yaddashti az Europe

[donsaeid]

گپی با شهرام چوبين
"دولت خاتمی و رفسنجانی جهانی شدن را قبول کرده بودند ولی دولت فعلی هنوز درچارچوب فکری دوران انقلاب است."






واشنگتن پریزم - فرید پویا

دکتر شهرام چوبین کتابها و مقالات متعددی درباره مسائل استراتژیک خاورمیانه و ایران نوشته است. دکتر چوبین سالها مسئوليت های مهمی در مراکز مطالعات استراتژیک لندن و ژنو داشته و هم اکنون مدیر پژوهشی مرکز ژنو است که در مورد سیاست امنیتی تحقیق می کند.


واشنگتن پريزم: آیا فکر می کنید با انتخابات اخیر ریاست جمهوری و جايگزین شدن آقای حسن روحانی توسط آقای علی لاریجانی در شورای عالی امنیت ملی جایگاه آقای هاشمی رفسنجانی تضعیف شده است؟

شهرام چوبين: بلی، روحانی از مردان آقای رفسنجانی بود و قبل از انتخابات ریاست جمهوری گفته بود که اگر رفسنجانی انتخاب نشود از مقام خود استعفا خواهد داد. باید بگویم که بالاتر از شورای عالی امنیت ملی، شورای رهبران و یا مسئولان حکومت قرار دارند که در مورد مسائل حساس تر تصمیم گیری می کنند. اين شورا شامل مقام رهبری، رفسنجانی و چند نفر دیگر (احتمالا وزیر دفاع) می باشد. روی کار آمدن آقای لاریجانی به جای آقای روحانی و ورود رئيس جمهور جديد احمدی نژاد به شورای امنیت ملی موقعیت رفسنجانی را تضعیف کرده است. ولی باید در نظر داشت که ایران سیستمی نیست که یک رهبر داشته باشد و بقیه اطاعت کنند. گروههای مختلفی در کشور وجود دارند و تصمیم گیری با تفاهم طرفین انجام میشود. وقتی آقای خاتمی رئیس جمهور شد با تعویض وزیران تغییر عمده ای بوجود نیاورد. این امر در مورد احمدی نژاد هم صادق است. بهر حال درمورد غنی سازی اورانیوم تمامی گروههای تشکیل دهنده قدرت موافقند.

نوشته اید که تا قبل از رياست جمهوری خاتمی، جنگ سرد اسلامی بین ایران و عربستان سعودی وجود داشت 1. دولت خاتمی با تماس های متعدد با دولت عربستان سعودی و گفتمان دمکراسی دینی بجای صدور انقلاب رابطه بین دو کشور را بهبود بخشید 2. هم اکنون تاثیر دولت احمدی نژاد در رابطه مابين دو کشور را چگونه میبینید؟

شهرام چوبين: سوال بسیار جالبی است چون وقتی ما درباره جنگ سرد اسلامی نوشتیم دشمنی و رقابت شدیدی بین دو کشور، مانند فعالیت های ایران در زمان حج و غیره وجود داشت، تا اینکه خاتمی رئیس جمهور شد. از جمله اولویتهای سیاست خارجی دولت خاتمی بهبود روابط با کشورهای همسایه بود. البته برای بهبود بخشیدن رابطه با دولت عربستان سعودی ایران وصیت نامه آیت الله خمینی را که رابطه با اين کشور را مادامی که همچنان تحت تسلط آمريکا باشد ناممکن می دانست، نادیده گرفت.

اگر چه عادی سازی رابطه با عربستان به تنش های موجود بین دو کشور بخصوص در زمینه عراق و برنامه هسته ای ایران خاتمه نداد، رئیس جمهور شدن احمدی نژاد اختلافات موجود بین دو کشور را تشدید کرده است. عربستان از تهدید ایران در عراق نام برده است. اخیرا عربستان از ميزبانی وزير امور خارجه جمهوری اسلامی، آقای متکی، صرفنظر کرد و چند وقت بعدآقای علی اکبر ولایتی، مشاورمقام رهبری درامور بين الملل به تنهایی برای گفتگو با مقامات عربستان سعودی راهی این کشور شد. ملک عبدالله، رهبر عربستان نيز گفته است که باید مراقب فعالیتهای ایران در عراق بود. بطور رسمی رابطه خوب است ولی در نهان تنش شدیدی وجود دارد.


آقای لاریجانی طرح ائتلاف شرق با کشورهای چین هند و روسیه برای مقابله با غرب را مطرح کرده است. در عمل این پروژه و یا استراتژی را چگونه میبینید؟

شهرام چوبين: این طرح بر دو نظریه استوار بود. اولا با قیمت بالای نفت، ایران درآمد بیشتری دارد و می تواند برای این کشورها مهم باشد ثانیا تصور ایران این بود که این سه کشور دشمنی با آمریکا و غرب دارند و طرف ایران را میگیرند. در مورد این طرح به اصطلاح ائتلاف یا پیمان شرق غلو شده است. اگر چه درآمد نفتی زیادی نصیب ايران شده است، اما صنعت نفت احتیاج به سرمایه گذاری و تغییرات ساختاری دارد تا بتواند به صادرات خود ادامه دهد. ايران به عنوان يک قدرت اتمی نه تنها نفعی برای روسيه و چین ندارد، که باعث نگرانی آن دو خواهد بود. چين اگر چه با ایران رابطه اقتصادی گسترده ای دارد، اما مازاد تجاریش در یک سال با آمریکا حدود دویست میلیارد دلار بوده است. یعنی چين دویست میلیارد دلار کالا بیشتر به آمریکا فروخته تا آمریکا به چین. می بینیم که رابطه اقتصادی چین با آمریکا قابل مقایسه با ایران نیست. روسیه نیز اگر چه می خواهد رابطه خوب خود را با ایران حفظ کند، اما بهیچوجه برای این کشور غنی سازی هسته ای ایران صرفاً به دلایل اقتصادی معنی دارد. ارایه نظریه هايی مانند ائتلاف شرق بدین دلیل است که آقایان لاریجانی، احمدی نژاد و متکی در حال یادگیری درسهای اولیه دیپلماسی هستند. آقای لاریجانی وآقای احمدی نژاد با دیدی ایدئولوژیکی به همه مسائل نگاه می کنند و با غرب آشنايی چندانی ندارند. آقای متکی حتی یک کلمه انگلیسی هم حرف نمی زند.

در کتابتان نوشته اید که حاصل کشمکش های درونی حاکمیت ایران نقش بین المللی این کشور را تعیین کرده ودر استراتژی آن تاثیر خواهد گذاشت 3. پس از انتخابات ریاست جمهوری این مسئله را چگونه تحلیل می کنید؟

شهرام چوبين: قبل ازروی کار آمدن آقای احمدی نژاد گفتمان رفسنجانی - روحانی بر این پایه بود که ایران مهمترین کشور منطقه است، علاقه مند به دستيابی به فناوری هسته ای است، می خواهد کشوری با پرستیژ باشد و حاضر به مذاکره است. بعد از انتخاب احمدی نژاد دولت ایران می گوید ما هیچ علاقه ای به مذاکره نداریم و هیچ اهمیتی به غرب نمی دهیم. ما به فعالیت هسته ای ادامه میدهیم و دنیا مجبور است عملکرد ما را بپذیرد، چون ما سرسختیم. در واقع درپروژه هسته ای تغییر چندانی بین هدف دو دولت نکرده است. تفاوت واضح بین دو دولت آن است که دولت خاتمی و رفسنجانی جهانی شدن را قبول کرده بودند ولی دولت فعلی هنوز درچارچوب فکری دوران انقلاب است.

آقای احمدی نژاد اشارات متعددی به ماورالطبیعه و حتی آخرالزمان دارد. چنین گفتمانی چگونه میتواند بر دید جهان نسبت به ایران و دید ایران بر روی روابط بین الملل تاثیر بگذارد؟

شهرام چوبين: سخنان آقای احمدی نژاد درباره هاله نور در سازمان ملل که در موقع سخنرانی، ایشان را در بر گرفته بود مورد تمسخر روزنامه ها و نشریات مختلف از جمله فاینانشیال تایمز قرار گرفت. در واقع دنیا رئیس جمهوری را می بیند که دچار توهم است. از سوی دیگرآقای احمدی نژاد با تکيه به اين باورکه خداوند نشان دهنده راه اواست، می تواند دست به هر کاری بزند، بدون آنکه هزینه آنرا برای ایران در نظر بگیرد.

برخی، از جمله وزیر امور خارجه پیشین آلمان- آقای کینکل- منزوی کردن ایران را اشتباه خوانده اند4. شما چه نظری دارید؟

شهرام چوبين: من موافق ایزوله و منزوی کردن ایران نیستم. ولی هر رابطه ای احتیاج به دو طرف دارد. فکرمی کنم که با دولت کنونی در ايران این امر بسیار مشکل خواهد بود.

[donsaeid]

گپی با رودی متی
"من فکر می کنم ولایت فقیه آیت الله خمینی، نظریه ای جدید است"






فرید پویا - واشنگتن پریزم

رودی متی استاد تاریخ در دانشگاه دلور آمریکا، کتابها و مقالات متعددی درباره تاریخ ایران نوشته است. کتاب جدید دکتر متی " در پی لذت" 1 نام دارد که در آن پدیده هایی مانند شراب، تریاک، توتون، چایی و قهوه را در دوره های صفویه و قاجار مورد بررسی قرار می دهد. رودی متی در اين کتاب در مورد نقش اجتماعی این پدیده ها و یا مواد در جامعه ایران سخن گفته است. این مصاحبه بر اساس این کتاب و مقالاتی که دکتر متی در اختیار واشنگتن پریزم گذاشته، صورت گرفته است.


واشنگتن پریزم: در مقاله ای 2 نوشته اید که تئوری توطئه که بر طبق آن کشورهای خارجی پشت پرده مسائل ایران انگاشته می شوند یک نظریه قرن بیستمی است. در دوره قاجار برخلاف باور عمومی، چنین نظریه ای در جامعه ایران وجود نداشت. بنظر شما چه عوامل و زمینه تاریخی باعث بوجود آمدن و پا گرفتن تئوری توطئه در اوایل قرن بیستم در ایران شد؟

رودی متی: بله من معتقدم که این تئوری از اوایل قرن بیستم در ایران پا گرفته است. البته مسئله مهمی که وجود دارد جو اجتماعی و زمینه تاریخی ایران است که شرایط را برای بوجود آمدن این تئوری آماده کرده بود. همچنان که در مقاله ام نوشتم از دیرباز ایرانیان به خارجیانی که به کشورشان می آمدند با شک و تردید نگاه می کردند. اگر خارجیان می گفتند که حس کنجکاوی و یا میل آشنا شدن با فرهنگ ایرانی آنان را به ایران کشانده، برای ایرانیان این فقط دلیل ظاهری بشمار می رفت و یقین داشتند که دلایل پنهانی برای آمدن خارجیان به ایران وجود داشت. در فرهنگ ایرانی مسائل همیشه یا سفید بوده است یا سیاه و یا به عبارتی دیگر همیشه دو قطب متضاد در فرهنگ ایرانی وجود داشته است، خیر و شر قبل از اسلام، امام حسین و یزید پس از شیعه شدن ایران و بالاخره آیت الله خمینی و شاه در دوره معاصر. مسائل سیاسی در اوایل قرن بیستم به شکل گیری این تئوری در ایران کمک کرده است. موافقت روسیه و بریتانیا در سال 1919 برای تقسیم ایران باعث شد تا ایرانیان درک کنند که انگلیسی ها و همچنین روس ها با آنان صادق نبودند و به آنها خیانت کرده اند. از طرف دیگر همانطور که احمد اشرف میگوید دانشجویان ایرانی که از خارج به ایران برگشته بودند به رواج تئوری توطئه کمک کردند. احتمال دارد که تعدادی از این دانشجویان که در برلین درس خوانده بودند تحت تاثیر تبلیغات ضد بریتانیایی آلمانها قرار گرفته باشند. کشور آلمان هم پس از جنگ جهانی اول به تبلیغات وسیع ضد بریتانیایی در ایران پرداخت. بهر حال آنچه که گفته شد، عواملی هستند که در شکل دادن این تئوری در ایران نقش داشتند ولی برای درک بهتر و شناختن بیشتر ریشه های این تئوری احتیاج به تحقیق بیشتری است.


