Traditionalism
کتاب "آرمان و واقعيت اسلام" بیگمان يکی از مهمترين آثار سيد حسين نصر، متفکر ايرانی و يکی از سرشناسترين نظريهپردازان "سنتگرايی دينی"/ traditionalism است.
مجموعه مقالات به هم پيوسته ای که در اين کتاب فراهم آمده است، حاصل و چکيده سلسله درسگفتارهای دکتر سيدحسين نصر است که در دانشگاه آمريکايی بيروت ايراد شد و نخستين بار بهزبان انگلیسی بهچاپ رسید. در اهميت کتاب "آرمان و واقعيت اسلام" همين بس که تاکنون به زبانهای ایتالیایی، عربی، فرانسوی، هندی، ترکی، لهستانی، آلمانی و بهتازگی بهزبان فارسی نيز ترجمه و منتشر شده است.
در حال حاضر بهدشواری میتوان آثاری را بهزبانهای اروپایی یافت که از دیدگاه متفکران مسلمان معاصر و بر اساس سنتهای اسلامی، بهتحقیق و بررسی دربارهی اسلام و ابعاد گوناگون آن پرداخته و در عین حال در مقام پاسخگویی بهمسایل دنیای مدرن نیز برآمده باشد.
این کمبود بهویژه در موقعیت کنونی بیش از پیش احساس میشود؛ زیرا جهان اسلام دیرزمانی است که با مسایل و پیچیدگیهای یک جامعهی مدرن، و نیز با علوم جدید و تکنولوژی پیشرفته، درگیر شده است، ولی اندیشمندان و روشنفکران این جوامع تاکنون کمتر توانایی (و یا فرصت و امکان) آنرا داشتهاند که با حفظ هویت و اصالت ملی – اسلامی خود، بهمسایل اساسی و حیاتی عصر حاضر، بهویژه بهمکاتب مدرنی که بههر حال ذهن نسل جوان را بهخود مشغول داشته است، بپردازند و راه حلهای مناسبی ارائه دهند.
نصر در آغاز کتاب و پیش از آنکه به موضوع اصلی، یعنی اسلام و مسایل مربوط به آن در عصر جدید بپردازد، اشاراتی دارد به مفهوم کلی دین، رابطهی خدا و انسان و نیازهای معنوی و روانشناختی انسانها
سید حسین نصر، رئیس سابق انجمن فلسفهی ایران و استاد مطالعات اسلامی دانشگاه جورج واشینگتن آمریکا، یکی از معدود متفکرانِ ایرانی مسلمان است که در آثارش کوشیده تا در راه رفع این کمبود گام بردارد و بهمسایل مهمی که مسلمانان، بهخصوص جوانانِ مسلمانِ کشورهای مختلف، در حال حاضر با آن روبرو هستند، بپردازد و تا اندازهای نیز موفق شده است که نظر اندیشمندان و روشنفکران را در شرق و غرب بهآرا و افکار خود جلب کند.
البته او مخالفان و معترضانی نيز در ايران دارد که کمتر بهنقد جدی آفکار و رد آرا او می پردازند و بيشتر میکوشند تا با اشاره به "گذشته" وی، تمام آرا و افکار و آثار او را ناديده انگارند.
نصر همواره از افراط و تفریط پرهیز داشته و در نوشتهها و گفت و شنودهایش بهکرات خاطر نشان ساخته که «متفکر حقیقی برای آنکه مکتبی را بشناسد، باید با آن روبرو شود و از آن آشنایی کافی یابد و آنگاه بهنقد و رد آن بپردازد. پس بهتر آن است که اجازه داده شود تا عقل در سیری متعادل هر نوع اندیشهای را که در عالم وجود دارد، بشناسد و با تجزیه و تحلیل و شناخت آن، از نکات مثبت بیاموزد و بخشهای منفی را طرد کند. این حرکتِ درست باعث میشود که ما از ترک کردن سنت فکری خود و تبدیل شدن بهروشنفکری غربی بهجای متفکری ایرانی دست برداریم».
در گفتارهای این کتاب سعی شده است تا اصول اساسی اسلام و آنچه در همهی شاخههای گوناگون این دین اعتبار دارد، بهگونهای برجسته نشان داده شود. با این همه در بررسی معتقدات اهل سنت و شیعه، بر تفاوتها موجود میان این دو شاخهی اصلی در اسلام سرپوش گذاشته نشده؛ زیرا نویسنده بر این باور است که این تقاوتها در چشم انداز آیندهی اسلام جایگاه خود را داراست. آقای نصر برای عرفان اسلامی و تأثیرات آن در حیات اجتماعی و فکری اسلام اهمیت خاص قایل است. از این رو فصل جداگانهای را بهبحث و بررسی در این زمینه اختصاص داده است.
