Hermonotic

**donsaeid** · 12-02-2006, 03:43 PM

ديلتاى با طرح مسأله چگونگى معرفت تاريخى ـ يا به بيان كلى*تر، علوم معنوى ـ تقابل ميان طبيعت و فهم تاريخ را مطرح كرد و بدين*سان، هرمنوتيك از تبيين طبيعت*گرا جدا و به حيطه شهود روان*شناختى رانده شد. براى فهم نظريه ديلتاى در مورد تفسير و برداشت او از هرمنوتيك، ابتدا بايد نظر او را درباره شناخت در حوزه علوم طبيعى (فيزيكى يا تجربى) و علوم معنوى (انسانى) مورد توجه قرار داد. او شناخت علمى را به دو گونه معرفى كرد:

1. شناخت تجربى كه امور خارج از حوزه انسان و پديدارى بشرى را مورد بررسى قرار مى*دهد.

2. شناخت تفسيرى كه پديدارهاى بشرى، اعم از روانى، اجتماعى و تاريخى را مورد فهم قرار مى*دهد.

ديلتاى روان*شناسى را معيار عينيت علوم انسانى قرار داد. در اين زمينه، او به مفهوم «فرديت» به عنوان ويژگى روانى درخصوصيات روحى هر فرد، كه ساخت روانى هر انسانى را تشكيل مى*دهد و از او يك «فرد» مى*سازد، تكيه كرد و در تصوير «فرديت» و رسيدن به زندگى روانى افراد، از مفهومى كه هوسرل12 به نام «التفات / قصديّت» مطرح كرده بود، بهره جست. وى معتقد شد: ويژگى اساسى زندگى روانى افراد التفات آن*ها به امور خاص و قصد آن*ها نسبت به اعمال مشخص مى*باشد. بنابراين، براى ورود به زندگى روانى افراد، بايد «قصديت» آن*ها را كشف و تفسير كرد; يعنى بايد فهميد كه ديگران چه كارهايى را قصد مى*كنند و اصولا چگونه مى*فهمند و چگونه دست به عمل مى*زنند.

ديلتاى در جهت بهره*جويى از مفهوم «التفات / قصديت» در شناخت ديگران و تفسير پديدارهاى فردى، اجتماعى و تاريخى، مفهوم «جاى*گزينى» را مطرح كرد و گفت: ما بايد خودمان را به جاى ديگران بگذاريم و در بستر تاريخى آنان، در جستوجوى روان آن*ها باشيم. ما نمى*توانيم با خصوصيات زمانى و ويژگى*هاى فرهنگى، تاريخى خود، به سراغ زندگى روانى ديگران و چگونگى قصد آن*ها برويم و ناگزيريم اين فاصله زمانى را از بين برده، در موقعيت آنان قرار بگيريم.13 بنابراين،، ديلتاى در تفسير متن، به دنبال، نيت مؤلّف بود و آن را عنصرى رازدار و پيچيده، وابسته به زندگى روانى فرد مى*دانست.

اكنون اين پرسش مطرح است كه اصولا آيا مى*توان هرمنوتيك را معيار واقع نمايى علوم انسانى دانست؟ آيا مى*توان*براى*يافتن*مبناومعيارواقعيت*در علوم*انسانى،به سراغ روش*شناسى رفت؟

اين*جاست كه بايد در وراى روش*شناسى و پيش از آن، مبناى ديگرى در حوزه هستى*شناسى مطرح شود و آن يافتن وجه وجودى انسان است. از اين رو، نخستين گام در هرمنوتيك و مباحث تفسيرى، تفسير خود هستى و مباحث وجود شناسانه درباره هويّت انسان و وجه وجودى او و موقعيت او در عالم هستى است. به اين سبب، هرمنوتيك پس از ديلتاى ـ به خصوص توسط هايدگر ـ به سمت حوزه هستى*شناسى كشيده شد و از «هرمنوتيك متن» جدا گرديد و به سوى «هرمنوتيك فلسفى» حركت كرد.

