Wahabism

**donsaeid** · 08-05-2006, 05:58 AM

Muhammad ibn Abd al-Wahhab al-Tamimi (1703AD – 1792AD) (Arabic:محمد بن عبد الوهاب التميمى) was an Arab theologian born in the Najd, in present-day Saudi Arabia and the most famous scholar of the movement within Islam known as the Salafi movement.

Legacy
He considered this movement an effort to purify Islam by returning all Muslims to what he believed were the original principles of Islam, as typified by the as-salaf as-saliheen (the earliest converts to Islam) and rejected what he regarded as corruptions introduced by Bida (innovation, reformation) and Shirk (idolatry).

His school of thought was based upon the basic belief that Muslims had misunderstood Islam for centuries. During his time, he denounced practices of various sects of Sufism as being hereticial and unorthodox, such as their veneration of saints. Although all Muslims pray to one God, Abd-Al-Wahhab was keen on emphasising that no intercession with God was possible, which was something supported by the majority of Sunni Muslims. Specific practices, such as celebrating the birth of the Prophet Muhammad were also deemed as innovations.

He is considered by his followers to be a great reformer of Islam, while the Sufis, regard him as a deviant.

Regardless of what one's personal stance may be towards him, it is indisputable that he has had a tremendous impact on modern Islam.

ibn Abd-Al-Wahhab revived interest in the works of the Islamic scholar Ibn Taymiya; The followers of this revival (see Islamism) are often called Wahhabis, but they reject the usage of this term on the grounds that ibn Abd-Al-Wahhab's teachings were the teachings of the Prophet Muhammed, not his own. Thus, they refer to themselves as Salafists or Muwahhidun, meaning, "the monotheists."

During his lifetime he allied with the family of Saud in declaring the rulers of Makkah and Madinah, and Arabia in general to be non-Muslims and therefore worthy of revolt. This legacy of violence associates Wahabism to terrorism, to this day.

Biography

Childhood
The early life of Muhammed Ibn Abd al-Wahhab remains fairly uncertain despite the existence of several studies on the subject. Historians at the time had no interest in the life of an obscure, young scholar and most of the contemporary journals do not cover it. Thus, there are only two official histories of Ibn 'Abd Al-Wahhab and his religious movement, Ibn Ghannam's Tarikh Najd and Ibn Bishr's Unwan al-Majd fi Tarikh Najd.

Three points should be taken into account regarding these sources for the early life of Ibn 'Abd Al-Wahhab. First, they rarely mention specific dates of events. Secondly, both authors were Wahhabis themselves and therefore had a political and religious agenda to consider. Finally, each was written after the death of Ibn 'Abd Al-Wahhab.

Reforms
In the year 1744, Ibn 'Abd Al-Wahhab began to attract followers in the small town Al-Uyayna, within the Najd region (the central region of modern Saudi Arabia). Lacking a base of support at the time, Ibn 'Abd Al-Wahhab's teachings were challenged by Sulayman Ibn Muhammed al-Hamidi of the Banu Khalid, the chief of al-Ahsa and Qatif. The latter threatened the ruler of the city that he would not pay him a land tax for his properties if he did not kill Ibn 'Abd Al-Wahhab - which he declined to do, although Ibn 'Abd Al-Wahhab was forced to leave.

Ibn 'Abd Al-Wahhab made a name for himself through a series of actions. First, after he returned to al-Uyayna, he persuaded the ruler of the town to destroy a sacred tomb revered by local Muslims, citing the Prophet Muhammed's teaching that forbade idol-worship. Secondly, he ordered that an adulteress be stoned to death, a practice that had become uncommon in the area. Additionally, he practiced the Islamic concept of rihla fi talab al-'ilm, "traveling the land in order to seek knowledge." The full extent of such travels remains uncertain.

It is known that Ibn 'Abd Al-Wahhab spent some time in Basra (within modern day Iraq), and it is assumed that as a devout Muslim he traveled to the Muslim holy cities of Mecca and Medina before traveling to Basra. Official sources on Ibn 'Abd Al-Wahhab's life put his visits to these cities in different chronological order.

Almost all sources agree that his reformist ideas were formulated while living in Basra, where he became somewhat famous for his debates with the Islamic scholars there, and wrote the Kitab Al Tawhid ("The Book of Monotheism"). Dates are missing in a great many cases, so it would be impossible to reconstruct a chronology of his life up until 1743, when the Meccan Epistle was written.

Criticisms
The Egyptian Islamic scholar Abd al-Wahhab Ibn Ahamd Barakat al-Shafi'i al-Azhari al-Tandatawi wrote an early criticism of ibn Abd-al-Wahhab's reforms in the book, Kitab Rad' al-Dalala wa Qam al-Djahala ("The Book of the Prevention of Error and the Suppression of Ignorance.") Oddly, Tandatawi did not specifically name Ibn 'Abd Al-Wahhab in the text, but referred to him as Sheik al-Nas (Scholar of the people). This may be seen as either an effort to not humiliate Ibn 'Abd Al-Wahhab or to simply not draw unwanted attention to the Wahhabi movement. Tandatawi wrote that he received word of ibn Abd-al-Wahhab's teachings through word-of-mouth and letters from local "authorities." The content of Tandatawi's arguments also suggest this, as they do not appear to be based on any writings of ibn Abd-al-Wahhab's, instead disputing his general ideas, quoting a considerable number of Qur'anic verses.

Another critic of Muhammed Ibn Abd Al-Wahhab at the time was a major Sufi theologian, Ali al-Shafi'i al-Basri al-Shahir bi'l-Qabbani. A historian at the time, Ibn Turki, considered Qabbani to be among the four most prolific refuters of Wahhabism, particularly because - unlike Tandatawi - he had actually read Ibn 'Abd Al-Wahhab's writings. Qabbani wrote two texts criticizing Ibn 'Abd Al-Wahhab, the Fasl al-Khitab fi Radd Dalalat Ibn Abd al-Wahhab ("the unmistakable judgement in the refutation of the delusions of Ibn Abd Al-Wahhab,") and the Kashf al-Hijab an Wadjh Dalalat Ibn al-Wahhab ("lifting the veil from the face of the delusions of Ibn al-Wahhab,"). Qabbani later wrote a formal, anti-Wahhabis tract, citing both sources.

From Death to the Present
During his life, Muhammed Ibn Abd Al-Wahhab forged a pact with Najd chieftain Muhammad bin Saud, ensuring that regions conquered by the Saudi tribe would be ruled according to Ibn 'Abd Al-Wahhab's peculiar teachings on Islam. Bin Saud and his heirs would spend the next 140 years mounting various military campaigns to seize control of Arabia and its outlying regions. The most successful of these, backed by British support, would establish the present-day Kingdom of Saudi Arabia, providing the Wahhabi movement with a state. Vast wealth from oil discovered in the following decades, coupled with Saudi - and thus Wahhabi - control of the holy cities of Mecca and Medina, have since fueled Wahhabi missionary activity.

Commentary
As with most historical figures whose lives hold lasting influence within the world's major religions, perceptions of Muhammed Abd Al-Wahhab are varied. To many Arabs, particularly those who reside in Saudi Arabia or whose Islamic education came from Saudi Arabian instructors (of which there are many abroad especially in the United States, the United Arab Emirates, and other Islamic countries which have prominent Saudis), Abd-al-Wahhab is a leading luminary in the proud tradition of Islamic scholarship. A great number of Sunni Muslims regard him as a pious scholar whose interpretations of Qur'an and Hadith were nevertheless out of step with the mainstream of Islamic thought, and thus discredited. An even greater number regard him as a dangerous heretic, bandit and murderer, whose alliance with the Saud family resulted in the massacres of traditional Sunni Muslims in Mecca, Medina and Taif, as well as the continued destruction of traditional tombs and Mosques marking historical sites. To Western observers, the terms "Wahhabism" and "Wahhabi" have become synonymous terms for "Islamic extremism" and "Islamic extremist" due to the events of September 11, 2001.

It should be borne in mind that the title 'Wahhabi' is not used by any Muslim to describe him or herself - for those who admire the teachings of Ibn Abd al-Wahhab, it goes against the essence of his message to exalt any human (besides the Prophet) to such a level. The term is used in a derogatory manner to describe the movement; people who are followers typically prefer the title Salafi, or just plain Sunni.

**donsaeid** · 08-05-2006, 06:01 AM

A Salafi (Arabic سلفي , from the Arabic word Salaf سلف (literally meaning predecessors or early generations), is an adherent of a contemporary movement in Sunni Islam ascribing his understanding and practice of Islam to the 'Salaf'. Salafism was designated by outsiders the name Wahhabism. Salafis insist that their beliefs are simply pure Islam as practiced by the first three generations of Muslims praised by Prophet Muhammad in hadiths, and that they should not be regarded as a sect. Saudi Arabian Salafis do not like to be called Wahhabis, although this name is said to have been acceptable in the past.

The word Salaf means predecessors (or ancestors) and refers to the Companions of the Prophet Muhammad (the Sahaba), the early Muslims who followed them, and the scholars of the first three generations of Muslims. They are also called Al-Salaf Al-Salih or "the Righteous Predecessors".

The Salafis view the first three generations of Muslims, who are the prophet Muhammad's companions, and the two succeeding generations after them, the Tabi'een and the tabi'it Tabi'een as perfect examples of how Islam should be practiced in everyday life. These three generations are often referred to as the pious generations. This principle of law is derived from the following hadith (tradition) by Prophet Muhammad: "The best of people is my generation, then those who come after them, then those who come after them (i.e. the first three generations of Muslims)." (Bukhari 3:48:819 and 820 [1] and Muslim 31:6150 and 6151 [2].

One tenet of Salafism is that Islam was perfect and complete at the days of Muhammad and his Sahaba, but that much undesirable "innovation" (bid`a) was added to Islam afterwards. Salafism seeks to revive the original practice of Islam [3].

Distinctive beliefs and practices
Salafis claim to preach a purified Islamic monotheism, or tawhid that strictly prohibits shirk (a comprehensive term which is commonly translated as polytheism), or bid`a (innovation, i.e. practices not followed by early Muslims). Salafis believe that widespread Muslim practices such as venerating the graves of Islamic prophets and saints are shirk. Photographs of any living being that possesses a soul are forbidden. Celebration of Muhammad's birthday (Mawlid) is bid`a. All these practices are considered shirk or as bidah (innovation). Salafis in general are opposed to both Sufism and Shi'a Islam, which they regard as deviations.