در کتابتان می خوانیم که برخی از علمای شیعه در دوره صفویه معتقد بودند که در زمان غیبت امام زمان رهبری امت مسلمان باید در دست فقها باشد و نه شاه. البته برای آنان برای اجرای عدالت به شاه و شمشیرش نیز نیاز بود. آیا می توان گفت ریشه های نظریه ولایت فقیه به همین علمای دوره صفویه برمیگردد؟

رودی متی: پاسخ هم بلی است و هم خیر. در دوره صفویه روحانیونی بودند که اعتقاد داشتند شاه بدلیل رفتارهای غیر اسلامی از جمله شراب خواری، نمی تواند شبان خوبی برای مردم شیعه ایران باشد. البته به هیچوجه سلطنت را زیر سوال نمی بردند ولی می خواستند که شاه با آنان درمورد بعضی مسائل مشورت نماید و نقش بیشتری به روحانیون در حکومت بدهد. چه در دوره صفوی و چه در دوره قاجار روحانیون وجود شاه را برای اداره مملکت ضروری می دانستند. در واقع روحانیون خود را راهنمای مسائل مذهبی مردم و شاه را مسئول امور مملکتی می دانستند. اما من فکر می کنم ولایت فقیه آیت الله خمینی، نظریه ای جدید است.

در کتابتان می خوانیم که روحانیون بارها در صدد منع مصرف تنباکو و توتون برآمدند ولی در مورد تریاک چنین چیزی نمی بینیم. چرا؟

رودی متی: در دوره صفویه مصرف تریاک به صورت عادت روزمره مردم ایران درآمده بود و هر روز صبح بسیاری از مردم پس از مصرف مقداری تریاک که باعث میشد سرحال بمانند، روانه کار می شدند. البته برای اکثریت، تریاک همان نقشی را برای ایرانیان داشت که شراب برای فرانسوی ها. بسیاری از مسافران فرانسوی به ایران نیز این مساله را تایید کردند که اکثر ایرانیان در مصرف تریاک زیاده روی نمی کردند. من فکر می کنم که تریاک برای عامه مردم جایگزین شراب شده بود که به دلیل مذهبی نمی نوشیدند. در دوره قاجار هم این مساله ادامه پیدا کرد. باید یادآوری کنم که درباره تریاک در هیچکدام از نوشته های مقدس مسلمانان چیزی نوشته نشده است. درباره تنباکو و توتون اعتراض بدین دلیل شروع شد که امتیاز تنباکو به انگلیسی ها داده شد. یکباره خارجی ها و یا کافران صاحب امتیاز تولید و توزیع محصولی شدند که ایرانیان بطور روزمره با آن سروکار داشتند. این امر باعث اعتراض علما شد. البته نباید جنبه اقتصادی این قضیه را نیز نادیده گرفت.

آیا می توانیم بگوییم در دوره قاجار برای برخی از تحصیلکرده ها و روشنفکرهای ایرانی مصرف شراب جنبه فرهنگی داشت و نشانگر پذیرش ارزشهای غرب از سوی آنان بود؟

رودی متی: بله این درست است. در دوره صفویه شراب مختص دربار و طبقه مرفه یا نجبا بود و مردم عادی مشروب نمی نوشیدند. نوشیدنی مردم عادی عبارت بود از آب و دوغ. در دوره قاجار بخش مرفه طبقه متوسط و برخی از ایرانیانی که می خواستند ارزشهای غرب را پذیرا شوند به نوشیدن شراب و لیکور و مشروبات الکلی دیگر روی آوردند. گروه دیگری نیز که از دیرباز در ایران وجود داشت و در دوره قاجار حضور چشمگیری پیدا کرد، صوفیها بودند که با شراب نوشیدن، خشک مذهبی بودن علما را زیر سوال می بردند. طرز اندیشه این گروه قرنها قبل از قاجار در اشعار حافظ که مرتباً از شراب سخن می گوید نمایان است.


در ابتدای دوره صفوی علمای شیعه کاملاً مطیع شاه بودند و حتی شراب خوردن شاه اسماعیل را توجیه میکردند. ولی در پایان دوره صفویه می بینیم که به نیروی تصمیم گیرنده ای مبدل شدند. چه عواملی باعث این تحول شد؟

رودی متی: مهمترین عامل این تحول، تغییر خود حکومت صفوی بود. صفویان با اتکا به نیروهای قبیله ای ترک زبان آسیای مرکزی که خود جزئی از آنان بودند به قدرت رسیدند. هر چه بیشتر صفوی ها شهرنشین شدند، تکیه شان به فارس زبانان بوروکرات برای اداره کشور و روحانیون شیعه برای مشروعیت بخشیدن به حکومتشان بیشتر شد. شاهان صفوی هر چه بیشتر قزلباشها را که با تکیه به آنان به قدرت رسیده بودند به حاشیه میراندند. قزلباشها بهیچوجه قابل کنترل نبودند و رفتار غیر اسلامی آنان از جمله مشروب خواریشان با بنیاد اسلامی صفویه سازگاری نداشت. بنابراین با گذشت زمان و شهرنشین شدن صفویه که درآمد اصلیش از کشاورزی و تجارت تامین میشد، روحانیون شیعه به عنوان نیرویی که به سلطنت مشروعیت می بخشیدند و مردم را در مورد شیعه تعلیم میدانند، قدرت بیشتری یافتند.

فرید پویا، پژوهشگر و ژورنالیست مستقل دارای مدرک فوق لیسانس در رشته های علوم سیاسی و مدیریت بوده و با نشریاتی از جمله واشنگتن پریزم ، انترنا

[donsaeid]

با گذشت يك هفته از اعلام نتايج انتخابات سراسري در سوئد كه با تغيير معادله قدرت سياسي در اين كشور پس از ۱۲سال همراه بود، به نظر ميرسد "فردريك رينفلد" رهبر حزب "معتدل" و نخست وزير دولت آينده موفقشده انقلابي را به سياق كشورهاي حوزه شمال اروپا در اين كشور هدايت كند.

انتخابات سوئد را از اين لحاظ كه ائتلافي از سياستمداران جوان موفق شدند به حضور ۱۲ساله رقيبان خود از حزب حاكم سوسيال دمكرات در قدرت پايان دهند، ميتوان انقلابي آرام دانست.

ائتلاف راست به رهبري حزب معتدل موفق شد در اين انتخابات با كسب ۴۸/۱ درصد آرا رقيب خود با گرايش چپ ميانه را در يك رايگيري فشرده و با اختلاف ۱/۹درصد براي احراز ۳۴۹كرسي پارلماني شكست دهد و با اختلاف هفت كرسي در "ريكسداگ" يا پارلمان سوئد، اكثريت را بدست آورد.

سوئد از سال ۱۹۸۱تاكنون شاهد برتري مطلق هيچ حزبي در انتخابات سراسري نبوده و در هر دوره انتخابات احزاب پيروز نتوانستهاند بيش از ۵۰درصد آرا را كسب كرده و ناگزير به تشكيل دولت ائتلافي شدهاند.

رينفلد در شرايطي بر جاي "گوران پرشون" نخست وزير سوئد در ۱۰سال گذشته خواهد نشست كه ائتلاف چپ ميانه تنها يك دهه از ۸۹سال تاريخ سياسي معاصر سوئد را دور از قدرت بوده است.

بدينسان حزب معتدل اميدوار است با تشكيل ائتلافي كه حزب دمكرات مسيحي، ليبرال و حزب ميانه را نيز شامل ميشود، بتواند پس از سالها قدرت را پس از استعفاي پرشون در ماه مارس سال آينده مسيحي در دستان خود تثبيت كند.

رينفلد وعده اصلاح نظام مالياتي و مزاياي رفاهي را كه از هنگام تولد تا مرگ براي شهروندان سوئدي برقرار است و همچنين بهبود وضعيت بيكاري پنهان در اين كشور را داده است. با اينحال انتظار نميرود اين اصلاحات به صورت ضربتي يا حتي فراگير به اجرا گذاشته شوند.

در آستانه انتخابات پارلماني سوئد، پرشون متهم شده بود كه چند بار در مصاحبهها و مناظرههاي سياسي در زمينه ميزان بيكاري و درصد رشد اقتصادي اين كشور دروغ گفته است.

به گفته وي، سوئد از نظر ميزان بيكاري بهترين كشور اروپا و جهان محسوب ميشود، در حالي كه مطابق آمارهاي رسمي، ميزان بيكاري در دانمارك كمتر از سوئد است.

ائتلاف راست به رهبري حزب معتدل همچنين توانست با استفاده از موضوعات اجتماعي از قبيل جرم و جنايت، نظم اجتماعي و ضعف آموزش عمومي در مدارس ابتدايي كه مدعي عدم موفقيت دولت در آنها است، آراي بيشتري را براي خود جمع كند.

رينفلد ۴۱ساله كه در مقايسه با پرشون رقيب ۵۷ساله خود داراي مزيت جواني است، از هواداران پيوستن سوئد به "سازمان پيمان آتلانتيك شمالي" (ناتو) شناخته ميشود.

با اين وجود اين احتمال كه حزب وي و ائتلاف پيروز در اين زمينه با وي همراهي كند، پايين است و انتظار نميرود رينفلد در مورد پيوستن سوئد به ناتو پافشاري كند.

برخلاف بسياري از كشورهاي اروپايي در سوئد سياست خارجي عاملي تاثيرگذار در تصميمگيري مردم براي راي دادن به جناحهاي مختلف نيست.

دو جناح عمده سياسي سوئد چه با يكديگر و چه در درون خود در زمينههايي چون اتحاديه اروپا و سياستهاي مشترك دفاعي منطقهاي داراي اختلاف ديدگاه هستند.

پيوستن به حوزه پول واحد اروپايي (يورو) در سوئد مطرح است، اما نميتوان انتظار داشت كه دولت جديد در استكهلم برگزاري مجدد همهپرسي در اين زمينه را در نظر داشته باشد.

حتي كاهش كمكهاي سخاوتمندانه دولت به كشورهاي نيازمند حداقل در آينده نزديك قابل پيشبيني نيست.

در اين ميان از گرايش دولت جديد به افزايش تعداد زنان در هيات دولت خبر ميرسد و از خانم "گونيلا كارلسون" معاون حزب معتدل و نماينده سابق در پارلمان اروپا به عنوان وزير خارجه آينده سوئد ياد ميشود.

نتايج انتخابات سراسري سوئد علاوه بر تاثيراتي كه در جهتگيري سياسي و اقتصادي اين كشور دارد، به دليل جايگاه استكهلم در اروپاي شمالي و حوزه اسكانديناوي، در آينده سياسي كشورهايي چون ايسلند، دانمارك، فنلاند و نروژ تاثيرگذار خواهد بود.

جوان بودن رهبران ائتلاف پيروز انتخابات سوئد اين چشمانداز را ترسيم ميكند كه ديگر كشورهاي شمال اروپا چشم انتظار تحولات مشابهي هستند.

[donsaeid]

نگاهى به مكاتب شرقشناسى در اروپا

مطالعات شرقشناسى در كشورهاى مختلف اروپايى، با توجه به انگيزهها و اهداف مختلف سياسى، مذهبى و علمى، خصلت و خصوصيات گوناگونى داشته است كه بر اين اساس مىتوان آن را به مكاتب متفاوت تفكيك كرد. مقاله حاضر به اين مقوله پرداخته است.


اولين اقدامات اروپاييان براى مطالعه درباره سرزمينهاى شرقى به خصوص شرق اسلامى به قرنهاى سيزدهم و چهاردهم ميلادى همزمان با نهضت ترجمه متون اسلامى به زبانهاى اروپايى بازمىگردد كه با تأسيس دانشگاههاى اختصاصى از قرن هجدهم ميلادى اين مطالعات به صور ت آكادميك درآمدند. مطالعات شرقشناسى در كشورهاى مختلف اروپايى، با توجه به انگيزهها و اهداف مختلف سياسى، مذهبى و علمى، خصلت و خصوصيات گوناگونى داشته است كه بر اين اساس مىتوان آن را به مكاتب متفاوت تفكيك كرد. مقاله حاضر كه ترجمه بخشى از نوشتار دكتر فتح ا لله الزيادى در كتاب «تاريخ الاستشراق الاروبى» است، به اين مقوله پرداخته است.

واژههاى كليدى: اروپا، مسيحيت، شرق، شرقشناسى، شرق شناسان، اسلام، عرب.

