ISLAM - Ehyagare hoghoghe bashar

[donsaeid]

مفهوم توسعه يافتگى




به اين ترتيب پس انداز و سرمايهگذارى داخلى، ارز خارجى، مهارت و مديريت خارجى يا داخلى از عوامل اصلى دستيابى به توسعه تا اواخر دههى 1960 براى كشورهاى عقب مانده محسوب مىشد.(1

در دههى 1790، معناى اصطلاح توسعه، از تمايل صرف به رشد اقتصادى كلى به مباحث جزيىترى چون توزيع درآمد و نابرابرى نيز كشيده شد.(19)



اين ديدگاه بيانگر اين سخن است كه عدم برخوردارى از ارزشهايى چون برابرى اقتصادى و اجتماعى، آموزش عمومى، استقلال ملى، نوسازى نهادها، مشاركت سياسى و اقتصادى، دموكراسى واقعى و اعتماد به نفس در كنار ريشه كن كردن فقر و افزايش سطح زندگى، توسعه را فراهم خواهد آورد.

مىدانيم كه بحث نقش ارزشها در توسعه را سالها قبل از دههى 1980 و در اوايل قرن نوزدهم ماكس وبر مطرح نمود. وبر يكى از ارزشهاى مذهبى در پروتستانيسم را عاملى مهم در شكلگيرى سرمايهدارى در غرب معرفى كرد. در واقع سخن روستو و وبر و ديدگاههاى توسعه تا اواخر دههى 1960 مشابه بود و همگى در راستاى همان فرمول پس انداز و سرمايهگذارى ختم مىشد. با اين تفاوت كه وبر منشأ را يك پديدهى ارزشى مىدانست.(21)

در آغاز دهه 1990، بحث جايگاه ارزشها در مباحث توسعه جدىتر شد. يكى از كسانى كه به اين مقوله توجه نمود، مايكل تودارو (Michael P.Todaro)، كارشناس مركز بررسى سياستها در شوراى جمعيت سازمان ملل و استاد اقتصاد در دانشگاه نيويورك، بود.

تودارو توسعه را ارتقاى پى در پى كل جامعه و نظام اجتماعى به سوى زندگى بهتر و يا انسانىتر تعريف كرده است. او معناى درونى توسعه را در حداقل سه ارزش اصلى دانسته است: 1) معاش زندگى، 2) اعتماد به نفس، 3) آزادى از قيد بندگى.(22)


شاخص توسعهى انسانى جهان اسلام
به اين ترتيب در ارزيابى ميزان توسعه يافتگى، علاوه بر ثروت اقتصادى به عنوان تنها شاخص توسعه يافتگى، عوامل ديگرى را نيز در نظر گرفتند؛ تا جايى كه سرانجام سازمان ملل، به جاى ثروت اقتصادى، ثروت انسانى را ثروت واقعى هر كشور دانست. اين تحول را مىتوان در مقدمهى گزارش توسعهى انسانى (Development Human) يكى از سازمانهاى وابسته به سازمان ملل متحد به نام برنامهى عمران سازمان ملل متحد (UNDP) ديد. در اين مقدمه آمده است:





در گزارشهاى سالهاى نخست، حداكثر شاخص مذكور چنين تعريف شده بود: كه هر گاه حداكثر زندگى مردم يك كشور 85 سال، صد در صد جمعيت باسواد و ميانگين سطح تحصيلات واجدين شرايط 15 سال (يعنى نزديك به ليسانس) باشد و به طور متوسط داراى قدرت اقتصادى سرانهى سالانه برابر 40 هزار دلار باشد، كشورى با شاخص توسعهى انسانى برابر يك است. اما اگر در كشورى، اميد به زندگى 25 سال باشد و تمامى ملت بىسواد باشند و فقط داراى قدرت اقتصادى سرانه - سالانه برابر 200 دلار باشند، داراى شاخص توسعهى انسانى برابر صفر خواهند بود.

در گزارش سال 2003، رقم 40 هزار دلار هم چنان ثابت مانده است. اما در شاخص آموزش (Education) تغييرى داده شده و به جاى ميانگين سطح تحصيلات، از زيرشاخصى به نام تركيب كل ثبت نام در دورههاى ابتدايى، متوسطه و آموزش عالى استفاده شد.(25)

براساس گزارش سال 2003، بالاترين شاخص توسعهى انسانى متعلق بهكشور نروژ با عدد 942/0 و كمترين، متعلق به كشور آفريقايى سيرالئون با رقم 275/0 بودهاست. (سازمان ملل، كشورها را از نظر شاخص توسعهى انسانى به سه دسته تقسيم كردهاست: توسعهى بالا كه مربوط به كشورهاى دارندهى شاخص بيش از 800/0 هستند. توسعهى متوسط، كشورهايى كه شاخص آنها 799/0 و كمتر و بيش از 500/0 هستند و توسعهى پايين كه مربوط به كشورهاى 499/0 و كمتر است.)

اگر تعريف عملياتى شمارهى سه را در نظر بگيريم، شاخص مذكور براى يك فرد مسلمان معادل 595/0 است. اين شاخص براى يهوديان جهان 826/0، براى مسيحيان 770/0، بى دينها و بودائيستها هر دو 752/0، زرتشتىها 580/0، هندوئيستها 576/0 و آنيميستها 489/0 است.

بررسىها نشان مىدهد كه يهوديان پراكنده در سطح جهان، نه تنها بالاترين شاخص توسعهى انسانى را دارند، بلكه بيشترين سهم آنان نيز در شرايط شاخص بالا زندگى مىكنند (66 درصد) و هيچ كدام از آنان در مناطقى كه شاخص توسعهى آنها است، به سر نمىبرند. در حالى كه فقط 2 درصد مسلمانان پراكنده در نقاط مختلف جهان، در شرايط توسعهى بالا، 61 درصد در توسعهى متوسط و 73 درصد در شرايط شاخص توسعهى پايين به سر مىبرند.

اگر معيار سنجش را كشورهاى با اكثريت مسلمان (تعريف عملياتى شمارهى دو) بدانيم، خواهيم توانست با استخراج از گزارش سال 2003، به ميانگين 610/0 با انحراف استاندارد 178/0 براى 45 كشور مذكور دست يابيم. اين شاخص نشاندهندهى آن است كه ساكنان 45 كشور با اكثريت مسلمان جهان از نظر توسعهى انسانى، پس از يهوديان (896/0)، بىدينها (807/0)، مسيحيان (759/0)، بودائيستها (674/0) و هندوئيستها (613/0) و پيش از آنيميستها (438/0) قرار دارند.

تحقيقات نشان مىدهد كه به غير از عقب ماندگى شديد، كشورهاى با اكثريت مسلمان، در مقايسه با كشورهاى با اكثريت ساير اديان بيشترين نابرابرى را دارند و از اين نظر در جهان داراى رتبهى اول هستند؛ زيرا همچنان كه ميزان ضريب اختلاف كشورهاى ديگر بين 10 تا 22 است. اين ضريب براى مسلمانان 29 است.(26)

درواقع، جهان اسلام در مقايسه با ساير اديان، از نظر توسعهى انسانى (تركيبى از وضعيت بهداشت و درمان، ميزان باسوادى و سطح تحصيلات باسوادان و قدرت خريد و توان اقتصادى مردم) به شدت عقب مانده است. همچنين از اين نظر، نابرابرى در ميان مسلمانان از تمامى اديان بيشتر است.در بررسىهاى آمارى حاضر سهمى از دلايل عقب ماندگى مذكور نشان داده مىشود.

[donsaeid]

1. عامل سواد و تحصيلات

سهم بىسوادى در ميان مسلمانان بيش از يهودىها، مسيحىها، بىدينها و بودائيستهاست. در حالى كه فقط 4 درصد يهوديان، 11 درصد مسيحيان، 15 درصد بىدينها و 22 درصد بودايىها بىسواد هستند. سهم بىسوادان از ساير اديان بيشتر و ضريب اختلاف آنان 4/22 است (اين ضريب در ميان بىدينها 9/4 و بودائيستها 4/20 است) عقب ماندگى و نابرابرى، در مورد سطح سواد نيز وجود دارد. يك يهودى به طور متوسط 2/10 سال درس خوانده است. اين ويژگى براى مسيحى 6/6، بىدين 1/6، بودائيست 1/5، هندوئيست 9/2 و مسلمان فقط 5/2 سال است.
كشورهاى اسلامى براى آموزش و پرورش ملتهاى خود كمترين را هزينه مىكنند. در واقع توزيع بودجه در كشورهاى با اكثريت مسلمان برخلاف وضعيت جهانى است. در جهان معاصر، به طور متوسط كشورهاى جهان، سهم بودجهاى كه براى هزينههاى آموزش و پرورش جامعه به نسبت(27) GNP خود هزينه مىكنند، بيش از بودجهى بهداشت و درمان و بيش از بودجهى نظامى است و به ترتيب بودجهى آموزش و پرورش 58/4 درصد، بهداشت 36/3 درصد و نظامى 77/2 درصد است در حالى كه در كشورهاى اسلامى به ترتيب نظامى 34/4 درصد، آموزش و پرورش 89/3 درصد و بهداشت 38/2 درصد است. (البته سهم بودجهى نظامى به GNPيهوديان در بالاترين سطح در جهان و معادل 1/8 درصد است. سهم آموزش و پرورش آنان 6/7 و سهم بودجهاى بهداشت نيز بالا و معادل 6 درصد است) ضمن آن كه نابرابرى سهم هزينههاى نظامى با ضريب اختلاف 118 بيش از سهم آموزش و پرورش و بهداشت در ميان كشورهاى جهان است. از اين نظر ضريب اختلاف سهم بودجهى بهداشت در ميان كشورهاى جهان 60 و آموزش و پرورش 42 است.

2. عامل وضعيت زنان

از نظر برخى ويژگىها وضعيت زنان مسلمان در مقايسه با زنان ديگر اديان بسيار نابهنجار است. بيشترين ميزان بارورى در ميان اديان مختلف، پس از آنيميستها مربوط به زنان مسلمان است. سهم مشاركت اقتصادى زنان مسلمان، پس از هندوئيستها در رتبهى ماقبل قرار دارد (1/48 درصد). سهم مشاركت سياسى آنان نيز پس از هندوئيستها و در رتبه ماقبل آخر قرار دارد. (8/21 درصد نمايندگان پارلمان در كشورهاى بىدين، 5/15 درصد در كشورهاى مسيحى، 5/12 درصد، يهودى و 5/11 درصد اعضاى پارلمان كشورهايى بودايى را زنان، تشكيل مىدهند. اين نسبت در كشورهاى اسلامى 5/7 درصد است.)
زنان كشورهاى اسلامى اجازه شركت در انتخابات و انتخاب شدن را بسيار دير به دست آوردند. آنها به طور ميانگين از سال 1950 حق رأى و 1951 حق انتخاب شدن را كسب كردند كه به ترتيب 5 و 6 سال ديرتر از متوسط جهانى بود.
سهم بىسوادى در ميان زنان مسلمان بسيار بالاست. در حالى كه حدود 43 درصد زنان مسلمان كاملاً بىسوادند. اين نسبت در ميان زنان يهودى فقط 6 درصد، مسيحى 13، بىدين 17 و بوداييست 24 درصد است.
تحقيقات نشان مىدهد كه در تمام اديان، سطح تحصيلات مردان بيش از زنان است، اما اين نابرابرى در ميان زنان و مردان مسلمان پس از آنيميستها، بيش از ساير اديان است. (ميزان تحصيلات مردان يهودى و بىدين 2/1 برابر زنان آنها، بودائيستها 3/1 برابر، مسيحيان 5/1 برابر، هندوئيستها 2 برابر، مسلمانان 1/2 و آنيميستها 3/2 برابر است.)

3. وضعيت رسانهها

ميزان دسترسى جوامع اسلامى به رسانهها با شاخص MCI معادل 570/0 در رتبهى پنجم اديان و پس از يهوديان (841/0)، بىدينها (802/0)، مسيحيان (736/0)، بودائيستها (576/0) قرار دارد.(2
آمارها حكايت مىكند كه هر 1000 فرد مسلمان به 50 نسخه روزنامهى يوميه، 3/6 كيلوگرم مطبوعات، 249 دستگاه راديو و 180 دستگاه گيرنده تلويزيون دسترسى دارند. در حالى كه بى دينها 786 نسخه روزنامه، 5/83 كيلوگرم مطبوعات و 350 دستگاه گيرندهى تلويزيون و مسيحيان 543 دستگاه، گيرندهى راديو دارند.
وضعيت مسلمانان در دسترسى به فناورىهاى نوين اطلاعاتى و ارتباطى نيز در سطح نازلى است به طورى كه شاخص دسترسى به فناورىهاى مذكور (ICTI) در كشورهاى اسلامى 519/0 است. اين شاخص براى يهوديان 900/0، بىدينها 758/0، مسيحيان 718/0 است.(29)
براساس آمارها، هر 1000 نفر ساكن كشورهاى بااكثريت مسلمان به طور متوسط حدود 8 خط تلفن، 4 تلفن همراه، 3 كامپيوتر و 6/15 اينترنت در اختيار دارند. اين در حالى است كه بالاترين ميزان تلفن، تلفن همراه، كامپيوتر و اينترنت همگى مربوط به يهوديان (به ترتيب تلفن و موبايل 9/45 دستگاه، كامپيوتر 6/24 و اينترنت 9/163) است.