Salafi place great emphasis on ritual not only in prayer but in every activity in life -- three fingers should always be used when when eating, water is to be drunk in three pauses with the right hand while sitting [1] -- so as to follow the example of the Prophet (p) and his companions and make religion part of every activity in life. Salafi also discourage many other activities, including music, kite-flying, beard-shaving, (The Taliban In Their Own Words) that do not follow the example of early Muslims [2] and that distract people's attention from religion. This has been criticized as overly strict or trivial by some. [3]

Salafi differ from the earlier contemporary Islamic revival movement of Islamism of the 1970s and 1980s, in that (at least many) Salafi reject not only Western ideologies such as socialism and capitalism, but also common Western concepts like economics, constitutions, political parties, revolution and social justice. Muslims should not engage in Western activities like politics, "even by giving them an Islamic slant." [4] Instead, Muslims should stick to Islamic activities, particularly dawah and jihad. Salafi promote sharia rather than an Islamic political program or state.

Salafis reject mainstream dogmatic theology (kalam). They consider this to be based on classical Greek philosophy (Plato and Aristotle) and an import foreign to the original practice of Islam.

Salafis are divided on the question of adherence to the four recognized schools of traditional legal interpretation (madhhabs).

Some Salafis wish to base their jurisprudence directly on the Qu'ran and Sunnah. They believe that literal readings of the Qur'an and the hadith (or oral traditions) are sufficient guidance for the believing Muslim. They thus reject the madhabs. One scholar who supported this position was Albaanee.
Some Salafis follow the teachings of the 14th century Syrian scholar Ibn Taymiya, and his students Ibn al-Qayyim and Ibn Kathir.
Some Salafis rely on the jurisprudence of one of the four famous madhabs. For example, Ibn Taymiya followed the Hanbali madhhab. Some of his students (such as Ibn Kathir and Al-Dhahabi) followed the Shafi madhhab. Other students (such as Ibn Abu al-Iz) follow the Hanafi madhhab.
Because Salafis see themselves as practicing "pure" Islam, Salafi teachers and adherents will not necessarily identify themselves as Salafi. They can be identified as part of a particular current of contemporary Islam by their characteristic beliefs, by their use of terms like "the Salaf" or "Qur'an and sunnah." They also tend to use a more rigorous style of transliteration of Arabic into English: long vowels are indicated by doubling, emphatic consonants are doubled, and words that end with a ta marbuta in Arabic are rendered with a terminal h.

History of Salafism
From the perspective of the Salafis themselves, their history starts with the Prophet himself. They consider themselves direct followers of his teachings, and wish to emulate the piety of the earliest followers of Islam (the salaf al-salih). All later scholars are merely revivers (not 'founders'). Modern scholars may only come to teach (or remind) us of the instructions of the original Salaf.

Contemporary Salafis
Salafism is a movement within Sunni Islam. It includes many groups and shades of belief. It is strongest in the Middle East, in Egypt, Saudi Arabia, Palestine, Syria, Jordan, etc. It is also found in most other Muslim-majority countries (see Islam by country and Demographics of Islam). It is increasingly important to diasporic Muslims in Europe, Canada, and the United States.

Salafis tend to differentiate themselves not so much by matters of Islamic practice, such as prescriptions for prayer (salat) or Islamic dress (hijab), but by their attitude towards the state.

Some Salafis urge believers to support or endure the state under which they live. Believers are encouraged to spread Salafism non-violently, by missionary activity, social work, and political organization. Above all, they should help each other lead lives of true Islamic piety. (Rabei Al-Madkhaly)

Saudi Arabia
Some Salafis support the government; others distance themselves from it, or oppose it.

Prominent pro-government Saudi scholars include Ibn Baz, Ibn Uthaymeen (both now deceased), Ibn Humaid, and Rabi' al-Madkhali.

However, whether the platform is peaceful or requires force, the anything else that's indicitive to the practices of Islam.

Notable Salafi Scholars

Syria
Ibn Taymiyyah (1263 C.E. - 1328 C.E.)
Author of al-Aqeedat Al-Hamawiyyah and al-Aqeedat Al-Waasittiyah which are concise explanations of the creed of Ahlus-Sunnah (People of the Sunnah)
Scholar of fiqh, having issued many fatawa on different issues
Ibn al-Qayyim al-Jawziyya (1292 C.E. - 1350 C.E.)
Al-Dhahabi (1274 C.E. - 1348 C.E.)

Saudi Arabia
Muhammad ibn Abd al Wahhab (1703 C.E. - 1792 C.E.)
Advocate of a return to a puritanical view of Islamic theology
Author of Kitab at-Tawheed (Book on Islamic Monotheism) that explains Islamic Monotheism and those things that contradict it
Abdul 'Azeez ibn Abdullaah ibn Baaz (1909 C.E. - 1999 C.E.)
Former Grand Mufti of Saudi Arabia
Muhammad ibn al Uthaymeen (1925 C.E. - 2001 C.E.)
Scholar of fiqh and authored over fifty books on the subject
Wrote an explanation of ibn Taymiyyah's al-Aqeedat Al-Hamawiyyah and al-Aqeedat Al-Waasittiyah

Palestine
Abdullah Azzam (1941 C.E. - 1989 C.E.)
Wrote books agaist Nationalism and Socialism
Time Magazine wrote about him: "He was responsible for reviving Jihad in the 20th Century"

Egypt
Tahawi
Author of Aqeedah At-Tahaweeyah
Ibn Hajar Asqalani[citation needed]
Author of Fath al-Bari
Sayyid Qutb[citation needed] (1906 C.E. - 1966 C.E.)

Albania
Muhammad Naasiruddeen al-Albaanee (1914 C.E. - 1999 C.E.)
Resided primarily in Syria and Jordan
Specialized in the science of hadith
Commented on authenticity of the hadiths in the books of Sunan, including Sunan Abu Dawood, Sunan at-Tirmidhi, and Sunan ibn Majah

Central Asia
Imam of Hadith, Bukhari
Complier of the authentic hadiths of the Prophet Muhammad known as Sahih Bukhari and Khalq Af'aal al-Ibad (The Creation of the acts of Servants) which shows the Salaf's creed regarding many issues.

**donsaeid** · 08-05-2006, 06:02 AM

In the first half of the twelfth century (Hijra) the Islamic World had reached its extreme decline, degradation and utter fall. The atmosphere was very gloomy and darkness had covered all its regions. Moral degradation and corruption was rampant everywhere. As for religion it was decadent as everything else. The pure and austere monotheism (TAWHEED) of the Prophet (sal) had become corrupted with the burgeoning growth of superstition and mysticism. The mosques stood empty, unfrequented and even deserted. The ignorant multitude decked out in amulets, charms and rosaries listened to and blindly followed squalid faqeers and ecstatic dervishes. These men urged them to perform pilgrimages to the tombs of Saints and seek their intercession with Allah. As for the moral precepts ordained by the Qur’an they too were ignored as well as defied. Even the consumption of intoxicants and opium were well nigh universal. In all certainty the life had been bulldozed out of Islam, leaving behind naught but a dry husk of meaningless ritual and degrading superstition.

The period of the Pious Predecessors being already passed, innovations and superstitions cropped up and vastly mushroomed. The people went back to their old practices of idolatry. They started paying homage to shrines and graves, so much so that they even directed their devotional prayers and supplications towards the graves to the exclusion of Allah. They gave precedence to the philosophical views and taqleed (blind following) over the Sunnah. They divested Allah of His essential attributes by making false interpretations on the Qur’anic texts.

But, all praises to Allah, no generation, persistently beset with innovations and abominable Shirk was ever devoid of sincere reformers who revived the faith to its pristine purity. In such darkest hour, a voice came crying out of the vast Arabian desert, the cradle of Islam, calling the faithful back to the true path, the one and only way - the Qur’an and the Sunnah. That was the great Mujaddid and puritan reformer, the celebrated Sheikh Muhammad ibn Abd al-Wahhab, who kindled a fire, which spread and engulfed the remotest corners of the Muslim World, purging Islam of its decadence and reviving the fervor of days gone by. The morning of reformation had dawned and the great re-awakening of the Islamic world had begun.

This peaceful, religious, revivalist movement of the Sheikh was obnoxious to the Turks and others for more reasons than one. They tried to crush this movement by force. They even killed some of the leaders, but could not destroy the movement outright. The movement lived on and is now growing all over the world. Everywhere in the Muslim world we are witnessing, the raising of the banner of Tawheed and the revival of the Call to the Qur’an and Sunnah.

All around the Muslim world, we see some Muslims, individually and collectively proclaiming the Call to Tawheed and the return to the Qur’an and Sunnah in the face of opposition by the ‘Saint-worshippers’, `Grave-worshippers`, `the Sufis’ and the ‘Tariqat followers’. These deviant groups all purport or make the false claim to be Ahl us Sunnah wal Jam’aah and label the true callers to The Sunnah as `Wahhabis’

In view of the ignoble and false propaganda mounted against the reformatory movement of Sheikh Muhammad ibn Abd al Wahhab and the derogatory use of the word `Wahhabi’ for the movement ant its followers, we will Insha Allah in the course of this booklet, give a short account of the important events of his life and salient features of his creed and of his works.

HIS LIFE STORY
Sheikh Muhammad ibn Abd al Wahhab ibn Sulaiman ibn Ali ibn Muhammad ibn Ahmad ibn Rashid al Tamimi was born in the year 1115 A.H.(1703 C.E.) in ‘Ayina to the north of Riyadh, in the Kingdom of Saudi Arabia during the reign of Abdulla ibn Muhammad ibn Hamd ibn Muammar. He excelled over his contemporaries in intelligence and physique and was able to commit the Quran to memory by the time he was ten years old. His father found him capable of leading the congregational prayers and decided to get him married that year.

He studied the Hanbali Jurisprudence, Tafsir and Hadith from his learned father. During his childhood itself, he directed his full attention to the books on Tafsir, Hadith and Aqidah and particularly to the writings of Sheik al Islam Ibn Taimiya and Ibn al Qayyim and made a deep study of them.