مقدمه

تصور بر اين است كه شرقشناسى علىرغم اين كه در محيطهاى گوناگون و متعدد صورت گرفته ماهيتى واحد و خصلتهايى مشترك دارد و اهداف و انگيزهها و اسباب آن را مىتوان بر هر يك از شرق شناسان و فعاليتهايشان در هرجايى تطبيق داد. زيرا شرقشناسى پديدهاى غربى با ماهيتى تكاملى است كه اگر چه برخى رويكردها و گرايشهاى آن متفاوت هستند، ولى رشتههاى مطالعاتى مختلف آن با يكديگر توافق دارند. امّا اين تصور چندان درست نمىنمايد. زيرا در عمل مشاهده مىكنيم مطالعات شرقشناسى به لحاظ اهداف و انگيزهها، ماهيت، محتوا و... تفاوتهايى با يكديگر دارند و براى شناخت دقيقتر اين پديده لازم است آن را در قالب مكتبهايى تقسيم بندى كرد. البته اين كار به سبب كم بودن منابع و مصادر قابل دسترس بسيار دشوار است و حتى كسانى كه تاريخ شرقشناسى را رقم زدهاند به آن راه نيافتهاند و اغلب تحق يقاتشان را به بررسى انتقادى و تحليلى فعاليتهاى شرق شناسان متمركز كردهاند. در اين ميان برخى هم به دسته بندى مكاتب شرقشناسى توجه نمودهاند مثلاً بعضى از محققان، شرق شناسان را در سه مكتب جاى دادهاند.
1. مكتبى كه به مباحث قرآنى اختصاص دارد.
2. مكتبى كه به پيامبر اسلام مربوط است.
3. مكتبى كه به تاريخ عربى - اسلامى اختصاص يافته است.2
البته اين تقسيم بندى قابل اعتماد نيست، زيرا به شرقشناسى از اين منظر كه فقط مربوط به اسلام و مسلمانان است، نگريسته است و اين پذيرفتنى نيست، زيرا شرقشناسى حوزهاى وسيعتر است كه همه فعاليتهايى را كه به شرق مربوط مىشود، در بر مىگيرد خواه اسلامى باشد ي ا غير اسلامى، دينى باشد يا زبانشناسى و يا هر گونهاى ديگر.
از كسان ديگرى كه به اين امر توجه داشتهاند نجيب العقيقى [نويسنده مصرى ]است كه فصلى از كتابش، المستشرقون، را در چاپ اوّل به اين موضوع اختصاص داده بود و شرقشناسى را به دو مكتب منتسب كرده بود:
1. مكتب سياسى كه در حوزه ادبيات به معناى كلّى آن تحقيق مىكند.
2. مكتب باستانشناسى كه به آثار و ابنيه بازمانده از گذشته توجه دارد.3
با اين حال او در بقيه كتابش به بررسى شرق شناسان بر اساس تقسيمات كشورى و جغرافيايى پرداخته و البته به ويژگىها و خصوصيات مناطق و محيطهاى فعاليت اين شرق شناسان توجه نداشته و فقط تلاش خود را به ذكر نام شرق شناسان و آثارشان متمركز كرده است. به طورى كه كتاب او عبارت است از فهرستى بزرگ، مشتمل بر نام شمار زيادى از مردانى كه در حوزه شرقشناسى ظهور كردند. بدين ترتيب عقيقى به تقسيم بندى جغرافيايى روى آورده و از تقسيم اول خود صرفنظر نموده است. به طورى كه چاپ بعدى كتاب وى فاقد فصلى خاصّ درباره مكاتب شرقشناسى و ت قسيمبندى آنهاست. در واقع جاى دادن شمار زيادى از شرق شناسان كه داراى نژادهاى مختلف، زبانهاى متفاوت و گرايشهاى متنوع و اهداف متعدد بودند، در يك تقسيم منسجم كارى بس دشوار است و به نظر مىرسد، تقسيمبندى آنان براساس تقسيمات جغرافيايى - كشورى - ميسّرتر باش د. از اين رو در ادامه به بررسى مكاتب شرقشناسى و ويژگىهاى آنها در قالب همين تقسيم بندى خواهيم پرداخت.

مكتب بريتانيا
انگلستان از دوران بسيار قديم با مشرق زمين در ارتباط بود و اين ارتباط به سالهاى پيش از ظهور اسلام باز مىگردد. به طورى كه بعضى ذكر كردهاند، روابط ايرلندىها با نواحى شرقى از نيمه قرن سوم ميلادى آغاز گرديد، يعنى زمانى كه گروهى از راهبان جهانگرد مسيح ى در سفر خود به اراضى مقدس به مصر، سوريه و فلسطين وارد شدند. امّا با وجود اين سفرهاى قديمى، نوشتههاى انگليسىها درباره شرق فقط در قرن اوّل هجرى/هفتم ميلادى ظاهر شدند يعنى زمانى كه «ويلبلاد»4 جهانگرد انگليسى مطالبى درباره سفرش به سرزمينهاى عربى نوشت و ا ز آن پس ديگر زائران و تاجران و مسافران كه به شرق سفر مىكردند از وى پيروى كرده به نوشتن شرح سفرهايشان دست زدند.5
شرقشناسى انگليسى داراى ويژگىهاى خاصّى بود در واقع، شرقشناسى بريتانيايى برخاسته از انگيزههاى ذاتى بود كه در تماس و ارتباط دانشمندان انگليسى با اندلس و صقليه به منظور آموختن زبان عربى و آگاهى از فلسفه يونانى در خلال آثار ترجمه شده به عربى در اين زمينه ، جلوهگر شد. اين انگيزهها به تدريج به انگيزههاى دينى تغيير يافتند كه هدف آنها فعالسازى نهضت اعزام هيئتهاى تبشيرى همراه با آموختن زبان عربى و برخى علوم دينى بود و در نهايت در شرقشناسى انگليسى انگيزههاى استعمارى بروز كرد كه در روابط نظامى و استعمارى انگلستان در كشورهاى شرقى تجلّى يافت. بدين ترتيب دو هدف مسيحىسازى شرق و استعمار نقش بارزى در تعيين مسير و حركت شرقشناسى انگليسى بازى كردند.
مطالعات شرقشناسى انگليسى، بر زبان عربى و آن چه كه با ادبيات و بلاغت و نقد ادبى و ديگر علوم مربوط به زبان عربى مرتبط بود، متمركز شده بود. دانشگاههاى كمبريج و آكسفورد مهمترين مراكزى بودند كه شرقشناسى انگليسى در آنها پا گرفت و رشد يافت. شمارى از شرق شن اسان انگليسى به طرق مختلف به عنوان اعضاى فعال به مجامع مطالعات زبان عربى راه يافتند كه از آن جمله مىتوان مارگليوث6، نيكلسون7 و آلفرد گيوم8 را نام برد. همچنين در بسيارى از دانشگاههاى انگلستان كرسىهاى مطالعات شرقى تأسيس شدند و شمار آموزشگاهها و مؤس ساتى كه به مطالعه در خصوص زبان عربى مىپرداختند، فزونى يافت و در كنار آنها تعداد كتابخانهها و چاپخانههايى كه در انتشار كتابها و نشريات مربوط به مطالعات شرقى فعاليت داشتند، زياد شدند. در اين قرون اخير هم توجه شرق شناسان انگليسى به مطالعات اسلامى در زم ينههاى مختلف، افزايش يافت.
با توجه به اهداف تبشيرى و استعمارى انگلستان تحقيقات و توجهات شرق شناسان انگليسى به برخى سرزمينهاى شرقى مانند هندوستان، مصر و شام معطوف گرديد. و در همين راستا برخى شرق شناسان اين كشور در كارهاى نظامى و ديپلماسى وارد شدند و شمارى از آنان به عنوان كارمند يا مستشار سياسى يا نظامى در وزارت خانه امور خارجه يا وزارت مستعمرات به كار پرداختند مثلاً ريچارد بورتون (1821-1890 م) شرق شناس مشهور انگليسى كه پس از تحصيل در آكسفورد به خدمت ارتش بريتانيا در هند درآمد و به بسيارى از كشورهاى عربى سفر كرد و از حجاز و شهره اى مقدس آن ديدار نمود و مدتى كنسول انگلستان در سوريه بود.9 همچنين چارلز مورواتسون (1844-1912 م) فارغ التحصيل دانشكده دوبلين در رشته علوم عربى و زبانشناسى كه مدتها در ارتش بريتانيا در مصر خدمت كرد.10 همين طور اكتشاف نفت در برخى كشورهاى اسلامى در افزايش توجه انگلستان به شرق و در نتيجه افزايش آمورشگاهها و مؤسساتى كه به آموزش و مطالعه زبانهاى شرقى و در رأس آنها عربى اهتمام داشتند، تأثير بسزايى داشت.

[donsaeid]

