Vahye Elahi chist?

**donsaeid** · 09-09-2006, 08:49 AM

2. تجلّى شخصيت باطنى28

برخى ديگر از انديشمندان غربى، با تأكيد بر صداقت پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله)، اين نكته را خاطرنشان مى سازند. كه بى ترديد آن حضرت بر اين باور بوده است كه پيام هايى را از مبدئى والا دريافت مى دارد; اما صداقت او دليل بر حقانيّت پندارهايش نيست.29 در واقع، آدمى افزون بر شخصيت عادى اش، داراى شخصيتى باطنى است كه او را از پس حجاب هاى جسمانى، به انديشه هاى زيبا و روحانى رهنمون مى گردد و از او در بن بست ها و دشوارى ها دستگيرى مى كند. اين، همان نيرويى است كه در روح پيامبران انديشه هايى پديد مى آورد كه به گمان آنان وحى الهى است. بر اين اساس، آنچه كه پيامبران آن را راهنمايى الهى مى پندارند چيزى جز تجلّى حالات و خصوصيات روانى نيست.30

3. تجربه دينى31

برخلاف دو نظريه پيشين، اين ديدگاه وحى را امرى ماوراء طبيعى مى داند و پيامبر را پل ميان زمين و آسمان مى شمارد. اما آنچه طرفداران اين نظريه را از رويكرد سنّتى مسلمانان و مسيحيان دور مى سازند، تأكيد بر تجربه دينى و پافشارى بر تأثير محدوديت هاى تاريخى، زبانى، اجتماعى و جسمانى پيامبر بر تفسير وى از اين تجربه است.32

برخى از دانشمندان مسيحى، اين ويژگى را امتيازى براى وحى مسيحى به شمار آورده، مى گويند:

به خلاف اسلام، در مسيحيت شخص يك نقش ويژه اى در وحى دارد و پيامبر همانند قطعه اسفنج نيست كه صرفاً حامل و ناقل آب است، بدون اين كه در آن تأثيرى بگذارد. بلكه پيامبران تجربياتى را كه به الهام دريافت مى كنند، بالغات استعارى و رمزى بيان مى كنند.33

وقتى وحى به تجربه دينى پيامبر تفسير شود و ابلاغ وحى، «تعبير» تجربه هاى شخصى و مشاهدات درونى پيامبر قلمداد گردد، گريزى از اعتقاد به خطاپذيرى وى نخواهد بود، چنان كه يكى از محققان مسيحى در اين زمينه مى گويد:

اعتناى خداوند اين نبوده است كه يك كتاب معصوم اِملا كند، يا تعاليم تخطى ناپذير و خطاناپذيرى القا كند... وحى الوهى و واكنش انسانى همواره در هم تنيده بوده است. يك مواجهه كه به مشيّت و مبادرت الهى بوده، توسط بشر جايزالخطا، تجربه، تعبير و توصيف شده است.34

گفتنى است كه برخى از روشنفكران به اصطلاح مسلمان، پا را از اين نيز فراتر نهاده، و تفسير و تعبير اين تجربه را به دست آدميان طول تاريخ سپرده اند. براساس اين ديدگاه، راز خاتميّت دين اسلام در اين نكته نهفته است كه وحى اسلامى، به گونه تعبير نشده در اختيار همگان قرار گرفته است تا در هر دورانى، تفسيرى مناسب از آن، ارائه گردد; يعنى، برخلاف پيامبران ديگر كه برداشت خود را از تجربه باطنى شان را پيش كش امّت ها مى كردند، درباره پيامبراكرم(صلى الله عليه وآله)، تقدير الهى بر اين قرار گرفته است كه «عين تجربه باطنى پيامبر، بدون تفسير در اختيار مردم قرار گيرد... گويى كه آن تجربه براى ما و براى هر نسلى و در عصرى تكرار مى شود.»35

4. دريافت حقايقى ماورايى به گونه علم حضورى

چنان كه به اشاره گذشت، اذهان غبارآلود آدميان خاكى را نرسد كه از پيش خود به ماهيّت اين هديّت آسمانى پى ببرد. آنچه از آيات و روايات به دست مى آيد اين است كه دريافت وحى به گونه اى است كه پيامبران ترديدى در الهى بودن آن به خود راه نمى دهند. امام صادق(عليه السلام)در پاسخ به اين پرسش كه «چگونه رسول خدا(صلى الله عليه وآله) بيم آن نداشت كه آنچه به عنوان وحى الهى بر او نازل مى شود، از القائات شيطان باشد» فرمودند: «انّ اللّه اذا اتخذ عبداً رسولاً انزل عليه السكينة و الوقار، فكان يأتيه من قبل اللّه ـ عزوجل ـ مثل الذى يراه بعينه»36