هايدگر

مارتين هايدگر برخلاف ديلتاى، به بررسى ريشه*هاى معرفت، كه در وجود انسان قرار دارند، پرداخت و در اين زمينه، دو ادعاى اساسى مرتبط با يكديگر را مطرح كرد:

1. ادعاى چهره وجودشناسانه هرمنوتيك;

2. ادعاى جهان*شمولى هرمنوتيك.

با طرح دو ادعاى مزبور، هرمنوتيك از معرفت*شناسى به ساحت هستى*شناسى كشيده شد.

زندگى هايدگر از نظر فلسفى و جهت*گيرى انديشه و برجستگى برخى عناصر در افكار وى، به دو مرحله تقسيم شده كه از آن به «هايدگر اول» و «هايدگر دوم» تعبير شده است. وى در مرحله اول، بيش*تر به وجود انسان ـ يعنى ماهيت و چگونگى ساختار وجودى او و موقعيت وجودى آدمى در جهان عينى ـ پرداخته است و در مرحله دوم، به زبان و گوهر آن توجه دارد. او گوهر زبان و شعر رابا هستى گره خورده مى*داند و هستى و آفرينش را نوعى زبان و جلوه*گرى، و زبان شعر و شاعرى را نيز نوعى تجلّى هستى و آفريدن مى*شمارد.

هايدگر براى موقعيت وجودى انسان، تعبير «Dasein» (دازاين) را به كار گرفته است و آن را عينيت انسان مى*داند. بنابراين، مسأله اصلى «هرمنوتيك فلسفى» توضيح و نمايش موجود در ارتباط با ساختمان وجود آن است. هايدگر در مورد فهم موجودات، به جاى طرح عنصر «ارتباط شناسنده» يا آنچه مورد شناخت واقع مى*گردد، بر «موقعيت وجود خود شناسنده» تأكيد مىورزد. از اين*رو، حلقه هرمنوتيكى در بيان هايدگر به اين شكل جلوه مى*كند كه هر فهمى وابسته به پيش فهم*هاى شناسنده است، در حالى كه همين پيش فهم*ها نيز نوعى فهم و ارتباط با ديگران مى*باشند و اين همان دور باطل است.

ولى هايدگر با طرح «هستى*شناسى بنيادين» و كشيدن بحث به قلمرو معرفت*شناسى، به ساحت وجودشناسى و ريشه*يابى اين فهم و تأكيد بر «Dasein» ـ كه اشاره به وجود عينى انسان دارد ـ اين حلقه را تحليل مى*كند. او به جاى آن*كه خود را از اين طرف دايره به آن طرف بيندازد، به درون حلقه نفوذ مى*كند و با ريشه*يابى فهم و تكيه بر وجود عينى انسان، خود را ازاين دور شوم نجات مى*بخشد.

هايدگر دوم كاركرد زبان را «مشخص كردن»، «عيان ساختن» و «نشان دادن» مى*داند، نه ايجاد ارتباط با ديگران يا ربط منطقى بين اجزاى قضيه. از اين*رو، يك*نقاشى يا قطعه موسيقى و يا حتى نهاد اجتماعى نيز نوعى زبان تلقى مى*گردند. به اعتقاد او، اين پديده (زبان) در ساختار وجودى Dasein ريشه دارد.

مشكل اساسى هرمنوتيك هايدگر اين است كه وى براى ريشه*يابى پيش*فرض*هاى ديلتاى در مورد تفسير و عينيت بخشيدن به علوم انسانى، به ميدان آمد و براى حل بنيادين مشكل شناخت و تفسير، گام به مباحث پيچيده هستى*شناسانه نهاد، ولى هرگز نتوانست مشكل معرفت*شناسى علوم را حل كند. اما مباحثى كه وى در تحليل ساختار وجود انسانى بيان كرد، دست مايه كوشش علمى شاگرد برجسته*اش هانس گئورگ گادامر، قرار گرفت و به همّت او، هرمنوتيك فلسفى قوام و انسجام يافت.14

**donsaeid** · 12-02-2006, 03:44 PM

هانس گئورك گادامر

گادامر فيلسوف آلمانى در سال 1900 م متولد شد. او شاگرد خصوصى هايدگر بود.