در پايان لازم به يادآورى است كه در علتيابى عقبماندگى كشورهاى اسلامى به حقايق آمارى كه براى اولين بار استخراج و ارائه مىشود، بايد توجه كرد و انديشمندان كشورها و مذاهب اسلامى را دعوت نمود كه با دقت علمى، بدون تعصب و سوگيرى و تا حد امكان، با اجتناب از مداخلهى دولتها، رازهاى اين عقب ماندگى ديرينه را فاش كنند. در اين راه، قطعاً در كنار نظرات پيشگامان غيرمسلمانى چون ماكس وبر، بايد به ديدگاههاى انديشمندان مسلمانى همچون سيدجمالالدين اسدآبادى به گونهاى مشترك در آغاز راه نگاه كرد.

اما سخن انديشمندان مسلمان، بسيار عميقتر و واقع بينانهتر از وبر است. آنان معتقدند كه مردمان ضعيف شدهاند؛ زيرا حقيقت اسلام به وسيله ضربههاى پى در پى تحريف، به تباهى گراييده و امت نخستين، اساساً اين جهانى، معتقد جدى به انجام عمل و نيز عقلانى بوده و در واقع اين حكومتهاى اسلامى، فرقهها و مذاهب اسلامى و جوامع اسلامى بودهاند كه از مسير اسلام نخستين خارج شدهاند

[donsaeid]

آينده دين، و اديان جديد

اشاره:

جامعه شناسان دين و دين پژوهان اصولا رغبتى از خود در ارائه پيش بينى نشان نمى دهند. مع الوصف در اين نوشتار سه پيش بينى جامعه شناختى مطرح شده: 1. سكولاريسم محتمل ترين سناريوى دينى پايان قرن بيستم است كه همچنان در شكل سكولاريسم كيفى ادامه دار است، اگرچه از سكولاريسم كمّى (آمارى) كاسته خواهد شد و جوامع دست كم در ظاهر ديندار خواهند شد و البته رشد دين دارى با رشد دين مساوى نيست; 2. دينِ نهادينه و سازمان يافته ناگزير با چالش هايى مواجه، و رشد جنبش هاى جديد دينى و اديان جديد بيشتر خواهد شد و البته جوامع و دولت ها عكس العمل هاى متفاوتى نسبت به فراگيرى اين پديده نشان خواهند داد; 3. به دليل غفلت از اديان سنتى و كاسته شدن از وزن تأثيرگذارى آنها در جامعه، اديان جديد با تكيه بر آموزه هاى متفاوت رشد خواهند كرد. اما اين رشد خود به نزاع داروينى و تنازع بقا ميان آنها خواهد انجاميد. پيش بينى مى شود تاسال2020 اين سه مهم، يعنى رشد سكولاريسم البته در نوع كيفى آن، افول اديان سنتى و نهادينه، و رشد و رقابت اديان جديد محورى ترين مسائل در بستر دين و دين دارى باشد.

جامعه شناسان به طور كلى و دانشمندان دين به طور خاص اصولا در ارائه پيش بينى ها رغبتى از خود نشان نمى دهند. هاروى كاكسِ الهيدان در كتاب برجسته و خودپاسخگوى خويش به نام آتشى از آسمان[9] غلط از آب درآمد، اظهار مى كند كه بايد جامعه شناسان را به سبب اين كه او را گمراه كرده اند، سرزنش كرد. به عبارت ديگر، خودِ اين واقعيت كه بسيارى از پيش بينى هاى دهه 1970 درباره دين در سال 2000 نادرست از آب درآمد، مى تواند كورسوى اميدى در دل ها زنده كند. در واقع، با وجود نادرست بودن بسيارى از پيش بينى ها، برخى از آنها به حقيقت پيوسته اند. شمارى از گرايش هاى دينى در دهه 1970 مورد توجه قرار گرفتند; تعدادى در ورطه نابودى افتادند و برخى تا امروز ادامه يافته اند. با عبرت آموزى از خطايى كه د انشمندان دين در دهه 1970 مرتكب شده اند، مى توانيم اميدوار باشيم كه دست كم مرتكب خطاهاى ديگرى شويم و پيش بينى هايى ارائه كنيم كه در همان نگاه اول نامربوط به نظر نرسد.

محققان دهه 1970 با در نظر گرفتن سال 2000 سه نوع پيش بينى دينى انجام داده بودند كه تمامى آنها تا حدودى نابجا بودند، اما به طور كامل خالى از حقيقت و نادرست نبودند.

از آن جا كه اهميت يافتن دوباره دين در دهه 1990 را به سختى مى توان به دهه هاى بعدى نيز نسبت داد. دليلى بر اين پيش بينى نخواهيم داشت كه اين گرايش احتمالا در دهه هاى بعدى معكوس نشود و من در اين جا به برخى تأملات خويش درباره آنچه ممكن است در بيست سال آينده اتفاق افتد، اشاره مى كنم. با آن كه راهى براى پى بردن به جزئيات نداريم، مى توان پيش بينى كرد كه سكولاريسمِ كيفى همچنان در دهه 2010 باقى باشد. دين هم در اجتماع و هم در رسانه ها مهم باقى خواهد ماند اما بسيارى از تصميم هاى فرهنگى و سياسى بدون توجه به دين گرفته خواهد شد. براى نمونه، بعيد است كه اين رشد قابل پيش بينى مخالفت هاى فردى با سقط جنين و حقوق هم جنس بازان در آينده به تلاش هاى سازمانى مؤثر مبدل شود و تحولات عمده اى را در قانونگذارى، در امريكا يا در اروپا، تحميل كند. به ما گفته شده است كه در كشورهاى اسلامى از سكولاريسم كيفى (و البته نه از سكولاريسم كمى) خبرى نيست، اما اين نيز ممكن است در سوى ديگر يك اشتباه باشد.

بنيادگرايى يك پديده پيچيده، آميزه اى از مضامين سياسى و دينى است و به خودى خود نمى تواند به افزايش تدين و ديندارى بينجامد. حاكمان و سياسيون به ارائه خدمات گفتارى به اسلام ادامه مى دهند، در حالى كه در واقع ايمان را براى اهداف صرفاً سياسى خويش آلوده مى كنند (اگرچه در اسلام تمايز روشنى ميان دين و سياست وجود ندارد).[11]

[donsaeid]

PART TWO

دوم، پيش بينى دوم دهه 1970 اين بود كه اديان سازمان يافته راه گريزى از افول نخواهند داشت. در اروپا، برخلاف ديگر قاره ها، بسيارى معتقدند كه اين پيش بينى در مقايسه با سكولاريسم كيفى نادرستى كمترى داشت. گذشته از همه اين ها، شمار كسانى كه در هر هفته در مراسم مذهبى شركت مى كنند، در بيشتر كشورهاى اروپايى رو به كاهش نهاده است، اگرچه در ايتاليا در سال هاى اخير عكس قضيه را شاهديم. رشد دين دارى به معناى رشد دين نيست. اگر اين درست باشد بايد آن را يك پديده اروپايى دانست كه به دو كشور بزرگ غيراروپايى مانند ژاپن و كانادا نيز كشيده شد. اين يك واقعيت كم و بيش شناخته شده است كه دين (و نه فقط دين دارى) اگرچه در شرايطى كاملا متفاوت، در حال رشد است; در آسيا، افريقا، منطقه آسيا ـ اقيانوسيه، ايالات متحده امريكا و امريكاى لاتين. هاروى كاكس در كتاب آتشى از آسمان مى گويد كه آمارهاى اروپايى ممكن است نادرست باشند، زيرا، مانند آمارهايى كه درباره حضور امريكاييان در مراسم مذهبى در دهه 1960 جمع آورى شده اند، از پوشش دادن صدها كليساى مستقل محافظه كار، انجيلى و پنجاهه گراىِ بنيادگرا و سازمان هاى كاريزمايى كاتوليك غفلت كرده اند. شمار جهانى پنجاهه گرايان و كاريزمائيان به طور كلى بيش از چهارصدميليون نفر است. محققان پنجاهه گرايى جسورانه شمار پنجاهه گرايان را براى سال 2020 و حتى 2010 نيم ميليارد نفر تخمين زده اند. به چند دليل پنجاهه گرايان به آسانى قابل شمارش نيستند و اين امر ممكن است آمارهاى ارائه شده را مخدوش كند. بر اين اساس، برخى پيش بينى هاى دهه 1970 درست از آب درآمدند. كسانى بودند كه پيش بينى مى كردند كه كليساهاى محافظه كار رشد خواهند كرد، در حالى كه كليساهاى ليبرال رو به افول خواهند نهاد. يك نمونه از اين دست كتابِ دين م. كِلى به نام چرا كليساهاى محافظه كار در حال رشدند؟ تحقيقى در جامعه شناسى دين[12] است. كلى به خلاف حكمت عامه پسند رسانه ها پيش بينى كرده است كه در همه جاى دنيا بنيادگرايى و دين محافظه كار كه غالباً قانونى سخت و اخلاقى را تبليغ مى كنند، رشد خواهند كرد. كلى گفته است كه كليساها با منطبق شدن با بيشتر معيارهاى اخلاقى ليبرال باز قادر به نگهدارى مردم نخواهند بود. در واقع، ليبرال ها تحسين مى شوند اماكسى به آنها ملحق نمى گردد و محافظه كاران ترك مى شوند. از سوى ديگر در جامعه اى كه ليبراليسم در حال رشد است، محافظه كاران، كه هيچ گاه كاهشى واقعى در آنها ديده نشده، از پيوستن به يك دين سخت گيرتر و محدودتر خرسند خواهند بود. اين قضيه، البته در كشورهاى اسلامى و نيز در يهوديت، هندوئيسم و مسيحيت صادق است. گذشته از يك افولى عمومى در دين سازمان يافته، در عوض شاهد حركتى ساده از صورت هاى ليبرال به دين سازمان يافته محافظه كار (و بنيادگرا) خواهيم بود. به پيروى از محققان پنجاهه گرا و بنيادگرا ممكن است به اين پيش بينى دست بزنيم كه در صورت وجود چنين گرايشى در دهه هاى آتى، شاهد سرعت گرفتن آن خواهيم بود. شگفت آور اين كه بنيادگرايان، از جمله گروه هاى راديكال اسلامى، و محافظه كاران با سرعت بيشترى در تصاحب و بهره گيرى از فرصت هاى جهانى شدن و تكنولوژى جديد گام خواهند برداشت. گروه هاى راديكال محافظه كار دست به ايجاد شبكه هاى پيشرفته جهانى و معرفى هاى اينترنتى خواهند زد. در واقع، تنها مانع پيش روى رشد آنها موانع سياسى است كه عبارت اند از قانون گذارى تبعيض آميز عليه اقليت ها در برخى كشورهاى امريكاى لاتين و تعقيب غيرقانونى در دنياى كمونيستى. از آن جا كه اين موانع به مرور زمان برداشته مى شوند ـ اگرچه هنوز در سال 2000 در چين وجود دارند ـ گروه هاى محافظه كار به حد شگفت آورى رشد خواهند كرد. در دهه 2010 هيچ سناريوى دينى بدون دربرگرفتن يكى از برجسته ترين بازيگران اين عرصه كه عبارت اند از كاتوليك هاى كاريزياى محافظه كار، پروتستان هاى پنجاهه گرا، كليساهاى مستقل بنيادگرا، ملى گرايان هندو، بنيادگرايان اسلامى، يهوديان ارتدكس وحسيدى و نيز نهضت هاى محافظه كار مشابه، نمى تواند ادعاى حقيقت و اعتبار كند; چون تمامى جوامع نيز يك عنصر ليبرالى را در خود پرورش مى دهند و صورت هاى معينى از دينِ منطبق شده با احساسات ليبرالى پساـتجددى نيز رونق خواهند يافت. يك مورد از اين دست كه خوب است به آن اشاره شود، جنبش بودايى سوكا گاكّاى است كه در عين حال كه در حال كامل كردن مرحله گذار به معنويت متجدد يا پسا ـ تجدد است، به احتمال قوى به رشدش ادامه خواهد داد. همچنين شايد در سال 2020 يا پس از آن، گروه هاى خردِ ليبرال با موضع گيرى درباره مسائلى مانند سقط جنين، حقوق هم جنس بازان يا فمينيسم خود را از كليساى كاتوليك روم و مذاهب ديگر جدا كنند. اين گروه ها در صورت موفقيت در نهادينه سازى خود، به يقين توجهى نامناسب و رسانه اى را به خود جلب خواهند كرد; به رغم آن كه شمار اعضاى آنها به طرز قابل ملاحظه اى پايين باقى خواهد ماند مذاهب ليبرالى بزرگ (مانند كليساى اصيل پروتستان در اروپا) احتمالا روند افولش را ادامه خواهند داد.