وقتى خداوند شخصى را به رسالت برمى گزيند، آرامش و اطمينانى به او مى بخشد [كه هرگونه دغدغه خاطرى را از دور مى سازد] و در نتيجه، آنچه كه از جانب خدا بر وى نازل مى شود، چنان است كه گويا آن را مى بيند. همچنين از آن حضرت پرسيدند: «پيامبران چگونه از نبوت خويش آگاه مى گردند؟». ايشان در پاسخ فرمود: «كشف عنهم الغطاء; پرده ها از برابر ديدگانشان كنار مى رود.»37

اگر بخواهيم اندكى بر شناخت خود از وحى بيفزاييم، مى توانيم دريافت آن را به گونه علم حضورى بشماريم. چنان كه مى دانيم ادراكات آدمى در دو دسته علوم حصولى و حضورى جاى مى گيرد. در علم حضورى، ابزار درك كننده مستقمياً به سراغ شىء درك شونده نمى رود، بلكه اين كار به كمك يك واسطه صورت مى گيرد. اكنون من اين كاغذ را به رنگ سفيد و نوشته هايش را به رنگ سياه مى بينم. روشن است كه كاغذ و مركّب و رنگ آن دو، هيچ كدام به ذهن من راه نيافته اند، بلكه صورتى از آن ها در آن، نقش بسته است. اگر اين واسطه، در انتقال دادن واقعيت نارسا باشد، گريزى از پيدايش خطا نخواهد بود. اما در علم حضورى، همچون احساس درد و گرسنگى ـ از آن جا كه ميان عالم و معلوم واسطه اى قرار ندارد ـ هيچ گونه خطايى رخ نمى دهد. پيامبران، معارف وحيانى و ارتباط آن با خاستگاه الهى اش را به علم حضورى مى يابند و از اين رو، كوچك ترين ترديدى در الهى بودن آنچه دريافت داشته اند، به خود راه نمى دهند.38

در معارف دينى، گاه از گفت و شنود ميان پيامبر و فرشته وحى سخن به ميان آمده است و حتى كسانى كه پيامبر نبوده اند نيز پرتوى از اين انوار الهى را دريافت داشته اند. چنان كه اميرمؤمنان على(عليه السلام) خاطره همراهى خود با رسول خدا(صلى الله عليه وآله) در غار حراء را اين گونه بازگو مى كند:

«و لقد كان يجاور فى كل سنة بحراء فاراه و لا يراه غيرى... ارى نورالوحى و الرسالة و اشمّ ريح النبوة. و لقد سمعت رنّة الشيطان حين نزل الوحى عليه(صلى الله عليه وآله). فقلت: يا رسول اللّه ما هذه الرنّة؟ فقال: هذا الشيطان ايس من عبادته. انّك تسمع ما اسمع و ترى ما ارى الاّ انك لست بنبىّ.39

هر سال در حرا خلوت مى گزيد، من او را مى ديدم و جز من كسى وى را نمى ديد... روشنايى وحى و پيامبرى را مى ديدم و بوى نبوت را مى شنودم. من هنگامى كه وحى بر او فرود آمد، آواى شيطان را شنيدم، گفتم: اى فرستاده خدا! اين آوا چيست؟ گفت: اين شيطان است كه از عبادت شدنش نوميد شده است. همانا تو مى شنوى آنچه را من مى شنوم. و مى بينى آنچه را من مى بينم، جز اين كه تو پيامبر نيستى.

با اين همه، القاى معارف وحيانى و دريافت آن، با گفتوشنود معمولى تفاوت دارد و به گونه اى ديگر است. روشن است كه اگر ما نيز پيامبراكرم(صلى الله عليه وآله)را در غار حرا همراهى مى كرديم، چنان نبود كه آنچه او مى شنود بشنويم و آنچه او مى بيند ببينيم.40 فرشته وحى، معارف الهى را مستقيما بر قلب پيامبر فرود مى آورد، نه آن كه امواج صوتى را در هوا بپراكند و يا از كوشش بگذارند: «نزل به الروح الامين على قلبك لتكون من المنذرين.»41

انواع وحى

قرآن كريم، سه راه براى سخن گفتن خدا با آدميان برمى شمارد، چنان كه مى فرمايد:

«و ما كان لبشر ان يكلمه الله الاّ وحياً او من وراء حجاب او يرسل رسولاً فيوحى باذنه ما يشاء انه على حكيم»;42 و هيچ بشرى را نرسد كه خدا با او سخن گويد، جز [از راه ]وحى يا از فراسوى حجابى، يا فرستاده اى بفرستد و به اذن او هر چه بخواهد وحى نمايد. آرى، او است بلند مرتبه سنجيده كار.