در سال 1960 م كتاب خود را به نام حقيقت و روش منتشر كرد. عنوان كتاب كه «حقيقت» هايدگرى را با «روش» ديلتاى جمع كرده، نشانگر دو سويه بودن بحث گادامر مى*باشد. او در اين كتاب، در سه قلمرو بحث كرده است: زيباشناسى، تاريخ و زبان.15

گادامر پيش فرض*هاى عصر روشنگرى و عقل*گرايى را به شدت مورد انتقاد قرار مى*دهد. عقل*گرايى عصر روشنگرى برآن بود كه روش صحيح در هر باب يگانه راه وصول به حقيقت و معرفت عينى به موضوع مورد شناسايى است و از اين*رو، عالم بايد از هرگونه پيش*داورى پرهيز كند و در چارچوب روش، به شناخت عينى از موضوع نايل گردد. گادامر در مقابل اين نظر، به مقاومت برخاسته، پيش*داورى را نه تنها مانعى در راه فهم نمى*داند، بلكه وجود آن را شرط لازم براى وصول آن مى*شمارد; زيرا در نظر او، فهميدن واقعه*اى است كه بر اثر امتزاج افق معنايى عالم با افق معنايى موضوع رخ مى*دهد. گادامر در «منطق مكالمه» معتقد است: در طرح هر پرسش، بايد معانى محتمل آن را در نظر گرفت، آن*گاه با توجه به زمينه*هاى تاريخى آن و روابطى كه با امور ديگر دارد، آن را معنا كرد و سپس از متن، پاسخ آن را دريافت نمود. او فهم و تفسير متن را چيزى جز آميزش اين دو افق معنايى نمى*داند و از آن*جا كه انسان و سنّت تاريخى هستند و سيّال و متغيّر، جريان فهم نيز يك جريان پايان*ناپذير خواهد بود; يعنى يك متن يا يك اثر هنرى قابليت تفسير و فهم*هاى متعدّد دارد.

طبق اين مبنا، هميشه فهم ما از يك متن فهمى عصرى و وابسته به فضاى خاص روزگار مفسّر است و ما نمى*توانيم جزم به معناى يك متن پيدا كنيم، و هيچ تفسيرى قطعى، درست و عينى نيست; همانند تجربه. از اين*رو، گادامر تأكيد مى*كند: باور جزم*گرا به معنايى در خود متن، به باور جزم*گرا از تجربه همانند است:16 وى در مقاله «حقيقت چيست»، به صراحت مى*نويسد: «به اعتقاد من، مى*توان به طور اصولى، گفت كه هيچ اظهارنظر يا حكمى وجود ندارد كه مطلقاً درست باشد.»17

بر اين اساس، در هرمنوتيك فلسفى هايدگر و گادامر:

1. هدف از تفسير متن، درك مراد مؤلّف نيست و مؤلّف، خود يكى از خوانندگان متن است. مفسّر با متن مواجه است و به دنبال فهم افق معنايى متبلور در متن مى*باشد.

2. فهم متن يك تك*گويى (مندلوگ) نيست. مفسّر شنونده*اى نيست كه منفعلانه پيام متن را بگيرد، بلكه فهم متن واقعه*اى است كه براثر گفتوگوى مفسّر با متن حاصل مى*شود. نقش مفسّر و ذهنيت او در عمل فهم متن، نقشى فعّالانه است.

3. فهم متن محصول و برايند امتزاج و تركيب افق معنايى مفسّر باافق معنايى متن است.

4. فرايند تفسير متن فرايندى بى*انتها و پايان*ناپذير است. متن قابليت قرائت*هاى مختلف و متنوّع را دارد.