از سوى ديگر به سادگى مى توان شواهدى برخلاف اين پيش بينى ها ارائه كرد و نادرستى آنها را ثابت كرد، اما اگر كسى نيازى ببيند همچنان مؤيدى وجود دارد كه به دنبال آن برود و آن اين كه تحقيق و مطالعه درباره صورت هاى جديدتر دين تقريباً كمترين ملال آورى را در ميان مطالعات آكادميك دارد و اين دقيقاً به ظرفيت پايان ناپذير دين در برانگيختن شگفتىِ حتى زيرك ترين شاهدانش برمى گردد.

[donsaeid]

dorood

[donsaeid]

زنان اروپايي و گرايش به اسلام

تحقيقات نشان ميدهد كه ميزان گرايش به اسلام در زنان نسبت به مردان بيشتر است و برخلاف تصور رايج تنها تعداد اندكي از آنها به واسطه ازدواج با مردان مسلمان به اين دين گرويدهاند.

چكيده:

گرايش جوامع غربي به دين مبين اسلام و به ويژه توجه زنان به اين دين موضوعي غيرقابل انكار است كه به تلاش رسانهها و كوشش دولتمردان در پنهان نگهداشتن اين موج اسلام خواهي، شاهديم كه اين جريان توجه عموم جامعه را به خود جلب نموده است و همه روز شاهد گرايش بيش از پيش اينگونه جوامع و به ويژه زنان به اسلام هستيم.

مري فالوت، به هيچ وجه شباهتي به يك مظنون تروريست ندارد و تصور چنين موضوعي در ذهن هم نميگنجد. زن فرانسوي ريز نقش و محجوبي كه با تلفن همراه خود مشغول گپ زدن با دوستانش است و تفاوت چنداني با ديگر زناني كه در اين كافه نشستهاند ندارد.

اين دقيقاً همان موضوعي است كه توجه مسؤولان ضد تروريست قاره اروپا را به سمت هزاران زن شبيه وي در سراسر اين قاره معطوف ساخته است. در نظر پليس، فالوت كه يك نوگرويده به اسلام است، يك خطر بالقوه ميباشد.

مرگ موريل دگوگ، زن بلژيكي نوگرويده به اسلام كه در نوامبر 2005 در عراق عليه نيروهاي آمريكايي دست به يك عمليات انتحاري زد، سبب شد تا توجهات بسياري به شمار فزاينده نوگرويدههاي به اسلام در اروپا كه اكثر آنها را هم زنان به خود اختصاص داده، جلب شود.

اين همان پيامي است كه اروپاييان بيشتر و بيشتري را به خود متوجه ساخته است، اما موضوع ديگري كه چه محققان مسلمان و چه غير مسلمان بدان معترفند آن كه پس از حادثه يازدهم سپتامبر كنجكاوي نسبت به اسلام در بين جوامع غربي افزايش يافته است.

اگر چه امروزه هيچ آمار دقيقي از ميزان گرايش به اسلام وجود ندارد اما ناظراني كه به كنترل جمعيت مسلمانان اروپا مشغولند، تخمين ميزنند كه همه ساله هزاران زن و مرد به اين دين گرايش مييابند و از اين ميان تنها تعداد معدودي به گروههاي افراطي مي پيوندند و تعداد بسيار اندكي هم دست به اعمال خشونتآميز ميزنند.

تحقيقات نشان ميدهد كه ميزان گرايش به اسلام در زنان نسبت به مردان بيشتر است و برخلاف تصور رايج تنها تعداد اندكي از آنها به واسطه ازدواج با مردان مسلمان به اين دين گرويدهاند.

[donsaeid]

اسلام و ناسيوناليسم

اشاره

نويسنده، براى تبيين اين مطلب، شواهدى از مسلمانان ايالات مسلمان نشين هند، موپلاهاى هند جنوبى، مسلمانان فيليپين، چين و مالزى ذكر مى كند.

هر جا مسلمانان اقليّتى را تشكيل دهند، غالباً تقاضايى ظهور مى كند مبنى بر اين كه مسلمانان بايد به عنوان يك جماعت سياسى مستقل يا به عنوان يك دولت ملى مستقل يا به عنوان يك دولت در درون دولت ديگر سازمان دهى شوند. يك نمونه از جدايى طلبى مسلمانان در مورد مسلمانان ايالات متحده هند است كه براى ايجاد پاكستان تلاش كرده و توجه عالمانه اى را به خصوص نسبت به ساير نمونه ها به خود جذب كرده اند.

پاول براس (Paul Brass) دركتاب خود با عنوان زبان، مذهب و سياست در هند شمالى1، پديده مزبور را اين گونه توضيح مى دهد: تفاوت هاى عينى بين مسلمانان وهندوها بسيار كم است و اين تفاوت ها در جنبش هاى احياگرانه آن ها آن قدر زياد نيست كه جدايى آن ها را اجتناب ناپذير كند. پديده عمده و تعيين كننده عبارت از فرايند نماد گزينى است و نيز اين واقعيت كه نخبگان مسلمان به جاى برگزيدن نمادهاى مشترك، نمادهاى مجزا و مستقلى بر مى گزينند. براس مى نويسد: رهبران مسلمان هند شمالى در اواخر قرن نوزدهم، قايل به سرنوشت مشتركى با هندوها نبودند; زيرا آن ها خودشان را درمعرض خطر از دست دادن امتيازشان به عنوان يك اجتماع غالب مى ديدند... از اين رو، بر يك احساس خاصى از تاريخ تأكيد داشتند كه قابل سازش با آرمان هاى هندو و اسطوره سقوط مسلمانان به سوى قهقرا نبود.

قابل درك است كه اين ها علايقى بوده كه همراه با سقوط قدرت مغول و پديد آمدن دولت جديد در دست غير مسلمانان، به شدت رشد كرده است. عمل آنان در ميان علما كه توجيه اصلى وجودشان، تلاش براى ايجاد اجتماع شرعى است و براى كسانى كه بايد از انديشه هاشان به عنوان نيروى محرّك به طور دائم جريان يابد، آشكار است. حتى هنگامى كه نفوذ اين آرمان ها اعضايى از جامعه علماى هندى را به سوى مسيرهاى سياسى متضادى در قرن نوزدهم سوق داد، درعين حال، ترديدى در نيروى تجزيه طلبانه آنان وجود نداشت. اگر آن دسته از علمايى كه از انجمن (The League) حمايت كردند، ايجاد دولت اسلامى را تنها راه حمايت شريعت در زمانى مى ديدند كه بريتانيا هند را از تحت سلطه خود رها كرد، ولى دسته ديگرى از علما كه از كنگره حمايت كردند، آينده اسلامى را در هندى تصور مى كردند كه چندان تجزيه شده و مستقل نباشد و در آن، احساس هويت اسلامى همواره با احساسى از مليّت هندى به طور شديد رقابت خواهد داشت.

اما در مورد نخبگان كثرت گرا (سكولار) و يا در حال كثرت گرا شدن، نفوذ اين آرمان ها همچنان قوى است، اگر چه كمتر به طور مستقيم بوده و ارزيابى آن دشوارتر است. اين نخبه هاى كثرت انديش حتى بدون دلايل مذهبى قوى ـ كه نمى توان گفت آن هايى كه از علما نيستند، بنابراين مسلمانان متعهد نمى باشند ـ همچنان تحت نفوذ مفروضاتى در مورد جهان قرار داشته و كمك كرده اند تا آنچه از نظر عاطفى رضايت بخش ترين فرجام تصور مى شده است تحقق يابد.

اگر اين فهم و تحليل از نفوذ شكل دهنده آرمان هاى اجتماع اسلامى بر رفتار سياسى مسلمانان درست باشد، بايد بر روى بخش وسيع ترى به مراتب فراتر از مسلمانان ايالت هاى مسلمان نشين هند2 صادق باشد و عملاً نيز همين طور است. به عنوان نمونه، موپلاهاى هند جنوبى3 براى هشت قرن نشان داده اند كه مى توان به عنوان يك جماعت مسلمان تحت حكومت غير مسلمانان باقى ماند. آنان با تمرين هاى انتحارى جهادى، تمايز بين جماعت مسلمانان و هندوها ومسيحيانى را كه در اطراف آنها زندگى مى كنند، نشان داده اند. در سال هاى اخير، آنان يك احساس نيرومندى از عصبيت همبستگى را با مسلمانان ديگر جاهاى شبه قاره ظاهر ساخته اند. در حالى كه گرايش هاى تجزيه طلبانه اساسى در چشم انداز آنان در ترجيح شديد آن ها نسبت به عمل كردشان به صورت سياسى در خلال يك حزب تماماً مسلمان آشكار مى شود; حزبى كه تقاضايش براى تأسيس يك منطقه از مال پوريم (MallaPuram) كه تحت سلطه موپلاهاى كرالا (Moplahs of Kerala) باشد، در سال 1969 تحقق يافت. گفته شده كه اين دستاورد يك نياز روان شناختى مهم را برآورده كرده است; بدين معنا كه در محدوده آن چه ممكن بود، بعضى از موپلاهاى كرالا در نهايت، موفق شدند كه اسلام را با قدرت درهم آميزند. ما به مقداركافى درمورد موپلاها شناخت داريم كه با اطمينان، شيوه اى راكه بينش آن ها به وسيله اسلام نسبت به جهان شكل گرفته است و اين كه چگونه اين بينش را كه بر سياست آن ها تأثير گذاشته درك نماييم. ولى ما هنوز به قدر كافى در مورد مسلمانان دكنى، كه از مجلس اتحاد مسلمانان4 و تقاضاى آن براى تأسيس يك دولت مسلمان مستقل در منطقه آندراپرادش (Andhra Pradesh)حمايت مى كنند يا لابيايى هاى تاميل ندو (Labbais of Tamil Nadu)كه به شدت با جنبش نهضت براى ايجاد پاكستان مشخص مى شوند يا در مورد مسلمانان، ماهارش ترين (Maharash Trian) كه در سال هاى اخير به تعداد فزاينده اى به مجلس مسلمانان راه يافته اند، شناخت كافى نداريم. ولى به نظر مى آيد كه آرمان جماعت اسلامى شكل گرفته و فهمشان را از اين كه كدام عمل سياسى رضايت بخش، مطلوب و مشروع است شكل مى دهد.

[donsaeid]

PART TWO

با ملاحظه اقلّيت هاى مسلمان در آسيا ـ به صورت كلى تر ـ مى توان گفت كه يك رابطه متناظر بين آرمان هايى كه با ايجاد و استمرار جماعت اسلامى مرتبط است در تجزيه طلبى سياسى آشكار مى گردد.

در فيليپين، پيوندهاى نزديكى بين احياى مجدد اسلام پس از زمان جنگ جهانى دوم با پيامدى از آگاهى مذهبى عميق و رشد اعمال مذهبى خالص، حق طلبانه و نهضت فيليپينى هاى مسلمان5 براى تشكيل يك دولت اسلامى مستقل ترسيم شده است.

پيوند بنيادين بين اسلام و تجزيه طلبى سياسى، اصلاح بيش ترى را به نظريه براس در زمينه تشكيل ملّت6 پيشنهاد مى كند.عواملى كه تا اين جا براهميت آن توافق شد، عبارت است از:

الف. توانايى مسلمانان ايالات متحده هند.. بر به كار گرفتن نمادهاى فرهنگى و تاريخى كه براى بخش عظيمى از جماعت مسلمان جذاب است;

ب. وجود نخبگان مقتدرى كه خواهان بسط و توسعه يك هويت مشترك بوده اند;

ج. اين واقعيت كه تمايزات عينى بين هندوها و مسلمانان، خود به تنهايى آن قدربزرگ نبوده كه يك جنبش تجزيه طلبانه رادامن بزند;

د. تصميم مسلمانان براى دفاع از منافع مسلمانان;

هـ. اهميت يافتن نظام نظارت سياسى امپراتورى ]= خلافت[

به اين عوامل پنج گانه، بايد آرمان هاى سياسى ـ مذهبى اسلام، به خصوص آرمان هايى را كه بر اهميت وجود يك جماعت اسلامى تأكيد مى كند، اضافه كنيم.