کتاب دارای یک پیشگفتار و شش فصل است:
فصل اول) اسلام: آخرین دین اصیل؛ مشخصات عام و ویژگیهای آن.
فصل دوم) قرآن: کلام الله؛ سرچشمهی معرفت و سلوک.
فصل سوم) پیامبر و سنت پیامبری: خاتم الانبیای و انسان کامل.
فصل چهارم) شریعت: احکام الهی؛ هنجار اجتماعی و انسانی.
فصل پنجم) طریقت: عرفان و ریشههای آن در قرآن.
فصل ششم) سنی و شیعه: شیعهی اثناعشریه و اسماعیله.
مخاطبان اصلی این کتاب را میتوان بهچند گروه تقسیم کرد. در درجهی اول روی سخن با نسل جوانِ سرزمینهای اسلامی است که بهدلیل تأثیرات «تعلیم و تربیت مدرن»، از اصل خود بهدور مانده و شدیداً تحت تأثیر نفوذ «مدرنیسم» قرار گرفته و از جنبههای معنوی و عقلانی اسلام بهدور مانده است.
دین آن چیزی است که انسان را بهحقیقت پیوند میزند. هر دینی در نهایت دارای دو جزء اساسی است که بر آنها بنا شده است: آموزش و روش. این دو بخش مشترکاً امکان بازشناختن واقعیت از شبه واقعیت و نیز امکان تشخیص میان آنچه که ارزش مطلق دارد و آنچه ارزش نسبی دارد فراهم میآورد
برگرفته از کتاب آرمان و واقعيت اسلام
از این رو در اولین تماس با دانش و فلسفه و ادبیات غرب، تعادل روحی خود را از دست میدهد و دچار از خودبیگانگی میشود. بنابراین ضروری است که حقایق بنیادی اسلام، بهویژه جنبههای عقلانی و معنوی آن، با زبانی برای این نسل توضیح داده شود که با آن آشنایی دارد و بر اساس نظام تربیتی مدرنی که در آن رشده کرده است، قادر بهدرک آن باشد.
نویسنده معتقد است که متفکران جهان اسلام در حال حاضر ناگزیرند که بهماهیت واقعی «مدرنیسم» پی برند و از منظر اسلامی برای این همه "نوگراییهای بیهودهای" که شبهروشنفکران رواج داده اند، پاسخی بایسته بیابند؛ زیرا نفوذ ارزشها و معیارهای منبعث از مدرنیسم غرب در میان روشنفکران سرزمینهای شرقی، موجب شده است که اینان از هر راه و روش و اندیشهی مدرنی، صرفاً بهدلیل مدرن بودنش، پیروی کنند و آنرا حقیقت محض پندارند و بهاین ترتیب نه تنها خود را، بلکه نسل جوان را نیز بهگمراهی کشانند. افزون بر این، متفکرانِ مسلمان موظفند خود را بهطور جدی با مفاهیم و مکاتب مدرنی چون توسعه، علمگرایی، وجودگرایی، تاریخ گرایی و غیره مشغول دارند و بهادعاهایی که با این مفاهیم پیوند خورده است، پاسخ گویند.
نصر در آغاز کتاب و پیش از آنکه به موضوع اصلی، یعنی اسلام و مسایل مربوط به آن در عصر جدید بپردازد، اشاراتی دارد به مفهوم کلی دین، رابطهی خدا و انسان و نیازهای معنوی و روانشناختی انسانها.
وی با توجه بهریشهی واژهی دین در زبان لاتین (religio) که بهمعنای «بازپیوند» است، مینویسد: «دین آن چیزی است که انسان را بهحقیقت پیوند میزند. هر دینی در نهایت دارای دو جزء اساسی است که بر آنها بنا شده است: آموزش و روش. این دو بخش مشترکاً امکان بازشناختن واقعیت از شبه واقعیت و نیز امکان تشخیص میان آنچه که ارزش مطلق دارد و آنچه ارزش نسبی دارد فراهم میآورد. تمام ادیان توحیدی و راستباور/ حنیف/orthodox بر این دو اصل بنیادی استوارند. هیچ دینی، چه اسلام و چه مسیحیت، چه کیش هندویی و یا آیین بودایی، بدون آموزش دربارهی اینکه مطلق چیست و نسبی چیست، نمیتواند توفیق بیابد و پایدار بماند».