He left his native town to perform the Hajj and then proceeded to Madinah. At that time Sheikh Abdullah bin Ibrahim ibn Saif belonging to the progeny of Saif Najdi was chief of the scholars of Madinah. Sheikh Muhammad acquired a good deal of knowledge from him and came to be loved and held in high esteem by his teacher. His strong stand on Thawheed and his deep concern over false beliefs and evil deeds brought about a strong bond between the Sheikh and his teacher. He was so impressed by his student that Sheikh Abdullah granted him permission of narrating well-known hadiths of two of the authorities. Firstly on the authority of Ibn Muflih reporting from Sheikh Ibn Taiymiyyah and reaching up to Imam Ahmad. Secondly on the authority of Abd al Rahman bin Rajab, reporting from Ibn al Qayyim who narrated it from his teacher Sheikh ibn Taiymiyya reaching up to Imam Ahmad. Sheikh Abdullah also authorized him to narrate all the traditions reported by Sheikh Abd al Baqi Hanbali, the chief among the great teachers of his time. He also authorised him to narrate the traditions of the Sahih of Bukhari and the traditions of the Sahih of Muslim and commentaries of both, the Sunan of Tirmidhi, Nasa’ai, Abu Dawud, Ibn Maajah, the Muwatta of Imam Malik and the Musnad of Imam Ahmad.

During this time he came to know and benefited from the knowledge of other scholars such as Ali Afendi Daghastanee, Ismaeel Ajluni and others. Then he moved on to Nejd, Basra and Syria for the purpose of acquiring further knowledge. He stayed for a long time in Basra, where he pursued his studies under a number of renowned scholars, among whom Sheikh Muhammad Majmui was most prominent. During this time he compiled and published many valuable books on the topic of innovations, superstitions and the supplication to the dead ones in the graves. He supported his treatises with manifest evidence from the Quran.

The adherents of falsehood defamed, tortured and turned him out of Basra. They also persecuted his teacher Sheikh Majmui. He left for the town of Zubair in the scorching heat of the summer and was almost dying of thirst, when Allah sent to him a man called Abu Hamidan. He found the Sheikh to be a man of learning and righteousness. So he mounted him on his animal and took him to Zubair. Sheikh Muhammad thought of going to Syria to quench his thirst for more knowledge, but soon fell short of provision and was compelled to return to Nejd. He arrived at Ahsa and stayed with the Sheikh Abdullah ibn Abd al Latiff Shafi’i and studied under him.

UN-ISLAMIC PRACTICES OF THAT TIME.
Sheikh Muhammad then went to Harimala, a village of Nejd because his father had transferred there and stayed with him. He devoted himself fully to the learning of Tafsir and Hadith, particularly the works of Skeikh ibn Taiymiyyah and Sheikh ibn Qayyim. This immensely increased his knowledge and insight and infused in his heart a spirit of determination and steadfastness. With his deep insight he could visualize all the un-Islamic notions and corrupt practices prevailing in Nejd and the countries he had visited. Even in Madinah, he saw people invoking the Prophet (sal) and making supplication to him. He decided to disseminate the True message of Islam throughout the Arabian Peninsula.

The Sheikh found that Nejd was infested with corrupt beliefs and religious practices repugnant to the fundamentals of the True Religion. There were a number of graves in the Nejd area which were attributed to some of the Companions of the Prophet (sal). People visited these graves and invoked them for help in their hour of need. In Jubila they visited the grave of Zaid ibn Khattab and seeking relief for their needs. In Manfuha, people sought mediatiothrouga male palm-tree believing that a spinster, who pays a visit to it, soon gets married.

In Dariya there was a cave which people frequented. Similarly there was grave of Dirar ibn al Azwar in the valley of Ghabira. It was the same story as in Basra and Zubair where people worship idols of the pre-Islamic period. A similar sad state of affairs prevailed in Iraq, Syria Egypt and Yemen.

He compared all these practices in the light of the Quran and the practices of the Prophet (sal) and his Companions and found them far removed from and inconsistent with the religion and spirit of Islam. This was the sorry state of affairs not only with the people of Nejd but of other places as well, in the Muslim world.

**donsaeid** · 08-05-2006, 06:03 AM

CALL FOR REVIVAL OF PURE MONOTHEISM
The Sheikh found that the people had abandoned their faith, and the more he studied their deviations, the firmer he grew in his conviction and determination that Muslims should inevitably change themselves and tread the path of the Pious Predecessors. The hadiths of Prophet (Sal) say as follows:

`You must necessarily tread the path of those who lived before you’.
`The last hour shall not come, until some of the people of my Ummah begin to worship idols.’
`Islam was born a stranger and shall return as a stranger in similar manner.’
Sheikh Muhammad had by now resolved to publicly declare unto his people that they had gone astray from the right path.

He started with his call to the people in the town of Harimala, and made it clear to them, that he called them only unto Allah. He reminded the people that everything should be for Allah alone and that they should give up their wrong beliefs and practices. This naturally led to a dispute and struggle with the people and even with his father, who had been led away by the false sayings of the deviated followers.

The Sheikh continued to pursue his cause undeterred by making speeches, writing as well as practically guiding the people. Eventually a good majority of his people accepted his views. His father and brother Sulaiman too were convinced after prolonged discussions. In the year 1153 A.H. his father Abd al Wahhab passed away.

After the death of his father the people openly accepted the call of the Sheikh and forsook their false notions. They responded to the call for a return to the Sunnah of the Prophet (sal) both in words and deeds.

During this time his town was dominated by two tribes both claiming leadership but none able to take full control and maintain justice. These tribes were in the practice of keeping slaves and indulged in every mischief and sin. When the Sheikh thought of admonishing them, they got wind of it and set upon him but were prevented by the timely action of some good people.

The Sheikh left Harimala for his native town Aiyna, where his forefathers once lived and ruled. Here he met one Uthman bin Hamd bin Muammar, to whom he explained his reformist movement based on the Quran and Sunnah. He explained the significance of Thawheed and how much the beliefs and actions of the people differed from the true path. He told Uthman that if he would uphold the cause of Allah and his word, he would soon come to the leadership in Nejd and crowned with eternal bliss.

Uthman responded readily to the Sheikh’s call. Here again the Sheikh urged the people to return to the worship of Allah only (Thawheed) and a strict adherence to the Sunnah of the Prophet (sal). The Sheikh managed to cut down trees that were being worshipped in the area. He succeeded with the help of Uthman, in bringing down the dome over the grave of Zaid ibn al Khattab. He also carried out the prescribed punishment for adultery on a woman who had confessed to it.

The Sheikh and his message came to be widely known, and his reputation spread far and wide and it also reached Sulaiman bin Muhammad bin Urai’ir, the Governor of Ahsa and the children of Khalid. This impudent and ignorant man sent a letter to Uthman bin Muammir saying, “this man who is with you is saying this and did that, and when you receive this letter slay him, if not we shall withhold your kharaj (revenue} which is with us in Ahsa.” This was a tricky situation for Uthman. To oppose Urair was too much for him. Fearing this threat and weak in his faith ibn Muammar ordered the Sheikh to be banished from his town.

The Sheikh left the town on foot escorted by a horseman through the desert in the scorching sun, with only the thought of Allah, until he reached Dariya as the guest of Abd al rahman bin Suwailim. Through ibn Suwailim most of the prominent people of Dariya came to know of the Sheikh. They visited him in secret and he explained to them the real meaning and the significance of Thawheed. Among those who visited the Sheikh were the two brothers of Prince Muhammad bin Saud. These two brothers after much discussion and tutoring by the Sheikh were enlightened. They explained to their brother prince Muhammad that Sheikh Muhammad was staying with Ibn Suwailim and that he was a blessing from Allah sent to them. They urged the prince to meet the Sheikh.

PRINCE MUHAMMED BIN SAUD ACCEPTS THE SHEIKH
Prince Muhammad accepted the suggestion and met the Sheikh. He invited the Prince to Thawheed saying that it was the message, with which all the Messengers were sent by Allah. He also drew the attention of the Prince to the polytheistic practices and notions prevalent among the people of the Nejd. He wished that the Prince should assume leadership of the Muslims. The prince acceded to the wish of the Sheikh and offered him all help and assistance to carry out his task. He also promised to adhere to the Sunnah of the Prophet (sal) to command the good and to prohibit the evil.

After the Sheikh had settled at Dariya, people began to throng to him from all sides even claiming kinship and accepting his Call. In the meantime Uthman ibn Muammar who exiled the Sheikh from his town came to know of Prince Muhammad’s acceptance of Sheikh Muhammad and his message. Now Uthman very much regretted what he had done to the Sheikh.

Uthman ibn Muammar, accompanied by a large delegation came to Dariya and called on the Sheikh to tender their apologies. They requested the Sheikh to come back with them. He replied that it depended entirely on the wish of Prince Muhammad. Prince Muhammad refused to accede to their request and Uthman and his followers went back disappointed.

SHEIKH GAINS A FOLLOWING
Now people came in large numbers to the Sheikh, seeking pure knowledge without the adulteration of fables and falsehood. He explained to them the real meaning of “La ilaaha illallah” and its significance. He stressed the importance of the negation of all false deities and the affirmation of Allah and his attributes.

The Sheikh communicated with people of other cities and invited them to accept his call and join his movement in order to eradicate Shirk and all its abominable practices.

Some accepted while others rejected and some even ridiculed him and accused him of sorcery. He continued with his mission undeterred. The opponents exerted their utmost to rally their forces to destroy this nascent movement by any or all means. Sheikh Muhammad and the Prince had no alternative but to resort to the sword to defend this movement. This war went on for many years and village after village fell to the new alliance. Some opponents voluntarily began to accept them when they realized the true nature of the movement.

All the efforts by the misguided group to rally their forces to destroy this nascent movement by any means miserably failed. After the conquest of Riyadh in 1187 A.H. the Sheikh entrusted the governing of the people to Prince Abdul Aziz bin Muhammad bin Saud and devoted his time to worship, learning and teaching. Prince Muhammad and his son Abd al Aziz always consulted him before they undertook anything and he gave his ruling. After an arduous struggle and having reached his goal he passed away in Dhul Qa’dah of 1206.

BOOKS WRITTEN BY SHEIKH MUHAMMAD
The Sheikh was the author of a number of books, prominent among them being the celebrated KITAB AL TAWHID, which needs no introduction. The other books are Kashf al Shubuhat, Thalabat al Usul, Mukhtasar al-Sal-Nabawiyyah, Mukhthasar al-Insaaf, the Sharh al-Kabir fi’l Fiqh, the Nasihat al-Muslimin bi-ahadite Khatam al-Nabiyyin, Kitab al-Kabair, Ahadith al-Fitn and several other treatises and most of them were pertaining to the topic of Tawheed.