براس تلاش قابل توجهى كرده بود تا قلمرويى را نشان دهد كه در آن قوانينِ رقابت، براى دست يابى به قدرت مطلق هستند. اما نمونه هاى مذكور از تجزيه طلبى مسلمانان پيشنهاد مى كند عرصه هايى كه سياست درآن به صورت مستقل و خودمختار مى تواند ديده شود، بايد از بقيه مجزا گردد; يعنى بيش از مقدارى كه براس آن را پذيرفته است.

اين استنتاج دلالت هاى نظرى وسيع ترى دارد. براس به اهميت اين استنتاج براى علم سياسى، در خلال مباحثاتى كه درابتداى مقاله اش مى باشد، اشاره مى كند; در آن بحث هايى كه به اختلافات مفهومى بنيادينى كه درميان دانشمندان درباره فرايندهايى كه به وسيله آن ها ملت ها شكل مى گيرند، اشاره مى كند. بعضى از آغازگرايان8 بحث مى كنند كه هر انسانى در خلال زندگى، وابستگى هايى را (به محل تولد، خويشان، مذهب، زبان و مانند آن) همراه خود داردكه اين وابستگى ها از متعينات9 شرايط انسانى است; وابستگى هايى كه در بنيان هاى غيرعقلانى شخصيت ريشه دوانده است; وابستگى هايى كه پايه هايى را براى يك بستگى سهل و ساده با ديگر مردمى كه از زمينه هاى همانند مى باشند، فراهم مى سازد. برخى ديگر كه عبارتند از ابزارگرايان10، بحث مى كنند ـ همان گونه كه به نظر مى رسد براس نيز در كتاب زبان، مذهب و سياست بحث كرده ـ كه قوميت بايد به عنوان پى جويى نفع و سود براى اعضاى گروه هايى لحاظ گردد كه فرهنگشان به طور مستمر و نامحدود، توسط نخبگان قابل تغيير و قابل ساختن و پرداختن است.

اين ها مواضعى افراطى اند و پاسخ و نظر صحيح همان گونه كه براس، خود اكنون پيشنهاد مى كند، در جايى بين آن دو موضع قرار دارد. براس به سمت موضع ابزارانگارها، كه درآن خودمختارى سياست مهم و قابل ملاحظه است، تغيير موضع مى دهد. او مى گويد: شكل گيرى ملّت فرايندى است كه به وسيله آن نخبگان يك طرف و نخبگان طرف ديگر در درون گروه هاى قومى، جنبه هايى را از فرهنگ گروه شان برگزيده، ارزش ها و معانى جديدى را به آن ها پيوند مى دهند و آن ها را به عنوان نمادهايى براى بسيج گروه، براى دفاع از منافع آن و براى رقابت با ساير گروه ها به كار مى برند. اين نخبگان از هر تعهدى آزادند و تنها به وسيله فرهنگ گروه هايى كه مايلند آن ها را رهبرى كنند، محدود و ملزم مى باشند.

پيشنهاد و پاسخ ما اين است كه آرمان هاى اسلامى11 نقشى شكل دهنده و گاهى برانگيزنده را درميان مسلمانان ايالات متحده هند ايفاء كرده است. به نظر مى رسد كه اين آرمان ها نقشى همانند را در ميان نخبگان ديگر جوامع اسلامى ايفا كرده باشد. همچنين نيروى مداوم اين آرمان ها نشان مى دهد كه موازنه بحث بايد بيشتر به طرف موضع آغازگرايان تمايل پيدا كند.

[donsaeid]

مبانى و مزاياى حقوق بشر در اسلام


بر اين اساس، قرآن كريم كه خوشبختانه از تحريف لفظى (اعم از كاهش و افزايش) مصون مانده است، استوارترين منشور الهى براى تبيين حقوق بشر و تكاليف و مسؤوليتهاى او است . و جاى تاسف است كه تدوين كنندگان اعلاميههاى حقوق بشر در جهان غرب از اين سرچشمه زلال هدايتبهره نگرفته و به تفكر، انديشه و دانش محدود بشرى بسنده كردهاند.


در ميان موجوداتى كه در جهان طبيعت زندگى مىكنند، انسان از ويژگىهايى برخوردار است كه مقام او را از ديگر موجودات ممتاز نموده است. ريشه اين ويژگىها و امتيازات اين است كه او گذشته از حيات طبيعى و غريزى، از حيات روحانى و عقلى نيز برخوردار است . حيات روحانى و عقلانى انسان بعد اصيل و بنيادين شخصيت انسان را تشكيل مىدهد . اين بعد از حيات و شخصيت انسان در قلمرو قدرت و اختيار او قرار دارد و او مىتواند در چگونگى شكل گرفتن و فعليتيافتن آن تاثيرگذار باشد .
از سوى ديگر، حيات آدمى در عرصه اجتماع، مىتواند قوام و دوام داشته باشد . زندگى فردى اگر هم امكانپذير باشد، اما قطعا رشد و تكامل انسان در پرتو زندگى اجتماعى امكانپذير خواهد بود .
زندگى اجتماعى زمينهساز برخورد منافع و مقاصد مختلف و متعارضى نيز هست، و چه بسا غريزه خودخواهى و منفعتجويى انسانها، سبب تعدى به حريم و حقوق يكديگر شود . چنان كه شواهد تاريخى اين واقعيت تاريخ را تاييد مىكند . از اين رو، حق با مسؤوليت و تكليف ملازمه دارد . مسؤوليت و تكليف ضامن اجراى حقوق بشر خواهد بود . اين امر بشر را به وضع قوانينى كه بيانگر حقوق و تكاليف افراد جامعه نسبتبه يكديگر باشد، وادار كرده است . بدين جهت پيوسته در جوامع بشرى قوانين و مقرراتى (ساده يا پيچده) وجود داشته است .
اين نياز بشرى سبب شده است كه خداوند عليم و حكيم به حكم آن كه بشر را براى رسيدن به غايت و كمال مطلوبش آفريده است، براى آن كه راه درست رسيدن به اين مقصود را بداند، و حدود تكاليف و حقوق خود را به خوبى بشناسد، قوانين و مقرراتى را براى او تشريع و توسط پيامبران و رسولان خود به بشر ابلاغ كرده است . البته، قوانين و مقررات الهى در حقوق و تكاليف اجتماعى منحصر نمىگردد، چرا كه ايشان گذشته از بعد حيات اجتماعى و ارتباط به همنوعان خود، با آفريدگار خويش، و جهانى كه در آن زندگى مىكند و با وجود خويش نيز ارتباط دارد، و در اين حوزهها نيز مسؤوليتهايى را بر دوش دارد كه با عملى ساختن آنها مىتواند راه كمال و سعادت را بپويد . بدين جهت، پيامبران الهى همانگونه كه بشر را به قسط و عدل اجتماعى فرا خواندهاند، به پرستش خداوند نيز دعوت كردهاند، و مسؤوليتهاى اخلاقى او را يادآور شدهاند .

شكى نيست كه ديدگاه مكاتب و افراد نسبتبه حقوق و مسؤوليتهاى بشر، با توجه به نوع جهانبينى آنها متفاوت خواهد بود . اين مطلب كه ايشان از چه حقوقى برخوردار است، و چه مسؤوليتهايى بر دوشش دارد بستگى به اين دارد كه انسان چيست؟ و از چه ابعاد وجودى برخوردار است؟ و براى چه هدف و مقصودى آفريده شده است؟ از اين رو، قوانينى كه مكاتب مادى يا سكولار در باره حقوق و تكاليف بشر وضع كرده و مىكند، با قوانين الهى در اين باره متفاوت و احيانا متعارض خواهد بود .

از آنجا كه جهانبينى الهى از منظرى بالا و والا به انسان و جهان مىنگرد و همه ابعاد و زواياى وجود او را در نظر مىگيرد . بايد گفت: كه قوانين الهى، كاملترين قوانين است، و در نتيجه مرزهاى حقوق و تكاليف بشر را كاملتر از هر مكتب و آيين ديگرى بيان نموده است .



دين اسلام كاملترين دين و آيين آسمانى است، بدين جهت آخرين دين و شريعت الهى نيز مىباشد . چنان كه پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله آخرين پيامبر است و پس از او نه پيامبرى برانگيخته خواهد شد و نه شريعتى جديد براى بشر نازل خواهد شد . خداوند قرآن كريم را تصديق كننده كتابهاى آسمانى پيشين و نيز مهيمن بر آنها مىداند، چنان كه مىفرمايد:







خوشتر آن باشد كه وصف دلبران گفته آيد در زبان ديگران

ديدگاه دانشمندانى چون آقاى بوازار ناپختگى و ناسپاسى آن دسته از نويسندگان مسلمان كه گفتهاند:

اسلام بيش از آن كه به حقوق بشر بپردازد، به تكاليف بشر پرداخته است، و پيش از آن كه انسان را صاحب حق بداند، او را مكلف مىشناسد . و جايگاه حقوق بشر در تعاليم اسلامى اندك بوده و با حقوق بشر جديد در دنياى غرب قابل مقايسه يا رقابت نيست، را آشكار مىسازد .

با اين اميد كه اين نوشتار براى خوانندگان گرامى سودمند باشد، عنان قلم را به آقاى بوازار مىسپاريم . (3)

بينش توحيدى اسلامى
از ديدگاه اسلام خدا موجودى مطلق، با قدرت كامله و مشيت ازلى است . تجرد الهى، او را از تمامى كائنات ممتاز مىسازد، اعتقاد به ذات برتر لايتناهى، ازلى و ابدى، كه زندگى هر مسلمان را در خود گرفته و غالبا بر زبانها جارى است، به هيچ وجه بدان معنا نيست كه رابطه با خدا و توسل به او را دشوار كند . قرآن مانند كتب آسمانى پيش از خود، حجاب چهره جان را به يك سو مىافكند و آدمى را با خدا مرتبط مىسازد . خلقت انسان بنابر مشيت الهى به گونهاى است كه توانايى ادراك مفهوم وجود مطلق را واجد است .

برداشت اسلام از وجود خدا در رابطه با انسان، على الاصول با اعتقاد مسيحيت كه عيسى را پسر خدا پنداشته و روح خدا را در كالبد آدمى، از راه حلول و از طريق تعميد وارد ساخته است، تفاوتى آشكار دارد . هيچ فرد مسلمانى در وجود خود اين جرات را احساس نمىكند كه يك باره شريك خدا گردد . او پرتوى از عظمت الهى را در درون خود احساس مىكند .

پيروان مسيحيتبا پذيرش حلول، اميدوارند به سعادت ابدى نائل شوند و با تشبه به خدا، به قداست و عشق ازلى متصف گردند . پيروان اسلام، با وجودى كه به تجربهاى از وجود زنده و ابدى، بنابر تعاليم قرآن، دستيافتهاند، در مساله رابطه خدا با انسان، با مسيحيت هم داستان نيستند .

مسلمانان خود را از شناسايى ذات و حقيقتخدا ناتوان مىدانند و بنا به توصيه پيامبر صلى الله عليه و آله به جاى تفكر در ذات خدا، در صفات او مىانديشند .



به اعتقاد مسلمانان، عظمت مطلق خداوند; عنايت و رحمت او را به بندگان منع نمىكند . رحمت الهى شامل حال همه انسانهاست . شناخت رحمت الهى با معرفتبه قدرت كامله او مرتبط است . توجه به اين نكته و درك اين ارتباط است كه اسلام را نسبتبه ساير اديان امتياز مىبخشد و چهره يك مسلمان را به روشنى تصوير مىكند .

[donsaeid]

تقدير و اختيار
مساله تقدير در كليه اديان توحيدى مطرح شده و اختصاص به اسلام ندارد . با اين حال از تعمق در آيات قرآن بدين نتيجه مىرسيم كه دين اسلام در باره آزادى و مسئوليت كامل بشر اصرار ورزيده و قاطعانه از اين حق دفاع كرده است . بنابراين، عملا مساله تقدير به صورت مطلق در اين ديانت مصداق ندارد . قبول دخالت تقدير در رفتار روزمره فرد مسلمان به دشوارى هايى منجر مىشود . واژه تقدير كه در ابتدا (با توجه به آزادى بشر) مورد قبول عقل نيست، با اين حال، از ديدگاه ديانت، انگيزه اصلى شمول رحمت الهى در حق انسان است . از اين رو، در اسلام تا حدودى پذيرفته شده است .