5. پيش*داورى*هاى مفسّر شرط حصول فهم است. پيش*داورى و پيش دانسته مولّد عمل فهم است.

6. فهم غير از متن امكان*پذير نيست. مراد از «فهم عينى» درك مطابق با واقع از متن است; به دليل فاصله زمانى ميان مفسّر و متن.

7. در ميان تفاسير متعددى كه از متن حاصل مى*شوند، معيارى براى داورى وجود ندارد و نمى*توان تفسيرى را معتبر و ديگر تفاسير را نامعتبر اعلام كرد. بنابراين، نوعى نسبيت*گرايى در باب فهم متون رسميت مى*يابد.

نقد و بررسى

برخى از صاحب*نظران معتقدند كه ريشه سخن گادامر در فلسفه كانت است كه مى*گويد: شىء فى نفسه غير از شىء پديدارى است كه در نزد ما قرار دارد. او معتقد است كه شناخت ما در جهان، فهمى مركّب از جهان خارج و ذهن است; زيرا جهان خارج از طريق حواس وارد ذهن مى*شود، سپس در تركيب قالب*هاى ذهنى درآمده و چيز سومى به نام «علم» توليد مى*شود. چنين نظريه*اى در ارزش معلومات، نتيجه*اى جز نسبيت و شكاكيت ندارد; در حقيقت نوعى سوفسطايى*گرى عصر معاصر است كه در لباس علمى تجلّى كرده و تا حدّى ريشه در كلمات سوفسطاييان يونانى مانند بيرهون دارد. نخستين قربانى اين نظريه خود آن خواهد بود;18 چرا كه اين سؤال مطرح مى*شود: چگونه ممكن است اصول و آموزه*هاى هرمنوتيك فلسفى و تحليلى كه اين نوع هرمنوتيك از ماهيت فهم عرضه مى*كند به عنوان قضاياى ثابت، مطلق و جزمى و غيرنسبى قلمداد شوند؟ اگر همه فهم*ها ناشى از پيش*داورى هستند و ارزش مطلق ندارند، تحليل گادامر و هايدگر نيز چنين است.

براساس آنچه گذشت، نقد دوم آن است كه هرمنوتيك فلسفى راه را بر هرگونه نقد و ارزيابى فهم*ها در شاخه*هاى گوناگون معارف انسانى و تاريخى مى*بندد; زيرا جريان فهم متن يا فهم تاريخ با انسان فرايندى بدون پايان است. پس فهم*ها نيز بى*پايان*اند. اين نسبى*گرايى، كه هيچ معيارى براى سنجش و نقد سخن ارائه نمى*دهد، ارزش فهم و معرفت را به شدت تنزّل مى*دهد.

از ديگر نقدهاى اساسى بر اين نظر در باب كيفيت متن، امكان قرائت*هاى مختلف و ناديده گرفتن مراد و مقصود مؤلّف است كه امروزه در جامعه ما نيز مقالات متعددى را به خود اختصاص داده است. به دليل اهميت موضوع، نگاهى كوتاه به اين بحث مى*افكنيم:

قرائت*هاى مختلف

امكان وجود قرائت*هاى مختلف از متن به دو صورت قابل طرح مى*باشد:

1. معتدل;

2. افراطى.

آنچه امروزه به وسيله برخى افراد در متون گوناگون به آن دامن زده مى*شود، گونه افراطى آن است.

**donsaeid** · 12-02-2006, 03:44 PM

ويژگى*هاى تلقّى افراطى

1. به لحاظ قلمرو، محدود است; يعنى هر متنى را قابل براى قرائت*هاى مختلف مى*داند و استثنايى در كار نيست.

2. تكثّر و تنوّع قرائت و وجود معانى مختلف كه همگى آن*ها قابل قبول و حتى بدون رجحان هستند، مطلوبيت و مشروعيت دارد و به عنوان امرى ناخواسته يا عارضى قلمداد نمى*شود.

