Holy Quran

[donsaeid]

محورهاى همبستگى ملى از نگاه قرآن



در اين خصوص دين مبين اسلام نيز از ساير اديان مستثنى نبوده و اهميت خاصى براى اين موضوع قائل شده است و قرآن كريم بر اين نكته، نهاده است كه وحدت مايه استوارى و نيرومندى و اختلاف، موجب شكست و سستى و از كف دادن قوت و قدرت است.


سرآغاز سخن

آن هنگام كه بعثت رسول اكرم(ص) همچون آذرخشى كوير ظلمانى جامعه بشرى را پرتوافشانى نمود و سرزمين حجاز را مركز تابش انوار تابناك وحى قرار داد، زنجيرهاى اسارت كه افكار مردم را در انجماد و تحجّر قرار داده بود يكى پس از ديگرى از هم گسست و به بركت نور حق و چ شمه هميشهجوشان توحيد، عداوت و دشمنى رنگ باخت، دلها به هم نزديك شد، رحمت و بركت بر انسانها باريد و بالأخره اين انقلاب معنوى و تحول ملكوتى با خود، آرامش، امنيّت، الفت و حسن تفاهم را به ارمغان آورد.
اساساً تعاليم اسلام به گونهاى است كه اتحاد و همبستگى مس لمانان را صرفنظر از تنوع قومى، نژادى، زبانى و فرقهاى ترويج مىكند. خدايى كه مؤمنان مىپرستند يكى است، شعارشان لا اله الاّ اللّه است و همه به رسالت محمدى ايمان دارند، تمامى مسلمانان قرآن را كتاب مقدس آسمانى خويش مىدانند و آن را براى تقرب به حق و بهرهمند شدن از معنويت آياتش تلاوت مىكنند، قانون اساسى همه مسلمين در اين كتاب مندرج است، همه به سوى قبلهاى واحد نماز مىخوانند، بانگ اذان همه يكى است زمان معين آنان براى روزهدارى و عبادت، ماه رمضان است، آنان روز اول شوال و نيز روز اضحى را عيد خويش مىشمارند و در ماه ذيحجّه با هم در حرم امن الهى اجتماع مىكنند تا مراسم حج ابراهيمى را انجام دهند، به ساحت مقدس خاندان نبوى ابراز ارادت، مىنمايند و احترام ويژهاى براى اهلبيت پيامبر قائلاند. اين موارد به خوبى مىتواند دلها را به يكديگر پيوند دهد و روح همبستگى برادرى اسلامى را كه عظمت مسلمانان را به نمايش مىگذارد، احيا نمايد.(1)

وحدت و همبستگى يكى از مواردى است كه تداوم و پايدارى نظامها و ملتها به آن بستگى دارد، و به همين دليل، تمامى ملل براى وحدت و همبستگى اهميت خاصى قائل شدهاند و براى حفظ اين امر خطير برخى امور را، در فرهنگ خود مقدس و مهم شمرده و آنها را محور همبستگى خود قرار دادهاند به عنوان نمونه وقتى در تاريخ جنگهاى صليبى كه عليه مسلمانان بر پا شد دقت كنيم مىبينيم مسيحىها بهترين حربهاى كه براى اتحاد خود بكار بستند دين بوده است، يا در جنگ جهانى دوم آلمانها براى همبستگى خود از عنوان نژاد برتر استفاده كردند. در اين خصوص دين مبين اسلام نيز از ساير اديان مستثنى نبوده و اهميت خاصى براى اين موضوع قائل شده است و قرآن كريم بر اين نكته، نهاده است كه وحدت مايه استوارى و نيرومندى و اختلاف، موجب شكست و سستى و از كف دادن قوت و قدرت است.
در سوره مبارك انفال، در مقام بحث از جنگ بدر كه در جريان آن شماره مسلمانان كمتر از يك سوم مشركان بود و توشه و سلاح و آمادگى كمترى داشتند، اما سرانجام پيروزى از آن مسلمانان گشت، مىخوانيم: «و (فرمان) خدا و پيامبرش را ا طاعت نمائيد، و نزاع (و كشمكش) نكنيد، كه سست شويد و قدرت (و شوكت) شما از بين برود و صبر و استقامت كنيد كه خداوند با استقامت كنندگان است.»(2) در اين نوشتار بر آنيم مواردى را كه از نظر قرآن كريم محور همبستگى ملى به حساب مىآيد بيان نمائيم. البته قبل از ذكر اين موارد براى روشن ساختن تمام جوانب موضوع از آغاز بايد بدانيم كه منظور از وحدت و همبستگى هرگز آن نيست كه همه ديدگاههاى اعتقادى، اجتهادهاى فقهى و نظريات سياسى مسلمانان را در قالب اجتهاد و رأيى واحد ارائه كنيم و [از بقيه دست برداريم ]بلكه مقصود اتخاذ موضع ى هماهنگ در ميان مسلمانان [و ملت ]است كه بر بستر انگيزهها و ضرورتهاى پيشين، وحدت و همبستگى را در ميان آنان تجلى بخشد.
مهمترين محورهاى همبستگى از نظر قرآن از قرار زير است: 1- توحيد و يكتاپرستى
ايمان به خداى يگانه و غيب و فرشتگان و كتابهاى آسمانى و پيامبران و روز واپسين، مهمترين پايگاهى است كه وحدت و همبستگى جوامع مسلمان بايد بر آن استوار گردد اصولاً نظريه «توحيد» ديدگاهى وحدتگراست و به مثابه مركزيت نظام تكوين و تشريع امت واحده اسلامى به شمار مىرود. يكايك آدميان و آفريدگان تسبيحگوى خداى يكتايند و در برابر عظمت او خاضع و خاشعند.
خدايى كه صاحب و مالك روز جزاست و داد مظلوم از ظالم مىستاند و از ستمگران انتقام مىگيرد و در روز رستاخيز در ميان مردم به عدالت رفتار خواهد كرد و در ميانشان ق سط به پا خواهد داشت. قرآن كريم يكى از راههاى همبستگى را پيروى از راه توحيد دانسته و به آن سفارش فرموده است: «أَنَّ هَذَا صِرَ طِى مُسْتَقِيمًا فَاتَّبِعُوهُ وَلَا تَتَّبِعُواْ السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَن سَبِيلِهِ؛(3) اين راه مستقيم من است، از آن پ يروى كنيد، و از راههاى پراكنده (انحرافى) پيروى نكنيد، كه شما را از طريق حق، دور مىسازد.»
در اين آيه خداوند دستور به پيروى از صراط مستقيم را داده كه همان راه توحيد، راه حق، عدالت، پاكى و تقواست و پيروى از غير آن راه را باعث پراكندگى و اختلاف و نفاق م ىداند. و بر همين اساس، قرآن از اهل كتاب مىطلبد كه به كلمه توحيد كه وجه جامع و مشترك ميان آنان و مسلمانان مىتواند باشد باز گردند و مىفرمايد: «قُلْ يَآأَهْلَ الْكِتَبِ تَعَالَوْاْ إِلَى كَلِمَةٍ سَوَآءِ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ أَلَّا نَعْبُدَ إِلَّا ال لَّهَ وَلَا نُشْرِكَ بِهِ شَيًْا؛(4) بگو: اى اهل كتاب بياييد به سوى سخنى كه ميان ما و شما يكسان است، كه جز خداوند يگانه را نپرستيم و چيزى را همتاى او قرار ندهيم.»
در اين دو آيه، قرآن كريم مفهوم وحدت و همبستگى مسلمانان و حتى مسلمانان با ساير اديان الهى را تنها در اين چارچوب و با اين تفسير و تبيين پذيرفته است، چرا كه از نظر اسلام صرفاً به اجتماع مسلمانان و اتفاق آنان بر هر مسألهاى نبايد دل خوش بود بلكه آنچه در اين عرصه اهميت فراوان دارد اتحاد و اتفاق آنان، «در خدا» و «براى خدا» و «در راه خدا» است.