در قرون اوليه اسلام، مساله قضا و قدر، منشا بحث و گفتوگوى بسيار بوده است . در اين بحثها انگيزههاى سياسى نيز غالبا وارد شده است . بعضى از خلفا نيز در قبول تاثير قضا و قدر و رد عقايد فلاسفه عقلى مذهب، اصرار ورزيدهاند . تا بدين وسيله اكميتخود را بر مسلمين به گردن مشيت الهى بيندازند و به حكومت ظالمانه خود ادامه دهند .

بدون شك، دلايلى كه متكلمان له يا عليه قضا و قدر در آثار خود ذكر كردهاند، نخستين شالوده بنيان تفكر، مبنى بر عقل و استدلال در فرهنگ اسلامى بوده است .

بررسى رويدادهاى تاريخى، تا حدودى قادر است گرايش مسلمين به قبول نظريه قضا و قدر را در دورههايى از تاريخ، توجيه كند و دلايل چشمپوشى پژوهندگان غرب در شناخت مظاهر تمدن و فرهنگ اسلامى و اصرار ورزيدن در انتساب عقيده جبر و تقدير به اسلام را باز شناسد . امروزه اهل سنتبر اين عقيدهاند كه وقوع تمام اتفاقات و حوادث عالم، منبعث از اراده و مشيت الهى است . هيچ حادثهاى در جهان روى نمىدهد مگر آن كه قبلا در لوح محفوظ ثبتشده است .

خداوند بشر را به ايمان و اطاعت و عمل صالح دستور مىدهد . از سوى ديگر سرپيچى از دستورات الهى، شرارت و بىايمانى مخلوق، بنابر مشيتخداست . با اين همه، شر مستقيما از اراده خدا سر نمىزند، چون با مصلحت انسان سازگار نيست، بلكه عامل ارتكاب شر، وسوسه است . آن كه عقيده دارد خداوند از معاصى آدمى خشمگين نمىشود، بىگمان مشرك است، همه اعمال آينده بشر از ازل در علم خداوند پيشبينى شده است و هر كه جز اين پندارد، علم الهى را انكار كرده است .

در قرآن آيات بسيارى در مسؤوليت و مجازات انسان و آزادى او در گزينش خير و شر، وجود دارد، زيرا اگر جز اين باشد، مجازات انسانى كه در رفتار خود مجبور است، خلاف عدالت الهى خواهد بود . علاوه بر اين خداوند در مكتب اسلام، به عدالت متصف است .

با اين كه تقدير در برابر عقل قرار دارد و مشيت الهى در نظام خلقت مؤثر است، با اين وجود خداوند راه راست را به انسانها مىشناساند تا مطابق عقل و وجدان خود رفتار كنند . بنابراين، آزادى انسان، اختيار امورى است كه قرآن آن را تاييد كرده باشد و نظير ساير موجودات تابع قانون موجبيت (4) نيست . هر انسانى مسؤول عمل خويش است و در صورت ارتكاب گناه و انتخاب بدىها، روز قيامتبازخواست و مجازات مىشود . خداوند داراى آزادى مطلق است، و آزادى انسان پرتوى از آزادى او است .

ديانت اسلام، بين مشيت الهى و مسؤوليت انسان (بر مبناى خردمندى و آزادى) همآهنگى به وجود آورده استخداوند در آيات 38 و 39 سوره نجم مىفرمايد:





انسان در نگاه اسلام












روان متعالى او، كه به سوى خدا رهسپار است و طبيعت مادى او، كه در چنگال وسوسه گناه گرفتار آمده است:





قرآن، به انسانها، ارزشى والاتر از فرشتگان مىبخشد، با اين همه عنصر نخستين خلقت آدمى را خاك قرار داده است تا با وقوف به اين حقيقت، از خود پرستى و غرور، دورى گزيند .

نافرمانى آدم، موجب گرديد كه از بهشتبيرون رانده شود . در باب انگيزه خروج آدم و حوا از بهشت، مفسران تعبيرات مختلفى كردهاند، ولى قدر مسلم، بيرون راندن آنها به خاطر سرپيچى از فرمان خدا بوده نه بدان گونه كه بعضى پنداشتهاند به علت چشيدن ميوه درخت ادراك (معرفت .) زيرا مطابق آيات قرآن، خداوند هرگز با علاقه و اشتياق ايشان به معرفت اشيا نه تنها مخالفتى ندارد، بلكه پيوسته آدمى را به علم آموزى و تفكر تشويق مىكند .

اسلام، انديشه سقوط اخلاقى آدم در برابر تعرض شيطان و در نتيجه انحطاط اخلاقى انسانيت را، برخلاف نظر اديان مسيحيت و يهود، مردود مىشمارد . آن چه كه انسانيت را توجيه مىكند، حيات اخلاقى انسانهاست .

از ديدگاه اسلام، انسان موجود تيره بختى كه تنها با لطف معجزه آساى خدا از مهلكه نجات يابد، تلقى نمىشود، بلكه انسان موجود خردمندى است كه از آزادى و اختيار بهرهمند است و توانايى شناخت نيك و بد را داراست . او مسؤول سرنوشتخويش است و در برابر قانون الهى قرار دارد تا رفتار خود را با دستورات آن همآهنگ سازد .





بنابر مفاد اين حديث، خداوند بشر را آفريد تا خود را به جهانيان معرفى كند .

تصوف (عرفان) اسلامى بر مبناى اين حديث پديد آمده و گسترش يافته است . انسان كامل، عالم اصغرى است كه از درخشش عالم اكبر ظهور يافته، از اين رو، نماينده خدا در اين جهان خاكى است . وجود او، مظهر وجود مطلق است . اين خويشاوندى بدان گونه كه مسيحيتباور دارد، انسان را با وجود مطلق، متحد نمىسازد، تنها پرتوى از آن مبدا بر او تابيده است; انسان نشانهاى از آن ذات و حقيقت ناشناختنى است .

آفرينش انسان، غايت و مقصودى در خود پنهان دارد و از سربيهودگى صورت نگرفته است . مقصود از خلقت انسان، سير تكاملى روح است . موضوع بهشت و دوزخ و مجازات و پاداش در اسلام، به كلى براى تحقق اين منظور و حصول اين مقصود است، و اين، همان خصوصيتى است كه دين اسلام را نسبتبه ساير اديان ممتاز مىسازد . قرآن نمودارى از انسان برتر را به پيروان خود ارايه مىدهد تا به مدد انديشه و رفتار، بدان برترى دستيابند . همگى تدابير اسلام در مورد بشر نظير: اصل بيم و اميد، پاداش و مجازات، به خاطر بالا بردن مقام انسان صورت مىگيرد . حتى ترس از خدا به خاطر ايجاد اضطراب در دلها نيست، بلكه هشدارى استبه انسان تا به خلافت الهى خود بينديشد، مسئوليتخود را احساس كند و نيك و بد را باز شناسد .

اسلام مىكوشد تا بين فضيلت انسان در مقام جانشين خدا در زمين، و خلقتخاكى و بىمقدار او، كه موضوع بحث و مجادله فراوان فلاسفه است، نوعى سازش و همآهنگى به وجود آورد . بدين منظور بدىها و ندانم كارىهاى بشر را امور عدمى مىداند . نقص، فقدان كمال است و زشتى، فقدان زيبايى . بنابراين، انسان براى نيل به كمالانسانيت و خداگونه شدن، بايد جنبههاى مثبت وجود خود را تكامل بخشد; زيرا كمبودها از ارزش انسانى او خواهد كاست .

از ديدگاه اسلام (برخلاف دو ديانتيكتاپرست ديگر، كه در پىريزى فلسفه سنتى مغرب زمين سهيم بودهاند) انسان و ساير مخلوقات، صفت و حالت واجب الوجود تلقى نمىشوند، روح خدا در پيكر مسيح حلول نكرده و او فرزند خدا نيست . انسانها در رابطه با خدا و مزيتهاى ديگر، برابر آفريده شدهاند و اين عقيده كه خداوند، به بعضى انسانها مقام فوق بشرى بخشيده مورد قبول قرآن نيست . اسلام علاوه بر آن كه در ذات و صفات واجب الوجود با اديان الهى پيش از خود اختلاف نظر دارد، در طريق وصول الى الله نيز با آن مذاهب همآهنگ و هم داستان نيست . هر فرد مسلمان با عبادت و پرهيزگارى و اطاعت از دستورات قرآن كه از وحى الهى سرچشمه گرفته است، خواهد توانستبه خدا تقرب جويد و اين تقرب به افراد برگزيده و ممتاز، اختصاصى ندارد . خداى اسلام به همه انسانها يك سان مىنگرد و همگان از عنايت و رحمت واسعه او بهرهمندند .

[donsaeid]

اخلاق اسلامى
مكتب اسلام به جنبههاى روحانى انسان بيشتر از خصوصيات غريزى و جنسى او اهميت مىدهد و زندگى بهتر را در ارضاى شهوات و تسكين غرايز به هر صورت نمىداند . بر پايه اين اعتقاد و پيوند ماده و معنا، تن و جان، عقل و غريزه، اسلام توانسته ستبعد تازهاى به تعريف انسانيتبدهد و بشر را موجودى بداند كه مهمترين امتياز او نسبتبه ساير جانوران، نگهدارى تعادل بين نيروهاى فعال وجود اوست . اين حالت اعتدال را اطاعت از اوامر و نواهى پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله فراهم مىآورد .

اسلام به عنوان يك دين آسمانى در خيلى از موارد، سيستم فكرى و اخلاقى مهمى را ارايه داده كه به مراتب از ايدئولوژىهاى مغرب زمين كاملتر و عملىتر است . در مقام مقايسه با ايدئولوژىهاى فلسفى مغرب زمين كه غالبا غير عملى و خيال پردازانه است، ديانت اسلام از اصول اخلاقى بشر دوستانه و متكى بر وحى الهى پيروى مىكند كه بر رهنمودهاى عملى استوار است و نظم جامعه بشرى را بيشتر از رهنمودهاى فيلسوفان تضمين مىكند .

اسلام، دين عقل و انديشه، و در عين حال اخلاق و فضيلت است و اين امتياز باعثشده است كه مسلمانان دين خود را كاملترين اديان بدانند . اسلام، در عين اين كه به دخالت عقل در رفتار آدمى بسيار اهميت مىدهد، او را به تحول اخلاقى و يژهاى وا مىدارد كه محبت نسبتبه غير، پس از پرستش خدا، به صورت ارزندهترين و عالىترين عشق زندگانى او تجلى مىكند .

نظام اسلامى، به طور كلى بر پايه تعادل نيروها استوار است . خداى قرآن، موجود برتر و يگانه و جاويدانى است كه از يك سو داراى قدرت كامل و عدالت مطلق، و از سوى ديگر به صفت رحمت و رافت، از خداى ساير اديان ممتاز است . بر پايه اين اعتقاد است كه مسلمانان در قرآن، امت وسط و جامعه متعادل معرفى شده است و فضيلت در فرهنگ اسلامى، عبارت از تعادل و همآهنگى است . در فلسفه كلى اسلام، اعتدال و ميانه روى در همه امور، يك اصل بنيادى و اساسى است .

هدف دين اسلام، ايجاد همآهنگى بين ماده و معنا، تن و جان، حقيقت و واقعيت است . اسلام، تحولى در جهان پديد مىآورد كه گرايشهاى مادى انسان با انگيزههاى معنوى و روحانى درهم مىآميزند و تعادلى در رفتار آدمى روى مىدهد . خردگرايى انسان با اشراق و شهود، خودخواهى او با غيرخواهى و عشق درهم مىآميزد و از اين آميزش است كه عدالت، بر شالوده احسان تجلى مىكند .

در منطق محكم اسلام، عدالت و رافت مقصد اعلاى انسانيت است كه براى رسيدن به آن، در اخلاق اسلامى به كار بستن هر دو باهم توصيه شده و نمىتوان رافتبدون عدالت، يا عدالتبدون رافت را اختيار كرد . اين شيوه با اخلاق مسيحيت تفاوت آشكار دارد، زيرا در دين مسيح اعمال رافت از حد اعتدال مىگذرد، و در اجراى عدالت نيز، حس انتقام و گذشت دخالت مىكند .

از ديدگاه اسلام، عدالت، رفتارى است كه بيش از هر رفتار ديگرى به تقوا نزديكتر است .