It is mentioned in the work Unwan al-Majid that the Sheikh had many pupils amongst whom were his sons who later became eminent scholars. His four sons Hussain, Abdullah, Ali and Ibrahim established schools close to their homes and taught the young students from Dariya and other places. The fifth son had not studied under him and had died in his youth.

Some for the students who benefited from his knowledge and rose to the position of Qadis and Muftis are as follows:

Sheikh Abd al Aziz bin Abdullah al Hussein al Nasim who was a Judge in the territory of Al Washm.

Sheikh Said bin Hijji who became Judge of Hauta of Bani Tamim,

Sheikh abd al Rahman bin Nami, who became Judge of Aiyna

Ahsa, Shaikh Ahmad bin Rashid al-Uraini the Qadi of Sudair.

The most notable student was Sheikh Muhammad bin Ibrahim bin Abdul Latiff bin Abdul Rahman bin Hassan who was the grand Mufti of Saudi Arabia.

A SUMMARY OF THE STRUGGLE OF SHEIKH MUHAMMED
Due to the Sheikh’s strong views on Tawhid he was a controversial figure throughout his life and after his death to this day. We will reproduce here some of his communications and excerpts of treatises he had written for the benefit of the readers. Here is what he wrote to al-Suwaidi one of the scholars of Iraq in reply to his letter:

**donsaeid** · 08-05-2006, 06:04 AM

“From Muhammad ibn Abd al-Wahhab to his brother in faith Abd al-Rahman ibn Abdalla- Peace be upon you and also the Mercy and the Blessings of Allah. To continue: I am pleased to receive your letter. May Allah make you one of the leaders of the pious people and also one of the missionaries calling people to the Religion of the Chief of the Messengers. I would like to inform you that I am by the Grace of Allah a follower of the Pure Religion and not a Mubtadi(Innovator). My Creed and Religion with which I obey Allah is the same Madhab as that of the Ahl al-Sunnah wal Jama’ah and as that held by the leaders of the Muslims such as the four celebrated leaders of law and their followers till the day of resurrection.

However, I have laid emphasis on faithfulness and sincerity in following the Religion of Allah. I have asked the people not to invoke the living and the dead from among the saintly and pious people seeking help. I have also advised them to avoid committing acts of SHIRK (associating other objects in the worship of Allah) while offering devotion to Allah in such matters like slaughtering for sacrifice, making vows, trusting in anyone or in Sujood (Prostration) and such other matters which are exclusively reserved for Allah alone. None is to be taken as a partner unto Allah may he be an angel or a prophet commissioned by him. It is he alone that all the messengers from the first to the last were ordered to obey and worship. This is the Madhab followed by the Ahl al Sunnah wal Jama’ah.

I have also told the people in clear words that the first and the earliest of people who introduced acts of SHIRK were the Rafidah (Shia extremists) who invoked Ali and others, seeking help for their needs and to rid them of their afflictions.

I hold an office in my town where people listen to me and obey me. This was disliked by some of the chief magnates of the town as what I said was against their traditions. I lead the people in the stipulated prayers and induce them to pay their Zakat and to perform other acts of devotion to Allah. I forbade them to indulge in RIBA, in drinking wine and all other intoxicants. The people opposed these corrupt leaders and rose against them. This is the Thawheed I have been commanded to preach. These mischievous magnates of the town began to ascribe different kinds of fabrications to me. The mischief flared up and they attacked us with all the armies of Satan, the cavalry and the infantry. They allege that I branded all the people as `Kaafirs’ except those who follow me and that I have solemnized their marriages in a wrong and illegal manner. I wonder how a sane man can think of and say such silly things. I however, declare myself free from such calumnies in the presence of Allah. Such talks can only emanate from the mentally deranged. In short whatsoever is mentioned about me- except that I invite them to Thawheed and prohibit them from committing acts of Shirk, is absolutely false.”

MATTERS TO WHICH THE SHEIKH INVITED THE PUBLIC AND WHICH GOT HIM INTO DISPUTE WITH SOME OF THE ULEMAS:

1.Tawhid al-Ubudiya-
He explained to the people that Ibadah is nothing but exclusive obedience to Allah and compliance with His commands. This is a comprehensive term for everything that Allah loves and such words and deeds He is pleased with. The forms of Ibadah (Worship) which are to be offered to Allah alone are many, such as Salat (Prayers), Saum (Fasting), Zakat and Sadaqah, slaughtering of sacrificial animals, tawaf and invocation. He said that anyone who happens to direct any of these acts to anyone other than Allah becomes a Mushriq as Allah the Exalted says:

“ And whoever invokes (or worships) besides Allah any other ilah (god) of whom he has no proof, then his reckoning is only with his Lord. Surely Al-Kafirun (the disbelievers in the Oneness of Allah polytheists, pagans idolaters etc.) will not be successful.” Al Quran 23:117

2. Tawassul –
This means a fervent plea and is of two types: the permitted and the prohibited. The permitted one is by means of faith and righteous deeds and the Glorious Names of Allah and his attributes. The prohibited one is entreaty using the name of the Messenger, pious people and saints. Here is what Allah the Exalted says:

“O you who believe! Be mindful of your duty towards Allah and seek the means of approach and strive in His cause as much as you can so that you may be successful.” Al Quran5:35

3. Journeying to Mosques on Pilgrimage -
He asked the people not to undertake any pilgrimages to mosques other then the three mosques as given in an authentic hadith.

“Do not undertake a journey but to the three mosques - the Sacred Mosque Makkah) my mosque (Madinah) and the further Mosque (Al Aqsa).”

4. Construction over graves, covering and decorating them etc. -
The Sheikh openly declared that to construct buildings over the graves is unlawful. So is to shroud the graves with beautiful coverings and decorating them. It is prohibited to burn candles over the graves or to set up stone inscriptions. He also declared that it is illegal to have custodians and caretakers of shrines. Visiting such places tantamount to idol worship and can lead to other prohibited actions such as kissing them and going round them. He supported his statements with numerous hadiths prohibiting such constructions, visiting them and praying in them. The Shaikh quoted the hadith of Abu ‘l-Hayyaj al-Asadi whom Ali ibn Abi Talib asked:

“Should I not commission you with a duty with which the Messenger of Allah had commissioned me-to leave no statue but to crush it, and no grave raised above the surface of the ground but to level it down?”

5. Unity with respect of the Holy Names and Attributes of Allah-
On this the Sheikh held the views of the Pious Predecessors and the four celebrated teachers of law and others who held the same view, namely the affirmation and recognition of the Names and Attributes of Allah without employing Tamtheel (finding similarity with Allah’s attributes) or Takeef. (e.g. To explain how Allah does some thing).

6. Innovations-
The Sheikh very much disliked and spoke out against innovations (Bida’) especially:

1. The celebration and holding of gatherings on the Prophet’s Birthday.

2. Making Dhikr and salawath before pronouncing the Adhan.

3. Verbally pronouncing the Niyyah (intention) particularly before Takbir Tahrim.

4. Recital of a hadith of Abu Huraira before the Khatib ascends the Minbar. (Pulpit)

The Sheikh also abhorred and condemned the innovated practices of Tariqas (Orders), Tawassuf (Mysticism) and other practices which have no authority or sanction eitfrom the Messenger (sal) or from the Companion(R.A). Several Ulema had compiled works on this subject even before Sheikh Muhammad such as Ibn-Waddah, al-Turthushi and al-Shatibi on these abominable innovated practices and heretical actions.

This is a short biography of the best of reformers and the greatest of Mujahids and a renowned scholar of Islam, whom Allah blessed with deep insight. This reform movement was initiated by Sheikh Muhammad and not by Sheikh Abdul Wahhab. The correct name for this movement should have been “al-Muhammadiya” and not “al Wahhabiya”. In the light of the above facts it is left to the reader to judge whether the Sheikh initiated a new madhab or was reviving the deen of the Prophet (sal), his noble companions and their successors.

Indeed all Praise and thanks be to Allah the Exalted, who has graced us with the favor of preparing this life sketch of the Sheikh Muhammad ibn Abd al-Wahhab. May Allah be merciful to him and Peace and Blessings of Allah be upon Muhammad (sal) upon his family, all his noble companions and their successors until the last day.

**donsaeid** · 08-05-2006, 06:04 AM

The term "Wahabism" has been in vogue for over a century and it began to be used in India and spread to the whole of the Muslim world. It is a derogatory and an accusatory term used to denigrate Muslims of certain aqeedah and who shun certain practices, perceived by others to be Islamic. According to users of the term "Wahabism" it refers to Muhammad Ibn Abdulwahhab of Nejd in the Arabian peninsula who lived in the eighteenth century C.E.
In Muslim culture when a group is attributed or associated with a person it is done for the following commonality: 1) When people belong to a certain tribe or a place or country or ancestry, such as Ansari, Jaafari, Pakistani, Hindi, Johani, Saudi, Bukhari and so on. 2) When people belong to a certain aqeedah, such as, Ashari, Juhaimi, Sunni, Shi'ah, Khwariji, Zahiri, Batini, and many others. 3) When people belong to a certain Sufi order, such as Chishti, Suhrawardi, Quadri, Naqshbandi, Shadhli, Tijani and so on. 4) When people belong to a certain madhhab or school of thought of fiqh, such as Jaafri, Zaidi, Hanafi, Maliki, Shafe'i, Hanbali, Salafi and so on.

Let us examine "Wahabism" to find which of the above categories it fits.

There is no place or tribe or country or nation or family by the name of "Wahab"; it is therefore, not applicable. If we examine to see if Muhammad Ibn Abdulwahhab originated a new aqeedah we find no such thing in his teachings to give credit to him for something new. Did he originate a new Sufi order? We discover that he was neither a sufi nor did he support them. In fact, he fought against certain innovations of the sufis. Did Muhammad Ibn Abdulwahhab presented any new school of fiqhi principles? We find that he was himself an ardent follower of HANBALI madh-hab, and he revered Imam Ahmad Ibn Hanbal. One of the major contributions of Muhammad Ibn Abdulwahhab is that he discovered and brought into the limelight another great Hanbali scholar, Imam Ibn Taimiyah and his student Ibn Qayyim. We find that Muhammad Ibn Abdulwahhab remained throughout his life a follower of Hanbali madh-hab and did not deviate much from it.

In the light of what has been said there is no definition of the term "Wahabism" possible except as a label to bring hatred against certain group of people. It is stereotyping, slanderous and a hate-mongering term; no educated person should allow himself to the use of this term. Those who made their goal to fight "Wahabism" are fighting a non-existent enemy, a creation of a figment of their own mind, an imaginary ghost.

