامله نجس, همانند سگ و خوك, نمى شده است.
حال اگر منافقى كه ذاتا رجس است و در آيه ديگر (فزادتهم رجساً الى رجسهم154), از لحاظ فقهى نجس نباشد و از اين دو آيه نشود نجاستش را فهميد, به طريق اولى, از آيه مورد بحث, نجس بودن غيرمؤمن را نمى توان استفاده كرد و شايد به خاطر همين اشكالها و مانند اين اشكالها باشد كه معتقدان به نجاست مشركان و اهل كتاب, يا به اين آيه استدلال نكرده اند و يا سرانجام استدلال به اين آيه را درباره نجس بودن كافران, رد كرده اند155.