تقوا و فضيلت اسلام با احساس ترحم مسيحيت تفاوتى آشكار دارد . بنابراين، اطاعت از خداى قادر متعال و اجراى قوانين الهى به منظور تامين سعادت بشر، كه عدالت ناميده مىشود به هيچ وجه جنبه رافت و ترحم ندارد .

در اخلاق معاصر، مفهوم رافت، به صورت برابر نهاد عدالت تجلى مىكند . مردم نسبتبه مجازات اعدام فردى كه مرتكب قتل عمد گرديده احساس رافت مىكنند و تبرئه او را نيكوكارى مىپندارند، در حالى كه عدالتبر پايه دستورات الهى، به اعدام او، راى مىدهد . در اين جا اين سؤال مطرح مىشود كه آيا عدالت و رافت مفهومى يگانهاند يا به گونهاى كه در مثال مذكور بيان شد در برابر هم قرار دارند؟ آيا عدالت و رافت از ايمان سرچشمه گرفتهاند، يا رافت، از احساس غيرخواهى برخاسته و عدالت از تعقل حاصل شده است؟

عدالت، عملى است كه رفتار انسانها را با معيار قانون مىسنجد و هر كس را به تناسب رفتار نيك و بدى كه از او سر زده، پاداش مىدهد و مجازات مىكند . در حالى كه نيكوكار شخصى است كه نيازهاى انسانها را بىهيچ توقع پاداشى بر طرف مىسازد . از ديدگاه فلسفه اولى، (متافيزيك) عدالت و رافت منشا واحدى دارند كه همان وجدان بشرى است . در فرهنگ اروپايى، مباحث مربوط به عدالت و نيكوكارى و رافت، به پيدايش دو مكتب اصالت معناى مسيحى (9) و خردگرايى روشنفكرانه (10) انجاميده است . در ديانت اسلام ظاهرا تضاد عمدهاى بين اين دو، مشاهده نمىشود; ولى توجه به اجراى عدالت تا آن پايه است كه تمام رفتارها و ارزشهاى ديگر بر محور آن مىچرخند .

نظر برخى از پژوهندگان غربى كه نيكوكارى اسلام را رفتارى خشك و بىجاذبه و عدالت را در اسلام، كارى افراطى و بدون گذشت پنداشتهاند، دور از حقيقت است . فقهاى اسلام، عدالت را منبعث از وحى الهى مىدانند و مساله را از جهات ايدئولوژيك و اجتماعى بررسى كردهاند .

اصل نيكوكارى در اسلام بدان گونه كه مسيحيت پنداشته، صرفا رفتارى به منظور كمك يا مهربانى به ديگران از روى ترحم نيست . قرآن، فرد نيكوكار را انسان با فضيلتى مىداند كه عشق الهى انگيزه او در خدمتبه نوع و نيكوكارى به ديگران است .





در عدالت اسلامى، براى بدكاران بخشش پيشبينى شده است، ولى اين بخشش بر پايه عاطفه و رافت، مبتنى نيست، زيرا اول بايد آثار و پى آمدهاى بخشايش در جامعه بررسى شود; اگر از اين كار ضرر و زيانى متوجه نظم جامعه گردد، و احيانا گنهكار دوباره به عمل خود ادامه دهد و بر تجرى او به گناه افزوده شود، عدالت اسلامى، بخشايش را با انگيزه رافت اجازه نمىدهد، بلكه در اين گونه موارد مجازات مجرم را بر نيكوكارى ترجيح مىدهد، زيرا از امنيت جامعه در برابر فساد و بىنظمى حمايت مىكند . نيكوكارى فضيلت اخلاقى است، ولى بايد در مورد افرادى كه شايستگى آن را دارند اعمال شود . يكى از اهداف عدالت اسلام، برانگيختن وجدان نيكوكارى انسانها از راه به كارانداختن عقل و تامل و تفكر است .

در حقيقت، رافت و نيكوكارى از عظمت روح بشر و حس زيباشناسى او سرچشمه مىگيرد و بايستى تمام اعمال هر مسلمان در پرتو آن انجام شود . پيامبر صلى الله عليه و آله در اين باب فرموده است:



در فقه اسلامى، تقوا يا اطاعت و پيروى از امر خدا، همان عدالت اخلاقى است كه در انديشه و رفتار فرد مسلمان بايد رعايتشود . امانت، فروتنى و صداقت در روابط انسانها (كه دين اسلام پيوسته بدان اصرار مىورزد) همان محبت و ايثارى است كه در همه حال بايد به ديگران مخصوصا خويشاوندان و همسايگان رعايتشود .

قرآن، به منزله كليد گشودن كاخ با شكوه اخلاق اسلامى است كه در اختيار هر مسلمانى گذاشته شده است . مكمل ارزشهاى اخلاقى در اسلام عبادت خداوند است . به بيان ديگر، آن كه عبادت خدا را مطابق دستورات شرع به جا نياورد، اصولا نمىتواند در نظر اسلام، انسان شايستهاى به حساب آيد . با اين همه، عبادت اسلام كوركورانه و خارج از اعتدال نيست، و در عبادت هم اصل ميانه روى رعايت گرديده است . همان گونه كه بشر دوستى اسلام نيز بر پايه اعتدال و ميانه روى است . تنها در برابر خداست كه آدمى، همه مصلحتها، حتى هستى خود را از ياد مىبرد .

اسلام، با هدفهاى متعالى و والاى خود، حقوق و آزادى انسان را به بهترين صورتى مراعات كرده و به دنبال تاسيس جامعهاى بوده كه در آن از برترى نژادى و امتيازات طبقاتى اثر و نشانهاى نيست . عدالت اجتماعى اسلام پديدهاى فراگير است كه از قانون متعالى الهى سرچشمه گرفته است .

ارزشهايى را كه قرآن در باره آن سخن گفته، بدون كوچكترين ترديدى، هنوز دست نخورده باقى مانده و فعليت نيافته است . بدين ترتيب، مسلما مىتواند در روزگار ما براى ساختن دنيايى بهتر و انسانىتر، همكارىهاى ارزندهاى را برعهده گيرد .

[donsaeid]

فرد و جامعه
اسلام، برخلاف تمدنهاى ديگر، فرد را جزئى از جامعه و پاره سنگى از ساختمان يك تمدن معرفى نمىكند، بلكه هر فرد مسلمان را اساس و بنيان نهاد فراگير فرهنگ اسلامى مىشناسد . انسان در فرديتخود، مقام ممتازى در مجتمع اسلامى دارد و نسبتبه ساير ملتها از موقعيت و حقوق اجتماعى بيشترى بهرهمند است .

اسلام، به بشر به عنوان جزء ساده اجتماع، نمىنگرد و او را عنصر سازندهاى در جامعه متحول اسلام مىداند، كه هر گاه نقش خود را به درستى ايفا نكند، جامعه را گرفتار بىنظمى و اختلال مىسازد . با اين برداشت، اخلاق اجتماعى اسلام شكل مىگيرد . هدف اخلاق اجتماعى، تنظيم روابط گروهى افراد جامعه است . هر مسلمانى، ملزم است تكاليف خود را نسبتبه افرادى كه با او نوعى رابطه دارند، مطابق تعاليم قرآن انجام دهد .

به طور كلى بيشتر تكاليف و فرائض اسلامى جنبه اجتماعى دارند و برخلاف پارهاى مذاهب، عبادت اسلام تنها رياضتبدنى و مناسك فردى نيست .

فرد مسلمان بايد از تسلط بدى بر جامعه ممانعت كند، و در عوض، خوبى را هر چه بيشتر رواج دهد . اين دستور اخلاقى، جامعه مسلمان را از ساير جوامع دينى ممتاز مىسازد .

از نظر جامعهشناسى، امت مسلمان از تلفيق و همآهنگى دين و سياستشكل مىگيرد، و اين همآهنگى، ضامن پيوند آگاهانه امت مسلمان و گرد آمدن آنها زير يك پرچم و يك شعار است .

هرگاه، پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله سياست را به معناى وسيع آن: اداره حكومت، شركت در جنگها، خدمات اجتماعى و كليه امور مربوط به زندگى انسان در جامعه، در ديانت دخالت نمىداد، پيروزى اسلام و توسعه آن در جهان، تا اين پايه ممكن نبود .

از نظر تاريخى، قبل از ظهور اسلام، دين، بيشتر جنبه پرستش و عبادت فردى داشته و حوزه نفوذ آن از مراكز مذهبى تجاوز نمىكرده است، در حالى كه قرآن، ديانت را حاوى سه خصوصيت دانسته است:

1 . اقرار به يگانگى خدا و اطاعت از دستورات او كه مشاركت در فعاليتهاى اجتماعى نيز از آن جمله است;

2 . مجاهدات فرهنگى و شركت در هر گونه اقدامى كه سبب تقويت ايمان مذهبى و افزايش سطح فرهنگ و دانش عمومى و در نتيجه عامل گسترش نظم الهى و استحكام مبانى جامعه توحيدى مىگردد;

3 . اعتقاد به همآهنگى در نظام آفرينش و به طور كلى ايمان راسخ به دخالت مشيتالهى در كليه حوادث و رويدادها، و سرانجام پيروى از اصول اسلامى تسليم، شكر و توكل در هرگونه رفتار اجتماعى .

ديدگاه توحيدى اسلام به گونهاى است كه مبدا آفرينش را موجودى ازلى، ابدى، مجرد و يگانهاى مىداند كه همگى موجودات از پرتو وجود لايزال او هستى يافتهاند و بنابر استعداد خود از فيض وجود بهرهمند گرديدهاند . قبول اين عقيده، به پذيرش نوعى نظام همآهنگ در كائنات مىانجامد .

به عبارت ديگر، عالم وجود را مشيت الهى با نظم و ترتيب ويژهاى كه از علم او پديد آمده، اداره مىكند و همگى چيزها در جاى خود قرار دارد .

بنابراين، تركيب جامعه بشرى نيز جزئى از كل عالم امكانى است كه با نظم و همآهنگى اداره مىشود . پس در جامعه بشرى بىنظمى و اختلاف، بىدادگرى و تجاوز، عدم تعادل، بايد نشانه رفتارى عليه نظام برتر جهان تلقى شود . اصل تقسيم كار و تعيين مسؤوليتها و وظايف افراد جامعه، ناشى از قبول اصل نظم و همآهنگى الهى در جامعه است . هر عملى كه بىنظمى را از ميان ببرد و در تقويت نظام جامعه مؤثر باشد، عملى نيك و خدايى است .

اسلام، در طريق پرورش انسانها اجتماعى بودن را يك ضرورت حتمى مىداند . از نظر قرآن، اراده همكارى در بشر، جزئى از مشيت كلى الهى است . از اين رو، سهلانگارى در مشاركت و همكارى، مطرود و محكوم است و ابدا مورد قبول اسلام نيست .

توصيه به امر به معروف يا خيرخواهى، از اصول مسلم قرآن است . اين كتاب آسمانى در موارد بسيار، امر به معروف را به مسلمانان يادآور مىشود . ديانت اسلام به دنبال تاسيس جامعهاى است كه انسانها، خواه فردى و خواه گروهى، دستور دهنده نيكى و باز دارنده بدى بوده باشند . به كار بستن اين روش، تغييرات مطلوبى در شخصيت افراد به وجود مىآورد و او را وا مىدارد كه در زندگى به ارزشهاى معنوى، بيشتر ارج نهد .

پويايى اسلام مرهون امر به معروف و نهى از منكر است، و بسيارى از اصول مهم ديگر از اين اصل سرچشمه گرفته است كه مشاركت و تعاون از آن جمله است .

طرح مشاركت اسلام از ساير مذاهب كاملتر و عملىتر است، مشاركت چيزى جز اجراى اصل امر به معروف و نهى از منكر نيست . اعتقاد به خيرخواهى جامعه، و قبول مسؤوليت اجتماعى، از ايمان به خدا حاصل مىشود . در حقيقت دين است كه ضرورت مشاركت را به خاطر ايجاد جامعهاى بيشتر توصيه مىكند و آدمى را از گناه و تخلف از قانون الهى و در خور مجازات باز مىدارد . تلاش اسلام در تشويق هر مسلمان به دخالت در امور جامعه، عامل جلوگيرى از گناه است و از اين ديدگاه به مشاركت مىنگرد .



