Tweet
استان مركزي در گذر زمان :
اراك در گذر زمان ، شهر اراك از نظر تاريخي نسبت به ساير شهرهاي استان از قدمت چنداني برخوردار نيست ، زيرا زمان احداث شهر به دوره قاجار و سلطنت فتحعلي شاه مي رسد . در اوايل سلطنت قاجار در بلوك عراق قسمت زيادي از محدوده ي استان مركزي به علت وسعت زياد و جمعيت فراوان ، همواره نا امن بود . در زمان فتحعلي شاه كه قشوني به نام عراق تشكيل گرديد يوسف خان گرجي از فتحعلي شاه تقاضا كرد تا براي اين مركز قشون عراق عجم به قلعه ايي نظامي احداث كند با احداث اين قلعه به نام سلطان آباد بناي اوليه شهر نهاده شد كه در سال 1231 شمسي به پايان رسيد . هنگامي كه راه آهن جنوب از كنار شهر عبور كرد و ايستگاهي در كنار آن احداث شد نام اين ايستگاه را اراك گذاشتند . اراك در سال 1356 ش به عنوان مركز استان مركزي انتخاب و در سال 1357 شمسي رسماً تشكيلات استان مركزي در اين شهر مستقر شد . شهر قديم اراك داراي چهار دروازه بود : 1 _ دروازه شهرجرد در مشرق 2 _ دروازه رازان در شمال 3 _ دروازه حاج علينقي در غرب 4 _ دروازه قبله در جنوب .
قلعه سلطان آباد يا بلده عراق در بدو تأسيس به منظور قلعه جنگي بنا شده بود و منظور باني بيشتر از انتخاب محل به منظور جنبه سوق الجميشي بوده است . اين قلعه كه در بين ولايات كزاز و فراهان در مقابل دربند كرهرود قرار گرفته براي جلوگيري بگفته مورخين وقت از اشرار فراهان جاي متناسبي بوده است . قلعه سلطان آباد محصور به ديواري ضخيم و خندقي عظيم و عميق به عمق 8 متر بوده است . عمارت دولتي در قسمت شمال شهر واقع شده است . در اطراف شهر هشت برج احداث شده بود كه در سال 1244 چنانچه مكتوب است فتحعلي شاه در هنگام بازديد شهر 5 پنج عراده توپ براي حفاظت قلعه سلطان آباد در اختيار سپهدار ( يوسف خان ) گذاشت .
اين شهر تا سال 1271 محل سكونت سپهدار قشون عراق بوده و نظري كه دولت با آنجا داشته همان جنبه سوق الجيشي شهر بوده در اين سال به نقل اعتمادالسلطنه ميرزا حسن نايب الحكومه عراق دكاكين شهر سلطان آباد و باغات و عمارات ديواني را مرمت و تعمير و غرس اشجار كرده و از بلاد ديگر از هر قبيل صاحبان صنايع و حرف به اين شهر آورده سكني داد.
مورخين عموماً هر جا با شهر اراك رو برو شده اند نسبت بناي شهر را بشخص يوسف خان گرجي داده اند از نقل مورخين چنان بر مي آيد كه شهر اراك را خود شخص يوسف خان از درآمدهاي شخصي يا لااقل چنانچه بين عده ايي هم شهرت دارد و به همراهي و كمك متمكنين محل ساخته است . اين شهر پس از ساخته شدن با تمام مضافات آن جزء املاك شخصي سپهدار بود تا در خلال سال هاي بين 1244 تا 48 كه بر اثر باقي كار شدن يا نظاير آن به ضبط دولت درآمده است .