رسول اكرم(ص) پس از مهاجرت به مدينه و پذيرش رهبرى مردم، منشور اساسى - كه به صحيفه يا قانون اساسى مدينه موسوم است - براساس تعاليم قرآن كريم تدوين فرمود و با پيمان و ميثاقى قبائل مختلف آن نواحى را به هم پيوند داد و امت واحدى تشكيل شد كه محور آن به جاى مليّت و نژاد، ايمان به خدا و آخرت و عمل صالح بود.(5)
مقام معظم رهبرى نيز علاج دردهاى كهنه دنيا و زخمهاى بشريت را بازگشت به خدا مىداند و مىفرمايد: «امروز علاج دردهاى كهنه دنيا و زخمهاى بشريت، بازگشت به خداست (فِرُّوا اِلىَ اللّهَ) بايد به خدا برگردند، ب شريت بايد با خدا و ايمان و معنويت آشتى كند كسانى كه انسانها را عمداً از معنويت و ايمان و توجه به خدا دور كردند، اين نتيجه كار آنهاست. چيزهايى است كه براى بشريت پيش مىآيد، يك روز در اين گوشه دنيا، يك روز در آن گوشه دنيا، بايد به خدا و معنويت برگردند. عل اج دردهاى بشريت، توجه به خدا و بازگشت به ايمان است. امروز اين خلأ را وجدانهاى پاك در همه جاى دنيا احساس مىكنند.»(6) مطلب ديگر در اهميت و محوريت توحيد اينكه خداوند خطاب به پيامبر خود چنين مىفرمايد: «إِنَّ الَّذِينَ فَرَّقُواْ دِينَهُمْ وَكَانُواْ شِيَع ًا لَّسْتَ مِنْهُمْ فِى شَىْءٍ؛(7) آنها كه آئين و مذهب خود را پراكنده كردند و به دستههاى مختلف تقسيم شدند در هيچ چيز با آنها ارتباطى ندارى و آنها نيز هيچ گونه ارتباط با مكتب تو ندارند.» زيرا مكتب تو، مكتب توحيد و صراط مستقيم است و صراط مستقيم و راه راس ت همواره بيش نمىباشد. در اين آيه خداوند متعال، اين حقيقت را كه توحيد محور و اساس اسلام و اسلام، آئين وحدت و يگانگى است و از هر گونه نفاق و تفرقه و پراكندگى بيزار است با تأكيد تمام بازگو مىكند و به پيامبر مىفرمايد برنامه و كار تو هيچ گونه شباهتى با افر اد تفرقهانداز ندارد چون توحيد نه تنها يكى از اصول اسلام است بلكه تمام اصول و فروع اسلام و همه برنامههاى آن بر محور توحيد دور مىزند، توحيد روحى است در كالبد همه تعليمات اسلام، توحيد جانى است كه در پيكر اسلام دميده شده است. و امام امت(رضواناللّه تعالى عليه) در اينباره مىفرمايد: «اين اسلام بود كه همه را با هم مجتمع كرد و اين اسلام بود كه شما را پيروز كرد و اين اسلام است كه سعادت همه انسانها را تأمين مىكند.»( 2- قرآن
«وَاعْتَصِمُواْ بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعًا وَلَا تَفَرَّقُواْ؛(9) و به ريسمان الهى چنگ زنيد و پراكنده و متفرق نشويد.» در اين آيه «حبلاللّه» به قرآن و اهلبيت تفسير شده و محور همبستگى قرار داده شده است و به مسلمانان دستور مىدهد كه با تمسك به اين دو ب ه وحدت امت اسلامى تحقق بخشند.
امام خمينى پيامآور راستين مكتب قرآن در عصر كنونى نيز در اين باره فرمودهاند: «ملتها و دولتها اگر بخواهند به پيروزى و هدفهاى اسلامى به تمام ابعادش كه سعادت بشر است برسند، بايد اعتصام به حبل اللّه كنند، از اختلافات و تف رقه بپرهيزند و فرمان حقتعالى را اطاعت نمايند»(10) قرآن كريم قانونى است كه در آن اختلافى نمىباشد و خود بيان كننده و روشن كننده اختلافها مىباشد «وَ مَآ أَنزَلْنَا عَلَيْكَ الْكِتَابَ إِلَّا لِتُبَيِّنَ لَهُمُ الَّذِى اخْتَلَفُواْ فِيهِ؛(11) ما قرآن را بر تو نازل نكرديم مگر براى اينكه آنچه را در آن اختلاف دارند براى آنها روشن كنى.»
در اين آيه يكى ديگر از فلسفههاى بعثت پيامبر(ص) بيان شده است تا روشن شود كه اگر اقوام و ملتها، هوى و هوسها، سليقههاى شخصى خود را كنار بگذارند و دست به دامن راهنمائى پي امبران بزنند، اثرى از اين گونه اختلافات، خرافهها چيزى باقى نخواهد ماند. و پيامبر نيز براى بيان و روشن ساختن اين اختلافات و راهنمائى مردم از كتاب خدا، قرآن كريم بهره مىجسته است. زيرا اين كتاب خداست كه وسوسههاى شيطان را از دل انسان مىزدايد، پردههاى فر يبنده نفس اماره و شيطانصفتان را از چهره حقايق كنار مىزند، خرافات و جناياتى كه در زير ماسكهاى فريبنده پنهان شده آشكار مىسازد و اختلافاتى را كه در سايه هوى و هوس پديد آمده بر مىچيند و به قساوتها پايان مىدهد و نور هدايت و رحمت را در همه جا مىپاشد و وقتى كه چنين شد وحدت و همبستگى در جاى، جاى جامعه اسلامى ايجاد مىشود.
رهبر معظم انقلاب فاصله گرفتن از قرآن را باعث مواجه شدن با مشكلات متعددى دانسته و مىفرمايد: «امت اسلامى زمانى به بركت عمل به قرآن، سرآمد علم، عزت، اخلاق، معنويت بود، اما امروز به دل يل فاصله گرفتن از قرآن با مشكلات متعددى از جمله نداشتن وحدت كلمه و استقلال، پيشرو نبودن در عرصههاى علمى و مدنى و اعمال سلطه از جانب قدرتهاى زورگو مواجه است.»(12) و در جاى ديگر پيروزى مردم ايران را از بركات قرآن دانسته و مىفرمايد: «ملت ايران به بركت قر آن توانست از سلطه قدرتهاى شيطانى رهايى يابد و جوانهاى خود را در مسير پيشرفت و ترقى قرار دهد.»(13)
از جمله شيوههايى كه قرآن كريم براى ايجاد وحدت و همبستگى بكار برده تأكيد آن بر اهميت حياتى وحدت و بر ثمرات و تأثير مثبت آن بر جامعه اسلامى است و اين بح دّى است كه همبستگى جامعه را براى مردم به صورت يك هدف در مىآورد. قرآن به برادرى، صميميّت و پرهيز از اختلافات تفرقه و عوامل ديگر همبستگى تأكيد فراوان كرده است و با پيروى از نظام قرآنى مىتوان به آسانى به هدف وحدت و همبستگى ملى، جامه عمل پوشاند و بنيانگذار نظام مقدس جمهورى اسلامى حضرت امام خمينى (ره) يز با تأسى از قرآن بر ايجاد وحدت در جامعه تأكيد فراوان داشته و مىفرمايد: «لازم است برادران ايرانى و شيعيان ساير كشورها از اعمال جاهلانه كه موجب تفرق صفوف مسلمين است احتراز كنند و لازم است در اجتماعات اهل سنّ ت حاضر شوند.»(14)