در این کتاب همچنین کوشیده است تا بهاتهامات و تعرضات نویسندگان غربی علیه دین اسلام، بهخصوص آنجا که بهبنیادهای اصلی معتقدات مسلمانان، چون قرآن و حدیث مربوط میشود، پاسخ گوید.
از این رو، در استدلالهای خود تمام نوشتههایی را که در این باره بهزبانهای اروپایی تألیف شده است، مدّ نظر دارد. با این وصف در پیشگفتار کتاب متذکر میشود که قصد نقد و بررسی همه جانبهی آثار شرقشناسان را ندارد، بلکه در صدد است تا از دیدگاه اسلام نشان دهد که چرا عقاید برخی دانشمندان غربی در مواردی برای مسلمانان قابل قبول نیست.
برای مثال او ضمن اشاره بهدیدگاههای اسلام و مسیحیت در مورد جنگ، میکوشد تا بهاین مسألهی مهم پاسخ گوید و مینویسد: «بلی درست است، اسلام حتی برای جنگ نیز احکامی دارد. در مقابل مسیحیت بهانسانها امر میکند که اگر کسی بهصورتشان سیلی زد، گونهی دیگر خود را نیز پیش آورند. مسیحیت در تعالیم خود نرم و متعدل است. اما آنچه در این میان فراموش میشود این است که: یا دینی برای اولیای و پارسایان مقرّر شده است (عیسی مسیح میفرماید: «این جهان قلمرو من نیست»)؛ در این صورت مسایل سیاسی و اجتماعی و اقتصادی را بهکناری میگذارد، پیروان خود را بهمثابهی مقدسین بالقوه بهشمار میآورد و در واقع فقط در جامعهای متشکل از پارسایان و اولیای حق میتواند پابرجا بماند و عمل کند. و یا اینکه دینی میکوشد تا حیات انسان را در تمام ابعادش دربرگیرد؛ بنابراین ناچار است تا طبیعت و سرشت انسانی را با همهی کمبودها و ضعفها و کاستیهایش در نظر داشته باشد. چنین دینی هم باید قوانینی برای زندگی سیاسی و اقتصادی انسانها وضع کند و هم احکامی برای جنبههای صرفاً مذهبی حیات آنان. مسیحیت با بهرغم آنکه تعالیم خود را متوجهی اولیاء و مقدسین بالقوه نموده، اما بیتردید نه قادر بوده است که وجوه نامنزه سرشت انسانی را در میان پیروان خود از بین بَرد، و نه توانسته است جنگ را از جهان مسیحی دور نگاه دارد.»
مجموعه مقالات به هم پيوسته ای که در اين کتاب فراهم آمده است، حاصل و چکيده سلسله درسگفتارهای دکتر سيدحسين نصر است که در دانشگاه آمريکايی بيروت ايراد شد و نخستين بار بهزبان انگلیسی بهچاپ رسید. در اهميت کتاب "آرمان و واقعيت اسلام" همين بس که تاکنون به زبانهای ایتالیایی، عربی، فرانسوی، هندی، ترکی، لهستانی، آلمانی و بهتازگی بهزبان فارسی نيز ترجمه و منتشر شده است.
در حال حاضر بهدشواری میتوان آثاری را بهزبانهای اروپایی یافت که از دیدگاه متفکران مسلمان معاصر و بر اساس سنتهای اسلامی، بهتحقیق و بررسی دربارهی اسلام و ابعاد گوناگون آن پرداخته و در عین حال در مقام پاسخگویی بهمسایل دنیای مدرن نیز برآمده باشد.
این کمبود بهویژه در موقعیت کنونی بیش از پیش احساس میشود؛ زیرا جهان اسلام دیرزمانی است که با مسایل و پیچیدگیهای یک جامعهی مدرن، و نیز با علوم جدید و تکنولوژی پیشرفته، درگیر شده است، ولی اندیشمندان و روشنفکران این جوامع تاکنون کمتر توانایی (و یا فرصت و امکان) آنرا داشتهاند که با حفظ هویت و اصالت ملی – اسلامی خود، بهمسایل اساسی و حیاتی عصر حاضر، بهویژه بهمکاتب مدرنی که بههر حال ذهن نسل جوان را بهخود مشغول داشته است، بپردازند و راه حلهای مناسبی ارائه دهند.