حاج زين العابدين شيرواني كه كتاب بستان السياحه خود را به سال 1248 به پايان رسانيده مي نويسد : ً سلطان آباد كه همان عراق عجم است و يوسف خان گرجي بنا نموده و به غلامحسين خان پسرش رسيده است و اكنون در ضبط ديوان اعلي است . ً
در جايي ديگر ذكر شده شهر اراك فعلي قبل از سال 1317 خورشيدي به نام عراق و پيش از آن به اسم سلطان آباد و در بدو امر عنوان قلعه سلطان آباد داشته است . شهر اراك از بناهاي زمان فتحلعيشاه قاجار است كه به دست محمد يوسف خان گرجي كه گويا اين شخص برادر يكي از همراهان شاه كه از اهالي گرجستان بوده و به دلايلي شاه با سياست وي را به بهانه امر و سامان دادن به اين مناطق همراه سپاهي وي را گسيل داشته تا از مركز دور باشد ) بنا شده تاريخ بناي شهر را چنانچه در افواه معروف است به حساب 1231 ضبط نموده اند . ولي چيزي كه قابل ذكر است آن كه بناي شهر مشتمل بر حدود پنج هزار خانواده و چهار راسته بازار مسقف و نيز مشتمل بر بناي بزرگ ارگ دولتي و مدرسه و عده زيادمسجد و حمام با حفظ آنكه باني شهر در اكثر ايام خود در جبهه جنگ هاي ايران و عثماني و ايران و روس بسر مي برده و نيز سال هاي جنگ خيلي ممتد و طولاني بوده و نمي توان بطور قطع به سالي معين نسبت داد بلكه درباره آن بايد گفت طرح شهر در سال فلان ريخته شده و بناي آن در خلال سنوات فلان تا فلان لااقل ده ، بيست سال طول كشيده است ، تا صورت شهر به خود گرفته است . به هرحال عراق واژه اي تازي و معرب آن اراك است . اعراب پس از استيلا بر ايران نواحي مابين دو رود دجله و فرات و نيز منطقه كوهستاني جبال را عراق عجم مي گفتند .
همانطور كه تا قبل از اين اشاره كرديم شهر قديم اراك داراي چهار دروازه بوده بازار كنوني اراك شبكه ارتباطي داخلي اين دروازه ها بود و راه هاي اصلي و خارجي از اين دروازه ها آغاز مي شد . با عبور راه آهن از اراك و احداث خيابان و گذرگاه هاي جديد توسعه شهر در قسمت جنوب و جنوب غربي آغاز شد . براساس آمار كتاب ايرانشهر در سال 1320 ش ، جمعيت اراك 51000 نفر بود . از اين تاريخ اراك نيز مانند ساير شهرهاي كشور توسعه يافت . در سال هاي صلح و آرامش ديوارهاي حفاظتي شهر برداشته شد و شهر اراك و نقشه منظم اوليه آن بي رويه رو به توسعه نهاد . موقعيت ترابري اراك مهمترين عامل توسعه شهر در سال هاي اخير بوده است .
وجه تسميه :
واژه اراك به معاني ، تخت پادشاهي _ پايتخت _ باغستان _ نخلستان ، شهرستان ، باغ و بارگاه اورده اند ، پروفسور هرتسفلد آلماني ً اراك ً را بشكل فارسي كلمه ً عراق ً و به معني سرزمين هموار دانسته است .
در زمان سلوكيان در منطقه ماد بزرگ بين همدان و ري شهري به نام كره نزديك اراك كنوني وجود داشته است . واژه ً كره ً در دوران اسلامي به نام هاي الكرح _ كرح تغيير يافته است . از قرون اوليه اسلام و گسترش اسلام به داخل مرزهاي كشور منطقه وسيع ماد بزرگ به جهان معرفي گرديد ، در قرون دوم اسلامي نواحي بين همدان ، ري ، اصفهان را عراق نام نهادند .
شاه اسماعيل صفوي در سال 908 هـ ق سلطان مراد بايندري را كه از مدعيان حكومت در منطقه بوده است شكست داد و بعد از اين پيروزي بود كه دستور داد در كرج آستانه امامزاده سهل بن علي را به دقت تعمير كنند و بر روي آن گنبد و بارگاهي بزرگ بسازند از آن تاريخ شهر كرج را آستانه ناميده اند . در طول حكومت قاجاريه نيز شهرهايي نيز در اين منطقه بنا و يا بازسازي گرديد ، گرچه از زمان تأسيس شهر اراك ، مركز استان بر مبناي سلطان بيشتر از دو قرن سپري نشده است ، طي اين خطه از كشور مهد تربيت و پرورش علما ، رجال و دانشمندان و ادباي بزرگ بوده است كه هر يك ميراث جاودان ارزشمندي را در پهنه تاريخ و فرهنگ و ادب كشور از خود باقي گذارده اند .