[donsaeid]

3- اطاعت از پيامبر و اهلبيت(ع)
مسأله اطاعت از پيامبر و پايبندى به اوامر و تعاليم و احكام آن حضرت و پيروى از تصميمات و دستورهاى سياسى، اجتماعى و اقتصادى، ادارى و قضايى حضرت، موضوعى است كه در تحقق بخشيدن به وحدت جامعه و همبستگى مسلمانان نقش بسزائى دارد و آثار روحى و معنوى بسيارى بر آن مترتب است چرا كه خداوند متعال در مورد پيامبر فرموده است: «وَ مَا يَنطِقُ عَنِ الْهَوَى * إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْىٌ يُوحَى؛(15) و هرگز از روى هواى نفس سخن نمىگويد آنچه مىگويد چيزى جز وحى كه بر او نازل شده نيست.» از اينرو، اطاعت از او در حكم پيروى از خداوند و ايمان به او ايمان به رسالت الهى است، چون جانشينى خداوند در زندگى مادى، در واقع از آن اوست «مَّن يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطَاعَ اللَّهَ وَمَن تَوَلَّى فَمَآ أَرْسَلْنَاكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظًا؛(16) كسى كه از پيامبر اطاعت كند خدا را اطاعت كرده، و كسى كه سرباز زند، تو را نگهبان او نفرستاديم.»
و در جاى ديگر اطاعت از فرمان خداوند و اطاعت از پيامبر را مايه پيروزى و همبستگى دانسته است و مىفرمايد: «وَأَطِيعُواْ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَلَا تَنَزَعُواْ فَتَفْشَلُواْ وَتَذْهَبَ رِيحُكُمْ؛(17) و (فرمان ) خدا و پيامبرش را اطاعت نمائيد، و نزاع (و كشمكش) نكنيد، كه سست شويد و قدرت و (شوكت) شما از ميان برود.»
رهبر معظم انقلاب حضرت آيتالله العظمى خامنهاى نيز معيار و محور وحدت را وجود مقدس پيامبر(ص) دانسته و مىفرمايد: «معيار و محور وحدت كه جمهورى اسلامى ايران، دنياى اسلام را به آن فرا مىخواند، وجود مقدس نبىاكرم(ص) و ياد و نام آن بزرگوار است.»(1
و در جاى ديگر مىفرمايد: «برخى اختلافات قومى، مذهبى و سياسى به طور طبيعى در جهان اسلام وجود دارد كه مىتوان با تكيه بر تعاليم پيامبر خاتم بر آنها غلبه كر د.»(19) 4- حفظ روابط عاطفى ميان رهبرى و مردم
از مزاياى فوقالعاده اخلاقى پيامبر(ص) كه از صفات مهم در رهبرى و باعث همبستگى ملى است، مسأله گذشت و نرمش و انعطاف در برابر مردم است. خداوند متعال مىفرمايد: «فَبِمَا رَحْمَةٍ مِّنَ اللَّهِ لِنتَ لَهُمْ وَلَوْ كُنتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لَانفَضُّوا ْ مِنْ حَوْلِكَ؛(20) و به (بركت) رحمت الهى، در برابر آنان (مردم) نرم (و مهربان) شدى و اگر خشن و سنگدل بودى، از اطراف تو، پراكنده مىشدند» شخصى هم كه در مقام رهبرى يا مسئوليتى قرار گرفته اگر بخواهد در مسئوليتى كه به او سپردهاند، موفق شود بايد به پيامبر ا كرم(ص) اقتدا كند و با مردم با محبت و مهربانى رفتار نمايد كه در غير اين صورت اگر خشن و تندخو و غيرقابل انعطاف و فاقد روح گذشت باشد در برنامههاى خود با شكست مواجه خواهد شد و مردم از دور او پراكنده مىشوند. و در جاى ديگر درباره مهربانى پيامبر با مردم چنين مىفرمايد: «لَقَدْ جَآءَكُمْ رَسُولٌ مِّنْ أَنفُسِكُمْ عَزِيزٌ عَلَيْهِ مَا عَنِتُّمْ حَرِيصٌ عَلَيْكُم بِالْمُؤْمِنِينَ رَءُوفٌ رَّحِيمٌ؛(21) به يقين رسولى از خود شما به سويتان آمد كه رنجهاى شما بر او سخت است و اصرار بر هدايت شما دارد و نسبت به مؤمنان رئوف و مهربان است.» و مقام معظم رهبرى نيز همه مسئولان را به داشتن چنين صفتى سفارش مىكند و مىفرمايد: «فلسفه وجودى مسئولان نظام، خدمت به مردم است و همه مسئولان و مديران كشور در هر رده و مقامى بايد با مردم همچون پدرى مهربان برخورد كنند و در راه خدمت به آن ان، آرام و قرار نداشته باشند تا ملت، لذت كارهاى بزرگ انجام شده در دوران انقلاب را احساس كند.»(22) اخلاق پسنديده، رفتار نيك، مهربانى، صبر و استقامت، تحمل و بخشش، همه جزء راههايى است كه مىشود با آنها وحدت و همبستگى ايجاد كرد كه خداوند متعال پيامبر اكرم(ص) را كه اسوه تمام رهبران و ملتهاست به انجام آنها دستور داده است.
ائمه معصومين(ع) به روشنى بر ضرورت انجام وظيفه احترام و اهتمام حاكم و امير نسبت به مردم و زيردستان تأكيد كردهاند و اين تأكيد را در درجه عالى مىتوان در سيره خلافت امام على(ع) ملاحظه نمود. همچنين اين تأكيد در قالب نصيحت و پند امامان به واليان و كارگز اران آنان ديدنى است. شايد يكى از جالبترين اين نمونهها، نامههاى امام على(ع) به مالك اشتر نخعى و ديگر نامههايى باشد كه به سوى واليان خويش فرستاده و بخشى از آنها در كتاب گرانقدر نهجالبلاغه گرد آمده است. در وصيّت امام على(ع) به فرزندش محمد بن حنفيه مىخ وانيم: «به تمامى مردم نيكى كن همانطور كه دوست دارى به تو نيكى كنند، براى آنان آنچه را بپسند كه براى خود مىپسندى، نيز آنچه را براى خود زشت مىشمارى براى آنان زشت بدار، خوى خويش با مردم نيكو كن چندان كه هر گاه از نظر آنان غائب شوى دلشان برايت تنگ گردد و چ ون بميرى بر تو بگريند و بگويند «انّا للّه و انّا اليه راجعون» و از آنان مباش كه مردم هنگام مرگشان بگويند: «الحمدللّه ربّ العالمين» بدان كه پس از ايمان به خداوند اساس و رأس عقل مدارا با مردم است.»(23) 5- موازين اخلاقى
از ديدگاه اسلام، رعايت موازين اخلاقى، بطور كلى اصل اساسى و مهمى است كه در كنار مسائل گوناگون عقيدتى و روابط اجتماعى و سياسى و براى دستيابى انسان به تكامل جمعى و فردى در دنيا و آخرت بايد مدّنظر قرار گيرد. فراتر از اين مىگوئيم اصولاً محتواى كلى تعاليم اسلامى، محتوايى اخلاقى است. حضرت رسول اكرم(ص) در اين زمينه مىفرمايد: «انّما بعثت لأتمّم مكارم الاخلاق؛ من برانگيخته شدهام كه فضيلتهاى اخلاقى را به اوج برسانم» روى اين اصل، قرآن كريم هنگام بحث از مسائل اخلاقى نه تنها از روابط آدمى با همنوعان خود سخن گ فته بلكه روابط او را در همه زمينهها، مورد توجه قرار داده است. از اينرو، دريافتنى است كه موازين اخلاقى، بسترى مهم جهت برپائى وحدت اسلامى است. علاوه بر اين، قرآن كريم بطور كلّى از نقش اخلاق در پديدار شدن وحدت و بطور خاص از شاخصههاى روابط حاكم بر جامعه س خن گفته است.
اينك آنچه مدنظر است شاخصههايى كلى از موازين اخلاقى است كه در ارتباط با موضوع وحدت و همبستگى ملى و اسلامى نقشآفرين است در زير از اين شاخصهها گفتگو مىكنيم. الف: پايبندى به عهد و پيمان
قرآن كريم به طور كلى بر ضرورت وفاى به عهد و پايبندى به ميثاق، در همه زمينهها تأكيد كرده است با اين همه پافشارى قرآن بر اين اصل، در روابط اجتماعى و سياسى حتى در مقابل دشمنان - مسلمانان و مؤمنان جاى خود دارد - به عنوان مسألهاى بنيادين، بيشتر است اين بدان معناست كه رعايت جنبههاى اخلاقى در حفظ و بقاى وحدت جامعه نقشى اساسى بازى مىكند. خداوند متعال در سوره توبه بعد از تعيين مدّت براى مشركان مىفرمايد: «إِلَّا الَّذِينَ عَاهَدتُّم مِّنَ الْمُشْرِكِينَ ثُمَّ لَمْ يَنقُصُوكُمْ شَيًْا وَلَمْ يُظَاهِرُواْ عَلَيْكُمْ أَحَدًا فَأَتِمُّواْ إِلَيْهِمْ عَهْدَهُمْ إِلَى مُدَّتِهِمْ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَّقِينَ؛(24) مگر كسانى از مشركان كه با آنها عهد بستيد، و چيزى از آن را در حق شما فروگذار نكردند و احدى را بر ضدّ شما تقويت ننمودند پيمان آنها را تا پايا ن مدتشان محترم بشمريد زيرا خداوند پرهيزكاران را دوست دارد.»
در اين آيه خداوند پيمان مشركانى كه بر خلاف پيمان خود كارى انجام ندادهاند محترم شمرده است. و در جاى ديگر بعد از سفارش به وفا به عهد خدا، نقض عهد را به زن سبكمغز تشبيه كرده كه پشمهاى تابيده خود را وامىتابد آنجا كه مىفرمايد: «همانند آن زن (سبك مغز) نباشيد كه پشمهاى تابيده خود را، پس از استحكام، وامىتابد در حالى كه سوگند (و پيمان) خود را وسيله خيانت و فساد قرار مىدهيد، به خاطر اينكه گروهى، جمعيتشان از گروه ديگر بيشتر است (و كثرت دشمن را بهانهاى براى شكستن بيعت با پيامبر مىشمريد). خدا فقط شما را با اين وسيله آزمايش مىكند و به يقين روز قيامت، آنچه در آن اختلاف داشتيد براى شما روشن مىسازد.»(25) ب - امر به معروف و نهى از منكر
پروردگار متعال در بسيارى از آيات به امر به معروف و نهى از منكر سفارش كرده است و امر به معروف و نهى از منكر در حقيقت به منزله يك پوشش اخلاقى - اجتماعى براى محافظت جمعيت است. زيرا اگر مسأله امر به معروف و نهى از منكر در ميان نباشد عوامل مختلفى كه دشمن بقاى «وحدت و همبستگى اجتماعى» هستند همچون موريانه از درون، ريشههاى اجتماع را مىخورند و آنرا از هم متلاشى مىسازند، بنابراين حفظ همبستگى ملى بدون نظارت عمومى صالحان ممكن نخواهد بود. و خداوند متعال عمل به آن دو را يكى از صفات مؤمنان دانسته و مىفرمايد: « وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَآءُ بَعْضٍ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنكَرِ؛(26) مردان و زنان با ايمان، ولىّ (يار و ياور) يكديگرند امر به معروف و نهى از منكر مىكنند.»
و در آيه 108 سوره توبه خداوند يكى از صف ات منافقان را تفرقهافكنى دانسته كه براى عملى ساختن اين عمل زشت خود (تفرقه افكنى) از عكس امر به معروف و نهى از منكر استفاده مىكنند و مىفرمايد: «الْمُنَافِقُونَ وَالْمُنَافِقَاتُ بَعْضُهُم مِّن بَعْضٍ يَأْمُرُونَ بِالْمُنكَرِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمَعْرُ وفِ؛(27) مردان و زنان منافق، همه از يك گروهند، آنها امر به منكر و نهى از معروف مىكنند.»
همچنانكه در آيات به اين دو فريضه اهميت داده شده است در روايات زيادى هم اهميت اين دو بيان شده و در روايتى از امام باقر(ع) از آن به عنوان فريضه بزرگ ياد شده كه د يگر واجبات در سايه آن اقامه مىشود.
امام باقر(ع) چنين مىفرمايد: «امر به معروف و نهى از منكر دو فريضه بزرگ الهى است كه بقيه فرائض با آن دو بر پا مىشود و بوسيله اين دو، راهها امن مىگردد، و كسب و كار مردم حلال مىشود، حقوق افراد تأمين مىگردد، و در س ايه آن زمينها آباد، و از دشمنان انتقام گرفته مىشود، و در پرتو آن همه كارها رو به راه مىگردد.»(2
آنچه از آيات و روايات بدست مىآيد اين است كه امر به معروف و نهى از منكر يكى از محورهاى همبستگى است زيرا از دشمنان نمىشود انتقام گرفت مگر با اتحاد و ه مبستگى و دين سالم نمىماند مگر با اقامه فرائض و غير اين موارد كه جامه عمل پوشيدن همه آنها را امام(ع) فقط در سايه امر به معروف و نهى از منكر مىداند.
و خداوند متعال مىفرمايد: «كُنتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنكَرِ وَتُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ؛(29) شما بهترين امتى بوديد كه به سود انسانها آفريده شدهايد (چه اينكه) امر به معروف و نهى از منكر مىكنيد و به خدا ايمان داريد.»
در اين آيه خداوند متعال بهترين امت بودن را امر به معروف و نهى از منكر دانسته و جماعتى را امت گويند كه ما بين اعضا و افراد آن يك همبستگى و وحدتى داشته باشد كه در آيه مذكور سبب اين اتحاد را امر به معروف و نهى از منكر و اي مان به خدا دانسته كه اگر اين سببها از بين برود اولاً اين امت اتحاد خود را از دست داده و همبستگى آنها از بين مىرود. ثانياً فضيلت اين امت از بين خواهد رفت. همه اينها نشانگر اهميت و محوريت امر به معروف و نهى از منكر در همبستگى مىباشد. مركز فرهنگ و معارف قرآن

[donsaeid]

جامعيت قرآن




قرآن ناب ترين و اعجاب برانگيزترين متن وحيانى و آسمانى است، كه از جانب مسلمانان با دو رويكرد مواجه بوده است. رويكرد درونى كه همان تلاش در جهت فهم معانى و مفاهيم ژرف اين متن دينى است و رويكرد بيرونى كه حاصلش دانشى بنام علوم قرآنى است.