مكتب آلمان
ارتباط آلمان با شرق به قرن دهم ميلادى مىرسد، يعنى زمانى كه اوتو امپراتور آلمان در سال 956 ميلادى راهبى را با نام يوحنا به عنوان سفير خود به نزد عبدالرحمن الناصر (300-350 ه/913-963 م) حاكم مسلمان اندلس روانه كرد و الناصر نيز به نوبه خود يكى از كشيش هاى سرزمينش را به عنوان سفير به دربار امپراتور آلمان فرستاد.11 امّا اولين آلمانى كه به تدريس زبان عربى توجه كرد، كرستمنا (1554-1613 م) بود كه كتابى را براى آموزش زبان عربى و چگونگى نوشتن به اين زبان تدوين كرد.12 به دنبال او شرق شناسان آلمانى به فعاليت د ر مطالعات عربى و اسلامى روى آوردند. در خصوص شرقشناسى آلمانى دو نكته قابل توجه است كه اكثر محققانى كه به بررسى شرقشناسى آلمانى پرداختهاند به آن اشاره كردهاند و اين دو نكته عبارتند از: 1. آلمان در كشورهاى عربى مستعمراتى نداشت از اين رو شرقشناسى آلمانى از يوغ مسائل سياسى آزاد بوده است. 2. آلمانىها فعاليتهاى تبشيرى و مسيحىسازى نداشتند، لذا شرق شناسان آلمانى از دست كارى و تحريف در تاريخ اسلام مبرّى هستند.
اين دو نكته نياز به دقت و تأمل بيشترى دارند، زيرا به نظر مىرسد بر مدارك و اصول علمى استوار نيستند. در خصوص نكته اوّل اگر شرقشناسى را به مفهوم عام آن در نظر بگيريم يعنى هر فرد غير مسلمانى كه درباره اسلام مطالعه مىكند و در يكى از شاخههاى علوم اسلامى ت خصص مىيابد و در مفاهيم آنها دست اندازى و دست كارى مىكند، مىتوان قسمت اوّل آن - يعنى اين كه آلمان مستعمراتى در كشورهاى عربى و شرق نداشت - را پذيرفت امّا اگر شرقشناسى را به مفهوم دانشگاهى آن در نظر بگيريم، يعنى هر غربى كه به مطالعات شرقى توجه دارد، هم ين را هم نمىتوانيم بپذيريم زيرا كشور آلمان هم در مشرق زمين مستعمراتى داشت و منافع مختلفى در آنها براى خود فراهم ساخته بود و مناطق وسيعى از افريقا و آسيا تحت استعمار اين كشور قرار داشتند. امّا درباره قسمت دوم اين نكته يعنى رها بودن شرقشناسى آلمانى از يو غ سياست؛ شايد در خصوص شرقشناسى قديمى آلمان درست باشد ولى در ادوار متأخر بدون شك شرقشناسى به نحوى مطيع سياست شد و به خصوص اگر به قضيه اكتشاف نفت در كشورهاى شرقى و به دنبال آن دگرگونى روابط آلمان با شرق توجه كنيم، اين امر بعيد به نظر نمىرسد. امّا درباره نكته دوم مىتوان گفت اصلاً درست نيست و سخنى بدون تعمق در تاريخ آلمان و نهضت شرقشناسى در آن كشور مىباشد و بنابه دلايل زير مىتوان آن را رد كرد:
1. به طور قطعى ثابت شده كه آلمان انجمنهاى تبشيرى داشته كه به تقويت مادى و معنوى نهضت مسيحىسازى شرق مىپرداختند. و يكى از مهمترين گردهمايىهاى تبشيرى كه گردهمايى استعمارى ناميده مىشد در آلمان برگزار شد. در يكى از سخنرانىهاى اين گردهمايى تأكيد شده بو د كه مبشران مسيحى خودشان را وقف فعاليت درباره اسلام و تحقيق در شئون مستعمرات آلمانى كردهاند و لازم است در عين مداراى با اسلام حتىالامكان براى جلوگيرى از انتشار آن در مستعمرات آلمان تلاش شود.13
2. بعضى مصادر تأكيد دارند كه بسيارى از شرق شناسان پيشگام آلمانى نزد شرق شناسان فرانسوى و به خصوص سيلوستر دوساسى14، شخصيتى كه همگان نقش او را در فعاليتهاى تبشيرى و دينى مىدانند، شاگردى كردهاند و از اين طريق شرق شناسى آلمانى تحت تأثير انديشههاى تبشير ى فرانسوى قرار گرفت.
از اين رو با توجه به علل مذكور نمىتوان دو نكته ياد شده درباره ويژگى شرقشناسى آلمان را پذيرفت، امّا مىتوان به برخى خصلتهاى ديگر آن اشاره كرد. شرق شناسان آلمانى به پشتكار و صبر و حوصله معروف هستند. فعاليتهاى آنان به قدرى پيگير و دامنه دار بود كه برخى از ايشان در اثر كثرت مطالعات و تحقيقاتشان به بيمارى يا عوارض جسمى مبتلا مىشدند مانند ووستنفلد15 كه به سبب مطالعه بسيار بينايى خود را از دست داد. برخى ديگر نيز همه عمر خود را در راه تحقيق و بحث و مطالعه در اين زمينه سپرى كردند و حتى شخصيتى مانند يوهان ر ايسكه16 شهيد ادبيات عرب ناميده شد. احمد امين نويسنده مصرى اظهار داشته كه آلمانىها به دقت در تحقيق و صبر و حوصله و توانايى در گرد آورى جزئيات پراكنده و به دست دادن دقيقترين و عميقترين نتايج از آنها معروف هستند.17 از مهمترين وجوه تمايز شرقشناسى آلمان ى توجه آن به تاريخ و فرهنگ قديم مشرق زمين و سرزمينهاى اسلامى است. و نشانه بارز آن تمركز زياد بر فعاليتهاى مربوط به انتشار ميراث فرهنگ اسلامى است. به حدّى كه به گفته صلاح الدين منجّد محال است، آثارى را كه يك شرقشناس آلمانى ارائه داده است يك مجمع علمى ب تواند عرضه كند.18
آغاز شرقشناسى آلمانى در مقايسه با ديگر كشورهاى اروپايى خيلى ديرتر بود و تا قرن هجدهم ميلادى اساساً فعاليت قابل ذكرى براى شرقشناسان آلمانى نمىتوان سراغ داد و در واقع فعاليتهاى آنان از اين زمان به بعد بود. شمار زيادى از اولين شرق شناسان آلمانى شاگردان شرقشناس بزرگ فرانسوى، سيلوستر دوساسى بودند كه شيوه كار او را به كشور خود آوردند. بدين گونه مىتوان نوع فعاليتهاى شرقشناسى آلمانى كه متمركز بر زبانشناسى بود و تأثيرپذيرى آن از انگيزههاى دينى را رديابى كرد. اين شرق شناسان تحت تأثير استاد خود توجه خاصى به زبان و ادبيات عرب داشتنتد به طورى كه تا اوايل قرن نوزدهم ميلادى توجه آنها فقط به مطالعات زبانشناسى و ادبى معطوف بود، و بر همين اساس بيش از شرق شناسان ديگر كشورها به تهيه معجمهاى عربى يا عربى - لاتينى و يا عربى - آلمانى، همت گماشتند. در اين حوزه نام هاى زيادى از دانشمندان آلمانى به چشم مىخورد مانند فريتاج19 (1788-1861 م)، نلدكه20 (1836-1930م)، هانس وير21 و كسان ديگر. شرق شناسان آلمانى همچنين بيش از ديگران به تهيه فهرست مخطوطات عربى و اسلامى دست زدند و كارهاى آنان در اين زمينه بسيار دامنه دار بود حتى مثلاً بروكلمان مدتى حدود نيم قرن را براى تهيه كتابش - تاريخ ادبيات عرب - صرف كرد.22 اهتمام شرق شناسان آلمانى در اين امور به گونهاى بود كه برخى تحت تأثير انگيزههاى درونى - كه ويژگىهاى آلمانىها به شمار مىرود - با سرمايه و امكانات شخصى خود به نشر و چاپ متون و نصوص عربى - اسلامى دست زدند، در حالى كه ديگر محققان غربى در اين زمينه بسيار ممسك هستند. همين انگيزههاى درونى گاه برخى از آنان را به حدّى سوق مىداد كه بيش از 50 زبان و لهجه مختلف را فرا مىگرفتند. مانند فريدريش روكرت شرق شناس و شاعر آلمانى كه به شعر و ادبيات عربى توجه خاصّ داشت و بخشى از قرآن را ترجمه كرد.23 يكى از عواملى كه شرقشناسى آلمانى را در قرن نوزدهم به سوى زبانشناسى سوق داد كشف نفت در برخى كشورهاى شرقى و گسترش روابط تجارى آلمان با كشورهاى عربى بود به گونهاى كه فعاليتهاى شرقشنا سى به سوى تحقيق در لهجهها و زبانهاى محلى به عنوان وسيلهاى براى تحكيم روابط اين كشورها كشيده شد و بر آن تمركز يافت.
با توسعه مطالعات شرقى در آلمان، شمارى از شرق شناسان آلمانى به عضويت در مجامع زبانشناسى درآمدند و بعضى ديگر به تدريس در دانشگاههاى مختلف پرداختند و حتى برخى در دانشگاههاى كشورهاى عربى به خصوص در مصر به تدريس مشغول شدند مانند ليتمان24 (1875-1958 م) و برگستراسر25 (1886-1933) و پل كراوس26 (1904-1944 م). به تدريج شرق شناسان آلمانى به رشتههاى ديگرى هم روى آوردند از جمله توجه آنان به باستانشناسى و حفارى در مناطق تاريخى معطوف گرديد و حتى در برخى كشورهاى عربى به خصوص در بيروت و قاهره و بغداد آموزشگاههاي ى بدين منظور برپا كردند. از ابتداى قرن نوزدهم شرقشناسى آلمانى بر مطالعات اسلامى متمركز گرديد و از همين زمان مطالعات اسلامى (اسلامشناسى) در آلمان پىگيرى مىشد. بدين ترتيب مكتب شرقشناسى آلمانى به سبب تمركز بر مطالعه در بلاد عربى و دين اسلام بدون توجه ب ه ديگر زبانها و دينهاى شرقى با ديگر مكاتب شرقشناسى تفاوت يافت.
پيدايش حزب نازى در آلمان تأثير ناخوشايندى بر فعاليتهاى شرقشناسى داشت. به سبب اين امر برخى از بزرگان شرقشناسى آلمانى مانند ژوزف شاخت27 (1902-1962 م) به كشورهاى ديگر مهاجرت كردند. برخى نيز در طى جنگ كشته شدند و گروهى نيز تحت تأثير جوّ فكرى حاكم بر آلم ان قرار گرفته و فعاليتهايشان جهتگيرى خاصّى يافت. بهر حال دستاوردهاى مكتب شرقشناسى آلمان بسيار قابل توجه است! ادوارد سعيد درباره دستاوردها و ويژگىهاى شرقشناسى آلمانى مىگويد: «آن چه شرقشناسى آلمانى انجام داد اين بود كه آثار مختلفى را كه دو امپراتورى بريتانيا و فرانسه در زمينههاى متون، اساطير، فرهنگ و زبانهاى شرقى گرد آورده بودند، پالايش و تنقيح و تحكيم كردند. امّا آن چه بين شرق شناسان آلمانى و شرق شناسان انگلو فرانسى و آمريكايى مشترك است، همان شيوه تسلط فكرى آنان بر شرق است كه در فرهنگ غربى وجود دارد.»28

مكتب ايتاليا
ايتاليا از قديم داراى روابط گستردهاى با شرق بود. بعضى از محققان اين ارتباط را به دوران پيش از ميلاد مسيح مىرسانند و اين به سبب نزديكى جغرافيايى ايتاليا - روم باستان - با برخى سرزمينهاى عربى و آفريقايى بود. در دوران اسلامى زمانى كه اعراب مسلمان ج زيره سيسيل را فتح كردند، اين روابط ميان ايتاليا و جهان اسلام در بعد فرهنگى تحكيم بيشترى يافت. بعدها در زمانى كه اين جزيره دوباره ضميمه خاك ايتاليا گرديد و حاكمان نورماندى بر آن حكمرانى يافتند اين وضعيت شدت بيشترى يافت به خصوص در عصر پادشاهى روژه اول (109 1-1101 م) و نواده او فردريك دوم (1198-1250 م) مشهورترين پادشاه سيسيل و علاقهمندترين آنان به فرهنگ اسلامى كه دربارشان قبلهگاه عالمان و فرهنگ دوستان در تمام سرزمينهاى شرقى بود. همچنين وجود واتيكان - مركز رهبرى جهان كاتوليكى - در ايتاليا اثر زيادى بر تح كيم مناسبات ميان اين كشور و سرزمينهاى شرقى داشت، زيرا واتيكان جايگاه بسيار مهمى در فعاليتهاى تبشيرى مسيحى و تلاش براى مسيحىسازى شرق در همه جا به عهده داشت.
با اين حال، توجه و فعاليت رسمى ايتاليا در مطالعات شرقى تازه از قرن يازدهم ميلادى آغاز شد. از زمانى كه دانشگاههاى ايتاليا به فعاليت و مطالعات عربى و اسلامى روى آوردند. اين مطالعات نخست در سال 1076 ميلادى در ناپل شروع شد و به دنبال آن در ديگر دانشگاهها پيگيرى گرديد. شرقشناسى ايتاليايى حركت خود را با هدف دينى آغاز كرد. اين هدف به خوبى در اين نكته آشكار است كه بخش عمده سازمانهاى مربوط به شرقشناسى در ايتاليا با تلاش راهبان مسيحى شكل گرفت. از جمله مىتوان به تأسيس دانشكده مارونىها در روم به سال 1584 مي لادى اشاره كرد كه به همت پدر گريگوريوس سيزدهم برپاشد و زبانهاى شرقى در آن تدريس مىگرديد. و يا در سال 1623 ميلادى كاردينال دومديچى مدرسه زبانهاى شرقى را در فلورانس بنيان نهاد و بعد از او كاردينال بروم، مدرسه زبانهاى شرقى را تأسيس كرد. بدين ترتيب واتيكان و فعاليتهاى تبشيرى آن تأثير زيادى در شكلگيرى تحولات شرقشناسى ايتاليايى داشت. با توجه به غلبه انگيزهها و اهداف دينى بر شرقشناسى ايتاليايى فعاليتهاى آن بر مطالعه و تحقيق درباره اسلام و مسلمانان به خصوص اعراب و در كنار آن توجه به زبان عربى و تأليف كت ابهايى در اين زمينه و در برخى لهجههاى عربى متمركز گرديده بود.
حكومت مسلمانان بر جزيره سيسيل بسيارى از شرق شناسان ايتاليايى را به تخصص در ابعاد مختلف تاريخ علوم اسلامى و عربى واداشت. نگاهى به تأليفات بزرگترين شرق شناسان اين كشور مانند كايتانى29، سانتيلانا30، نللينو31 و گويدى32 اين حقيقت را آشكار مىسازد. امّا به تدريج اهداف دينى تغيير يافته و برخى اهداف استعمارى به مكتب شرقشناسى ايتاليايى راه يافتند و اين در زمانى بود كه ايتاليا به اشغال نظامى كشورهاى ليبى و اتيوپى اقدام كرد. در همين حال، اهداف علمى هم در راستاى شرقشناسى ايتاليايى قرار گرفتند كه در مهاجرت بسي ارى از ايتاليايىها به مراكز فرهنگى اسلامى براى كسب علم و دانش تجلّى يافت.

[donsaeid]

بدين ترتيب، برخى از شرق شناسان ايتاليايى توانستند به كشورهاى شرقى سفر كرده و در آنجا زندگى كنند و در ضمن مطالعاتشان به تدريس در دانشگاههاى اين كشورها - به خصوص در مصر - بپردازند به طورى كه شمارى از انديشمندان مسلمان در دو سده اخير در نزد همين استادان ايتاليايى تحصيل كردند. بعضى از شرق شناسان ايتاليا به افتخار عضويت در مجامع متعدد علمى نايل شدند مانند كارلو نللينو، فرانچسكو گابريلى33 و ايگناتسيوگويدى. با گسترش شرق شناسى در ايتاليا كرسىهاى مطالعات شرقى و آموزشگاههاى تخصصى و مجلات و نمايشگاههايى در همين زمينه در اين كشور بر پا گرديدند. همين طور مجموعهاى از مراكز فرهنگى در شمارى از كشورهاى عربى بر پا شدند. شرق شناسان ايتاليايى همچنين با تلاش خستگىناپذير در نشر آثار اسلامى شركت داشتند و در حفظ و فهرست نويسى و تحقيق ميراث اسلامى همت گماردند.
يكى از ويژگىهاى متمايز شرقشناسى ايتاليايى نسبت به ديگر مكاتب، وجود زنان دانشمندى بود كه با تلاش فراوان در حوزه مطالعات شرقى فعاليت مىكردند. از جمله اينان ماريا نللينو34 دختر كارلو نللينو شرقشناس معروف و نيز اولگاپنتو35 مدير كتابخانه ملّى رم و آنجلا كوداتزى36 و استرپانتا37 متخصص در تاريخ كشور ليبى بودند. از ديگر ويژگىهاى مكتب ايتاليا وجود نوعى وراثت علمى در بين شرق شناسان اين كشور است. به اين معنا كه در حوزه مطالعات شرقى، فرزندان برخى شرق شناسان بزرگ دنباله رو پدرانشان بودند و همان مسير را پيمودند و كارهايى را كه پدرانشان آغاز كرده بودند، تكميل نموده و آثار آنان را گردآورى و تدوين مىكردند. از اين قبيل باز مىتوان از گويدى و پسرش مايكل آنجلو38، گابريلى و پسرش فرانچسكو و نللينو و دخترش ماريا را نام برد. اين نكته نيز در مكتب شرقشناسى ايتاليا قابل توجه است كه به زحمت مىتوان اثرى چشمگير و فعاليتى قابل ملاحظه از شرق شناسان ايتاليايى در حوزههاى غيرعربى و غيراسلامى يافت به تعبير ديگر مكتب ايتاليا به نواحى شرق غيراسلامى و به خصوص شرق دور كمتر توجه داشته است.