در مسيحيت قرون وسطى، كشيشان به پيروان خود توصيه مىكردند كه به تزكيه شخصى و زهد و عبادت مشغول باشند و برنامه روشنى براى فعاليتهاى اجتماعى و مشاركت مردم در كارها ارايه نمىدادند . متفكران اروپايى در دوران پس از نوزايى، برعكس به مسايل اجتماعى اهميت فوقالعاده دادهاند و نقش كليسا را در رهبرى انسانها كم و بيش انكار كردهاند . در اين ميان، قرآن، فرد مسلمان را به دو گرايش بالا فرا مىخواند . يعنى ايمان دينى و تزكيه نفسانى با آمادگى و علاقهمندى، براى هرگونه فعاليتهاى اجتماعى و مشاركت در امور عمومى . ساخت جامعه اسلامى بر ايمان راسخ به يگانگى خدا و رسالت محمد صلى الله عليه و آله استوار است و در عين حال نقش اجتماعى انسان به عنوان عضو مسؤول جامعه پذيرفته شده است .

اصالت دين اسلام و برترى آن نسبتبه مسيحيت و يهود، به خاطر جامعيت تعاليم قرآن در نگرش به احوال فردى و مصلحتهاى گروهى امت مسلمان است . اسلام با وجودى كه اديان نامبرده را تاييد مىكند، ولى پيروى از آنها را براى سعادت مردم كافى نمىداند و پيوسته در آرزوى اتحاد و همبستگى ملتهاى يكتاپرست جهان است . به اين آيه شريفه توجه فرماييد:



در ديانتيهود، برترى نژادى وجود دارد . و در برادرى مسيحيت، رابطه الهى بر جنبههاى عملى آن در زندگى اجتماعى غلبه يافته و در شرايط امروز قابل اجرا نيست . اما در ديانت اسلام، اين افراط و تفريط به چشم نمىخورد . با ايمان به خدا، مسلمانى آغاز مىشود، ولى اين اعتقاد در فرد مسلمان انديشهاى پديد مىآورد كه به صفاى باطنى مىانجامد، يك انگيزه اخلاقى و روانى او را به غيرخواهى و خدمتبه نوع سوق مىدهد .

در تفكر هر مسلمان، آرزوى جامعهاى بهتر در جهان فردا كه بربنيان امر به معروف و نهى از منكر، شكل گرفته باشد، خلجان دارد . اين تفكر كه در تعاليم قرآن نشات مىيابد، به ديانت اسلام سوداى جهان شمولى مىبخشد . اسلام، به دنبال ساختن جهانى است كه همه مردم (حتى آن كسانى كه به دين سابق خود وفادار ماندهاند) با تفاهم و همكارى و برادرى و برابرى كامل زندگى كنند .

قرآن و پيامبر، پيروان خود را به ايجاد رابطه و تفاهم با ملتهاى ديگر در هر گوشه جهان، تشويق مىكند، مشروط به اين كه اين پيوستگى، براى امت اسلامى مخاطراتى را به دنبال نداشته باشد .

با وجود اين كه وحى الهى يا كتاب آسمانى قرآن، راهنماى اخلاقى مسلمانان محسوب مىشود، در عين حال حاوى مجموعهاى از دستورالعملهاى سياسى - اجتماعى نيز هست . امتياز اخير باعث آن گرديده كه در اندك زمانى، جامعهاى پيوسته و منسجم، متعهد و آگاه و مطلع به امور سياسى، زير پرچم اسلام تاسيس شود . جامعهاى كه به همه افراد خود، امكان شركت در كارها و قبول مسؤوليتهاى اجتماعى را مىدهد .

اين جامعه به هم پيوسته و نگهبان قانون الهى، قبل از هر چيز به انسانهاى مسلمان، هويت انسانى مىدهد . هويتى كه متاسفانه در جوامع متمدن معاصر، از ياد رفته است و افراد اين جامعهها زير تاثير تكنولوژى و ارزشهاى مادى ديگر، از خود بيگانهاند .

ايدئولوژى اسلام، توانسته است، ضمن ارج نهادن به هويت فردى انسان، نقش سازنده او را در فعاليتهاى اجتماعى گوشزد كند . اعتقاد به هويت فردى انسان از اصل جاودانگى روح و دنياى پس از مرگ، پديد آمده است . هر فرد مسلمان در برابر خدا، مسؤول اعمال خويش است و در قيامتبد و نيك كارهاى او به قضاوت نهايى گذاشته مىشود و پاداش و مجازات مىبيند . ايمان به يگانگى خدا، مهمترين عامل تاسيس جامعه مسلمان است جامعهاى در ابعاد جهانى، متعهد و مسؤول، در يك چنين جامعهاى فرد مسلمان رشد مىكند، وابستگى خود را به امت مسلمان مىشناسد و به هويت راستين خود پى مىبرد .

[donsaeid]

اسلام و حكومت
هنگامى كه پيامبر از مكه به مدينه هجرت نمود، پس از ورود به اين شهر، نخستين اقدام او، امضاى قرارداد آشتى با دوازده قبيله عرب و ده قبيله يهودى ساكن در مدينه بود . در اهميت اين قراردادها كافى استبه آثار آن در تثبيت و گسترش اسلام در سالهاى بعد اشاره كنيم . اين قراردادها را به حق مىتوان نخستين قرارداد اجتماعى در تاريخ تمدن بشرى ناميد .

اين تصميم حقوقى، مزايايى به ساكنان مدينه اعطا نمود و اوج همكارى، برابرى و تفاهم را بين دو گروه مهاجر و انصار از يك سو، و اقوام يهود از سوى ديگر، به وجود آورد .

روشنفكران مسلمان در مطالعات خود به اين نتيجه رسيدهاند كه تفكيك دين از سياست، با ايدئولوژى اسلام ناهمآهنگ است . توجه مسلمانان امروز به حقايق اسلام و تعاليم قرآن، كه 15 قرن پيش، نداى آزادى و برابرى سرداده است، كاملا طبيعى است و گرايش به حكومت جهانى اسلام در افكار امت اسلام، رسوخ يافته است .

ديانت اسلام، حاكميت مطلق را از آن خدا مىداند كه قسمتى از آن، بنابر مشيت الهى به پيامبر و جانشينان او تفويض مىشود . رهبران سياسى نماينده حاكميتخداوند بر روى زميناند، بنابراين بايد واجد شايستگى و توانايى لازم باشند، تا بى چون و چرا، مورد قبول و تاييد مردم واقع شوند . اين جاست كه مساله آراى عمومى در اسلام، مطرح مىشود .

به كار بردن تعبير خلافتبه جاى حكومت، روشنگر جانشينى خدا در اداره امور است و مخصوصا در قرآن آياتى وجود دارد كه به روشنى از تلفيق حكومتشرعى و سياسى در وجود برگزيده است كه مآلا برگزيده خداست، حكايت مىكند، از جمله اين آيه:



در اين آيه علوم دينى (كتاب) با آيين مملكت دارى (حكمت) تلفيق شده و با واژه فرمانروايى بزرگ، به حكومتسياسى تصريح شده است .

شالوده حكومت اسلامى بر آزادىهاى فردى و دخالت آزادانه اشخاص، در كارهاى عمومى، ريخته شده و اتخاذ تصميم در مسايل جامعه از طريق مشورت است . با اين همه در قرآن و سنت، به ساخت و تركيب ويژه حكومت نظير آن چه در كشورهاى غربى معمول است، تصريح نشده و تنها به مسلمانان اختيار و آزادى داده شده تا شكل حكومتخود را بنا بر مقتضيات زمان، با رعايت اصول اسلامى برگزينند .

پيوند امتبا مسؤولان حكومت، چونان روابطى كه هماكنون بر ملتهاى آزاد جهان حكمفرماست، تنها حكومت اسلامى از اين امتياز برخوردار است كه رعايت مبانى و احكام الهى، مثل اجراى اصل امر به معروف و نهى از منكر را در راه گسترش و تداوم قسط اسلامى يا عدالت اجتماعى وجهه همت قرار داده است .

اصول اداره مملكت، بر بنيان تعاليم قرآن و سنت پيامبر، ثابت و تغييرناپذير است و حوزه نفوذ قوه مقننه تا بدان حد نيست كه قادر به تصرف در اصول الهى باشد، ولى در فروع، بنابر ضرورت و احتياج، از طريق نظام شوراها و فتاواى فقيهان، تغييراتى به سود مردم صورت مىگيرد .

اسلام با آن چه كه امروزه در كشورهاى غرب، حكومت جمهورى يا مشروطه ناميده مىشود، متفاوت است . مهمترين اختلاف در كيفيت اعمال حاكميت است . رهبر امت در اسلام، پيش از هر نيروى ديگرى متكى به اعتقاد و اطمينان است كه مردم نسبتبه او دارند . اعتقاد مردم و گزينش او به عنوان حاكم، خليفه يا جانشين خدا، در حقيقت قرار داد دو جانبهاى است كه بين حاكم و مردم، منعقد مىگردد و هر دو طرف بايد به شرايط آن پابند باشند .

از ديدگاه اسلام، همانگونه كه حاكميت، متعلق به خداست، مالكيت و ثروت نيز از آن خداست . مردم در دوران زندگى، امانتدار خدايند . هرگز كسى نبايد در داشتن چيزى كه متعلق به او نيست، احساس غرور كند يا گرفتار حرص و آز گردد . اگر الكيتخصوصى در اسلام پذيرفته شده، تنها به خاطر تشويق مسلمانان به كار بيشتر بوده كه سرانجام بهزيستى و نظم جامعه را تامين مىكند .

اسلام، به هيچ يك از دو ايدئولوژى كاپيتاليسم و كمونيسم، كوچكترين شباهتى ندارد، مثلا برخلاف كمونيسم، مالكيتخصوصى و كار مستقل را، از حقوق شناخته شده هر مسلمان دانسته، در عين حال اين مالكيت، مرزهاى مشخصى دارد . و برخلاف ليبراليسم غرب و رژيمهاى سرمايهدارى دسترسى به ثروت و مالكيتبدون كار و ابراز لياقت، مطلقا ممكن نيست . ضوابط كار در اسلام به گونهاى تنظيم شده كه همه شهروندان از فرصتهاى مساوى استفاده كنند و سيستم بهرهكشى و بيگارى منسوخ است . تشويق به نيكوكارى و ايجاد سازمانهاى خيريه، نظير وقف كه ثروتمندان را به خدمات عمومى و فرهنگى مشغول مىسازد، در حد خود مىتواند، ثروت را در جامعه متعادل سازد، پرداختهاى قانونى نظير زكات، علاوه بر آن كه از تراكم سرمايه جلوگيرى مىكند، با تنگ چشمى دنيا داران نيز پيكار مىكند .

جايگاه و منشا قانون
هيچ ديانتى به روشنبينى اسلام، راه زندگى را به پيروان خود نياموخته و احترام به قانون را تا اين پايه، توصيه نكرده است . اين روح اطاعت از قانون و عشق به عدالت است كه ديانت اسلام را به تاسيس جامعهاى همآهنگ، وا داشته است .

اسلام، من فردى را به من اجتماعى مبدل ساخته و مصلحت جامعه را بر سود شخصى برترى داده است .

قوانين اسلام و اروپا، هم از نظر منشا حقوقى وهم از نظر هدف، با يكديگر تفاوتهايى دارند . حقوقدانان اروپا، منشا پيدايش قانون را اراده ملت مىدانند و هدف از اجراى قانون، احقاق حق و تامين عدالت است . در فقه اسلام، منشا قانون، مشيت الهى است كه در كتاب آسمانى و سنت پيامبر صلى الله عليه و آله انعكاس دارد و هدف از اجراى آن علاوه بر تامين عدالت و حفظ حقوق ضعفا در برابر اقويا، تقرب به خدا نيز هست . هر فرد مسلمان اصولا تكاليف خود را در هر موردى كه مقتضى باشد، به خاطر تقرب به خدا انجام مىدهد و اين كمال مطلوبى است كه قرآن در برابر هر مسلمان قرار داده است .

تعيين ضوابط و تدوين اصول واقعگرايانهاى كه وظيفه و خط مشى ميليونها مسلمان را در گوشه و كنار جهان، مشخص كند، كار آسانى به نظر نمىرسد، و از اين جهت هيچ ايدئولوژى، مذهب و فلسفهاى، با اسلام برابرى نمىكند . هيچ سازمان سياسىاى قادر نيست در انديشه و رفتار انسانها نظارت خود را اعمال كند . و به راستى اين نفوذ و كارآيى قرآن و پيامبر در انديشه مسلمانان، شگفتآور است .

نفوذ و قدرت رهبران اسلام، ناشى از ايمان دينى مردم است نه به خاطر ترس و مجازات قانون، از اين جهت، رهبرى روحانى و سياسى در ديانت اسلام، تجزيهپذير نيست . و اين بدعت (جدايى رهبرى روحانى از رهبرى سياسى) از دوران حكومت معاويه در اسلام ظهور كرده است . حكومت اسلامى از قبول و حمايت مردم بهرهمند است و قداست پيشواى دينى كه در عين حال رهبر سياسى امت نيز هست، اين موقعيت ممتاز را براى او فراهم ساخته است .