پژوهشى پيرامون قلمرو انتظار از قرآن

قرآن ناب ترين و اعجاب برانگيزترين متن وحيانى و آسمانى است، كه از جانب مسلمانان با دو رويكرد مواجه بوده است. رويكرد درونى كه همان تلاش در جهت فهم معانى و مفاهيم ژرف اين متن دينى است و رويكرد بيرونى كه حاصلش دانشى بنام علوم قرآنى است. رويكرد درونى كه از ديرباز و شايد همزمان با نزول وحى مورد توجه و استقبال مخاطبان وحى قرار گرفته است; حاصلش گسترش و نفوذ فرهنگ نوين و عميق اسلامى در جامعه جهانى معاصر نبى اكرم((صلى الله عليه وآله)) و تداوم آن تا هم اكنون بوده است. تأليف و تصنيف كتب تفسيرى فراوان نيز حاصل ديگر اين رويكرد مهم بوده است.
اما رويكرد بيرونى با كمال تأسف نه تنها هم پاى رويكرد درونى رشد نكرده است، بلكه تا چند دهه بعد از نزول قرآن كريم مورد بى مهرى مسلمانان بوده است. [1] علوم قرآنى كه نتيجه رويكرد بيرونى مسلمانان به قرآن است، هنوز هم در ميان ايشان قدر و منزلت متناسب خويش را پيدا نكرده است.
اين دانش گرچه جنبه تمهيدى [2] و مقدماتى دارد اما ارتباطش با تفسير كه رويكرد درونى به قرآن است بسيار مهم و روشن است و در اهميت اين ارتباط بعضى صاحب نظران نوشته اند: «اهميت علوم قرآنى به حدى است كه فهم قرآن به صورت دقيق بدون فهم آن مباحث ممكن نيست» [3]. علوم قرآنى داراى مباحث گسترده اى است كه بعضى از آن ها از اقبالى خوش برخوردار بوده و توجه بدان ها داراى سابقه اى كهن و ديرينه است. [4] به عنوان نمونه مى توان از بحث شأن نزول ]اسباب نزول [ نام برد كه از ديرباز مورد توجه و عنايت مفسران و پژوهشگران قرآنى بوده است.
ر اين مقاله در صدد پرداختن به جامعيت قرآن به عنوان يكى از موضوعات مهم علوم قرآنى، كه مورد توجه بوده هستيم. [5] ولى با اين همه به نظر مى رسد، اين بحث همچنان داراى زواياى ناگشوده اى است كه مى بايد، كوششها و تلاشها را تداوم داد. اين مقاله جنبه توصيفى و گزارشگرى داشته و لذا از نقد و بررسى نظرات و دلائل ارائه شده صرفنظر كرده و در برخى موارد اندك به نكاتى انتقادى اشاره شده كه تفصيل آن نقدها و نقل ها فرصتى فراختر مى طلبد.
تعريف جامعيت جامعيت از واژگان نو پيدايى است كه وارد حوزه علوم قرآنى شده است. در ميان پيشينيان و در آثار مكتوب ايشان عنوانى به اين نام مورد بحث قرار نگرفته است بلكه نظريات مربوط و مرتبط با اين عنوان در ذيل مباحثى چون «علوم مستنبط از قرآن» [6] و يا دايره شمول و قلمرو معارف قرآنى، مورد اشاره قرار گرفته اند.
تعريف لغوى: جامعيت در لغت به معنى «فراگيرى، وضع يا كيفيت جامع بودن» [7] و در برخى ديگر از منابع به معنى «شمول و فراگيرى» آمده است. [8]
تعريف اصطلاحى:1. برخى در تعريف جامعيت گفته اند: منظور از جامعيت اين است كه در آن از هيچ نكته و مسأله اى غفلت نشده است و همه چيز را در خود دارد و وقتى جامعيت قرآن مى گوئيم مرادمان اين است كه هر آنچه مورد نياز انسان است در قرآن هست چه نيازهاى دينى انسان و چه نيازهايى كه وصف دينى ندارند. [9] 2. عده اى ديگر در تعريف جامعيت گفته اند: منظور از جامعيت جامع بودن در حوزه مسؤوليت دين است; يعنى آنچه را دين موظف به بيان آن بوده است را قرآن بيان كرده است. بنابراين مرادمان از جامعيت بيان امور غير مرتبط با حوزه مسؤوليت دين نيست تا كسى انتظار بيان علوم و فنون مختلف را از قرآن داشته باشد. [10] 3. بعضى از صاحب نظران نيز معتقدند: جامعيت قرآن به اين معنى است كه هر آنچه از متون وحيانى ديگر ناب و خالص بوده است و باقى بوده تا زمان بعثت نبى اسلام و يا تحريف شده است و در زمان وحى محمدى((صلى الله عليه وآله)) نبوده است، در اين متن وجود دارد، به بيان ديگر قرآن جامع معارف وحيانى است كه در ديگر متون دينى بوده است. [11] نتيجه آنكه جامعيت در اصطلاح به معنى فراگيرى و شمول است، حال اين شمول چه در عرصه آموزه هاى دينى باشد و چه توسعه داشته باشد و امور غير دينى را نيز شامل بشود.
جامعيت در آيات و روايات: براى روشن تر شدن بحث لازم است به جستجوى اين واژه در متون دينى بپردازيم و ببينيم قرآن يا روايات چه تعريفى از اين واژه ارائه كرده اند. نكته قابل توجه اين است كه واژه جامعيت هيچ كاربردى در قرآن كريم نداشته است. [12] حتى خداى سبحان كه در كلام خويش با صراحت تمام از كمالِ كلام خود و تبيان بودن آن سخن گفته است، با واژه گانى هم ريشه و هم خانواده با اين واژه يعنى جامعيت، نيز به آن نپرداخته است. تأمل انگيزتر اينكه سنت كه شارح وحى است نيز حتى يك مورد از واژه جامعيت قرآن استفاده نكرده است و آن را به كار نبسته است. البته قابل تذكر است كه در روايات يك مورد از واژه «جميع» كه هم خانواده واژه جامعيت است استفاده شده كه بدان اشاره مى كنيم. «عن أبى الحسن الرضا((عليه السلام) )، قال يا عبدالعزيز جهل القوم و خدعوا عن اديانهم، إن اللّه تعالى لم يقبض لنبيّه( (صلى الله عليه وآله)) حتى اكمل له الدين و انزل عليه القرآن و فيه تفصيل كل شىء بيّن فيه الحلال و الحرام و الحدود و للأحكام و جميع مايحتاج اليه كمّلاً، فقال عزّوجل «مَّا فَرَّطْنَا فِى الْكِتَـبِ مِن شَىْء». [13] معيارها و ملاكهاى جامعيت جامعيت معيارها و ملاكهايى دارد كه برخى از صاحب نظران به مواردى از آنها اشاره كرده اند. از جمله اينكه مهمترين معيار جامعيت «توجه به ابعاد وجودى انسان» است. «چرا كه انسان ابعاد مادى و فوق مادى (ملكوتى) دارد، و يك قانون جامع، قانونى است كه به همه اين ابعاد و نيازهاى مبتنى بر اين ابعاد توجه كند» [14] برخى ديگر ضمن كاربردى كردن ملاكهاى جامعيت نوشته اند كه:« الف) كلى نگرى، ب) مطابقت با فطرت، ج) انعطاف پذيرى، د) شايستگى براى جاودانه بودن، هـ) سازگارى اجزاى دين، و) شمول و گستردگى، ز) عقلانى بودن» [15] از معيارها و ملاكهاى جامعيّتند. به نظر مى رسد كه ملاك «جامعيت» در تعريفش نهفته است. ملاك جامعيت فراگيرى و شمول است. وقتى ادعا مى شود متنى جامعيت دارد اين بدان معناست كه متن مورد بحث يا در حوزه متناسب خودش و يا كلاً هيچ حوزه اى را فروگذار نكرده و بدانها پرداخته است و به بيان ديگر متنِ مورد بحث تصويرى واضح از هستها و بايدهاى گسترده و دراز دامن جهان و انسان ارائه داده است. نظريات مختلف در مورد جامعيت نظريات ارائه شده پيرامون جامعيت را مى توان ذيل چهار نظريه گنجاند; كه ضمن اشاره به هر نظريه برخى دلائل ارائه شده رانيز مورد اشاره قرار خواهيم داد. نظريه اول و دلائل آن: جامعيت مطلق قرآن:
طرفداران اين نظريه معتقدند، كه قرآن جامع همه چيز و هر چيزى است. قرآن حتى به اصول اساسى علوم و فنون مختلف نيز پرداخته و به آنها اشاره كرده است. [16] به قول مولوى: «اين نجوم و طبّ وحى انبياء است». [17]اين نظريه را به بزرگانى همچون، ابوحامد غزالى ، [18]ابوالفضل المرسى، [19] بدرالدين زركشى، [20] جلال الدين سيوطى، [21] حسن البناء [22] و... [23] نسبت داده اند. اين نظريه اگرچه در ميان پژوهشگران علوم قرآنى و مفسران متن وحيانى از اقبال چندانى برخوردار نبوده است ولى هميشه در هر عصرى طرفدارانى هر چند اندك داشته است. [24] قبل از توضيح دلائل اين نظريه ابتدا تصوير روشنى از آن ارائه خواهيم كرد. طرفداران اين نظريه معتقدند كه «قران علوم اولين و آخرين را جمع كرده» [25] به گونه اى كه «خداوند در آن از شماره هاى حساب و جمع و تقسيم و ضرب و توافق و تأليف و مناسبت و تنصيف و فزون ياد آورده» [26] است. بعضى از ايشان بالاتر از ورود «اصول هر علمى» اعتقاد دارند: «اگر زانوبند اشترم گم شود نيز در كتاب خداى تعالى مى يابم». [27]برخى از ايشان نيز با استناد به بعضى آيات كريمه قرآن در صدد اثبات «نسبيّت انيشتاين» و «تكامل داروينى» و «كوانتم مكانيك» بر آمده اند. [28] به نظر مى رسد اين آراء تصوير روشنى از اين نظريه ارائه مى كنند، اكنون براى وضوح بيشتر نظريه لازم است كه به برخى از مهمترين دلائل اين نظريه اشاره كرد. دلائل اين نظريه را مى توان به دلائل درونى و بيرونى تقسيم كرد. دلائل درونى:
طرفداران اين نظريه ضمن استناد به آيات و تمسك به آنها سعى در اثبات و دفاع از نظريه خويش را نموده اند. آيات: در قرآن كريم آياتى همچون «مَّا فَرَّطْنَا فِى الْكِتَـبِ مِن شَىْء» [29]،«وَ نَزَّلْنَا عَلَيْكَ الْكِتَـبَ تِبْيَـنًا لِّكُلِّ شَىْء» [30] و... وجود دارند كه طرفداران اين نظريه ضمن استناد به آنها سعى كرده اند رأى خويش را فرآيندى از فهم و جمع اين آيات بدانند. يكى از محققان و مؤلفان بزرگ علوم قرآنى كه خود به اين نظريه معتقد است ضمن نقل دو آيه شريفه فوق مى نويسد: «و من مى گويم: كتاب عزيز خداوند بر هر چيزى مشتمل است، اما انواع علوم هيچ باب و مسأله اى كه پايه و اصل، باشد نيست مگر آن در قرآن بر آن دلالتى هست» [31] و يكى ديگر از ايشان مى گويد: «قرآن شامل هر چيزى است و متعرض علوم و فنون و... شده است... چرا كه خود فرموده «مَّا فَرَّطْنَا فِى الْكِتَـبِ مِن شَىْء» [32]». دلائل بيرونى:
الف) روايات: مدافعان نظريه فوق در تأييد برداشت خود از آيات كريمه الهى و هر چه دينى تر كردن آن برداشت، به رواياتى چند نيز تمسك كرده اند كه از آن جمله مى توان به «و سعيدبن منصور از ابن مسعود آورده كه گفت: «هر كس علم مى خواهد بر او باد قرآن كه در آن خبر اولين و آخرين هست» بيهقى گفته: يعنى: اصول علم» [33] اشاره كرد. و يا رواياتى همچون «كتاب خدا، در آن است خبر پيش از شما و خبر بعد از شما، و حكم ما بين شماها.» [34] كه در منابع شيعى و اهل سنت نقل شده است.
ب) نگاه تطبيقى بعضى از معتقدان به جامعيّت مطلق قرآن ضمن بيان تطبيقى و خارجى برخى آيات بر حِرَف و فنون مختلف سعى در دفاع از نظريه خويش كرده اند. به عنوان نمونه ايشان در مورد اثبات وجود اصول صنايع و نامهاى ابزارهاى ضرورى آنها همانند، خياطى به آيه 22 سوره اعراف، نويسندگى به آيه 4 سوره علق، كشاورزى به آيه 63 سوره واقعه و... استناد كرده و سعى در دينى جلوه دادن تمامى اين فنون و حِرَف كرده اند. [35] در مورد علوم جديد نيز برخى از ايشان نوشته اند: «آياتى كه تفسير آن به دانش علوم جديد مرتبط مى گردد بسيار است». [36] و هم ايشان براى همسونشان دادن آموزه هاى وحيانى با نوآوريهاى دانش جديد در عرصه انسان شناسى و تأييد نظريه تك سلولى حيوانى به آياتى چون 7 و 8 سوره سجده، 67 مؤمن، 71 سوره صاد، 45 سوره نور، 189 سوره اعراف... استناد كرده و مى نويسد: «شايد منظور آيه 45 سوره نور همين باشد كه: تمام حيوانات از يك منشأ پديد آمدند و سپس به پرندگان و چرندگان و غيره تقسيم شدند و انسان هم از تغيير و پيشرفت و تحول نوعى حيوان به وجوده آمد.» [37] اين نظريه به نظر مى رسد همچنان به حيات خويش تداوم داده و با توجه به پيشرفت دانش بشرى سعى در ارائه مستندات بيشترى نمايد.