مكتب فرانسه
روابط فرانسه با شرق به اوايل قرن هشتم ميلادى مىرسد. زمانى كه اعراب مسلمان پس از فتح اندلس به نبرد در متصرفات فرانسويان پرداختند. اين روابط به سبب وجود دولتهاى اسلامى در اندلس و بعدها با حمله ناپلئون به مصر و در نهايت با اشغال بخشهايى از سرزمينه اى شرقى توسط فرانسه افزايش و گسترش يافت.
از خلال مراجعى كه در دست است چنين معلوم مىشود كه ارتباط فرانسه با شرق پيوسته ارتباطى استوار و مبتنى بر مصالح فرانسه و منافعى كه در قبال اين تعاملات نصيب اين كشور مىشده بود. توجه و رويكرد فرانسوىها به شرق از زمانى گسترش پيدا كرد كه حضور بريتانيا در هن د افزايش يافت. اين حضور غيرت فرانسويان را برانگيخت و آنان را واداشت تا به دنبال يافتن پايگاهى دائمى - همانند رقيبان انگليسى خود - در نواحى پهناور شرق برآيند. در نتيجه مطالعات شرقشناسى در فرانسه رشد يافته و روز به روز متنوع مىگرديد.
مطالعات مكتب شرقشناسى فرانسه بر سه محور دينى، سياسى و استعمارى متمركز بود و اين كشور از قديمىترين مراكز شرقشناسى به شمار مىرفت كه از ديرباز به عنوان مكانى حائز اهميت در اين گونه مطالعات شناخته مىشد. آموزشگاه زبانهاى شرقى كه در سال 1195 ميلادى تأسي س شد، مهمترين مكانى بود كه شرقشناسى فرانسوى در آن پا گرفت و به دنبال آن مراكز دانشگاهى متعددى تأسيس شد. دانشگاه سوربون در اين زمينه شهرت جهانى داشت و تأثير بارزى بر فعالسازى مطالعات شرقى در فرانسه داشت. گستردگى اين مطالعات در فرانسه بر كشورهاى اروپايى ديگر هم تأثيرگذار بود. به خصوص بر آلمان و مكتب شرقشناسى آن كه شمارى از پيشگامانش شاگردان مكتب فرانسه بودند به طورى كه تحت تأثير مكتب فرانسه اهداف و مسير شرقشناسى آلمانى از اهداف علمى به سوى اهداف دينى و سياسى سوق داده شد و اين امر به سبب تحصيل گروهى ا ز شرق شناسان برجسته آلمانى چون فريتاج، فلوگل39 و فلايشر40 در فرانسه بود.
به لحاظ اهميت ماهيت استعمارى فرانسه و سلطه نظامى آن بر برخى كشورهاى شرقى و اسلامى، آموزشگاهها و مدارس و مراكز علمى و فرهنگى زيرنظر شرق شناسان فرانسوى تأسيس شده و اداره مىگرديد كه اين امر تأثير زيادى بر توسعه سلطه فرهنگى فرانسه بر اين سرزمينها به خصوص در كشورهاى تحت استعمارش، داشت. نيز به لحاظ ماهيت دينى شرقشناسى فرانسوى اكثر دانشگاهها و آموزشگاههاى فرانسوى كه به مطالعات شرقى عنايت داشتند به كوشش راهبان و كشيشان مسيحى برپا مىشدند و اداره امور آنها در دست اينان بود.
فعاليتهاى مكتب فرانسه به سبب تخصصى بودنشان از ديگر مكاتب متمايز و ممتاز بودند، بدين معنا كه اكثر شرق شناسان فرانسوى در يك زمينه خاص از زمينههاى تحقيق و مطالعه تخصص داشتند. در عين حال، شرقشناسى فرانسوى از همان ابتدا به تمام آن چه متعلق به شرق بود، توج ه داشت و فعاليتهاى آن فقط به اسلام يا ادبيات عرب اختصاص نداشت و بر آنها متمركز نشده بود، امّا به سبب فعاليت گسترده فرانسه در نواحى شمال افريقا كه تحت استعمار اين كشور بودند، آثار شرق شناسان فرانسوى مراجع دست اول اروپاييان براى تحقيق و مطالعه درباره شما ل افريقا، طوارق و بربرها به شمار مىرفتند. اين امر تأثير مستقيمى هم بر فرهنگ و نظامهاى آموزشى در كشورهاى شمال افريقا و نواحى تحت استعمار فرانسه باقى گذاشت به علت اين كه بسيارى از شرق شناسان فرانسوى فرصت تدريس و جهت دهى تربيتى و برنامه ريزى فرهنگى و... ر ا در شمال افريقا داشتند.
از فعاليتهاى ممتاز شرق شناسان فرانسوى اقدام به تهيه فهرستهاى متعدد از گنجينههاى نسخ خطى و اسناد و مدارك شرقى بود كه در فرانسه يا در كشورهاى تحت اشغال فرانسه موجود بودند. شرق شناسان فرانسوى همچنين به تحقيق در آثار تاريخى و دستيابى به آنها در مكانهاى موردنظرشان پرداختند و حتى آموزشگاهها و مراكز خاصّى براى اين امور تأسيس كردند. يك نكته قابل توجه درباره شرق شناسان فرانسوى اين است كه شمار زيادى از كارمندان نيروهاى مسلح اين كشور در زمره اين افراد قرار دارند. وظايف و مسئوليتهاى نظامى و دولتى اين افراد در كشورهاى تحت استعمار دولتشان فرصت مناسب براى فعاليت در حوزه مطالعات شرقى را در ابعاد مختلف به آنان مىداد از اين قبيل مىتوان به ژاكو، كارمند ارتش فرانسه در سوريه، مونتان، مدير آموزشگاه فرانسوى در دمشق، برسيه، درجهدار ارتش و مدير آموزشگاه مطالعات عالى در تونس اشاره كرد كه هر يك داراى تأليفات چندى در خصوص كشورى بودند كه مدتها در آن خدمت كرده بودند.

مكتب روسيه
علىرغم اين كه خصلتهاى اجتماعى، فرهنگى و تمدنى روسيه - به خصوص بخش آسيايى آن - شرقى تلقى مىگردند، ولى بيشتر محققان برخلاف اين امر روسيه را در شمار كشورهاى فعال در شرقشناسى به شمار مىآورند. در واقع روسيه شرق شناسانى دارد كه با شرق شناسان ديگر كش ورهاى اروپايى چندان تفاوتى ندارند. علاوه بر اين كه جنبه كمونيستى روسيه شوروى تهديدى را عليه اسلام رهبرى مىكرد كه بيشتر از خطرى بود كه استشراق تبشيرى مسيحى نماينده آن بود. بنابراين شرقشناسى روسيه نماينده خصلتهاى خاصّى است كه سزاوار است به عنوان يكى از مكاتب شرقشناسى به شمار آيد.
ارتباط روسيه با دولتهاى شرقى و به خصوص دولتهاى اسلامى به قرن دوازدهم مىرسد، يعنى به دورانى كه زائران مسيحى روسى كه براى زيارت به بيت المقدس مىآمدند، شرح سفرهايشان به اين اماكن مقدس را بازگو كرده و يا مىنوشتند. از مشهورترين اين زائران پدر دانيل (110 6-1108 م) است كه شرح سفرش را به زبان روسى نوشت. و بعدها به زبان فرانسوى ترجمه شد. اين روابط با استيلاء مغولان بر بخشى از روسيه و تسلطشان بر اين ناحيه به مدت نزديك به 240 سال تحكيم پيدا كرد. و همين دوران كافى بود تا به اين نواحى - تحت اشغال مغولان - رنگ و صبغه شرقى بدهد. امّا رويكردهاى علمى روسيه به شرق و به خصوص زبان عربى فقط از دهههاى نخستين قرن نوزدهم آغاز شد كه شاهد شروع مطالعات منظم عربى و بر پايى مدارس تخصصى علمى بود. اين توجه به شرق و مخصوصاً ادبيات عرب به دنبال شكوفايى مناسبات بين اتحاد شوروى و برخى كشورهاى عربى، درست اندكى پس از انقلاب بلشويكى شوروى فزونى يافت. استشراق آلمانى در شكلگيرى مكتب شرقشناسى روسيه نقش بارزى داشت. گروهى از شرق شناسان روسى در آلمان تحصيل كردند. توجه اساسى شرقشناسى روسى به زبانهاى شرقى بود و كمتر به علوم ديگر توجه دا شتند و شرق شناسان روسى به مطالعه زبانهاى آسيايى عنايت داشتند كه شرق شناسان اروپايى كمتر به آنها توجه نشان مىدادند، زبانهايى چون چينى، مغولى، ارمنى، تركى، كردى، فارسى، ... و در بين اين زبانها محور توجهات ادبيات عرب بود. دستاوردهاى مطالعات زبانشناسى ر وسيه در قالب تأليفات بسيارى به زبان روسى آشكار شد. همچنين شخصيتهاى بزرگى در اين مكتب ادبى ظهور كردند مانند كراكوفسكى41 و كريمسكى42 كه هر يك داراى آثار و تأليفات متعددى بودند. وجود نواحى مسلماننشين در اتحاد شوروى در كشيده شدن شرقشناسى به سوى عنصرى غ نى و پرمحتوا براى تحقيق و مطالعه تأثير زيادى داشت به خصوص به سبب وجود مخطوطات بسيار به زبانهاى عربى و آسيايى كه تمدن اسلامى برجاى گذاشته بود و به تدريج كشف مىشدند. همين طور لازم است به تأثير ظهور شخصيتهاى مهم و برجسته مسلمان مانند خوارزمى، ابوريحان بي رونى، ابن سينا و... در اين نواحى كه اينك تحت حاكميت اتحاد شوروى درآمدهاند، اشاره كرد.
با توجه به وفور نسخههاى خطى اسلامى در روسيه، شرق شناسان اين كشور به تهيه فهرستهايى از اين نسخهها و توصيف كليه آثار قديمى اسلامى دست زدند. از مهمترين اين فهرست نويسان ايوانوف43 متخصص در تاريخ و آثار اسماعيليان و رومااسكويچ44 مىباشند. به همين ترتيب خيلى زود چاپخانههاى شرقى در روسيه پديد آمدند كه دستاوردهاى آنها چاپ بسيارى از كتابهاى نفيس در زمينههاى مختلف بود. مشهورترين اين چاپخانهها چاپخانه شهرهاى قازان و پطرزبورگ بودند.
مكتب روسيه همچنين فعاليت گستردهاى در انتشار مجّلات شرقى و تخصصى داشت و برخى از اين نشريات هنوز منتشر مىشوند. از جملهى مجلات شرقشناسى روسيه بايد به نشريات رسايل، دانش اسلام، آداب جهانى و سالشمار شرقى اشاره كرد. از آن جايى كه فعاليتهاى شرقشناسى رو سى برپايه زبانشناسى متمركز بودند، كارهاى زيادى در زمينه بررسى لهجههاى مختلف زبانهاى آسيايى، در روسيه انجام شد. از ويژگىهاى ديگر مكتب روسيه اين است كه در مقايسه با ديگر مكاتب اروپايى اهتمام كمترى به تحقيق در علوم اسلامى داشت. در واقع توجه روسيه به جها ن عرب و رويكردش به مطالعات اسلامى به دنبال برپايى مناسبات نزديك بين اتحاد شوروى و برخى كشورهاى عربى فزونى و گسترش يافت. انگيزهها و اهداف روسيه در مناسباتش با جهان اسلام با اهداف و انگيزههاى استشراق اروپايى به خصوص در مطالعات معاصر درباره جهان اسلام چند ان تفاوت نداشت.