Alleged "Wahabis" do not call any one to follow any new fiqh, any sufi order, any new aqeedah but they call Muslims to follow the Qur'an and Sunnah of the Prophet (S) found in the famous books of Hadith like Bukhari, Muslim, Muwatta, Ibn Majah, Abu Dawud and others. The books of Hadith mentioned are famous and all Sunni Muslims give lip service to them. It is unfortunate that those who call you to go one step beyond lip service to the Qur'an and Sunnah and implement the teachings in your lives are labelled as Wahabis by their opponents.

Who was Muhammad Ibn Abdulwahhab? He was a reformer and called people to the Qur'an and Sunnah instead of getting trapped into following personality cults of self-appointed, ignorant religious leaders leading masses into the pit of disgrace in this world and the pit of fire in the life hereafter. He did hurt the business of selfish, ignorant and arrogant religious leaders of Arabian Peninsula and he tried to eliminate shirk (associationism with Allah) and bid'ah (innovation in the deen al-Islam). Naturally, those who were hurt by Muhammad's teaching screamed and fought back with their own devilish instruments of slander, lies and hate mongering.

The Crusaders of Europe wanted to evict Muslims from Jerusalem but could not do so without creating hate hysteria in the European population. Today, in America there are Christian Crusaders of pen and tongue, like Anis Shorrosh, Robert Morey, John Ankerberg and others who are fanning the flames of hatred against Muslims through slander, lies and fabrications about Islam and Muslims. In our age, our enemies have adopted another Christian term to denigrate Muslims, that is, fundamentalism, a term without definition but made derogatory.

All educated, intelligent and thinking Muslim brethren have a duty to isolate all those who use the term "Wahabism" or "Wahabis" and associate them with hate mongering groups. We have a duty to love all those who profess to be Muslims and educate those who are ignorant of the true teachings of Islam, rather than creating hate. Those who use the term 'Wahabism or Wahabis" are agents of our enemies, particularly our worst enemy, Shaytan. We have a duty to do all we can to free our brethren from the clutches of Shaytan and his friends.

In our time, when Islam and Muslims are under attack from all sides, from Christians, Jews, Hindus, atheists, agnostics, secular humanists and secular nationalists, it is not right for us to divide ourselves and fight against each other. We have to pool our resources together and fight the common enemies of Islam and Muslims. If a group among us is different, we should learn to ignore the differences, emphasize the commonality and call each other to the true teachings of the Qur'an and Sunnah of the Messenger (S) of Allah. We should not call any group of people by any name which they do not like, that is slander. There is no group of people who like to be called "Wahabis", therefore, this term should be dropped by the Muslims. The term "Wahabis" and "Wahabism" was the invention of the British to divide Muslims and fight against each other and weaken each other, so that the British could continue to conquer Muslims land and rule them. We should not allow ourselves to continue to be the victims of Imperialist designs.

**donsaeid** · 08-05-2006, 06:05 AM

فتنه وهابيت‏

از جمله موهوماتى كه وهابيون به آن عقيده داشتند، ايرادگيرى سخت آنها بر «توسل» بود، گرچه احاديث معتبرى در تأييد آن وجود دارد. وهابيون همچنين از مردم مى‏خواستند كه در پايان سخن، به پيامبر توسل نجويند و بخصوص در «منى» بر اين نشانه شرك، اصرار داشتند.

سيداحمدبن زين ابن احمد دحلان المكيوشى شافعى، فقيه و مورخى بود كه در مكه معظمه، مقام مفتى وعنوان «شيخ الاسلامى» را در اختيار داشت و آثار علمى متعددى را به رشته تحرير درآورد. سيداحمد در سال 1231 هجرى قمرى در مكه متولد شد و در محرم سال 1304 درگذشت. تعدادى از كتب اين مؤلف، همچون: «الازهار الزينيه فى شرح متن الالفيه»، «تاريخ الدول الاسلاميه بالجداول المرديه»، «فتح الجوادل منان على العقيدة المسمات بى‏فيد الرحمان)، «الدرس السنيه فى الردى على الوهابيه»، «نهل العطشان على فتح الرحمان فى تجويد القرآن»، «خلاصة الكلام فى امراء البلاد الحرام»، «الفتوحات الاسلاميه» و... در سطحى وسيع منتشر و توزيع شده است.

مقاله حاضر يكى از آثار اين اين نويسنده فقيه است، كه در سال 1978 ميلادى و به اهتمام حسين حلمى بن سعيد استانبولى در شهر استانبول به چاپ رسيده است.

دوران سلطنت سلطان سليم دوم- 1204، 1222 ه.ق- بسيار آشفته بود و از جمله تحركات فتنه‏آميزى كه در روزگار وى شكل گرفت، توطئه وهابيت بود كه در حجاز اتاق افتاد. در پى اين رويداد، توطئه‏گران اداره «حرمين شريفين» را به دست گرفتند و زايران مصرى و سورى را از انجام مراسم عبادى حج بازداشتند. در همين ايام، حركت ديگرى در مصر اتفاق افتاد كه بر اثر آن، پيروان فرانسيس(1213 تا 1216ه.ق) اين سرزمين را پاره‏پاره كردند.

رويارويى بين مدافعان وهابيت و «غالب ابن مساعد الشريف» حاكم مكه در سال 1204 ه.ق آغاز شد. پيش از آن، مدافعان فرقه وهابيت در نقاط مختلف پراكنده بودند و در انظار، محترم با وقار و صلح طلب به نظر مى‏رسيدند. اما به مرور زمان، طبيعت شرير و جنايتكارانه خود را آشكار ساخته و با ترور و كشتار گسترده به حكومت خود ادامه دادند. اينان شمار كثيرى از مردان بى‏گناه را به قتل رسانيده و دارايى و اموال آن‏ها را به غارت بردند و زنشان را به اسارت گرفتند. بنيان‏گذار شريراين فرقه «محمدابن عبدالوهاب» از قبيله «بنوتميم» بود كه عمرى طولانى داشت (1111-1200ه.ق) و پاره‏اى‏ماده تاريخ مرگ او را، عبارت، «اهلاك الخبيث» يافته‏اند (ارزش عددى اين عبارت به حروف ابجد، عدد 1200 را نشان مى‏دهد).

محمدابن عبدالوهاب در مدينه درس مى‏خواند. پدر و برادرش، مردانى عالم و متدين بودند. شواهدى در دست است كه براساس آن، پدر و برادر و برخى از اساتيد او، پيش‏بينى كرده بودند كه محمدابن عبدالوهاب از راه راست منحرف خواهد شد و با رهبرى خود، مردم را به گمراهى خواهد كشانيد. اين پيش‏بينى آنها، براساس مطالعه در رفتار و كردار غيرعادى محمدابن عبدالوهاب انجام گرفته بود، بويژه كه رفتار و كردار او غالباً بر ضد مسايل آگاهى‏بخش مردم و متكى بر سرزنش آنها بود.

پيش‏بينى مذكور در اندك مدتى به حقيقت پيوست، زيرا او انحرافى را آغاز و پى‏ريزى كرد و ترتيبى فراهم آورد تا به وسيله آن، عقيده خود را به مردم انتقال داده و آنها را تشويق كرده تا به راهبران اسلام بى‏اعتنايى كرده و آنها را به ايجاد بدعت متهم سازند.

بر طبق اصول وهابيت، اگر شخصى چيزى را به كسى غير از خدا اسناد دهد (ولو اين كه امورى باشد كه منطقاً مجاز است) يك بدعت‏گزار، مشرك و مرتد محسوب مى‏شد و چنين است در مورد كسى كه مساعدت ديگرى را در موفقيت خود در رفع يك سلسله مشكلات معين، دخيل بداند. به همين دليل، زيارت ضريح مقدس پيامبراكرم(ص)- يا هر پيامبر ديگر، امام، قديس يا هر فرد الهى- شرك محسوب مى‏گردد.

همچنين است شفيع قراردادن آن‏ها براى استمداد از درگاه خداوند. شخص، مجاز به سفر عتبات عاليات نيست و نمى‏تواند از امامان استمداد جويد و هنگام توسل به مقدسين، نبايد آن‏ها را به زبان آورد. وهابيون براى مقبول ساختن اين مفاهيم، كوشيدند طرح‏ها و مدلهايى براى اصول خود پديد آورند، اما در هيچ موردى صاحب توفيق نشدند. با وجود اين، محمدبن عبدالوهاب براى جلب شمارى از پيروانش، تدابير ويژه‏اى را اتخاذ كرد. وى با بيان شيوه‏اى مخصوص و تهيه مقالات متعدد، عقايد خود را ارايه كرده و پرهيزكارترين موحدان را بدعتگزار، مشرك و غيره ناميد. او موفق شد شمارى از امراء محلى بخش عربستان شرقى را ملازم خود ساخته و در اين رهگذر، آنها را تشويق كرد تا در تبليغ اصول وهابيت او را يارى دهند كه اين امر با موفقيت مواجه شد و آنها به او مساعدت كردند تا حكومتش تقويت شده و گسترش يابد.

بدين ترتيب، محمدبن عبدالوهاب به اعمال قدرت در ميان باديه‏نشينان پرداخت تا ارتشى از افراد ناآگاه و مردمى غافل، مهيا سازد. او بيش از هر مسأله ديگر، اين تفكر را در ذهن آنها ايجاد كرده بود كه در صورت نافرمانى دستوراتش كافر يا مرتد خواهند بود و بر پايه اين اعتقاد ريختن خون مسلمانان براى وهابيون مباح گشته بود. در اين راستا، شمارى از علماء برجسته از جمله شيخ سليمان، برادر محمدابن عبدالوهاب و نيز تعدادى از معلمان سابق او، مقالاتى بر ضد اصول وى، منتشر ساختند. از سوى ديگر، چندتن از حكام محلى، اصول وى را تعميم بخشيدند و محمدبن سعود جد اعلاى سلسله حاكم فعلى در حجاز، پسر و جانشينش عبدالعزيز محمدبن سعود از جمله حكام محلى‏اى بودند كه از محمدابن عبدالوهاب پشتيبانى مى‏كردند و اصول او را گسترش مى‏دادند. اين حكام براى پشتيبانى از محمدابن عبدالوهاب ومساعدت وى هرچه در توان داشتند در طبق اخلاص نهادند (شايد ذكر اين موضوع خالى از فايده نباشد كه خاندان سعود از شاخه خاندان مسلميه كذاب محسوب مى‏شود.)