[donsaeid]

نظريه دوم و دلائل آن: جامعيت نسبى قرآن:
معتقدان به اين نظريه مى گويند: قرآن جامعيت دارد ولى جامعيتش محدود به حيطه مورد انتظار و محدوده مسؤوليت قرآن است. به بيان ديگر قرآن چون براى هدايت است، جامعيتش نيز در همين قلمرو قابل پذيرش است و نه بيشتر، البته خود اين صاحب نظران نيز به دو دسته طرفداران جامعيت نسبى حداقلى و جامعيت نسبى حداكثرى قرآن تقسيم مى شوند كه از پرداختن به اين نكته به جهت اختصار صرف نظر مى كنيم. [38] اين نظريه پرطرفدارترين نظريه در ميان محققان علوم قرآنى و مفسران بوده است. نظريه جامعيت نسبى همان گونه كه در ميان گذشته گان داراى بيشترين اقبال و استقبال بوده است، در ميان معاصرين ما نيز چنين است. [39]جامعيت نسبى چون مورد توجه بيشتر بوده است لذا مستندات بيشتر و قويترـ نسبت به ديگرنظريات ـ را نيز در پى داشته است. طرفداران اين نظريه دلائل متعدد و مختلفى از كتاب، سنت و عقل ارائه كرده اند كه ما به بعضى از آنها اشاره خواهيم كرد ولى قبل از آن لازم به تذكر است كه ادله ايشان را مى توان به دو دسته تقسيم كرد... دليل عقلى و دلائل نقلى. دلائل نقلى مستندات قرآنى و روائى ايشان است و دليل عقلى شامل استنادات عقلى طرفداران اين نظريه است كه ابتدا به دليل عقلى ايشان اشاره مى كنيم.
الف) دليل عقلى: لازمه خاتميت نبوت، جامعيت قرآن است: [40] برخى از طرفداران جامعيت نسبى قرآن معتقدند «... اگر پيامبر اسلام، خاتم پيامبران است، و پس از وى پيامبرى نخواهد آمد و كتاب يا دستور و يا شريعتى پس از وى نازل نخواهد شد، معنايش جاودانگى دستورها و تعاليم است.
لذا آنچه بايسته آوردن بوده، آورده و آن چه بايسته گفتن بوده را گفته، «تِبْيَن كل شَىْء» بوده و از هيچ چيز فرو گذار نكرده اما اگر در اين زمينه نيازمند راهنمايى ديگران بود، احكامش جاودانى و جامع نبود.» [41]
نتيجه اينكه: «اگر دستورات قرآن جامع نباشد لازم مى آيد كه بعداً قوانين و مقرراتى بيايد كه يا آنها را نسخ و يا تكميل كند و اين با خاتميت نبى منافات دارد.» [42] با اين تقرير اين صاحبنظران معتقدند كه لازمه خاتميت نبى اسلام(ص) جامعيت قرآن است. ولى همان گونه كه اشاره كرديم، اين صاحبنظران جامعيت را نسبى دانسته و محدود به هر آنچه لازمه هدايت بشرى است، كرده اند ايشان معتقدند: «.. اما اينكه شموليت قرآن به اين معنى باشد كه شامل علومى چون طبّ و فيزيك و كيميا... مى شود كلامى در نهاية خطاست، چرا كه شمول در اين آيه «تِبْيَـنًا لِّكُلِّ شَىْء» به معنى بيان آنچه كه در محدوده هدايت الهى است و دخالت در حيات معنوى انسانى دارد مى باشد.» [43]
ب) دليل نقلى: طرفداران جامعيت نسبى قرآن در تأييد نظريه خويش به آيات و رواياتى استناد كرده اند كه به مواردى از آنها اشاره مى كنيم. تذكر اين نكته لازم است كه آيات مورد نظر ايشان برخى شان همان آياتى است كه معتقدان به نظريه اول نيز بدانها تمسك كرده بودند كه تنها نكته تفاوت در نوع برداشت هر يك از ايشان از اين آيات مشترك است. آيات: طرفداران نظريه دوم به آياتى از جمله 89 سوره نحل، 111 سوره يوسف، 3 سوره مائده، 38 سوره انعام و آياتى كه قرآن و دين اسلام را دينى جهانى معرفى كرده اند همانند، آيه 107 سوره انبياء، 52 سوره قلم، 28 سوره سبأ و... استناد كرده اند. [44] به عنوان نمونه به يكى از بهترين آيات كه اين صاحب نظران آنرا براى اثبات جامعيت نسبى قرآن تقرير كرده اند اشاره مى كنيم. «يكى از آياتى كه سخت مورد توجه قرآن پژوهان و كلامى ها قرار گرفته آيه شريفه «وَ نَزَّلْنَا عَلَيْكَ الْكِتَـبَ تِبْيَـنًا لِّكُلِّ شَىْء وَ هُدًى وَ رَحْمَة...» مى باشد.... جمله مورد استشهاد «تِبْيَـنًا لِّكُلِّ شَىْء» است كه عموم مفسران براى جامعيت قرآن به آن استناد كرده اند و از اين جهت ترديدى روا نداشته اند. در توضيح معناى آيه گفته اند: قرآن در مقام بيان هر امر مشكل و نيازى است، مشكلاتى كه به حلال و حرام، ثواب و عقاب و هدايت و ضلالت مردم مربوط مى گردد. وقتى «تِبْيَـنًا» با كلمه «لِّكُلِّ شَىْء» ضميمه مى شود، عموميت را فايده مى دهد و شامل همه مسائلى مى شود كه از نظر عقلا از دين توقع بيان آن مى رود. چون ما به عيان مشاهده مى كنيم كه قرآن در بسيارى از مسائل ساكت است و به آنها نپرداخته و هيچ گاه نه در عهد پيامبر و نه بعدها از قرآن چنين توقعى نداشته اند كه قرآن بايد اين امورى كه از حوزه دين بيرون است را بيان كند، لذا نمى توانيم بگوئيم منظور از «لِّكُلِّ شَىْء» بيان همه اشياى عالم است.» [45] محققان و مفسران طرفدار اين نظريه با توجه به واقعيت هاى بيرونى، دايره دين را محدود به هدايت و لوازم آن كرده اند و تعبيراتى همچون «تِبْيَـنًا لِّكُلِّ شَىْء» ، «مَّا فَرَّطْنَا فِى الْكِتَـبِ مِن شَىْء» و... را مطابق اين برداشت تفسير كرده اند. ايشان ديگر آيات شريفه را نيز بر همين روال مورد مطالعه و استناد قرار داده اند كه از ذكر آنها صرفنظر مى كنيم. [46] روايات: معتقدان به نظريه دوم رواياتى چند را نيز در تأييد رأى خويش آورده اند كه مضامين آن روايات را نيز به سبك آيات مورد بحث توضيح، تبيين و احياناً توجيه كرده اند. [47] به عنوان نمونه مى توان از روايت مرازم از امام صادق((عليه السلام))، [48] مسعده بن صدقه از امام صادق((عليه السلام))، [49] ايوب بن حرّ از امام صادق((عليه السلام))، [50] و... نام برد. برخى از پژوهشگران قرآنى نيز روايات موجود در اين زمينه را در حدّ استفاضه دانسته و ادعا كرده اند: «در روايات مربوط به جامعيت ـ كه شايد بتوان ادعا كرد در حد استفاضه است ـ دو محور مورد تأكيد قرار گرفته...». [51]
نظريه سوم و دلائل آن: جامعيت مقايسه اى: [52]