[donsaeid]

مكتب اسپانيا
اسپانيا در بين كشورهاى اروپايى بيشترين ارتباط را با شرق داشت و اين به سبب نزديكى جغرافيايى با سرزمينهاى داراى فرهنگ شرقى بود و هم به جهت اين كه بزرگترين تمدنى كه مسلمانان در خارج از سرزمينهاى شرقى برپا كردند، در اين كشور بود كه مدت نزديك به پنج ق رن با اقتدار و توانايى بالايى به حيات خود ادامه داد و تأثيرات پايدار خود را بر جوانب مختلف زندگى و فرهنگ اسپانيا حتى تا زمان حاضر باقى گذاشت به گونهاى كه تأثير فرهنگ عربى - اسلامى در هر گوشهاى از زندگانى اسپانيايى هويداست: در معمارى و تزئيناتش، عادات و رسوم و در كتابخانههايى كه سرشار از دستاوردهاى انديشه عربى - اسلامى در علوم مختلف مىباشند و همواره اساس و مرجعى براى غربيان بودهاند كه از طريق آن فرهنگ و تمدن امروزى خود را بنيان نهادند.
از مجموع اين امور توجه و رويكرد اسپانيا به شرق امرى طبيعى مىنمايد كه تاريخ گذشته اسپانيا آن را حتمىالوقوع مىساخت. تاريخى كه عنصر علمى عظيمى را در پى داشت و نخستين انگيزهاى به شمار مىرود كه اسپانيايىها را به توجه به علوم شرقى و تخصص يافتن در آنها واداشت. اين توجه و رويكرد سابقهاى ديرين دارد و از زمانى آغاز شد كه غرب - و پيشاپيش آن اسپانيا - نسبت به علوم اسلامى و عربى احساس نياز كرد. اين رويكرد بعدها با رسيدن به اوج خود در قرن دوازدهم ميلادى تحول يافت، در دورهاى كه به عصر عربشناسى اروپا معروف ا ست و در طى آن - اسپانيايىها به زبان عربى علاقهمند گرديده و به شگفتىهاى ادبيات و فنون عربى شيفته شدند و زبان و ادبيات لاتينى و متعلقات آن را رها كردند. اين توجهات در ادوار مختلف به حسب شرايط و - موقعيتها، ضعف و قوت مىيافت و انگيزههاى فراوانى آن را ب ه حركت درمىآوردند كه خصلتى همانند ديگر مكاتب شرقشناسى داشتند.
نخستين عامل محرك در شرقشناسى اسپانيايى انگيزههاى علمى بودند. تمايل به فراگيرى زبان عربى به منظور مطالعه و ترجمه كتب عربى علت اصلى پيوستن اسپانيايىها به زنجيره شرقشناسى بود و در كنار اينها انگيزههاى دينى بودند كه در وجود و ظهور راهبان مسيحى كه به خ يل شرق شناسان در مىآمدند و اركان مهمى را در مكتب شرقشناسى اسپانيا تشكيل مىدادند، جلوهگر مىشد. شرقشناسى اسپانيا به علت تمركز فعاليتهايش بر ميراث علمى اسلامى و توجه و عنايت به حفظ و فهرستنويسى و تحقيق و نشر اين آثار شبيه مكتب آلمان بود و شايد به جه ت در اختيار داشتن بخش بزرگى از اين ميراث علمى در كتابخانههاى اسپانيا بر مكتب آلمان برترى و امتياز داشت. از فعاليتهاى مهم مكتب اسپانيا ترجمه و نشر بسيارى از كتابهاى اسلامى و عربى بود. اين امر در كنار بهرهمندى علمى اروپاييان در شناخت اومانيستى انديشه ا سلامى تأثير داشت. از مهمترين مترجمان اين مكتب بايد به اميليوگارسياگومث اشاره كرد. فلسفه و تصوف و ادبيات و تاريخ برترين حوزههايى بودند كه شرق شناسان اسپانيا بر آن متمركز شده بودند وتأليفات بسيارى در اين زمينهها ارائه دادند. از فعالترين شرق شناسان در ا ين حوزهها - آسين پلاسيوس45، ريموند46 و پدر داريو47 مىباشند. همچنين فهرستنويسى نسخههاى خطى عربى يكى از زمينههايى بود كه شرق شناسان اسپانيا به آن توجه داشتند و سهم بزرگى را به خود اختصاص دادند. از فهرست نويسان برجسته اسپانيا گايگانوس، سالوادورگومث و الاركون مىباشند. علاوه بر اينها كشور اسپانيا در انتشار جرايد و مجلّات شرقشناسى مشاركت فعال داشت و مجموعه چشمگير و قابل ملاحظهاى از مجلات شرقشناسى در اين كشور منتشر مىشد. مهمترين آنها مجله اندلس، مجله افريقا و مجله گزيدههايى از مطالعات عربى و عب رى و... بودند.
نكته قابل توجه در مكتب اسپانيا حضور روحانيون مسيحى است كه تأثير زيادى در فعالسازى شرقشناسى اسپانيايى داشت. اينان يا به سبب عوامل و انگيزههاى شخصى به اين حوزههاى مطالعاتى وارد مىشدند يا به ترغيب محققان ديگر. از معروفترين آنها يوحنا اشقوبى، پدروالكا يى و ريموند و مارتينى هستند كه از قديمىترين شرق شناسان اسپانيايى مىباشند. در بين شرق شناسان اسپانيايى به خصوص در عصر جديد نام زنان محقق و دانشمندى نيز به چشم مىخورد كسانى چون رافائلاماركز متخصص در تاريخ شمال افريقا، مارياواثكز متخصص در زبان عربى و جوا كيناايوانز متخصص در شعر عربى. شرق شناسان اسپانيايى مراكز خاصّى را براى مطالعات و تحقيقات پديد آوردند. آموزشگاه فرهنگ عربى كه آسين پلاسيوس آن را اداره مىكرد يكى از مهمترين مراكزى بود كه شرقشناسى در آن پا گرفت به سبب اين كه انبوهى از آثار و ميراث اسلامى را در خود جاى داده بود.
شرقشناسى اسپانيا در قرن نوزدهم و پس از آن شاهد فعاليت گستردهاى بود و علت آن رويكرد وسيع محققان اسپانيايى به حوزه مطالعات اسلامى و شرقى مىباشد كه به نوبه خود، وفور مخطوطات عربى - اسلامى موجود در كتابخانه اسكوريال و ديگر كتابخانههاى اسپانيا آنان را به اين سمت مىكشيد. با اين كه قرن بيستم شاهد كاهش آشكارى در فعاليت شرقشناسى به لحاظ كمّى بود، ولى موارد نادرى را در شرقشناسى اسپانيايى در اين دوره مىيابيم كه برخى شرق شناسان برجسته، آنها را رهبرى مىكردند. پيشاپيش آنان دانشمند بزرگ، آسين پلاسيوس قرار دا شت كه نزديك به 250 كتاب واثر تحقيقى از خود به جاى گذاشت. از همين قبيل گونزالث بالنا است كه حدود 320 كتاب و مقاله در اين زمينه داشت. اين آثار انبوه محققان اسپانيايى يادآور گستردگى تحقيقات و دستاوردهاى علمى مكتب آلمان در نخستين مراحل شرقشناسى است. يك نكته مهم در شرقشناسى اسپانيايى اين است كه اين مكتب از حضور فعالى در امور سياسى و استعمارى، آن چنان كه ديگر مكاتب اروپايى داشتند، برخوردار نبود.

[donsaeid]

تحول سياست خارجي آلمان، چشم*انداز روابط با ايران




نكتة قابل توجه در روابط ايران و آلمان آن است كه به رغم وجود تنش*هاي سياسي متعدد ميان دو كشور به ويژه در ماجراي ميكونوس، هيچ گاه روابط متقابل قطع نگرديده است.


مقدمه

آلمان به طور سنتي، از شاخص*ترين قدرت*هاي سياسي معاصر قارة اروپا بوده است و نقش عمده*اي در جنگ*هاي سي ساله، جنگ*هاي نيمه دوم قرن نوزدهم (وحدت رايش آلمان) و جنگ*هاي جهاني اول و دوم بر عهده داشته است. در دورة جنگ سرد، اروپا به قدرت اقتصادي منطقه*اي و شريك كوچك*تر حوزة آتلانتيك و آمريكا به قدرت ژئوپوليتيك تبديل گرديد. آلمان نيز به موازات اين تحول در عرصه*هاي سياسي و نظامي استقلال خود را از دست داد و حاكميت آن به تصميمات ايالات متحده آمريكا، شوروي و قدرت*هاي بزرگ اروپايي همچون فرانسه وانگليس گره خورد. هدف اوليه از شكل*گيري جامعة اقتصادي اروپا نيز احاطه، محدودسازي و مهار توانمندي*هاي سياسي و نظامي بالقوه آلمان و ممانعت از احياي موقعيت و بازخيزي اين كشور بود. اما آلمان در اين فرآيند با تبديل شدن به شاگرد ممتاز ناتو و مشاركت قدرتمندانه در مبادلات اقتصادي بازار مشترك و پيشبرد سياست نگرش به شرق توانست از امكاناتي برخوردار شود كه توجه كلية كشورهاي جهان را به خود برانگيزد.
اين امر سبب شد تا با فروپاشي شوروي و زوال نظام دو قطبي، آلمان با نيل به وحدت مجدد از محدوديت*هاي سنتي رها گردد و با گسترش و تعميم آزادي عمل خود در عرصه*هاي اقتصادي و صنعتي به عرصة سياسي، به تدريج به قدرتي ممتاز در قاره اروپا مبدل شود. به عبارت ديگر، آلمان نه تنها در پرتو تمهيدات اروپائيان در قالب جامعة اروپا مهار نشد بلكه توانست رهبري اقتصادي اتحاديه اروپايي را نيز بر عهده گيرد و گام بلند و شتاباني را براي گسست از الزامات سنتي و تبديل توان اقتصادي و صنعتي خود به قدرت سياسي و نظامي بردارد. با اين حال، نبايد از نظر دور داشت كه آلمان تا رسيدن به يك قدرت سياسي مستقل و تأثيرگذار بر سياست بين*الملل فاصله دارد.


مراحل گذار در سياست خارجي آلمان

در يك تقسيم*بندي اجمالي، مي*توان سياست خارجي آلمان را به سه دورة زماني مختلف بخش*بندي نمود:
1- مرحلة نخست كه از سال 1871 شروع و با خاتمه جنگ جهاني دوم پايان يافت، دوران تشكيل امپراتوري آلمان و تبديل اين كشور به مركز ثقل سياست و قدرت در اروپاي قاره*اي مي*باشد، هر چند كه با پيروزي متفقين در جنگ جهاني دوم، حيات سياست خارجي ناسيوناليستي آلمان نيز پايان پذيرفت.
2- اما دوران جنگ سرد را بايد دوره دوم يا مرحله بازآفريني در سياست خارجي آلمان در نظر گرفت. آلمان در اين دوران با پذيرش اجباري سه واقعيت مهم روبرو گرديد:
الف) شكست در جنگ و قبول تبعات آن
ب ) موافقت با چتر نظارتي دو ابرقدرت (آمريكا و شوروي) بر اين كشور
ج ) خروج حيطه*هاي سه گانة سياست خارجي، امنيت داخلي و امنيت مرزها از اختيارات دولت