بر اساس اين آيه، گاه ميان خدا و پيامبرش هيچ واسطه و حجابى در كار نيست و وحى الهى به گونه اى مستقيم دريافت مى گردد. در حالت دوم، پيامبر خدا از فراسوى پرده و حجابى به كلام الهى دست مى يابد. اين حجاب، خود به سخن درنمى آيد، بلكه تنها واسطه دريافت فيض الهى است. درختى كه موسى از وراى آن، سخن خداوند را شنيد و نيز آن دسته از خواب هاى پيامبران كه وحيى را به همراه دارند، نمونه هايى از اين حجاب است. در گونه سوم وحى، فرشته الهى پيام رسانى مى كند و كلام خداوند را بر قلب پيامبرش وارد مى سازد.43

گفتنى است كه از ديدگاه علامه طباطبايى وحى همچون ديگر افعال الهى، همواره به واسطه اى نيازمند است، هرچند گاه پيامبر پا در مرتبه اى مى گذارد كه توجهى به وجود واسطه ندارد و چنان است كه گويى كلام الهى را مستقيماً دريافت مى كند.44

يكى از انديشمندان معاصر در توضيح اين ديدگاه مى گويد:

در سلسله مراتب نزول وحى، جبرئيل يك مقام طبيعى و واقعى دارد. علوم و معارفى كه از جانب خدا نازل مى شود، بايد از اين طريق عبور كند، حتى در مورد وحى مستقيم خداوند متعال، تفاوت مراتب وحى در مقدار صعود نفس پيامبر است. گاهى پيامبر به مقام فرشته وحى صعود مى كند، پس جبرئيل را مشاهده مى كند و كلامش را مى شنود و گاهى از آن مقام بالاتر مى رود، به گونه اى كه حتى جبرئيل را مشاهده نمى كند و كلام را به طور مستقيم از جانب خدا دريافت مى كند. ولى به هر حال، جبرئيل واسطه است.45

حالات گوناگون پيامبر به هنگام دريافت وحى

رسول اكرم اسلام(صلى الله عليه وآله) در حال دريافت وحى، حال و هواى ويژه اى داشت، به گونه اى كه اصحاب با نگاه به چهره پيامبر، از آغاز و انجام نزول وحى آگاه مى گشتند.46 اين حالت همواره يكسان نبود و گاه بسيار سنگين و طاقت فرسا مى نمود. اين سنگينى و كوبندگى گاه به حدى بود كه در روزى بسيار سرد، عرق را بر پيشانى پيامبر جارى مى ساخت و يا مركب آن حضرت را به زانو درمى آورد.47 سرّ اين تفاوت حالات را بايد در گونه هاى مختلف وحى جستوجو كرد. امام صادق(عليه السلام) با اشاره به اين كه جبرئيل بى اذن پيامبر بر ايشان وارد نمى شد و همواره همچون غلامى در برابر او مى نشست. سنگينى دريافت وحى را مربوط به زمانى مى داند كه خداوند بى هيچ واسطه با رسول خود سخن مى گفت.48

برخى از خاورشناسان، با دستاويز قراردادن مشكلات جسمانى پيامبر در حال دريافت وحى، آن حضرت را داراى بيمارى صرع دانسته اند; اما پاره اى ديگر از آنان، به نقد اين ديدگاه پرداخته، مى گويند: «صرع موجب فساد و ضايعه فكرى و جسمى مى شود و چنين نشانه هايى در محمد(صلى الله عليه وآله) ديده نشده، بلكه بر عكس تا پايان حيات از سلامت كامل قواى دماغى و جسمى برخوردار بوده است.»49 و حتى به گفته درمنگام (Dermenghom) نمونه هايى از اين حالات را در انبياى گذشته نيز مى توان سراغ گرفت.50