بعضى از صاحب نظران جامعيت قرآن را در مقايسه با ديگر متون وحيانى قابل تعريف دانسته اند ايشان معتقدند كه قرآن جامع است در مقايسه با ديگر كتب وحيانى، چرا كه پيامبر اسلام خاتم پيامبران است و داراى مقام جامع مى باشد. چون چنين است متنى كه بر وى نازل شده نيز همانند وى جامعيت دارد و خاتم متون وحيانى است. «تمام حقايق و معارف ] به پيامبر داده شده است[ و به همين دليل قرآن تمام معانى كتب انبياى سابق را جمع كرده است» [53].اين نظريه را به بزرگانى همچونابن عربى ، [54] امام خمينى ((قدس سره))، [55] سيد جلال الدين آشتيانى [56]و... [57]نسبت داده اند، اين صاحب نظران معتقدند كه «...چون ذات مقدس جلّ و علاء به حسب «كُلَّ يَوْم هُوَ فِى شَأْن» در كسوه اسماء و صفات تجلى به قلوب انبياء و اولياء كند و به حسب اختلاف قلوب آنها تجليات مختلف شود و كتب سماويه كه به نعت ايحاء به توسط ملك وحى، جناب جبرئيل بر قلوب آنها نازل شده، به حسب اختلاف اين تجليّات و اختلاف اسمائى كه مبدئيت براى آن دارد مختلف شود، پس هر اسمى كه محيط تر و جامع تر است، دولت او محيط تر و نبوت تابعه او محيط تر و كتاب نازل بر او محيط تر و جامع تر است و شريعت تابعه او محيط تر و با دوام تر است. و چون نبوت ختميه و قرآن شريف و شريعت آن سرور از مظاهر و مجالى يا از تجليات و ظهورات، مقام جامع احدى و حضرت اسم ا...الأعظم است، از اين جهت محيط ترين نبوات و كتب و شرايع و جامع ترين آنهاست.» [58] اين نظريه كه مبتنى بر آموزه هاى عرفانى است چندان مستدل به آيات و روايات نبوده و صرفاً با تبيين مقام عرفانى و معنوى نبى اكرم((صلى الله عليه وآله)) استفاده جامعيت كتاب شريف قرآن را نموده اند. ولى شايد بتوان تبيينى كه يكى از طرفداران آن رأى از حديث شريف «اُعطيتُ جَوامعِ الكَلِم» [59] ارائه كرده است را از جمله دلائل و مستندات روايى ايشان دانست. ايشان مى گويند:«... و مراد از «جوامع الكلم» بودن قرآن، يا كلام آن سَروَر، آن نيست كه كليّات و ضوابط جامعه ]را [بيان فرمودند، بلكه جامعيت آن عبارت از آن است كه چون براى جميع طبقات انسان در تمام ادوار عمر بشرى نازل شده، و رافع تمام احتياجات اين نوع است و...» [60] لذا جامع است، از اين تقرير كه بگذريم برخى از مدافعان اين نظريه سعى در ارائه دليل عقلى بر اين مسئله نموده اند كه ما به جهت رعايت خلاصه گزينى از نقل آن خوددارى مى كنيم. [61]
نظريه چهارم: عدم جامعيت قرآن:
اين نظريه بر آن است كه قرآن كمال دارد، همان گونه كه خود قرآن بدان اشاره كرده است ولى جامعيت ندارد. [62]اين رأى مبتنى بر تفاوت گذاشتن بر دو مفهوم جامعيت و كمال است. اين نظريه را دكتر عبدالكريم سروش مطرح كرده و از آن دفاع كرده اند. ايشان معتقدند كه «دين كمال دارد و نه جامعيت» [63] چرا كه «فرق است ميان كامل بودن و جامع بودن. جامع بودن يعنى همه چيز را در بر مى گيرد، گويى دين سوپرماركتى است كه هر چه بخواهيد در آن پيدا مى شود.» [64] ايشان اگر چه صرفاً به تفاوت بين كمال و جامعيت دين اشاره كرده اند اما دليل بيرونى ايشان كه در ضمن مثالى تبيين شده عبارت است از: «براى مثال شما مثلثى رسم مى كنيد، اين مثلث در مثلث بودن كامل است، ولى البته چهار ضلعى يا پنج ضلعى نيست. و كسى نمى تواند بگويد چون اين مثلث چهار ضلعى يا صد ضلعى نيست پس ناقص است، هدف شما ترسيم يك مثلث بوده است و مثلثى كه شما كشيده ايد از اين حيث كامل است، ولى البته سه ضلع، جامع الاضلاع مقدر و ممكن نيست.» [65] اشكال عمده اين نظريه علاوه بر مستند نبودن آن به دلائل درونى دينى خلطى است كه بين كمال دين و كمال قرآن رخ داده است. اگر چه براى اين نظريه مى توان دلائلى همچون: الف) سكوت متون دينى، ب) مطابقت داشتن اين نظريه با واقعيات بيرونى و... را اقامه و ارائه كرد. به عنوان نمونه با اينكه در قرآن كريم با صراحت از كمال دين «اكملتُ» [66]و اتمام آن «أَتْمَمْت» [67] سخن به ميان آمده است اما هيچ اشاره اى به مفهوم و يا واژه جامعيت نشده است. با توجه به مبانى ما در مورد قرآن و تأكيد قرآن بر «تِبْيَن كل شَىْء» بودن خود و از آن سو نپرداختن و تبيين نكردن جامعيت خود مى توان نتيجه گرفت كه جامعيت قرآن اگر مفهومى جداى از كمال دين داشته باشد بوسيله قرآن قابل اثبات نيست. روايات نيز كه تفصيل دهنده قرآن و وحى اند همان گونه كه اشاره كرديم [68] واژه جامعيت را به كار نگرفته اند و آنچه در روايات با تعابيرى چون «لم يدع شيئاً يحتاجُ اليه الأمة» [69]يا «ما من امر يختلف فيه اثنان إلاّ وله اصل فى كتاب اللّه» [70]يا «ما يحتاجون اليه الى يوم القيامة» [71] و... آمده است به نظر مى رسد در مقام تبيين و توضيح همان مفهوم كمال قرآن و دين هستند و نه اينكه بخواهند مفهومى جديد كه همان جامعيت باشد را اثبات و تبيين كنند. تذكر اين نكته مفيد است كه: متأسفانه ظرافتها و ظرفيت هاى لازم مباحث علمى، در اين مبحث بر جمعى از پژوهشگران پوشيده مانده و ايشان را به خلط و خطاهايى گرفتار كرده كه مى شد از آنها پرهيز كرد. خلط ها و خطاهايى چون يكسان انگارى مفهوم جامعيت و كمال، يكسان انگاشته شدن جامعيت قرآن با جامعيت دين و استناد به آيات دال بر كمال دين و شريعت، براى جامعيّت قرآن از اين نمونه هاست. [72] بر طبق مبانى شيعى قرآن مهمترين و اولين منبع وحى و دين است اما تمام آن نيست بلكه سنت نبوى(ص) و ديگر معصومين نيز بخشى از وحى و دين است و چه بسا كه كسى معتقد باشد كه دين جامعيت دارد ولى قرآن به تنهايى جامعيت ندارد. [73] يعنى چون دين شامل قرآن و سنت است لذا جامعيت دارد و در مقابل قرآن يا سنت را به تنهايى نمى توان جامع دانست.