نصر در آغاز کتاب و پیش از آنکه به موضوع اصلی، یعنی اسلام و مسایل مربوط به آن در عصر جدید بپردازد، اشاراتی دارد به مفهوم کلی دین، رابطهی خدا و انسان و نیازهای معنوی و روانشناختی انسانها
سید حسین نصر، رئیس سابق انجمن فلسفهی ایران و استاد مطالعات اسلامی دانشگاه جورج واشینگتن آمریکا، یکی از معدود متفکرانِ ایرانی مسلمان است که در آثارش کوشیده تا در راه رفع این کمبود گام بردارد و بهمسایل مهمی که مسلمانان، بهخصوص جوانانِ مسلمانِ کشورهای مختلف، در حال حاضر با آن روبرو هستند، بپردازد و تا اندازهای نیز موفق شده است که نظر اندیشمندان و روشنفکران را در شرق و غرب بهآرا و افکار خود جلب کند.
البته او مخالفان و معترضانی نيز در ايران دارد که کمتر بهنقد جدی آفکار و رد آرا او می پردازند و بيشتر میکوشند تا با اشاره به "گذشته" وی، تمام آرا و افکار و آثار او را ناديده انگارند.
نصر همواره از افراط و تفریط پرهیز داشته و در نوشتهها و گفت و شنودهایش بهکرات خاطر نشان ساخته که «متفکر حقیقی برای آنکه مکتبی را بشناسد، باید با آن روبرو شود و از آن آشنایی کافی یابد و آنگاه بهنقد و رد آن بپردازد. پس بهتر آن است که اجازه داده شود تا عقل در سیری متعادل هر نوع اندیشهای را که در عالم وجود دارد، بشناسد و با تجزیه و تحلیل و شناخت آن، از نکات مثبت بیاموزد و بخشهای منفی را طرد کند. این حرکتِ درست باعث میشود که ما از ترک کردن سنت فکری خود و تبدیل شدن بهروشنفکری غربی بهجای متفکری ایرانی دست برداریم».
در گفتارهای این کتاب سعی شده است تا اصول اساسی اسلام و آنچه در همهی شاخههای گوناگون این دین اعتبار دارد، بهگونهای برجسته نشان داده شود. با این همه در بررسی معتقدات اهل سنت و شیعه، بر تفاوتها موجود میان این دو شاخهی اصلی در اسلام سرپوش گذاشته نشده؛ زیرا نویسنده بر این باور است که این تقاوتها در چشم انداز آیندهی اسلام جایگاه خود را داراست. آقای نصر برای عرفان اسلامی و تأثیرات آن در حیات اجتماعی و فکری اسلام اهمیت خاص قایل است. از این رو فصل جداگانهای را بهبحث و بررسی در این زمینه اختصاص داده است.
کتاب دارای یک پیشگفتار و شش فصل است:
فصل اول) اسلام: آخرین دین اصیل؛ مشخصات عام و ویژگیهای آن.
فصل دوم) قرآن: کلام الله؛ سرچشمهی معرفت و سلوک.
فصل سوم) پیامبر و سنت پیامبری: خاتم الانبیای و انسان کامل.
فصل چهارم) شریعت: احکام الهی؛ هنجار اجتماعی و انسانی.
فصل پنجم) طریقت: عرفان و ریشههای آن در قرآن.
فصل ششم) سنی و شیعه: شیعهی اثناعشریه و اسماعیله.
مخاطبان اصلی این کتاب را میتوان بهچند گروه تقسیم کرد. در درجهی اول روی سخن با نسل جوانِ سرزمینهای اسلامی است که بهدلیل تأثیرات «تعلیم و تربیت مدرن»، از اصل خود بهدور مانده و شدیداً تحت تأثیر نفوذ «مدرنیسم» قرار گرفته و از جنبههای معنوی و عقلانی اسلام بهدور مانده است.
دین آن چیزی است که انسان را بهحقیقت پیوند میزند. هر دینی در نهایت دارای دو جزء اساسی است که بر آنها بنا شده است: آموزش و روش. این دو بخش مشترکاً امکان بازشناختن واقعیت از شبه واقعیت و نیز امکان تشخیص میان آنچه که ارزش مطلق دارد و آنچه ارزش نسبی دارد فراهم میآورد
برگرفته از کتاب آرمان و واقعيت اسلام
از این رو در اولین تماس با دانش و فلسفه و ادبیات غرب، تعادل روحی خود را از دست میدهد و دچار از خودبیگانگی میشود. بنابراین ضروری است که حقایق بنیادی اسلام، بهویژه جنبههای عقلانی و معنوی آن، با زبانی برای این نسل توضیح داده شود که با آن آشنایی دارد و بر اساس نظام تربیتی مدرنی که در آن رشده کرده است، قادر بهدرک آن باشد.