در اين دوره اگر چه آلمان به واقعيت*هاي فوق تن در داد، اما اين مسأله نتوانست به طور كامل مانع از دميده شدن روح استقلال عمل در عرصة *سياست خارجي اين كشور گردد. همچنان كه رهبران آلمان علاوه بر حمايت از تعميق روند همگرايي اين كشور در ساختارهاي امنيتي و اقتصادي اروپا، نظير ناتو و جامعة اقتصادي اروپا تلاش نمودند تا در قالب سياست ”نگاه به شرق“ كه بنيانگذار آن هلموت اشميت صدراعظم اين كشور بود، روابط ويژه*اي را با دول اروپاي شرقي آغاز نمايند؛ سياستي كه متعاقباً توسط هلموت كهل تقويت شد.
3- مرحلة سوم كه دوران پس از جنگ سرد و وحدت آلمان را در برمي*گيرد، مرحله بازخيزي سياست خارجي آلمان به شمار مي*آيد. در نسل سوم اين سياست كه يادآور دوران شكوفايي سياست خارجي آلمان به رهبري بيسمارك، صدراعظم وقت گيوم اول در دهة 1870 مي*باشد، رهبران اين كشور مي*كوشند تا توان اقتصادي ممتاز خود را به يك قدرت سياسي تبديل نمايند.
با برچيده شدن ديوار برلين، هلموت كهل صدراعظم وقت آلمان در نيمة نخست دهة 1990، برنامه*هاي مهمي را در صدر دستور كار خود قرار داد. بازنگري در قانون اساسي، تقويت روابط با فرانسه و انتقال پايتخت از بن به برلين از اهم اين برنامه*ها بودند. در حقيقت، وي با انتقال پايتخت به برلين، تلاش نمود تا خلاء ناشي از فروپاشي شوروي را در بلوك شرق پر كند. به همين منظور، وي قانوني را موسوم به ”قانون بازسازي آلمان شرقي“ از تصويب مجلس آلمان گذراند كه براساس آن، آلمان *توانست زمينه*هاي جذب و جلب نظر ديگر دول اروپاي شرقي را فراهم نمايد. كهل با تكيه بر توان اقتصادي بالاي اين كشور موفق شد تا برلين را بازسازي نمايد. وي به موازات اتحاد دو آلمان، در سياست خارجي، شيوه*اي تهاجمي را آغاز نمود. اگر چه شناسايي كرواسي توسط آلمان از اشتباهات فاحش كهل به شمار مي*آيد، اما اين مسأله خود گوياي دور جديدي از جاه*طلبي*هاي فرامرزي اين كشور قلمداد مي*گردد. علي*رغم آنكه كهل روابط شخصي خوبي با ميتران، رئيس جمهوري وقت فرانسه نداشت، ولي به منظور سنگين*تر كردن وزن آلمان در ديپلماسي اروپا، تحكيم روابط با فرانسه را در صدر دستور كار سياست خارجي آلمان قرار داد. در حقيقت، ورود آلمان به جرگة اروپا، استقلال سياسي اين كشور را نيز پررنگ*تر نمود.

بازخيزش در سياست خارجي
دهة 1990 را بايد دوره آغاز تلاش*ها جهت عادي سازي سياست خارجي آلمان توسط رهبران اين كشور به شمار آورد. اگر چه بنيانگذار اصلي اين روندْ هلموت كهل مي*باشد، اما در حقيقت با تشكيل دولت ائتلافي سوسيال دموكرات و سبزها به رهبري گرهارد شرودر در سال 1998 بود كه اين روند رنگ و جوهر پيدا كرد. از اين دوره به بعد همواره رهبران برلين كوشيده*اند تا هويتي جديد اما مستقل براي سياست خارجي آلمان ارائه داده و خصوصيت جهانگرايانه*اي به اين سياست ببخشند.
دور شدن تدريجي آلمان از آمريكا و نزديكي هر چه بيشتر به ديگر مراكز قدرت همچون اتحاديه اروپايي، فرانسه، روسيه و چين، نشانه*هايي آشكار از تجلي يافتن روح ناسيوناليسم و استقلال عمل در سياست خارجي آلمان جديد به حساب مي*آيند.
برخلاف كهل كه چندان مايل به حضور نظامي آلمان در عمليات* بين*المللي حفظ صلح نبود و دقيقاَ به همين خاطر آلمان در زمان اين صدراعظم از اعزام نيرو به مأموريت*هاي بين*المللي از جمله بحران عراق 1- 1990 خودداري ورزيد، شرودر تلاش نمود تا با عادي كردن سياست خارجي اين كشور، بار ديگر نيروي نظامي را به عنوان ابزاري در خدمت سياست خارجي آلمان در آورد. مشاركت نيروي هوايي آلمان در عمليات بمباران هوايي كوزوو به رهبري ناتو در 1999، اعزام نيروي ويژه براي شركت در ائتلاف ضد طالبان در افغانستان به مدت 2 سال، استقرار نيروي نظامي در مناطقي همچون بوسني،كوزوو و افغانستان نمونه*هايي از آغاز دوبارة تجربه نظامي*گري در آلمان جديد و فرآيند عادي شدن سياست خارجي اين كشور قلمداد مي*شود. در ادامة اين فرآيند، دولت شرودر با تأكيد بر منافع ملي آلمان تلاش مي*نمايد تا سياست فعال و واقع*گرايانه*اي را در قلمرو سياست بين*الملل تعقيب نمايد. در اين چارچوب، آلمان اعلام مي*نمايد كه ديگر حاضر نيست رئيس اداره پرداخت اتحادية اروپايي باشد. همچنين، اين كشور با چرخش در موضع سنتي خود در قبال لزوم تخصيص يكي از كرسي*هاي دائم شوراي امنيت به اتحاديه اروپايي، بر حق آلمان در دستيابي به اين كرسي تأكيد مي*ورزد.
در خصوص مسائل بين*المللي، برلين كوشيد تا از رهگذر فاصله*گيري تدريجي از ايالات متحده آمريكا و نزديكي بيشتر به پاريس، مسكو و چين در سياست خارجي خود نوعي استقلال نسبي و در عين حال توازن ايجاد كند. مخالفت با اقدام نظامي آمريكا در عراق هماهنگ با دولت*هاي فرانسه، روسيه و چين، نمونة آشكاري از اين مدعا مي*باشد. وابستگي آلمان به انرژي روسيه، اهميت ژئواستراتژيك روسيه، برخورداري دو كشور از تاريخ مشترك و نيز روابط شخصي حسنه ميان پوتين و شرودر سبب شده بود مناسبات ويژه*اي ميان برلين و مسكو برقرار گردد؛ مناسباتي كه با توليد نگراني ميان دولت*هاي اروپاي شرقي*اي كه به تازگي به عضويت اتحاديه اروپايي درآمده* بودند، آنها را به سمت نزديكي بيشتر به سمت ايالات متحده آمريكا سوق داد. در اين رابطه، شرودر و شيراك در شرايطي دعوت پوتين در ژوئيه 2005 را براي حضور در جشن هفتصد و پنجاهمين سالگرد پايه*گذاري كالينينگراد قبول نمودند كه از سوي روسيه هيچ دعوتي از رهبران لهستان و ليتواني علي*رغم داشتن مرز مشترك با اين منطقه صورت نگرفته بود.
علاوه بر اين، مقامات برلين آشكارا اعلام نمودند كه منافع تجاري محرك اصلي روابط آلمان با چين مي*باشد. آلمان حتي سعي نمود تا به كمك فرانسه تحريم*هاي تسليحاتي اتحادية اروپايي عليه چين را بردارد. اين سياست اگر چه با موفقيت*هايي همراه بوده است، اما هنوز به نتيجة كامل نرسيده و همچنان چين در تحريم تسليحاتي اتحادية اروپا به سر مي*برد. تلاش آلمان در اين زمينه حاوي دو نكته است:
نخست، مقامات برلين تلاش و تقاضا براي لغو قانون منع صدور تسليحات اتحاديه به چين را بدون هماهنگي و مذاكرة قبلي با ايالات متحده آمريكا صورت دادند كه اين مسأله خود موجبات ناخرسندي هر چه بيشتر واشنگتن را در پي داشت. دوم، علي*رغم آنكه چين همواره از سوي ايالات متحده آمريكا و اتحادية اروپا به دليل عدم رعايت استانداردهاي دموكراسي و حقوق بشر در داخل كشور تحت فشار مي*باشد، دولت آلمان تلاش براي لغو قانون اروپايي منع صدور تسليحات به چين را بدون تقاضا از اين كشور جهت رعايت استانداردهاي فوق*الذكر و آزادي زندانيان سياسي صورت داد.

[donsaeid]

با توجه به آنچه گفته شد، آلمان در دورة بعد از جنگ سرد و پس از 11 سپتامبر 2001، نوعي دورة انتقالي و گذار را در عرصه*هاي سياست خارجي اروپايي و منطقه*اي خود طي مي*نمايد. سياست خارجي آلمان، حالتي بينابين يافته است زيرا از سويي قالب*ها و كليشه*هاي كهن نظير: ”قدرت اقتصادي – صنعتي“ ديگر براي توصيف مشخصه*ها و ويژگي*هاي سياست خارجي اين كشور نابسنده و نارسا مي*باشند و از سوي ديگر، *هنوز مؤلفه*هاي سياست خارجي اين كشور كاملاً تعريف، تثبيت ونهادينه نشده است بلكه در حال شكل*گيري مي*باشد. توجه به اين وضعيت در تنظيم روابط سياسي با آلمان حائز اهميت مي*باشد.
در سياست خارجي نوظهور آلمان نوعي منطق ”تداوم همراه با تغيير“*كاملاً مشهود است. اگر چه از دورة پس از جنگ جهاني دوم تاكنون، محور آلمان - فرانسه، نيروي محركه همگرايي اقتصادي، سياسي اروپايي بوده است، اما اين موضوع هيچ گاه سبب از بين رفتن ترس سنتي فرانسه از اين كشور نگرديده است. در حال حاضر، مهمترين دغدغة قدرت*هاي اروپايي، حفظ توازن قوا با آلمان به شمار مي*رود. تلاش فرانسه براي حفظ موقعيت برابر با آلمان در نهادهاي اروپايي (پارلمان و شوراي اتحادية اروپايي) در اجلاس سال 2000 نيس و همچنين نگراني انگليس از جايگزيني آلمان به جاي اين كشور در مقام متحد ويژه و استراتژيك واشنگتن در قارة اروپا، بيانگر اين نگراني*هاست. آمريكا نيز براي جلوگيري از تبديل آلمان به رقيب هم*تراز در اورآسيا به مهار برلين در چارچوب ناتو مي*انديشد، زيرا هدف از گسترش جغرافيايي ناتو علاوه بر حفظ هژموني استراتژيك آمريكا در قارة اروپا، مهار روسيه و آلمان و عدم تبديل آنها به قدرت*هاي بالقوه برتر و تهديد كننده در معادلات حوزة اورآسيا ارزيابي شده است. آلماني*ها نيز براي غلبه بر بدگماني*هاي آمريكا و متحدان اروپايي خود، همگرايي در اتحادية اروپايي و ناتو را به هدف اصلي سياست خارجي اين كشور تبديل نموده و از اين رهگذر با توجه به موقعيت برتر خود از جايگاه تعيين كننده*اي در اين دو نهاد اروپايي و آتلانتيكي برخوردار شده*اند. علاوه بر اين، روسيه، اروپاي شرقي و مركزي، بالتيك و تا حدودي بالكان عملاً به عرصه*هاي قدرت نمايي و حضور اقتصادي، تجاري و تا حدودي سياسي آلمان مبدل شده است. حوزه*هاي خليج فارس، خاورميانه، آسياي مركزي و قفقاز نيز از علايق استراتژيك، اقتصادي و فرهنگي آلمان محسوب مي*گردد. آلمان در دورة بعد از جنگ سرد تمرين در عرصة سياست خارجي را در اين مناطق آغاز نموده است.
به هر ترتيب، مختصات سياست خارجي دوران هشت ساله صدراعظمي گرهارد شرودر حاكي از تلاش در جهت نوعي هويت دهي جديد به اين سياست خارجي (در قالب فرآيند عادي كردن آن) بوده بوده است. گرايش آرام و تدريجي به سوي تقويت بنيه نظامي در قالب اعزام نيروي حافظ صلح به مأموريت*هاي بين*المللي، تلاش در جهت دستيابي به كرسي دائم در شوراي امنيت، فاصله*گيري تدريجي از وابستگي فرا آتلانتيكي به آمريكا و برقراري روابط گسترده*تر با دول فرانسه، روسيه و چين از مصاديق مختصات نوين سياست خارجي آلمان به شمار مي*آيند.
با اين حال، اگر چه اين سبك از سياست خارجي با فرهنگ سياسي آلماني*ها سازگارتر به نظر مي*رسد، ليكن كارنامه اقتصادي ضعيف دولت شرودر، كند شدن نرخ رشد اقتصادي كشور و افزايش ميزان بيكاري منجر به كاهش نفوذ ديپلماتيك آلمان و عاقبت شكست نسبي شرودر در انتخابات اكتبر 2005 از رقيبش خانم آنگلا مركل نامزد حزب دموكرات مسيحي گرديد. در حقيقت، ناكامي شرودر در مديريت اوضاع اقتصادي كشور و كارنامه ضعيف وي در اين زمينه سبب شد تا حزب پيروز در انتخابات به رهبري خانم مركل تغييراتي در سبك و محتواي سياست خارجي اين كشور صورت دهد.
به رغم برتري نسبي دموكرات مسيحي*ها در انتخابات اكتبر 2005، به علت ائتلافي بودن ماهيت دولت و قرار گرفتن وزارت خارجه در كنترل حزب سوسيال دموكرات*ها، مركل نمي*تواند تغييرات اساسي در سياست خارجي آلمان صورت دهد. علاوه بر تسلط سوسيال دموكرات*ها بر وزارت خارجه، اين حزب توانسته است علي*رغم مخالفت مركل، كلاوس شارويوت، معاون سابق وزير امور خارجه آلمان را به عنوان سفير اين كشور در واشنگتن معرفي نمايد. با اين حال، دولت جديد بازسازي روابط برلين - واشنگتن را كه خصوصاً بعد از حمله آمريكا به عراق دچار آسيب گرديده بود، در رأس دستور كار سياست خارجي خود قرار داد. به عنوان مثال، اگر چه موافقتنامه ائتلاف در مورد سياست خارجي آلمان كوتاه و مبهم است، ليكن در 7 صفحه* از اين سند 192 صفحه*اي، صريحاً بر بهبود روابط با ايالات متحده آمريكا تأكيد نهاده شده است. با اين حال، علاوه بر محدوديت*هاي سازماني ناشي از كنترل حزب سوسيال دموكرات بر وزارت امور خارجه، افكار عمومي مخالف بوش نيز ممكن است سياست فرا آتلانتيكي مركل را با مشكل مواجه سازد.
به هر حال، دولت ائتلافي جديد به رهبري مركل نيز همچون سلف خود به دنبال ارائه تعريفي جهانگرايانه از سياست خارجي آلمان اما با روش*ها و تاكتيك*هاي متفاوت مي*باشد. كمرنگ*سازي روابط برلين با مسكو و پاريس به نفع محور برلين – واشنگتن - لندن و تقويت نفوذ آلمان در اروپاي شرقي و رقابت با روسيه در اين زمينه از مهمترين رئوس دستور كار سياست خارجي دولت مركل به شمار مي*آيد.