[donsaeid]

نداها و خطاب*هاي الهي در قرآن


قرآن مجيد به منظور استفاده همگاني از رهنمودهايش و درك حقايقش، در بيان مفاهيم و معاني بلند خود و ابلاغ پيامهايش، شيوههاي خاصي به كار برده و با قالب و شكلهاي متنوعي، با مردم ارتباط برقرار كرده است. يكي از شيوههاي جالب قرآن در بيان مطالب خود، اين است كه پيش از بيان مطلب، مخاطب خود را ندا مي دهد و با عنوان متناسبي از او نام ميبرد.


قرآن مجيد به منظور استفاده همگاني از رهنمودهايش و درك حقايقش، در بيان مفاهيم و معاني بلند خود و ابلاغ پيامهايش، شيوههاي خاصي به كار برده و با قالب و شكلهاي متنوعي، با مردم ارتباط برقرار كرده است. يكي از شيوههاي جالب قرآن در بيان مطالب خود، اين است كه پيش از بيان مطلب، مخاطب خود را ندا مي دهد و با عنوان متناسبي از او نام ميبرد.

زبان آشناي فطرت

قرآن كريم كتابي است جهاني كه به منظور هدايت تمام انسانها از سوي خداوند عالي و حكيم بر پيامبر هادي و امين صلياللهعليهوآله نازل شده است و به گونهاي با مردم سخن ميگويد كه همگان از فهم آن بهره و نصيبي دارند.
خداوند سبحان به منظور جذب تمام انسانهايي كه در پهنه زمين و گستره زمان به سر ميبرند، آن را كتابي آسان و قابل فهم براي همگان معرفي ميكند: «وَ لَقَدْ يَسَّرْنَاالقُرْآنَ للذِّكْرِ فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ» «ما قرآن را براي تذكّر آسان ساختيم، آيا كسي هست كه متذكّر شود؟!». و اين آساني به دليل گويايي عبارات و آشنا بودن پيام آن با زبان فطرت و دل است نه آنكه كتابي سبك و بيمغز است، بلكه سخني استوار و پر مغز است، ولي در عين حال به دليل هماهنگي و آشنايي با فطرت انسان، فهميدن آن و بهرهمندي از آن براي همگان آسان است، لذا به منظور استفاده همگاني از رهنمودهايش و درك حقايقش، در بيان مفاهيم و معاني بلند خود و ابلاغ پيامهايش، شيوههاي خاصي را به كار برده و با قالب و شكلهاي متنوّعي با مردم ارتباط معنوي بر قرار كرده است.
يكي از شيوههاي قرآن در بيان مطالب خود اين است كه پيش از بيان مطلب، مخاطب خود را ندا ميدهد و از او نام ميبرد . معلوم است كه اين روش از نظر رواني تأثير زيادي در مخاطب دارد و او را به انديشيدن و تفكّر در محتواي خطاب و مطلب ارائه شده، وادار ميسازد.
اين موضوع در علوم تربيتي و روانشناسي روشن شده كه وقتي متكلم نام مخاطب را به صورت خطاب و ندا بيان كند، توجّه مخاطَب يا شنونده به سخنِ گوينده جلب ميشود و او را از حواسپرتي و عدم توجّه به سخن نجات مي دهد.
وقتي به هنگام خطابه و سخنراني كسي را منادا قرار دهيم، با تمام حواس به سخن گوينده توجّه كرده و پيام او را دريافت ميكند.
به هر حال ذكر نام يا صفت شنونده در سخن گوينده يكي از شيوههاي تجربه شده براي جلب توجه اوست. قرآن كريم كه در بر گيرنده احكام و دستورات كاملترين دين الهي است، شيوه بيان بسياري از احكام و حِكَم در آن به صورت خطاب است و بهترين و زيباترين شاهد اين موضوع، وجود نداهاي فراوان در قرآن كريم است. برخلاف كتابهاي علمي، فلسفي و يا قانوني كه مسائل و مضامين آنها به صورت عبارات و گزارشهاي خبري بيان ميشود، در بسياري از آيات قرآن خطابهايي مانند: «يا أَيُّهَاالذَّيِنَ آمَنُوا)، (يا اَيُّهَا النّاسُ»، «يا اَيُّهَا الرَّسُولُ»، «يا عِبادِ» و... يافت ميشود.
در قرآن كريم اگرچه بسياري از مفاهيم و احكام و داستانها به صورت قضيّه و خبر بيان ميشود، ولي روح آن انشاء و خطاب است نه گزارش.
بهرهگيري از شيوه خطاب و ندا ثمراتي به دنبال دارد، مانند اين كه خداوند مردم را متوجه كلام وحي ميكند، به آنها شخصيت ميدهد و از آنان انسانهايي متعهد و مسوؤل ميسازد. ديگر اينكه، خداوند با خطاب و ندا، لذت حضور در حريم و محضر خود را به مخاطبان ميچشاند تا هنگام فراگيري حقايق، معارف در قلب آنان مستقر شود و هنگام عبادت عملي، خستگي در آنان اثر نكند.
از اينرو امام صادق عليهالسلام فرمودند: «لذّتي كه در نداي الهي است، خستگي و رنج عبادت را برطرف ميكند». اينجاست كه انسان خود را در محضر مولاي خويش مشاهده ميكند و ديگر فاصلهاي ميان او و خدا نيست و خداي سبحان همواره به او نزديك است: «...نَحْنُ اَقْرَبُ إِلَيهِ مِنْ حَبْلِ الوَرِيدِ». «...ما به او از رگ قلبش نزديكتريم!».

كيفيّت خطاب و وسعت آن

نداهاي الهي در قرآن گاهي با واسطه است مانند: «قُلْ يا اَيُّهَا الكافِرُونَ» «بگو: اي كافران!». كه خداوند پيامبر اكرم را مخاطب و واسطه ميان كلام خود و مردم قرار داده است و پيام خود را از طريق آن حضرت به مردم ميرساند و گاهي بدون واسطه است مانند: «...يا موسي لا تَخَفْ اِنّي لا يَخافُ لَدَيَّ المُرْسَلوُنَ» «...اي موسي! نترس، كه رسولان در نزد من نميترسند!». البته اين ندا در لفظ، بدون واسطه است وگرنه در نزول تمام آيات قرآن، پيامبر واسطه ميان كلام وحي و مردم بوده است.
نداي بيواسطه نشانه آن است كه بين خداي سبحان و انسان رابطهاي مستقيم وجود دارد و خداوند انسان را بهطور مستقيم مورد لطف قرار ميدهد، ولي انسانِ غافل يا جاهل به سوءِ اختيار خود، رابطه خويش با خدا را قطع يا ضعيف ميكند و از لطف الهي محروم ميشود. نداها و خطابهاي قرآن اختصاص به زمان و افراد خاصي ندارد، بلكه در همه دورهها و براي همه اَعصار و نسلها زنده و حاضر است.
از اين رو گفتن «لبّيكَ» هنگام خطاب (يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا) از آداب تلاوت قرآن است و اين نشانه مستقيم و زندهبودن نداهاي قرآني است وگرنه لبيك گفتن به ندايي كه زمانش سپري شده باشد، نميتواند جدّي و از روي حقيقت باشد. پس نداي بيواسطه (يا ايّها الناس) نشانه رابطه ناگسستني عبد و مولاست و تا از طرف انسان اين رابطه قطع يا ضعيف نشود، از طرف خداوند همچنان پابرجاست. هر ندا و خطابي به اندازه ديد منادي و مخاطب وسعت دارد و منادي گاهي انسان است كه با چشم ظاهر، تنها حاضران را ميبيند و به آنان خطاب ميكند. و گاهي خداوند سبحان است كه انسانهاي آينده را نيز ميبيند. و به آنان خطاب ميكند.
حضرت علي عليهالسلام ميفرمايد: خداوند پيش از تحقّق معلوم، عالم بوده است: «عالمٌ اِذْ لا مَعْلومٌ» «عالم بوده، آنگاه كه معلومي وجود نداشت».
از آنجا كه همه انسانهاي كنوني و آينده مشهود خداوند هستند، نداهاي قرآني همه آنان را در بر ميگيرد. خطاب (يا ايُّها الناسُ) مانند خطابهاي عادي نيست، بلكه دعوتي است همگاني كه شامل مؤمنان، كافران، منافقان، اهل كتاب و ملحدان نيز ميشود ولي بُعد خطاب متفاوت است.