3. اين تلقّى به مفسّر آزادى عمل بيش*ترى مى*دهد و او را در حصار ضوابط و روش خاصى براى فهم متن محصور نمى*كند و در واقع، روش عام و فراگيرى در اين نحوه از قرائت وجود ندارد تا مفسّران براساس آن مشى كنند.

4. نگراش افراطى به شدت «مفسّر محور» است، به جاى آن*كه «مؤلّف محور» يا «متن محور» باشد. نقش مفسّر و ذهنيت او در شكل*گيرى معناى متن، اگر بيش از خودمتن*نباشد، دست*كم*به*اندازه متن است.

5. محدوديتى براى قرائت متن وجود ندارد و هيچ ملاكى براى صحّت و سقم قرائت*ها نيست تا مفسّر را از فهم و قرائت جديد منع كند.

پرسش اين*جاست كه آيا چنين تلقّى افراطى و برخوردى با متون، بخصوص متون دينى، جايز است؟

قطعاً خير، فهم هرگونه متنى، اعم از علمى و تاريخى، حقوقى، ادبى و دينى، از ضوابط و اصول مشترك و عامى پى*روى مى*كند كه بدون آن*ها تفسير متن ناممكن مى*شود. تفسير يك متن ساده با فهم يك شعر تغزّلى پر استعاره يا يك متن عميق عرفانى يكسان نيست. تفاوت ميان متون، روشن*تر از آن است كه درباره آن سخن گفته شود. عمل فهم متون دينى هم نيازمند شرايطى است. تفسير متون دينى «مؤلّف مدار» است; به اين معنا كه غرض اصلى آن درك قصد و مراد جدّى سخن است. از سوى ديگر، تفسير متن دينى «متن محور» نيز هست; يعنى از مجراى متن بايد به درك مراد مؤلّف نايل شد.

اشكال ديگرى كه در اين*جا مطرح مى*شود اين است كه فهم عالمان بشرى فهمى است بشرى و از اين*رو، نبايد برخى درصد برآيند فهم خود را بر ديگران تحميل كنند. همچنين است فهم فقها كه فهم آنان نيز فهمى است در كنار فهم*هاى ديگر.

در پاسخ، بايد گفت: يكسان انديشيدن فهم همگان نوعى ساده*انديشى است. تفاوت ميان فهم متخصص و غيرمتخصص و عامى بسيار روشن است. رجوع به فقها از باب رجوع به متخصص است. و اما اين*كه منشأ اختلاف خود فقيهان چيست، بايد گفت: اختلاف آنان ناشى از اختلاف در قرائت نيست، بلكه به امورى ديگر همچون اختلاف در مداليل و مفاهيم الفاظ موجود در قرآن و حديث، اختلاف در روش*هاى تفسيرى، دقت نظر و تعمق افراد نسبت به يكديگر، تعارض و اختلاف روايات و راويان، اختلاف در حجيّت يك رشته از قواعد، اختلاف در تطبيق كليات بر موارد و مانند آن برگشت مى*كند. از اين گذشته، اختلاف در فهم دين امرى كاملا طبيعى و براى*جامعهومردم ما نيز پذيرفتنى است.

اما كاربرد واژه اختلاف در قرائت دين و اختلاف نظر فقهى را اختلاف قرائت ناميدن از چندنظر قابل ملاحظه است; زيرا اين واژه با بار معنايى خاصى كه به طور روانى آن را همراهى مى*كند، حساسيت برانگيز است.