اسلام شناسان غرب پيوسته اصرار ورزيدهاند تا نظام ادارى و سياسى اسلام را متناسب با الگوهاى خود (در يكى از تعاريف علوم سياسى) بگنجانند . اين روش تحقيق به اصطلاح علمى، موضوع پيوستگى روح و ماده، اخلاق و قانون را كه از ويژگىهاى نظام دينى و اجتماعى اسلام است، مورد پژوهش قرار نمىدهد و از كنار آن مىگذرد .

طبقهبندى سازمانها و نهادهاى اسلام به صورتى كه امروزه متفكران اسلامى هم به پيروى از روشهاى غرب، بدان پرداختهاند و ايدئولوژى اسلام را در قالب اصطلاحات محدودى نظير تئوكراسى، منارشى، اتوكراسى، جمهورى، دموكراسى و سوسياليسم تعريف مىكنند، به هيچ وجه، توانايى معرفى و ارزيابى ديانت اسلام را نخواهد داشت . قلمرو پژوهش علمى محدود است و حقيقت ايدئولوژى اسلام را كه از وحى الهى و كتاب آسمانى و اعتقاد به جاودانگى روح و استمرار هستى در جهان ديگر، نشات يافته، نتواند شناخت .

دليل اين ادعا، اظهارات و مطالب ضد و نقيض و نتيجهگيرىهاى نادرستشرق شناسانى است كه در برخورد با مبانى اعتقادى و برداشتهاى سياسى و اجتماعى اسلام، ابراز داشتهاند . اين داورىها عميقا با روح قرآن و رسالت پيامبر تناقضى آشكار دارد . اشتباه بزرگى كه اين گروه مرتكب شدهاند، شايد به علت اعتقاد مسيحيت در تفكيك عوامل مؤثر در زندگى فردى و گروهى، از يكديگر است .

[donsaeid]

حقوق اقليتها
بايد اذعان كنيم كه مبانى و اصول ديانت اسلام در حمايت از حقوق اقليتها، در قرن هفتم ميلادى براى نخستين بار، گام بزرگى بوده است كه در راه تامين عدالت و آزادى و برابرى انسانها برداشته شده است .

به شهادت تاريخ، در نخستين مراحل پيروزى اسلام، رفتار پيامبر صلى الله عليه و آله با كسانى كه هنوز مسلمان نشده بودند، كاملا جوانمردانه بوده است .

در دورانى كه سرنوشت انسانها را زر و زور تعيين مىكرده و آزادى، تنها متعلق به زورمندان و توانگران بوده است، پيامبر اسلام در جزيرةالعرب، صداى آزادى و برابرى در داده و اميدى در دلهاى محرومان و ستمكشان پديد آورده است . با توجه به اين نكته، بى انصافى است كه رفتار ناشايستيكى از فرمانروايان ستمگر را در گوشهاى از قلمرو اسلام، بهانه كرده و در عدالت اسلامى ترديد روا داريم . شك نيست كه حكام محلى، نسبتبه رفتار بيگانگان واكنشهايى نشان مىدادهاند، ولى ملاك قضاوت بايد ايدئولوژى اسلام و رفتار پيامبر و جانشينان او در سى سال اوليه ظهور اين ديانتباشد، نه فىالمثل رفتار معاويه و فرمانروايانى از اين قبيل كه متاسفانه به نام اسلام حكومت كردهاند .

از نظر حقوقى، قرارداد با اهل ذمه را مىتوان عهدنامه سياسى (كنوانسيون) تلقى نمود كه پيروان يكى از اديان الهى در سرزمين مغلوب، از سوى قوم غالب يعنى مسلمانان امان مىيابند و هيچ كس حق تجاوز به حريم آنان را نخواهد داشت . در برابر اين تعهد، قوم شكستخورده بايد مبلغى را به صندوق حكومتبپردازد و مقررات عمومى اسلام را رعايت كند . اين قرارداد دو جانبه، بيشتر به سود اقوام شكستخورده است تا اسلام، زيرا انگيزه انسانى و اخلاقى عامل موافقتبا آن بوده است .

در اين جا لازم استيادآور شويم كه تنظيم قرارداد صلح با شرايط ذمه يا تامين و حمايت ملتشكستخورده يكى از تجليات انسان دوستانه اسلام است كه به كلى با آن چه در حقوق غرب نسبتبه رفتار با ملل مغلوب آمده، تفاوتى آشكار دارد .

نكته جالب ديگر، روشنبينى و آشنايى مسلمانان با مسايل سياسى در 1500 سال قبل است . يعنى در دورانى كه حقوق سياسى وجود نداشته و حاكم بر مقدرات مردم، زورمندى و توانگرى بوده است، در قرارداد اهل ذمه، با روشنى و صراحت، وظايف و تكاليف طرفين و حقوقى كه نسبتبه هم دارند، مشخص شده كه جاى هيچ گونه ابهام و تفسيرى را باقى نمىگذارد .

تحميلاتى كه به گروه اقليت مىشده، در قبال حمايتى كه دولت اسلامى از آنها به عمل مىآورد; در مقايسه با رفتار ملل فاتح نسبتبه افراد تابع كشور مغلوب، كاملا متعادل و انسانى بوده است . پرداخت مبلغى در ازاى بهرهمندى از مزاياى قانونى اقامت در بين مسلمانان و يا الزام به حفظ نظم و اطاعت از مقررات اجتماعى اسلام، به خاطر امنيت جامعه، رفتارى خلاف عدالت محسوب نمىشود . مخصوصا كه گروههاى اقليت، آزادى كامل داشتهاند كه در هر كجا مايلند اقامت گزينند و حكومت اسلام، حمايت از جان و مال و نواميس آنان را متعهد بوده و حتى در برابر دشمن خارجى از آنان دفاع مىكرده است .

نشانههايى از بدرفتارى مسلمانان با گروههاى اقليت، موجود نيست، بر عكس، شواهد تاريخى در حسن سلوك و مهرورزى اسلام با اين گروهها وجود دارد . پيامبر صلى الله عليه و آله در يكى از دستورات صريح خود فرموده است:

على عليه السلام در خطبههاى خود از برابرى حقوق مسلمان و غير مسلمان، ياد كرده و فرموده است:

رهبران دينى يهودى و مسيحى، در انجام وظايف خود، آزادى كامل داشتهاند و رسميت آنها مورد تاييد حكومتبوده است . اعتمادى كه اهل كتاب به پيامبر و جانشينان او داشتند، در قراردادها منعكس است، و هيچ گونه دليلى بر ناخشنودى اقليت مدينه و شهرهاى ديگر از مجريان قانون اسلام در دست نيست .

در تاريخ اروپا مىخوانيم كه قرنها، آباى كليسا نسبتبه غير مسيحيان سختگيرى و شكنجه روا مىداشتهاند و حتى به متفكران و اهل علم، اجازه ابراز عقايد و نظريات خود را (به علت آن كه مخالف با مفاد انجيل است) نمىدادند . عدهاى از دانشمندان در سراسر اروپا تحت فشار كشيشان قشرى و جامعه متعصب بودهاند .

برداشت اسلام از حقوق اقليت، هرگز نبايد پديدهاى قرون وسطايى و قديمى جلوه كند . پذيرش حق آزادى بيان و آزادى رفتار، براى انسانها پديدهاى است كه از احترام به شخصيت و اعتقاد به اصالتبشر، سرچشمه گرفته و هنوز هم تفكرى پيشرفته است، و مىتواند كمال مطلوب ابدى، براى فرهنگ بشرى باشد . علماى حقوق بينالملل، مسلما ناگزير خواهند بود در فرضيههاى خود به منظور پىريزى اساس تفاهم و همبستگى بيشتر ملتها، با انديشههاى مترقى اسلام آشنا شوند . اين حقيقت مورد پذيرش تاريخ است كه قرآن با ارايه مقرراتى در حمايت از گروههاى اقليت، توانسته است ضرورت كاربرد اصل تساهل دينى را در برخورد عقايد و آراى امروز نيز اعتبار بخشد . اصلى كه در بسيارى از نظامهاى سياسى - اجتماعى معاصر رعايت نمىشود . حقوقدانان بينالمللى و بشر دوستان معاصر، هنوز به خاطر تدوين مقرراتى براى حفظ اقليتهاى بيگانه در درون جوامع اروپايى تلاش مىكنند .

برابرى و آزادى
آزادى، نخستين بنياد تعليم و تربيت عمومى در اسلام است و امكان شكوفايى استعدادها و پرورش نيروى تفكر را به همگان مىدهد . اين اصل، از لوازم اصل برابرى در اسلام است، زيرا اصل، برابرى پرخاش عليه ستمگرى و تبعيض نژادى است . آزادى و برابرى انسان در سايه اعتقاد به وحدانيت و قدرت كامله خداوند تحقق مىيابد كه ضامن اجراى اصول برابرى، آزادى و برادرى است . مخصوصا اذعان به عظمت و وحدانيتخدا، اعتقادى در انسان به وجود مىآورد كه عامل بازدارندهاى در تسليم به بردگى و اسارت و موجد مقاومت انسان در برابر تجاوز و ستم گرى است .

بنا به دستور قرآن، انسان منحصرا در برابر خدا بايد احساس عبوديت كند و در ساير احوال، كاملا آزاد و مختار است .

اعتقاد به عظمت و قدرت خدا، فكر تساوى و آزادى بشر را در ذهن هر مسلمانى پديد مىآورد و غريزه تجاوز و بهرهكشى از انسانى ديگر را در وجود او سركوب مىكند . بدون ترديد، اين خصوصيتيكى از امتيازات عمده دين اسلام و اصولا يكى از تجليات عالى تمدن بشرى است . بر اساس اين اعتقادات كه فلسفه و قانون گذارى اسلام، گامهاى مؤثرى در راه تامين حقوق بشر برداشتهاست .

ديانت اسلام، ذاتا بيش از ساير اديان و فلسفهها به شخصيت انسان ارج نهاده و براى آزادى او حرمت قايل شده است . برابرى در حقوق مخصوصا امكان بهرهمندى مساوى از تعليم و تربيت و انتخاب مشاغل، اجراى كامل عدالت در قرار دادها و روابط اجتماعى، معاملات و . . . ، اسلام را دين مترقى و طرفدار آزادى و برابرى انسانها معرفى مىكند .

اسلام، نخستين ديانتى بوده كه عليه بهرهكشى و استثمار، به مبارزه برخاسته و از پا ننشسته است و بنيان ستم را در همان سالهاى نخستين، در بسيارى از سرزمينها در هم كوبيده است . در ادوار بعد نيز موفق شده نظام بردگى و ستمگرى را با پى ريزى نظام اقتصاد توحيدى نابود سازد . درست در دورانى كه اروپاييان به پيروى از مبانى حقوق يونان و روم قديم، سيستم بردگى، بيگارى و بهرهكشى را به عنوان حق طبيعى براى صاحبان زور و زر پذيرفته بودند .

اصل مساوات، نخستين سنگ بناى نظام اجتماعى اسلام است . هيچ يك از اديان و فلسفهها تا اين حد به برابرى انسانها ارج ننهادهاند . اصل برابرى اسلام نسبتبه افرادى كه مسلمان نيستند، نيز، تسرى دارد و اين گروه مىتوانند از تمامى حقوق و امتيازات مسلمان در يك جامعه اسلامى استفاده كنند و در احوال شخصيه تابع قوانين خود باشند .

بايد دانست كه برابرى در اسلام بدان معنا نيست كه افراد سالم بدون آن كه زحمتبكشند از مزاياى اقتصادى يكسان بهرهمند گردند . قرآن تفاوتهاى فردى را از نظر هوش و شرايط بدنى و روانى مىپذيرد و از مالكيت فردى در صورتى كه نتيجه فعاليت مشروع فرد بوده و سهم بيتالمال پرداختشده باشد، حمايت مىكند .

مفهوم حقوق بشر و به عبارت ديگر اعتقاد به ارزش و شايستگى انسان، متفرع از اصل توحيد اسلام است، زيرا جنبه عالى و الهى انسان، به هر حال آزادى و برابرى اوست . انسان، آزاد آفريده شده و بايد جامعهاى به وجود آيد كه او هرگز از بردگى و استثمار، وحشتى به دل راه ندهد و مسؤول سرنوشتخود باشد . تنها خداوند شايسته عبادت و پرستش است . .

[moonlight79]

merc doni jon good information & good job