همان گونه كه آمد، بيشتر معلمان محمدابن عبدالوهاب، گمراهى او و امكان فراهم آمدن پيروانى را براى او، پيش‏بينى كرده بودند و سرانجام هم پيشگويى‏هاى آنان حقيقت پيدا كرد. محمدبن عبدالوهاب گمراه شد و گروه انبوهى از مردم غافل را، اغفال كرد. به هرحال، وى مدعى بود كه مصلح است و چنين وانمود مى‏كرد كه هدف خاص او از ايجاد فرقه وهابيت، تجديد عقيده خالص و محكم توحيدى و به دور از شرك است. وى مدعى بود كه مردم از طريق عبادت خداى يگانه، منحرف شده‏اند و ششصدسال است كه در مسير جاده كفر و شرك، گام برمى دارند. او همچنين خود را موظف مى‏دانست كه براى احياء توحيد خالص بايد حركتى را آغاز كند و در پيشبرد اين عقيده، به آيات متعدد قرآنى متوسل مى‏شد.

آياتى كه وى بيان مى‏كرد بر بى‏دينان مصداق دارد، اما او از اين آيات بر ضد مؤمنان استفاده مى‏كرد، كه دو آيه ذيل نمونه‏اى از آن است:

الف: «و چه اشتباه بزرگى مى‏كند آن كه به غير خدا دعوت مى‏كند (6-45)»

ب: «و دعوت نمى‏كند به غير خدا، به چيزى كه نه تو را منفعت مى‏رساند و نه ضرر (106-10)»

آيا استمداد از پيامبر(ص) همان شرك است؟
محمدابن عبدالوهاب مكرر تأكيد مى‏كرد كه اگر كسى به پيامبر(ص) و يا ديگر شخصيت‏هاى الهى و مقدسين- ولو اين كه نام آنها را در نمازهايش ذكر كند متوسل گردد، مشرك مى‏شود و از آيات مذكور در فوق بر ضد چنين كسانى استفاده مى‏كرد.

وى زيارت ضريح پيامبر گرامى اسلام(ص) و پيامبران ديگر، مقدسين و اشخاص الهى را، شرك محض و گناهى نابخشودنى مى‏دانست و در تأييد آن به آيه قرآن متوسل مى‏شد كه مى‏گويد: «بت‏پرستان به قول خودشان، بت‏ها را براى نزديكى به خدا پرستيدند.» به استدلال او، مردمى كه از پيامبر (ص) و مقدسين ديگر استمداد مى‏جويند بايد با همان بت‏پرستانى كه قرآن ذكر كرده است مقايسه شوند. محمدابن عبدالوهاب همچنين استدلال مى‏كرد كه بت‏پرستان و مشركان به آفريدگارى بت‏ها باور ندارند و آفرينش را، خاص خدا مى‏دانند. وى بر اين قياس نتيجه گرفت كه انگيزه بت‏پرستى مشركان، نزديكى به خدا بوده و بت‏پرستى را وسيله‏اى براى اين كار قرارداده بودند، درست به همان ترتيب كه مسلمانان مشرك از پيامبر يا ائمه (صلوات‏الله عليهم اجمعين) استمداد مى‏جويند.

شايد بتوان به اين ادعاى بى‏اساس، چنين پاسخ داد: مؤمن، انبياء وساير مردان عاليقدر الهى را به چشم خدا نگاه نمى‏كند و آنها را شريك خدا نيز نمى‏داند، بلكه آنان را مخلوق و بنده خدا مى‏پندارد. مؤمن، اينان را شايسته، پرستش نمى‏انگارد و هرگز آنها را نمى‏پرستد. به عبارت ديگر، بت‏پرستانى كه در قرآن مجيد از آنها يادشده، براين عقيده بودند كه بت‏ها همان خدايان آنها هستند، جز آن كه نمى‏توانند آفريننده باشند. خلاصه مطلب آن كه، يك مؤمن معتقد است پيامبر (ص) و ديگر مردان الهى، بندگان برگزيده خدايند و شايسته احترام، درحاليكه هيچگاه مورد پرستش قرار نمى‏گيرند. توسل مؤمن به چنين شخصيت‏هايى، درنهايت كسب بركات خداوند از طريق شفاعت آنهاست. در تأييد اين مطلب، شواهد كافى درقرآن و سنت (رفتار و كردار پيامبر) وجود دارد.

**donsaeid** · 08-05-2006, 06:06 AM

به اعتقاد يك مسلمان تنها خداوند تعالى است كه شايسته پرستش است و همه پاداش‏ها و مكافات مختص اوست. پيامبر(ص) و ديگر شخصيت‏هاى الهى عاليقدر، هرگز چيزى خلق نمى‏كنند و پاداش و جزايى نمى‏دهند و تنها اين خداوند قادر است كه بر آفريدگان خود ببخشايد و رحمت كند.

اين مايه شرمسارى و اغفال است كه بنيانگذار وهابيت و پيروانش، موحدترين اشخاص را به شرك متهم ساخته و آنها را با بت‏پرستان، يكى مى‏دانند و چگونه مى‏توانند تمام آياتى را كه مناسب بى‏دينان است، درمورد موحدين به كار برند؟ در اين مورد مى‏توان به احاديث ذيل اشاره داشت:

الف:«البخارى روايت مى‏كند از عبدالله بن عمر كه او روايت كرد از پيامبر اكرم(ص) كه فرمودند: خوارج برضد امام(ع) اقدام خواهندكرد و آيات قرآنى مناسبت كافران را به مؤمنان اسناد خواهندداد.»

ب:«عبدالله بن عمر روايت كرد از پيامبر(ص) كه فرمودند:«بيشترين نگرانى من براى امتم، هنگامى است كه تعدادى از مردم احساس مسووليت نكنند و آيات قرآنى را تفسير به رأى نمايند و آنها را بد به كار برند.» كه اين دو حديث، وصف الحال فرقه وهابيت است.

اگر «توسل» (التماس به بركات خداوند ازطرق پرهيز از گناه و پرهيزگارى) از نشانه‏هاى شرك باشد، محمدپيامبر(ص) كه متعالى‏ترين موحدان بود، هرگز آن را انجام نمى‏داد و اخلاف او نيز، به چنين كارى مبادرت نمى‏كردند. احاديثى وجود دارد كه نشان مى‏دهد پيامبر(ص) صراحتاً با توسل به پرهيزگارى، از خداوند طلب رحمت كرده‏است. ايشان به مناسبتى مى‏گويند:«پروردگارا از تو مى‏خواهم به حق و مقام كسانى كه از تو درخواست كمك مى‏كنند...»

حديث ديگرى از پيامبر(ص) نقل شده كه هنگامى كه وى جسد فاطمه بنت اسد (مادر حضرت على(ع)) را در قبر ديد، گفت: «بارخدايا از تو مى‏خواهم به حق پيامبرت و به حق پيامبرانى كه قبل از من بودند، برمادرم فاطمه بنت‏اسد اين لحظه را مبارك گردانى و آرامگاه او را برايش راحت‏سازى، زيرا تو بخشيده‏ترين‏ها هستى.»

نمونه ديگرى از اين «توسل» آن است كه يك بار مرد كورى ازپيامبر درخواست كرد تا دعا كند كه خداوند بينايى او را بازگرداند. پيامبر(ص) به او فرمودند: «وضو بگير و دو ركعت نماز بخوان، سپس بگو، اى پيامبر خدا براى اعاده بينايى من، ميان من و خدا واسطه باش.آنگاه بگو، بارالها، اين شفاعت را بپذير و حاجت مرا برآورده‏ساز» و درپى اين فرمايش، مرد نابينا چنين كرد و بيناييش را باز يافت.

همچنين بنابر حديث ديگرى، آدم كه ميوه ممنوعه را خورد، براى طلب عفو با توسل به پيامبر(ص) به درگاه خداوند دعا كرد. آدم نام پيامبر(ص) را درهمه جاى بهشت ديده‏بود. بر روى ديوارها، برپيشانى فرشتگان و غيره و درباره آن نام، از خداوند سؤال كرده بود كه پاسخ شنيد: «آن از اولاد محترم توست، اگر به خاطر اين بنده نبود تو را نمى‏آفريدم.» آدم با شنيدن اين سخن، گفت: «پروردگارا به حرمت اولاد پيامبرت، او (آدم) را ببخش.» و خداوند حاجت او را برآورده ساخته و افزود: «اى آدم، اگر تو از محمد آن مخلوق زمينى درخواست مى‏كردى كه در حق تمام بهشتيان ميانجيگرى كند، من شفاعت او را مى‏پذيرفتم.»

داستانى از عمربن خطاب خليفه دوم نقل شده، مبنى براين كه وى زمانى مى‏خواست از خداوند تقاضاى نزول باران كند؛ به همين دليل ازعباس عموى پيامبر(ص) درحق شفاعت مسلمانان دراين باره سؤال كرد كه اين گونه داستان‏ها بسيار مشهور است.

پيروان پيامبر(ص) به طور معمول به همان روش مرد نابينا- كه درحديث آمده ذكرشد- در استغاثه‏هاى خود، يا محمد(ص) مى‏گويند. خطاب «يا محمد» نشانه توسل است. مى‏توان با بررسى احاديث منقول، شواهد فراوانى براين حقيقت يافت. مثلا بلال‏بن حارث، يك بار دركنار قبر پيامبر ايستاد و خطاب به او گفت: «اى رسول خدا، به درگاه خداوند دعا كن تا براى امت تو باران نازل كند.» در اين راستا، مريدان مرده را نيز به همين ترتيب مورد خطاب قرار مى‏دادند و خود پيامبر(ص) هنگام حضور بر سر مقابر ،چنين مى‏كرد.