در جامعه ما، كسانى كه به بحث اختلاف قرائت از دين دامن مى*زنند، خواه ناخواه نوعى مفسّر محورى و امكان تفسير دل*بخواهى از دين يا دست كم تأثيرپذيرى معرفت دينى از قالب*هاى ذهنى و پيش دانسته*هاى عالم را دامن مى*زنند و اين امر موجب آن مى*شود كه معرفت دينى امرى غير روشمند و بى*ضابطه و رنگ*پذير از ذهنيت*هاى متفاوت عالمان تلقّى گردد، در حالى كه فهم*هاى مشترك و ثابت در حوزه معارف دينى نه تنها ممكن، بلكه در بسيارى از موارد واقع شده*اند و هركس به طور روشمند و مضبوط و با رعايت اصول عقلايى حاكم بر فهم متن، به سراغ متون دينى برود، به فهم مشترك و يكسان دست مى*يابد، حتى اگر اين مراجعه كننده مسلمان نباشد.19

از ديگر پيامدهاى باطلى كه پذيرش قرائت*هاى مختلف دارد، لغو بودن كلام خدا و پيامبرش خواهد بود; زيرا درا ين صورت (تعدد قرائت*ها و نداشتن معيار)، بت*پرستى نيز خود نوعى قرائت از خداپرستى است; زيرا بت*پرستان نيز بر اين باور بودند كه بت*ها آن*ها را به خدا نزديك مى*كنند:

«والذين اتّخذوا من دونه اولياء ما نعبدُهم الاّ ليقرّبونا الى الله زلفى»(زمر: 3); آن*ها كه غير خدا را اولياى خود قرار دادند (ادّعايشان اين بود كه) اين*ها را نمى*پرستيم مگر براى آن*كه ما را به خداوند نزديك كنند.

بنابراين، حتى اگر امكان قرائت*هاى مختلف را بپذيريم، نبود معيار برترى را نمى*توانيم قبول كنيم; زيرا دين چنين امرى را نمى*پذيرد:

«إنّ الدّين عندالله الاسلام» (آل عمران: 19); دين خدا در نزد خدا، اسلام (و تسليم بودن در برابر حق) است.

«و من يبتغ غيرالاسلام ديناً فلن يقبل منه» (آل عمران: 85); و هركس جز اسلام آيينى براى خود انتخاب كند، از او پذيرفته نخواهد شد.

بنابراين، ارسال رسل و انزال كتب نشان از آن دارد كه نمى*توان قرائت*هاى مختلف را پذيرفت. و قرائت برتر وداراى معيار همان قرائتى است كه خدا و رسول گرامى*اش دارند.

اما صورت دوم از قرائت*ها، كه نوع معتدل آن باشد، با شرايطى قابل پذيرش است و اين همان قرائت معمولى است كه در همه حوزه*هاى علوم موجود است و متون دينى از آن مستثنا نمى*باشند. شرايط موجود آن است كه هركس در رشته*اى تخصص دارد و علوم لازم آن فن (علوم مقدّماتى كه در هر علم به آن نياز است) را دارا باشد، مى*تواند در حيطه مسائل مربوط به آن*ها به اظهارنظر پردازد. براى نمونه، كسانى كه مى*خواهند كلام وحى را تفسير كنند، موارد ذيل لازمه فهم كتاب خدايند:
1. آگاهى از قواعد زبان عرب و معانى و مفردات آن;
2. تسلّط بر تفسير قرآن به قرآن (شيوه*اى كه به نحو گسترده علّامه طباطبائى(رحمه الله) آن را به كار گرفته*اند);
3. آگاهى از شأن نزول*ها;
4. مراجعه به احاديث صحيح اهل*بيت(عليهم السلام) در تفسير و رجال و درايه;
5. آگاهى از برخى مسائل فلسفى و علمى و كلامى;
6. رعايت سياق آيات;
7. شناخت آيات مكّى و مدنى;
8. نگرش جامعه به كلّ قرآن. (اين همه مذاهب كه در اسلام درست شده*اند نقطه آغازشان از آن*جا بوده كه صاحب هر نحله*اى آيه*اى را گرفته و از آيات ديگر غفلت ورزيده است.)20

نتيجه آن*كه پس از تبيين دو ديدگاه افراطى و معتدل، ديدگاه معتدل قابل پذيرش است به شرط آن*كه بتوان آن را نوعى تعدد قرائت ناميد.

Hermonotic

Hermonotic

Comment

Comment

Comment