زمان و مكان نزول وحى

زمان و مكان نزول وحى بر اين حقيقت گواهى مى دهد كه سر اين رشته نه در دست پيامبر، بلكه در دست خداى اوست. گاه با وجود تمنّاى شديد پيامبر و احساس نيازمندى به وحى، فترتى پديد مى آيد و درهاى آسمان همچنان ناگشوده مى ماند. اما از سوى ديگر، نيمه هاى شب و آرميدن پيامبر در بستر نيز نمى توانست سدّ راه فيض الهى گردد.51 سيوطى در بخش هاى آغازين كتاب «الاتقان»52 برخى از آيات قران را در اين دسته ها جاى داده است: «مكّى و مدنى»; «حضرى و سفرى»; «روزانه و شبانه»: «تابستانى و زمستانى»; «نازل شده در بستر و وحى شده در خواب» و «زمينى و آسمانى».

**donsaeid** · 09-09-2006, 08:50 AM

رابطه عقل و وحى

در طول تاريخ تفكر بشرى، بررسى رابطه آموزه هاى عقلانى و معارف وحيانى، انديشمندان فراوانى را به خود مشغول داشته و ديدگاه هاى متفاوتى را پديد آورده است كه مى توان آن ها را در سه نظام فكرى دسته بندى نمود:

1. خردگرايى افراطى: برخى از انديشمندان، عقل را در جايگاهى بس رفيع قرار داده و حتى در مسند خدايى اش نشانده اند ودر ستايش آن چنين لب به سخن گشوده اند: «اى طبيعت! اى فرمانرواى همه هستى و شما اى فضيلت و عقل و حقيقت كه گرامى ترين پروردگان دامان اوييد، تا ابد خدايان ما باشيد.»53 و گروهى از اينان، با وجود عقل، نيازى به شريعت وحيانى نديده اند، چنان كه ابوالعلاء معرّى، شاعر نابينا و پرآوازه عرب مى گويد: «زمينيان دو دسته اند: خردمندان بى دين، و دين داران بى خرد»54 و سرانجام بعضى ديگر، با وجود پذيرش دينى آسمانى، در پى آن بوده اند كه تمامى آموزه هاى وحيانى را با معيار عقل محك بزنند و نه تنها گزاره هاى خردستيز، بلكه امور خرد گريز را نيز نپذيرند.

2. خردستيزى افراطى: مبارزه با ره آورد عقل بشرى نيز به شيوه هاى گوناگونى انجام گرفته و مكاتب مختلفى پديد آورده است. ردّپاى اين گرايش را بيش از همه در اديانى همچون مسيحيت مى يابيم كه بنيان اعتقادى آن بر پايه هاى لرزان و خردستيز استوار است. ايمان گرايان مسيحى از آن جا كه از اثبات عقلى اصول بنيادى دين خويش ناتوان مانده اند، از ارزش استدلال عقلى كاسته و ايمان را برابر با «به صليب آويختن عقل» دانسته اند.55 ترتوليان (220 ـ 160 م)، ايمان گراى افراطى قرون آغازين مسيحيت، بر همين اساس، اين سخن را ـ كه به گفته برخى از نويسندگان، جمله اى خود متناقض تر از آن نمى توان گفت ـ از خود به يادگار گذاشته است: «ايمان مى آورم; زيرا نامعقول است.»56

3. خردگرايى معتدل: اين ديدگاه در پى آن است كه هر كدام از عقل و نقل را در جايگاه شايسته خويش بنشاند و داد هر يك را از راه بى حرمتى به ديگرى بنشاند. انديشه اصيل اسلامى كه در مكتب اهل بيت(عليهم السلام) تبلور يافته، پيام آور اين ديدگاه است كه از يك سو، عقل را پيامبر درونى مى خواند57 و از سوى ديگر، بر كاستى هاى عقل انگشت نهاده، آن را از ورود به برخى از قلمروها باز مى دارد. سخن مشهور و گهربار امير بيان على(عليه السلام)درباره شناخت خدا و صفاتش، بيانگر اين ديدگاه معتدل است:

«لم يطلع العقول على تحديد صفته و لم يحجبها عن واجب معرفته»58 خردها را بر چگونگى صفات خود آگاه نساخته و درشناخت خويش تا آن جا كه بايد بر ديده آن ها پرده نينداخته [است.]; يعنى، نه چنان است كه عقل به كنه صفات الهى دست يابد و او را آن گونه كه سزاوار است، بشناسد و نه آن چنان كه در شناخت خداوند به كلى روى وى بسته بماند.

Vahye Elahi chist?

Vahye Elahi chist?

Comment

Comment