مراتب خطاب

خطابهاي قرآني داراي اوج و حضيض و نيز داراي مراتب متوسط است؛ پايينترين آن، تعبير «يا ايّها النّاس» است كه در قرآن حدود بيست بار تكرار شده و يك خطاب جامع و عمومي است و نشان ميدهد كه قرآن مخصوص نژاد و قبيله و قشر خاصي نيست، بلكه همگان را در اين دعوت شركت مي دهد. در منطق قرآن وقتي مخاطبان، توده مردم هستند، خداوند ربوبيّت خويش را در قالب ذكر نعمتهاي مادي و ظاهري بيان ميكند؛ نعمتهايي كه حيوانات نيز با انسان در بهرهبرداري از آن شريكند و با تعبيرهاي لطيفي مانند: «كُلُوا وَ ارْعَوا أَنْعامَكُمْ...»«هم خودتان بخوريد، و هم چهارپايانتان را در آن به چرا ببريد!...». يا «متاعا لَكُمْ وَ لأِنعامِكُمْ» «تا وسيلهاي براي بهرهگيري شما و چهارپايانتان باشد!». از آنها ياد ميكند.
مرحله متوسط خطاب «يا ايّها الذين آمنوا» و بالاتر از آن «اولي العلم» و «اوليالأبصار» است كه مخاطب خداوند، مؤمنان هستند. بنابراين خداوند ربوبيّت خود را در قالب ذكر نعمتهاي معنوي و باطني مانند: ارسال رسل، انزال كتب، نبوّت، امامت، ولايت و... بيان ميكند كه انسان در اين مرحله از خطاب در رديف فرشتگان قرار ميگيرد؛ چنانكه در آيه شريفه (شَهِدَ الّلهُ اَنَّهُ لا اِلهَ اِلاّ هُوَ وَ المَلائِكَةُ وَ اُولُوالعِلْمِِ قائِما بِالقِسْطِ...) «خداوند،(با ايجاد نظامِ واحدِ جهانِ هستي) گواهي ميدهد كه معبودي جز او نيست و فرشتگان و صاحبان دانش، (هركدام به گونهاي بر اين مطلب) گواهي ميدهند، درحالي كه (خداوند در تمام عالم) قيام به عدالت دارد...». كه سخن از شهادت بر وحدانيّت حق است، انسان در رديف فرشته قرار گرفته است. و بالاخره عاليترين مرحله خطاب و ندا «يا ايّها الرسولُ» و «يا ايّها النبيُّ» است كه وجود مقدس پيامبر اسلام صلياللهعليهوآله مورد خطاب خداي سبحان قرار گرفته است.

[donsaeid]

رايج ترين ندا و خطاب در قرآن

معمولترين خطاب در قرآن كريم همان خطاب به مؤمنان است كه با تعبير (يا ايّها الّذين آمنوا...) شروع ميشود. اين تعبير در قرآن كريم هشتاد و هفت مورد ذكر شده كه نخستين آن آيه (يا ايُّها الذين آمنوُا لا تَقُولوا راعِنا وَ قُولُوا انْظُرْنا وَاسْمَعوُا...) و آخرينِ آن آيه (يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا تُوبُوا إِليَ الّلهِِ تَوْبَةً نَصوُحا) ميباشد.
اين تعبير منحصرا در آياتي است كه در مدينه نازل شده است و در آيات مكّي اثري از آن نيست؛ شايد به اين دليل كه با هجرت پيامبر صلياللهعليهوآله به مدينه وضع مسلمانان تثبيت شد و به صورت يك جمعيت ثابت و صاحب نفوذ در آمدند و از پراكندگي نجات يافتند، لذا خداوند آنها را با عبارت «يا ايّها الذين آمنوُا...» مخاطب قرار داده است.
اين تعبير ضمنا نكته ديگري در بر دارد و آن اينكه، حال كه شما ايمان آوردهايد و در برابر حق تسليم شدهايد و با خداي خود پيمان اطاعت بستهايد، بايد به مقتضاي اين پيمان، به دستورهايي كه پشت سر اين جمله ميآيد، عمل كنيد و به بيان ديگر: ايمان شما ايجاب ميكند كه اين دستور را به كار ببنديد.
قابل توجه اينكه، در بسياري از كتب اسلامي از جمله منابع اهل تسنّن، از پيامبر صلياللهعليهوآله چنين نقل شده است كه فرمودند: «ما اَنْزَلَ اللّهُ آيةً فيها «يا ايّها الذين آمنوا» اِلاّ و عليُّ رأسُها و اميرُها»؛ (خداوند هيچ آيهاي از قرآن كه «يا ايّها الذّين آمنوا» در آن باشد، نازل نكرده مگر اينكه حضرت علي عليهالسلام رئيس و امير آن است. يا به عبارت ديگر: يكي از مصاديق بارز و در رأس مخاطبان، آيه «يا ايّها الذّين آمنوا...» حضرت علي عليهالسلام است.

وجوه خطاب و ندا

خطابهاي قرآن از لحاظ ساختار و نوع جمله بيشتر در قالب امر، نهي، شرط، تعجّب، استفهام، ندا، تمنّي، ترجّي و خبر بيان شده است.
«ابن الجوزي» در كتاب «النفيس» خود گفته است كه خطاب در قرآن پانزده وجه دارد.
«ابن القيّم» ميگويد:
«در خطاب قرآن دقت كن ميبيني پادشاهي كه همه چيز از آنِ اوست، چگونه بندگانش را نصيحت ميكند و آنان را به آنچه سعادت و رستگاريشان در آن است، رهنمون ميسازد و در آن ترغيب و تشويقشان ميكند و خود را با اسمها و صفاتش به آنان معرفي ميكند و با نعمتها و لطفهايش زمينه دوستي با آنان را فراهم ميسازد، نعمتهايش را به بندگانش يادآور ميشود و آنچه مايه تماميت نعمتش هست، به آنان امر ميكند و از خشم و نقمتش آنان را بر حذر ميدارد و دوستان خود را به خاطر كارهاي نيك و اوصاف پسنديده مدح ميكند و دشمنانش را به جهت كارهاي بد مذمّت ميكند و مثَلها ميزند و دلايل و براهين متنوّع ميآورد، راستگو را تصديق ميكند و دروغگو را تكذيب، حق را ميگويد و راهنمايي ميكند و به خانه سلامت در آخرت دعوت مينمايد، نعمتهايش را تذكّر ميدهد و از خانه هلاك و عذاب برحذر ميدارد. او لطيفترين عتابها را نسبت به دوستانش بيان ميكند و در عينحال لغزشهايشان را ميبخشد و گناهانشان را ميآمرزد و از هر اندوهي نجاتشان ميدهد و اوست وليّ آنان كه جز او وليّ و ياوري ندارند و او بهترين مولي و بهترين ياور بندگان خويش است».
ديگر علماي علوم قرآني گفتهاند كه خطابهاي قرآن بر بيش از سي وجه است كه ذيلاً به اكثر آنها اشاره ميكنيم:
1. خطاب عام كه منظور از آن عموم مردم است: «يا أَيُّهاَ النّاسُ إِنّا خَلَقْناكُمْ...».
2. خطاب خاص كه منظور از آن، فرد، يا گروهي خاص است: «يا أَيُّهاَ الرَّسُولُ بَلِّغْ...».
3. خطاب جنس، مانند «يا أَيُّهاَ الإِنْسانُ ما غَرَّكَ..».
4. خطاب نوع، مانند: «يا بَنِي اِسْرائِيلَ اذْكُرُوا...».
5. خطاب عين، مانند: «يا مُوسي لا تَخَفْ...».
6. خطاب مدح، مانند: «يا أَيُّهاَ الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاةِ...».
7. خطاب ذمّ، مانند: «يا أَيُّها الَّذِينَ كَفَرُوا لا تَعْتَذِرُوا اليَوْمَ...».
8. خطاب تكريم، مانند «يا أَيُّها النَّبِيُّ اتَّقِ اللّهَ..».
9. خطاب خشم، مانند: «ذُقْ إِنَّكَ أَنْتَ العَزِيزُ الكَرِيم».
10. خطاب اهانت، مانند: «...كُونُوا قِرَدَةً خاسِئِينَ».
11. خطاب جمع با لفظ مفرد، مانند «يا أَيُّها الإِنسانُ إِنَّكَ كادِحٌ...».
12. خطاب مفرد با لفظ جمع، مانند: «يا أَيُّها الرُّسُلُ كُلُوا مِنَالطَّيِّبات». كه اين خطاب به پيامبر صلياللهعليهوآله است به تنهايي؛ زيرا كه هيچ پيامبري معاصر و بعد از آن حضرت نبوده است.
13. خطاب فرد به لفظ دو، مانند: «اَلْقِيا فِي جَهَنَّمَ». كه خطاب به نگهبان جهنم است.
14. خطاب به دو تن با لفظ مفرد، مانند: «فَمَنْ رَبُّكُما يا مُوسي». يعني يا موسي و يا هارون، و در آن دو وجه است.
يكي اين كه فرعون خطابش را به تنهايي متوجه موسي گردانيد تا پرورش دادنش را يادآور شود. دوم اين كه او صاحب رسالت و معجزات بوده و هارون به تبَعِ آن حضرت قرار داشته است.
15. خطاب تهييج، مانند: «وَ عَليَ اللّهِ فَتَوَكَّلُوا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ».
16. خطاب مهرباني، مانند: «يا عِبادِي الَّذِينَ أَسْرَفُوا...».
17. خطاب محبت، مانند: «يا بُنَيَّ اِنَّها إِنْ تَكُ...».
18. خطاب تعجزي، مانند: «فَأْتُوا بِسُورَةٍ ...».
19. خطاب تشريف و آن در هر جاي قرآن كه با خطاب «قُلْ» آمده باشد.
20. خطاب تكويني، مانند: «ثُمَّ اسْتَوي إِليَ السَّماءِ وَ هِيَ دُخانٌ فَقالَ لَها وَ لِلأَرْضِ ائْتِيا طَوْعا أَوْ كَرْها». كه اين خطاب، خطاب تكويني و متوجه مجموعه نظام آفرينش است.
21. خطاب اِنعام و يادآوري نعمت، مانند: «كُلُوا مِمّا رَزَقَكُمُ اللّهُ».
22. خطاب تسويه، مانند: «اِصْبِرُوا أَوْ لا تَصْبِرُوا».
23. خطاب تكذيب، مانند: «قُلْ هَلُمَّ شُهَداءَكُمُ الَّذِينَ يَشْهَدُونَ أَنَّ اللّهَ حَرَّمَ هذا..».
24. خطاب عبرت، مانند: «اُنْظُرُوا إِلي ثَمَرِهِ إِذا أَثْمَرَ...».
25. خطاب تعجّب، مانند: «أَسْمِعْ بِهِمْ وَ أَبْصِرْ..». و خطابها و نداهاي ديگر.