سياست خاورميانه*اي آلمان
به موازات تلاش تدريجي رهبران آلمان در عادي كردن سياست خارجي اين كشور پس از اتحاد، سياست خاورميانه*اي آن دولت نيز به مرور پذيراي تحولاتي گرديد. در يك تقسيم*بندي اجمالي، مي*توان، سياست خاورميانه*اي آلمان را به دو دوره مختلف تفكيك نمود:
الف) دوره پس از جنگ جهاني دوم تا 1995 (الگوي تداوم)؛
ب ) دورة 1995 تاكنون (الگوي تغيير)؛
در دورة نخست، جمهوري فدرال آلمان به واسطه شرايطي كه قدرت*هاي بزرگ بر اين كشور تحميل كرده بودند، از يك سياست دو وجهي نسبت به خاورميانه پيروي مي*نمود:
الف) مسئوليت اخلاقي در برابر دفاع از موجوديت اسرائيل؛
ب ) برقراري روابط اقتصادي و تجاري صرف با كشورهاي منطقه؛
در طول اين دوره، آلمان با پرهيز از مشاركت سياسي و ديپلماتيك اروپايي در مسائل خاورميانه، فرآيندهاي تدوين و هدايت سياست*هاي مرتبط با اين منطقه را به ديگر دول غربي از جمله ايالات متحده آمريكا، انگليس و فرانسه واگذار كرده بود.
با اين حال، به نظر مي*رسد برلين به تدريج و از نيمه دوم دهة 1990 خيز ملايم و جديدي را در قبال مسائل خاورميانه برداشته است. ليكن اين خيزش آرام و ديپلماتيك تا سال 2002 هرگز تبديل به در پيش گرفتن يك دكترين يا خط*مشي رسمي در اين زمينه نگرديد. از اين دوره به بعد، دولت آلمان كه هدايت آن بر عهده ائتلاف دو حزب سوسيال دموكرات و سبز به رهبري گرهارد شرودر قرار داشت، تصميم گرفت تا در مسائل سياسي و ديپلماتيك خاورميانه پا به پاي ساير دول اروپايي خصوصاً انگليس و فرانسه ايفاي نقش نمايد و مناسبات خود را با خاورميانه تنها در چارچوب*هاي اقتصادي و تجاري خلاصه نكند. رهنامة سياست خارجي آلمان موسوم به Idea Paper را كه در سال 2002 توسط يوشكافيشر، وزير خارجه وقت، در خصوص مناقشه اعراب و اسرائيل منتشر گرديد، بايد سنگ بناي سياست جديد خاورميانه*اي آلمان به شمار *آورد. ايفاي نقش ميانجيگري ميان اسرائيل و دولت خودگردان فلسطين، طرح شرودر جهت اعزام سرباز تحت عنوان نيروي بين*المللي حافظ صلح به خاورميانه، اعزام نيرو به افغانستان، مخالفت با اقدام نظامي در عراق، طرح ابتكاري مذاكرات هسته*اي تروئيكاي اروپا با ايران، نمونه*هايي آشكار از سياست نوين خاورميانه*اي آلمان جديد مي*باشد. هم*اكنون رهبري اين سياست كه توسط دولت سوسيال دموكرات شرودر بنيانگذاري گرديد، در اختيار صدراعظم جديد آلمان، آنگلا مركل از حزب دموكرات مسيحي قرار دارد.

ايران در سياست برلين
همان گونه كه گفته شد، آلمان جهت به آزمون در آوردن قدرت سياست خارجي خود و نيز حفظ موقعيت تجاري در رقابت با قطب*هاي اقتصادي جهان به تثبيت جايگاه خود در خاورميانه، خليج فارس، شبه قاره و آسياي مركزي و قفقاز نياز مبرم دارد. حضور بلامنازع آمريكا در اين مناطق، موجبات حاشيه*نشيني اتحادية اروپايي و به تبع آن آلمان را فراهم ساخته است. با توجه به اينكه حضور استراتژيك آمريكا در اين مناطق ژئوپوليتيك و تسلط آن بر منابع انرژي و مواد خام مناطق ياد شده كه نقش محوري در اقتصاد آلمان ايفا مي*نمايند، تهديدي بر آينده اتحادية اروپايي و آلمان به شمار مي رود، برلين در تلاش است در قالب رقابتي احتياط*آميز و تا حدودي نامحسوس با ايالات متحده آمريكا، جاي پاي نسبتاً استواري در اين حوزه*ها براي خود تدارك ببيند. آلمان اگر چه شريك استراتژيك آمريكا محسوب مي*شود، اما نظر به اينكه به تدريج از منطق سنتي دوران جنگ سرد يعني وابستگي تمام عيار به واشنگتن فاصله گرفته است، درصدد مي*باشد نوعي سياست همترازي و برابري جويي را با اين كشور به نمايش گذارد. بنابراين، رقابت به منطق بديهي مناسبات استراتژيك آلمان و آمريكا تبديل مي*شود. توجه بيش از پيش اتحادية اروپايي و آلمان به نقش و موقعيت ممتاز ايران (استقلال سياسي، موقعيت اقتصادي، تجاري و جايگاه برجستة اين كشور در جهان اسلام و معادلات منطقه*اي و بين*المللي) از اين نكته الهام پذيرفته است.
با توجه به ملاحظاتي همچون سابقه تاريخي روابط ايران و آلمان، نقش ديرينه و سنتي آلمان در صنايع ايران، مراودات فرهنگي گذشته و جايگاه آلمان در پيشبرد روابط ايران با اتحادية اروپايي به نظر مي*رسد آيندة روابط دو كشور در گرو اروپايي منطقي و سنجيده در چارچوب نگرشي واقع*بينانه به نقاط اشتراك و افتراق، تبديل چالش*ها و تنش*هاي بالقوه به فرصت*هاي بالفعل و تنظيم مناسبات نسبتاً در پرتو تحولات نوظهور بين*المللي و منطقه*اي باشد.
نكتة قابل توجه در روابط ايران و آلمان آن است كه به رغم وجود تنش*هاي سياسي متعدد ميان دو كشور به ويژه در ماجراي ميكونوس، هيچ گاه روابط متقابل قطع نگرديده است. در دورة رياست جمهوري آقاي خاتمي، به دليل طرح گفتگوي تمدن*ها از سوي ايشان، روابط تهران - برلين از وضعيت نسبتاً مطلوبي برخوردار گرديد.
در خصوص مذاكرات هسته*اي، آلمان از اولين كشورهايي بود كه انجام اين گونه مذاكرات را پيشنهاد نمود. از آنجا كه آلماني*ها تجربة كار بين*المللي زيادي نداشتند، اين انگليسي*ها و فرانسوي*ها بودند كه رهبري مذاكرات با ايران را در اختيار داشتند. با اين حال، آلمان به تدريج ابتكار عمل مذاكرات هسته*اي با ايران را در دست گرفت و تلاش نمود تا بين ايران، اروپا و آمريكا نقشي واسطه*اي ايفا نمايد. در طول مذاكرات، در صورتي كه مشكلاتي با دولت*هاي فرانسه و انگليس به وجود مي*آمد، آلمان مي*كوشيد تا در مقام يك ميانجي ظاهر شود. اين مسأله خود مي*تواند نشانگر توجه و علاقة آلمان به ايران هم به لحاظ اقتصادي و هم فرهنگي باشد.

[donsaeid]

طي يكي دو سال گذشته، مناسبات اقتصادي بين دو كشور رشد چشمگيري داشته است. در سال 2004، بدون احتساب نفت، حجم تجارت دو جانبة ايران و آلمان 4 ميليارد يورو برآورد شده است كه البته اين مبادلات تجاري كاملاَ به نفع آلماني*ها بوده است. هم اكنون 70 درصد سرمايه*گذاري خارجي در بخش پتروشيمي متعلق به شركت*هاي آلماني مي*باشد. (براي كسب اطلاعات بيشتر به جدول زير نگاه كنيد).
ارقام به ميليون يورو
2002 صادرات به ايران 234/2 (16% +)
واردات از ايران 320 (21% -)
2003 صادرات به ايران 678/2 (20% +)
واردات از ايران 290 (9% -)
2004 صادرات به ايران 574/3 (33% +)
واردات از ايران 391 (35% +)
ژانويه تا نوامبر 2005 صادرات به ايران 090/4 (26% +)
واردات از ايران 431 (4/20% +)

در حال حاضر، اگر چه آلمان مهمترين شريك اقتصادي ايران در اروپا بوده و ميزان تبادلات تجاري دو كشور ساليانه در حال رشد مي*باشد، اما روابط سياسي فيمابين شكننده و آسيب*پذير است. غلبه بر اين وضعيت، مستلزم توجه مستمر به مديريت سياسي روابط دو جانبه مي*باشد. عدم توجه به اين امر، قطعاً بر ديگر ابعاد و عرصه**هاي اقتصادي و فرهنگي روابط دو كشور تأثير مستقيم خواهد گذاشت.
به موازات مديريت سياسي روابط، گام*هاي تازه در جهت تبديل مبادلات تجاري به همكاري*هاي اقتصادي بلند مدت و روابط فرهنگي مي*تواند برداشته شود. فضاسازي جديد زماني با موفقيت قرين خواهد بود كه واقع*بيني جايگزين خوش*بيني و بدبيني احساسي گردد و اولويت*هاي مشخص و تعريف شده*اي در عرصه*هاي مختلف روابط در دستور كار قرار گيرد. تعريف مجدد چارچوب كلي روابط اقتصادي و همكاري*هاي صنعتي جهت گذر از روابط تجاري صرف،* ارتقاي روابط و همكاري*هاي فرهنگي فيمابين با توجه به جايگاه فرهنگي و تمدن دو كشور و اينكه آلمان مي*تواند يكي از مخاطبين اصلي گفتگوهاي فرهنگي در اروپا و جهان باشد، بهره*گيري از جايگاه اروپايي آلمان براي پيشبرد اهداف سياست اروپايي ايران از رهگذر تبديل چالش*هاي موجود به فرصت*ها يا ايجاد فرصت*هاي تازه، از جمله اولويت*هايي هستند كه مي*توانند به موازات پيشرفت فرآيند عمومي مناسبات دو جانبه مورد توجه خاص و پيگيري جدي قرار گيرند.
شروع دور جديد فعاليت*هاي ديپلماتيك نمايندگي مي*تواند به نقطه عزيمت جديدي در روابط ايران و آلمان تبديل شود. اين امر مستلزم فضاسازي اوليه جهت ترسيم تصويري متفاوت*تر و بسترسازي مناسب براي گذر تدريجي از مشكلات و تنش*هاي پيشين مي*باشد. بديهي است بدون هماهنگي و مساعدت متقابل نهادها و وزارتخانه*هاي زيربط و نيز اعمال نظارت و مديريت كلان بر مناسبات تهران با برلين، نمي*توان به موفقيت كامل در اين زمينه اميد بست.