نویسنده معتقد است که متفکران جهان اسلام در حال حاضر ناگزیرند که بهماهیت واقعی «مدرنیسم» پی برند و از منظر اسلامی برای این همه "نوگراییهای بیهودهای" که شبهروشنفکران رواج داده اند، پاسخی بایسته بیابند؛ زیرا نفوذ ارزشها و معیارهای منبعث از مدرنیسم غرب در میان روشنفکران سرزمینهای شرقی، موجب شده است که اینان از هر راه و روش و اندیشهی مدرنی، صرفاً بهدلیل مدرن بودنش، پیروی کنند و آنرا حقیقت محض پندارند و بهاین ترتیب نه تنها خود را، بلکه نسل جوان را نیز بهگمراهی کشانند. افزون بر این، متفکرانِ مسلمان موظفند خود را بهطور جدی با مفاهیم و مکاتب مدرنی چون توسعه، علمگرایی، وجودگرایی، تاریخ گرایی و غیره مشغول دارند و بهادعاهایی که با این مفاهیم پیوند خورده است، پاسخ گویند.
نصر در آغاز کتاب و پیش از آنکه به موضوع اصلی، یعنی اسلام و مسایل مربوط به آن در عصر جدید بپردازد، اشاراتی دارد به مفهوم کلی دین، رابطهی خدا و انسان و نیازهای معنوی و روانشناختی انسانها.
وی با توجه بهریشهی واژهی دین در زبان لاتین (religio) که بهمعنای «بازپیوند» است، مینویسد: «دین آن چیزی است که انسان را بهحقیقت پیوند میزند. هر دینی در نهایت دارای دو جزء اساسی است که بر آنها بنا شده است: آموزش و روش. این دو بخش مشترکاً امکان بازشناختن واقعیت از شبه واقعیت و نیز امکان تشخیص میان آنچه که ارزش مطلق دارد و آنچه ارزش نسبی دارد فراهم میآورد. تمام ادیان توحیدی و راستباور/ حنیف/orthodox بر این دو اصل بنیادی استوارند. هیچ دینی، چه اسلام و چه مسیحیت، چه کیش هندویی و یا آیین بودایی، بدون آموزش دربارهی اینکه مطلق چیست و نسبی چیست، نمیتواند توفیق بیابد و پایدار بماند».
در این کتاب همچنین کوشیده است تا بهاتهامات و تعرضات نویسندگان غربی علیه دین اسلام، بهخصوص آنجا که بهبنیادهای اصلی معتقدات مسلمانان، چون قرآن و حدیث مربوط میشود، پاسخ گوید.
از این رو، در استدلالهای خود تمام نوشتههایی را که در این باره بهزبانهای اروپایی تألیف شده است، مدّ نظر دارد. با این وصف در پیشگفتار کتاب متذکر میشود که قصد نقد و بررسی همه جانبهی آثار شرقشناسان را ندارد، بلکه در صدد است تا از دیدگاه اسلام نشان دهد که چرا عقاید برخی دانشمندان غربی در مواردی برای مسلمانان قابل قبول نیست.
برای مثال او ضمن اشاره بهدیدگاههای اسلام و مسیحیت در مورد جنگ، میکوشد تا بهاین مسألهی مهم پاسخ گوید و مینویسد: «بلی درست است، اسلام حتی برای جنگ نیز احکامی دارد. در مقابل مسیحیت بهانسانها امر میکند که اگر کسی بهصورتشان سیلی زد، گونهی دیگر خود را نیز پیش آورند. مسیحیت در تعالیم خود نرم و متعدل است. اما آنچه در این میان فراموش میشود این است که: یا دینی برای اولیای و پارسایان مقرّر شده است (عیسی مسیح میفرماید: «این جهان قلمرو من نیست»)؛ در این صورت مسایل سیاسی و اجتماعی و اقتصادی را بهکناری میگذارد، پیروان خود را بهمثابهی مقدسین بالقوه بهشمار میآورد و در واقع فقط در جامعهای متشکل از پارسایان و اولیای حق میتواند پابرجا بماند و عمل کند. و یا اینکه دینی میکوشد تا حیات انسان را در تمام ابعادش دربرگیرد؛ بنابراین ناچار است تا طبیعت و سرشت انسانی را با همهی کمبودها و ضعفها و کاستیهایش در نظر داشته باشد. چنین دینی هم باید قوانینی برای زندگی سیاسی و اقتصادی انسانها وضع کند و هم احکامی برای جنبههای صرفاً مذهبی حیات آنان. مسیحیت با بهرغم آنکه تعالیم خود را متوجهی اولیاء و مقدسین بالقوه نموده، اما بیتردید نه قادر بوده است که وجوه نامنزه سرشت انسانی را در میان پیروان خود از بین بَرد، و نه توانسته است جنگ را از جهان مسیحی دور نگاه دارد.»
Comment