شيخ محمدبن سليمان، مؤلف «حواشى شرح ابن حجر» از كسانى كه در رد محمدبن عبدالوهاب مطالبى نوشته است(شيخ يكى از والامقام‏ترين معلمان محمدبن عبدالوهاب بود). وى خطاب به محمد بن عبدالوهاب مى‏نويسد:«اى محمدبن عبدالوهاب، من به تو نصيحت كردم كه به خاطر خدا، زبانت را از گفتار برضد مسلمانان نگهدارى. تو اگر مسلمانى را بيابى كه در ذهن خود، كس ديگرى غير از خدا را كشف كرده، ممكن است راه او را درست بپندارى و به او ملحق شوى و اگر به نصيحت تو گوش نكرد، مى‏توانى او را مرتد قلمداد كنى. مى‏خواهم به تو هشدار دهم كه حق ندارى به انبوه مسلمانان نسبت ارتداد دهى، زيرا خود تو راهى را درپيش گرفته‏اى كه موجب جدايى‏ات ازصوب صواب مسلمانان شده‏است. نيازى به يادآورى نيست كه اصطلاح «ارتداد» بيشتر به كسانى منسوب است كه خود را از جامعه اصلى امت مسلمانان جدا كرده‏اند و تو در راهى قدم گذاشته‏اى كه غير از راه اكثريت مسلمانان واقعى است.

خداوند در قرآن مجيد مى‏فرمايد:«هرآن كه از راه راست منحرف شود و بر ضد پيامبر برود، از راهى غيراز راه مؤمنان پيروى كرده و او را از همان راهى كه برگزيده به جهنم مى‏فرستيم، به راستى كه سرنوشت ترسناكى است.(115-4)

بايد گفت كه كار چنين مردمى شباهت زيادى به بره‏هايى دارند، كه از گله دور افتاده‏اند و سرانجام شكار گرگ خواهندشد.

حركت سياسى وهابيون‏
بدون ترديد، اصحاب پيامبر و نسل‏هاى بعدى آنان، به زيارت حرم پيامبر مى‏رفتند. اين مطلب را چند حديث تأييد مى‏كند و آن را عملى پرهيزكارانه توصيف مى‏نمايد. پيامبر(ص) درمقابل كسانى كه مى‏گويند، استمداد از غير خدا، موجب نگرانى است، مى‏فرمايد:«اگر اسب ياشترى درصحرا گم شود، صاحبش مى‏تواند از ديگر مؤمنان استمداد جويد، زيرا خداوند درخواست بندگانى كه او را بخوانند اجابت مى‏كند.»

حديث ديگرى مى‏گويد: «اگر بيگانه‏اى چيزى از شما گرفت، بگوييد:«اى بندگان خدا مرا يارى كنيد و بدين ترتيب از خداوند استمداد بجوييد.»

پيامبر(ص) درشب معراج، خطاب به زمين فرموده‏است:«اى زمين خداى من، الله خداى توست.» همچنين وقتى پيامبر به ديدن آرامگاه يكى از اولياء (پيامبران يا مقدسين) رفت با صداى بلند گفت:«سلام برشما اى اسيران زمين.» به علاوه، تمام مسلمانان در نمازهاى يوميه مى‏گويند:«السلام عليك ايها النبى.»

خلاصه ،دعا يا توسل به آفريدگان خدا، هيچ ايرادى ندارد. به تأكيد وهابيون نمى‏توان اشخاص معروف يا هرچيزى را كه قدرتى مشابه آن اشخاص دارند به خدا نسبت داد0

،زيرا در اين صورت، مؤمنان پيشرفتى درتوحيد نخواهند داشت. اين امر، مانند آن است كه بگوييم بيمارى را و دكتر معالجه و دارو، درمان مى‏كند، درحالى كه مى‏دانيم، شفادهنده اصلى بيمار خواست. بنابراين، مسلمانى كه ازاشخاص يا چيزهايى غير از خدا استمداد مى‏جويد، قدرت الهى را ناديده مى‏گيرد. براى رد اصول محمدبن عبدالوهاب، همين مختصر كافى است.

پسرعبدالوهاب پس از آن كه موفق شد فرقه وهابى را بنيان‏گذارد، سركشى را آغاز كرد و دربخش شرقى عربستان، قبايل را يكى ازپس از ديگرى، تحت فرمان خود درآورد. سپس، قلمرو خود را به يمن، مدينه، مكه و سراسرحجاز و درنهايت به حومه دمشق توسعه داد.

وهابيون براى اغفال علما، هيأت‏هاى مذهبى به مكه و مدينه فرستادند تا با آنها مباحثه كنند. اين هيأت‏ها در بحث مراسم عبادى واحكام، از ارايه پاسخ مناسب درماندند.

درنتيجه مباحثات اين هيأت‏هاى مذهبى و علماء مكه و مدينه، روشن شد كه نه تنها اصول وهابيت بى‏اساس است،بلكه كفرآميز هم هست. رهبران مذهبى مكه و مدينه هنگامى كه متقاعد شدند كه وهابيون هيچ دليل و منطق استوارى را نخواهند پذيرفت، قضيه را به حاكم مكه گزارش دادند و شواهدى از ارتداد وهابيون را ارايه كردند. بدين ترتيب، عموم مردم ازكفر آميز بودن اصول وهابيت آگاه شدند. اين حادثه مهم درخلال حكومت مسعود بن سعيد شريف مكه متوفى به سال 1165ه. ق روى داد.

مسعود بن سعيد، وهابيون را دستگير و زندانى كرد، اما عده‏اى از آنها موفق به فرار شده و به گروه خود پيوستند. به زودى اخبار دردناكى از شورش وهابيون و هجوم آنها به قبايل تابع شريف مكه دراين شهر منتشر شد و منازعات، رفته رفته بسيار جدى و گسترده‏شد و جنگى تمام عيار درسال 1205 هجرى رخ داد كه درنتيجه آن مردم بى‏شمارى كشته شدند. دراين هنگام، شريف مكه، غالب بن‏مسعود بن‏سعيد بود و درمدتى كوتاه، بسيارى از قبايل تابع حكومت شريف مكه ، به وهابيون پيوستند.

درسال 1210 ه. ق وهابيون با سپاهى انبوه به طائف رسيدند و پس از محاصره شهر موفق شدند آن را تسخير و تمامى اهالى را به اسارت درآورند. آنها تمامى اسيران را از زن و كودك كشتند و شهرها را به كلى غارت كردند. پس از آن، وهابيون تصميم گرفتند تا به مكه حمله كنند اما موسم ساليانه حج فرارسيده بود و آنها نگران بودند، كه مبادا حجاج سوريه و مصر متحد شوند و با آنان بجنگند بنابراين، تا پايان مراسم حج، منتظر ماندند و پس از بازگشت حجاج به كشورهايشان، به مكه حمله بردند. فرماندار مكه چون توان نظامى و قدرتى نداشت، نتوانست ازشهر دفاع كند. لذا اهالى مكه كه نگران بودند نكند به سرنوشت مردم طائف دچار شوند، ناگزير شده در هشتم محرم سال 1218 ه ق با ورود وهابيون به مكه، موافقت كرده و حكومت آنها را پذيرا شوند. وهابيون چهارده روز درمكه اقامت كرده و طى اين مدت، اهالى را به اتابه از اعمالى نظير توسل و زيارت قبور وادار نمودند و آنها را متعهد ساختند كه ديگر، هرگز مرتكب اعمالى نشوند كه ازنظر وهابيون شرك محسوب مى‏گردد.

**donsaeid** · 08-05-2006, 06:06 AM

سپاه وهابيون پس از فتح مكه براى جنگ با «غالب» شريف مكه ، عازم جده شده وپس از محاصره شهر، با توپخانه سنگين خود، آن را درهم كوبيدند، اما مدافعين شهر، قهرمانانه پايدارى كردند و شمار زيادى از وهابيون را كشتند.

وهابيون ناگزير صحنه را ترك گفتند و به مكه بازگشتند و درنتيجه، جده نجات يافت. پس از اين واقعه، وهابيون سپاه مخصوصى تشكيل داده و شريف عبدالمعين را به فرماندهى آن تعيين كردند. شريف عبدالمعين از روى اكراه و به منظور نجات اهالى مكه از خشم وهابيون، اين تكليف را به عهده گرفت.

آزادى مكه و دومين تهاجم‏

درماه ربيع الاول 1218 ه. ق شريف غالب و شريف پاشا؛ فرماندار جده از سوى دولت عثمانى، سپاهيان خود را به سوى مكه رهبرى كردند. وهابيون بدون جنگ، مكه را تخليه كرده و شريف غالبه يك بارديگر فرماندار مكه شد و با قبايلى كه از سوى وهابيون اغفال شده بودند جنگيد، درنتيجه طائف آزاد شد و «عثمان المزايفى» به امارات آن تعيين گشت. شريف غالب تا انقيادنهايى تمام قبايل اطراف مكه و نابودى حكومت وهابى، از پاى ننشست.

وهابيون، على‏رغم اين عقب‏نشينى نظامى به كلى از ميان نرفتند و پس از تجديد قوا، تهاجم ديگرى را آغازكردند و اين بار موفق شدند تمام نواحى را كه تحت حكومت شريف مكه درآمده بود، مطيع خود سازند. وهابيون درخلال اين حمله، مكه را نخست درسال 1220 ه. ق محاصره كرده وبعد، آن چنان برمردم سخت گرفتند كه آنان براى سجوع مجبور به خوردن گوشت سگ شدند و «شريف غالب» در نتيجه اين وضعيت شوم، ناچار تن به صلح داد. سرانجام با مداخله پاره‏اى از گروهها، صلح نامه‏اى با وهابيون منعقد شد كه كلاً متوجه بهبود حال مردم مكه بود و ابقاء «شريف غالب» درمقام خود به عنوان اميرمكه، يكى از مفاد آن بود.

درپى اين قرارداد، وهابيون درماه ذيحجه 1220 هجرى قمرى وارد مكه شدند. آنان مدينه را نيز گرفتند و خانه پيامبراسلام(ص) را غارت كرده و مرتكب اعمال زشت بى‏شمارى شده و پس از آن«مبارك بن‏مذيان» را به امارت مدينه تعيين كردند.

بدين ترتيب، وهابيون هفت سال جبارانه برمكه و مدينه حكومت رانده و مردم سوريه و مصر را از رفتن به حج باز داشتند و كعبه را با پارچه پشمى سياه پوشانيدند. يكى از اقدامات شگفت وهابيون، تحريم استعمال تنباكو بود و كسانى كه جرأت كشيدن سيگار به خود مى‏دادند بلافاصله مجازات مى‏شدند.