اراك در گذر زمان ، شهر اراك از نظر تاريخي نسبت به ساير شهرهاي استان از قدمت چنداني برخوردار نيست ، زيرا زمان احداث شهر به دوره قاجار و سلطنت فتحعلي شاه مي رسد . در اوايل سلطنت قاجار در بلوك عراق قسمت زيادي از محدوده ي استان مركزي به علت وسعت زياد و جمعيت فراوان ، همواره نا امن بود . در زمان فتحعلي شاه كه قشوني به نام عراق تشكيل گرديد يوسف خان گرجي از فتحعلي شاه تقاضا كرد تا براي اين مركز قشون عراق عجم به قلعه ايي نظامي احداث كند با احداث اين قلعه به نام سلطان آباد بناي اوليه شهر نهاده شد كه در سال 1231 شمسي به پايان رسيد . هنگامي كه راه آهن جنوب از كنار شهر عبور كرد و ايستگاهي در كنار آن احداث شد نام اين ايستگاه را اراك گذاشتند . اراك در سال 1356 ش به عنوان مركز استان مركزي انتخاب و در سال 1357 شمسي رسماً تشكيلات استان مركزي در اين شهر مستقر شد . شهر قديم اراك داراي چهار دروازه بود : 1 _ دروازه شهرجرد در مشرق 2 _ دروازه رازان در شمال 3 _ دروازه حاج علينقي در غرب 4 _ دروازه قبله در جنوب .
قلعه سلطان آباد يا بلده عراق در بدو تأسيس به منظور قلعه جنگي بنا شده بود و منظور باني بيشتر از انتخاب محل به منظور جنبه سوق الجميشي بوده است . اين قلعه كه در بين ولايات كزاز و فراهان در مقابل دربند كرهرود قرار گرفته براي جلوگيري بگفته مورخين وقت از اشرار فراهان جاي متناسبي بوده است . قلعه سلطان آباد محصور به ديواري ضخيم و خندقي عظيم و عميق به عمق 8 متر بوده است . عمارت دولتي در قسمت شمال شهر واقع شده است . در اطراف شهر هشت برج احداث شده بود كه در سال 1244 چنانچه مكتوب است فتحعلي شاه در هنگام بازديد شهر 5 پنج عراده توپ براي حفاظت قلعه سلطان آباد در اختيار سپهدار ( يوسف خان ) گذاشت .
اين شهر تا سال 1271 محل سكونت سپهدار قشون عراق بوده و نظري كه دولت با آنجا داشته همان جنبه سوق الجيشي شهر بوده در اين سال به نقل اعتمادالسلطنه ميرزا حسن نايب الحكومه عراق دكاكين شهر سلطان آباد و باغات و عمارات ديواني را مرمت و تعمير و غرس اشجار كرده و از بلاد ديگر از هر قبيل صاحبان صنايع و حرف به اين شهر آورده سكني داد.
مورخين عموماً هر جا با شهر اراك رو برو شده اند نسبت بناي شهر را بشخص يوسف خان گرجي داده اند از نقل مورخين چنان بر مي آيد كه شهر اراك را خود شخص يوسف خان از درآمدهاي شخصي يا لااقل چنانچه بين عده ايي هم شهرت دارد و به همراهي و كمك متمكنين محل ساخته است . اين شهر پس از ساخته شدن با تمام مضافات آن جزء املاك شخصي سپهدار بود تا در خلال سال هاي بين 1244 تا 48 كه بر اثر باقي كار شدن يا نظاير آن به ضبط دولت درآمده است .
حاج زين العابدين شيرواني كه كتاب بستان السياحه خود را به سال 1248 به پايان رسانيده مي نويسد : ً سلطان آباد كه همان عراق عجم است و يوسف خان گرجي بنا نموده و به غلامحسين خان پسرش رسيده است و اكنون در ضبط ديوان اعلي است . ً
در جايي ديگر ذكر شده شهر اراك فعلي قبل از سال 1317 خورشيدي به نام عراق و پيش از آن به اسم سلطان آباد و در بدو امر عنوان قلعه سلطان آباد داشته است . شهر اراك از بناهاي زمان فتحلعيشاه قاجار است كه به دست محمد يوسف خان گرجي كه گويا اين شخص برادر يكي از همراهان شاه كه از اهالي گرجستان بوده و به دلايلي شاه با سياست وي را به بهانه امر و سامان دادن به اين مناطق همراه سپاهي وي را گسيل داشته تا از مركز دور باشد ) بنا شده تاريخ بناي شهر را چنانچه در افواه معروف است به حساب 1231 ضبط نموده اند . ولي چيزي كه قابل ذكر است آن كه بناي شهر مشتمل بر حدود پنج هزار خانواده و چهار راسته بازار مسقف و نيز مشتمل بر بناي بزرگ ارگ دولتي و مدرسه و عده زيادمسجد و حمام با حفظ آنكه باني شهر در اكثر ايام خود در جبهه جنگ هاي ايران و عثماني و ايران و روس بسر مي برده و نيز سال هاي جنگ خيلي ممتد و طولاني بوده و نمي توان بطور قطع به سالي معين نسبت داد بلكه درباره آن بايد گفت طرح شهر در سال فلان ريخته شده و بناي آن در خلال سنوات فلان تا فلان لااقل ده ، بيست سال طول كشيده است ، تا صورت شهر به خود گرفته است . به هرحال عراق واژه اي تازي و معرب آن اراك است . اعراب پس از استيلا بر ايران نواحي مابين دو رود دجله و فرات و نيز منطقه كوهستاني جبال را عراق عجم مي گفتند .
همانطور كه تا قبل از اين اشاره كرديم شهر قديم اراك داراي چهار دروازه بوده بازار كنوني اراك شبكه ارتباطي داخلي اين دروازه ها بود و راه هاي اصلي و خارجي از اين دروازه ها آغاز مي شد . با عبور راه آهن از اراك و احداث خيابان و گذرگاه هاي جديد توسعه شهر در قسمت جنوب و جنوب غربي آغاز شد . براساس آمار كتاب ايرانشهر در سال 1320 ش ، جمعيت اراك 51000 نفر بود . از اين تاريخ اراك نيز مانند ساير شهرهاي كشور توسعه يافت . در سال هاي صلح و آرامش ديوارهاي حفاظتي شهر برداشته شد و شهر اراك و نقشه منظم اوليه آن بي رويه رو به توسعه نهاد . موقعيت ترابري اراك مهمترين عامل توسعه شهر در سال هاي اخير بوده است .
وجه تسميه :
واژه اراك به معاني ، تخت پادشاهي _ پايتخت _ باغستان _ نخلستان ، شهرستان ، باغ و بارگاه اورده اند ، پروفسور هرتسفلد آلماني ً اراك ً را بشكل فارسي كلمه ً عراق ً و به معني سرزمين هموار دانسته است .
در زمان سلوكيان در منطقه ماد بزرگ بين همدان و ري شهري به نام كره نزديك اراك كنوني وجود داشته است . واژه ً كره ً در دوران اسلامي به نام هاي الكرح _ كرح تغيير يافته است . از قرون اوليه اسلام و گسترش اسلام به داخل مرزهاي كشور منطقه وسيع ماد بزرگ به جهان معرفي گرديد ، در قرون دوم اسلامي نواحي بين همدان ، ري ، اصفهان را عراق نام نهادند .
شاه اسماعيل صفوي در سال 908 هـ ق سلطان مراد بايندري را كه از مدعيان حكومت در منطقه بوده است شكست داد و بعد از اين پيروزي بود كه دستور داد در كرج آستانه امامزاده سهل بن علي را به دقت تعمير كنند و بر روي آن گنبد و بارگاهي بزرگ بسازند از آن تاريخ شهر كرج را آستانه ناميده اند . در طول حكومت قاجاريه نيز شهرهايي نيز در اين منطقه بنا و يا بازسازي گرديد ، گرچه از زمان تأسيس شهر اراك ، مركز استان بر مبناي سلطان بيشتر از دو قرن سپري نشده است ، طي اين خطه از كشور مهد تربيت و پرورش علما ، رجال و دانشمندان و ادباي بزرگ بوده است كه هر يك ميراث جاودان ارزشمندي را در پهنه تاريخ و فرهنگ و ادب كشور از خود باقي گذارده اند .
Comment