نخستين جنگ با عثمانى‏

دولت عثمانى درخلال اين سال‏ها درگير جنگ تلخى با قدرت‏هاى اروپايى بود و كمتر فرصت توجه به عربستان را پيدا مى‏كرد. دولت عثمانى درسال 1226 ه. ق محمد على پاشا را با فرمان جنگ با وهابيون، به حكومت مصر تعيين كرد. او هم سپاه عظيمى تهيه ديد وآن را به فرماندهى پسرش ابراهيم به عربستان فرستاد. اين سپاه با عبور از صحرا و درياچه «نيبار» رسيد و آن را از حكومت وهابى آزاد ساخت، اما پس از رسيدن به «صفرا» و نواحى «الحديد»، جنگ شديدى ميان سپاه مصرى و قبايل عرب طرفدار وهابيون درگرفت كه به شكست سپاه مصرى منجر شد و بيشتر آنها به قتل رسيدند. دراين معركه تنها تعداد اندكى از آنها توانستند جان سالم به دربرده و به مصر بازگردند (ذيحجه 1226ه. ق).

پس از اين شكست، محمدعلى پاشا سپاه ديگرى تدارك ديد و درسال 1227 ه. ق عازم حجاز شد. اين سپاه داراى هجده زره‏پوش و سه توپ سنگين بود كه با ارتش قبلى تفاوت عمده‏اى داشت. اين سپاه توانست تمام نواحى اشغالى وهابيون و از جمله «صفرا» و «الحديد» را درخلال ماه رمضان تصرف كند، كه البته اين امر، با همكارى امراء محلى و بدون خونريزى با موفقيت به نتيجه رسيد. دراين راستا، گفته شده است كه پاشا براى جلب همكارى امراء محلى، مبالغ گزافى به آنان پرداخت كرد و از جمله يكصد هزار ريال به فرمانده كل و هيجده هزار ريال به هر يك از فرماندهان تحت امر او پرداخت كرد.همچنين ماهيانه گزافى نيز به امراء محلى پرداخت مى‏كرد كه تمام اين نقشه‏ها و پيروزى‏ها با صلاحديد شريف مكه انجام گرفته بود. وى با تظاهر به همكارى با وهابيون، پنهائى به ارتش مصر كمك مى‏كرد. دراينجا بايد يادآور شد كه تهاجم نخست مصريان با مصيبت پايان يافت، زيرا نه فرمانده آن نه در كار سپاه هماهنگى داشت،و نه با «شريف غالب» مشاوره مى‏كرد. به هر حال، ارتش مصر در ذيقعده سال ياد شده با پيروزى وارد مدينه شد. مردم مصر با دريافت اخبار اين حوادث، طى سه روز با چراغانى كردن شهرها و اجراى مسابقه‏هاى ورزشى سنتى و غيره، اين پيروزى را جشن گرفتند. در محرم سال 1228 ه . ق، ارتش مصر با عبور از دريا وارد جده شد و آن را آزاد ساخت كه درنتيجه مكه نيز بازپس گرفته شد و تمام اين پيروزى‏ها با نظر مستقيم «شريف غالب» صورت گرفت، با ورود ارتش مصر به جده، سپاه وهابيون به همراه فرمانده كل از شهر گريختند. «سعود» امير وهابى مكه در مدينه بود كه خبر پيروزى ارتش مصر را در سال 1227 ه.ق و پس از مراسم حج، به گوش او رسيد.

پايان كار
در شوال سال 1228 ه.ق، محمدعلى پاشا به سوى حجاز حركت كرد. در اين هنگام «شريف غالب»، «عثمان المذايفى»، امير وهابى طائف را دستگير و او را با خود به مصر برده و بعداً به استانبول اعزام و در آنجا، او را اعدام كردند. محمدعلى پاشا در محرم سال 1229 ه.ق «مبارك بن مذايفى» حاكم وهابى مدينه را به استانبول تبعيد كرد كه او هم در آنجا اعدام شد. مبارك را نخست در شهر گردانيدند تا مردم او را ببينند و سپس سر از تنش جدا كرده و جسدش در دروازه شهر به نمايش گذاشتند.

محمدعلى پاشا در سال 1330 ه. ق پس از انجام فريضه حج، عاز مصر شد و قبل از ترك مكه، حسن پاشا را به فرماندارى آن شهر منصوب ساخت. او تا پيش از شكست كامل و نابودى وهابيون در سرتاسر حجاز و عربستان شرقى به مصر بازنگشت و در اين ميان، تنها چند وهابى جان سخت به رهبرى عبدالله بن سعود موفق به ترك «داريه» شدند.

با وجودى كه عبدالله بن سعود طى قراردادى با «تسون پاشا» حاكم مدينه تبعيت از محمدعلى پاشا را پذيرفته بود، اما محمدعلى پاشا ارتش ديگرى به فرماندهى پسرش ابراهيم براى نابودى آنها فرستاد. ابراهيم پاشا در سال 1233 ه.ق به «داريه» حمله برد و عبدالله بن سعود را با شمار قابل‏توجهى از پيروانش به اسارت گرفته و جملگى را در سال 1234 ه.ق به مصر فرستاد. مردم مصر پس از دريافت خبر شكست «داريه» با كنجكاوى به تماشاى اسرا نشستند. پس از آن كه عبدالله بن سعود را به نزد محمدعلى پاشا آوردند، او را به گرمى پذيرفته و در كنار خود نشانيد و با او به نرمى سخن گفته و در مورد جنگ از او سؤال كرد. عبدالله پاسخ داد: «همه جنگها مثل هم هستند و همواره غالب و مغلوب وجود دارد.» پاشا عقيده او را در مورد ابراهيم پاشا و شيوه جنگى‏اش با وهابيون پرسيد، عبدالله گفت: «وى نهايت كوشش خود را به كار برده بود، همانطور كه وهابيون چنين كرده بودند، ولى به طور كلى همه اتفاقات خواست خداوند بوده است.»

پاشا با عبدالله با احترام زياد رفتار كرد و گفت: «من درباره تو با سلطان حرف خواهم زد.»، آنگاه لباس مناسبى بر او پوشانيد و خانه اسماعيل پاشا در «بلق» (نزديك قاهره) را براى اقامت او تعيين كرد.

عبدالله بن سعود هنگام ورود به تالار محمدعلى پاشا، جعبه كوچكى در دست داشت. پاشا در مورد آن از عبدالله سؤال كرد و او پاسخ داد كه: «در اين جعبه، چيزى وجود دارد كه پدرم آن را از خانه پيامبر(ص) برداشته است، اين را آورده‏ام كه به سلطان تقديم كنم.» به دستور پاشا در جعبه را گشودند، در داخل آن سه نسخه قرآن خطى حجيم، يك مرواريد سفيد درشت، يك زمرد بزرگ و مقدارى طلا بود.

عبدالله گفت: «اين تنها چيزى است كه همراه پدرم بود، زيرا او به بقيه چيزهاى خانه پيامبر(ص) دست نزده است؛ چون اعراب مدينه و مكه و شريف مكه، بقيه وسايل را غارت كرده بودند.» محمدعلى پاشا، توضيحات او را قانع‏كننده دانست و گفت كه مقدارى از آن وسايل با را نزد شريف مكه يافته‏ايم.

ابراهيم پاشا در 1235 ه. ق پس از تخريب كامل «داريه» از حجاز به سوى مصر رفت و اهالى «داريه» را مجبور به مهاجرت كرد. عبدالله بن سعود را همان سال به استانبول فرستادند كه در آنجا و در كاخ باب همايون اعدام شد. در همان زمان، بسيارى از پيروان عبدالله را نيز در بخش‏هاى متعدد امپراتورى عثمانى، اعدام كردند.

نتيجه سخن‏

مى‏توان گفت كه فتنه وهابيت، فاجعه‏اى براى اسلام بود. وهابيون خون مسلمانان بى‏گناه را ريختند و بسيارى از اموال را نابود و غارت كردند.احاديثى از پيامبر در دست است كه وقوع اين حادثه را پيشگويى كرده بودند. يكى از مهمترين آن‏ها چنين است: «گروهى از مردم شرق ظهور مى‏كنند كه مدعى طرفدارى از قرآن هستند، اما ادعاى آن‏ها تظاهرى بيش نبوده و تيرهاى زيادى از كمان همان ادعا، به سوى اسلام رها خواهند كرد.

تحليق (تراشيدن سر) از ويژگى‏هاى بارز اين گروه است و اين حديث كه در اين رابطه به طرق گوناگون نقل شده، متفق‏القول به وهابيون نسبت داده شده است. زيرا وهابيون تنها گروهى از مسلمانانند كه اجباراً بايد موى سر خود را بتراشند. «سيد عبدالرحيم عبدالله»؛ مفتى زبيد، معمولاً مى‏گفت، براى رد وهابيون نيازى به تأليف كتاب نيست. حديث تحليق به تنهايى براى اين منظور كافى است.

يك زن وهابى كه مجبور به تراشيدن موى سرش بود، به عبدالوهاب اعتراض كرده و گفت: «شما كه زنان را مجبور به تراشيدن موى سر مى‏كنيد، بايد مردان را نيز وادار سازيد كه ريش خود را بتراشند، زيرا ريش آنها برايشان حالت همان زينتى را دارد كه موى زنان برايشان دارد.» محمدبن عبدالوهاب نتوانست پاسخى منطقى به اين استدلال زن بدهد.

از جمله موهوماتى كه وهابيون به آن عقيده داشتند، ايرادگيرى سخت آنها بر «توسل» بود، گرچه احاديث معتبرى در تأييد آن وجود دارد. وهابيون همچنين از مردم مى‏خواستند كه در پايان سخن، به پيامبر توسل نجويند و بخصوص در «منى» بر اين نشانه شرك، اصرار داشتند. يك بار، مرد نابينايى را كه به پيامبر توسل جسته بود به نزد محمدبن عبدالوهاب آوردند و او هم به دليل تخطى نابينا از فرمانش، او را محكوم به اعدام كرد. از اين گونه حوادث در تاريخ وهابيت بسيار است كه در اين اندك نگنجد.

**donsaeid** · 09-06-2006, 05:23 AM

تاريخ وهابيه

يك اصل عمده از مذهب وى، الحاق شرك خفى است‏به شرك جلى. پس درخواست چيزى از غير خدا كه قدرت به انجاح آن مخصوص خدا باشد، شرك است و با عبادت جمع نشود، كه «ما كان للمشركين ان يعمروا مساجد الله شاهدين على انفسهم بالكفر» و ملت‏حنيف، كه منسوب به ابراهيم است، عبادت خداى تعالى است‏به خلوص و توحيد، و دخول شرك در آن به منزله دخول حدث است در نماز، كه به كلى فاسد كننده است.

آغاز دعوت وهابيان در ديار نجد، به سال 1157 ق برمى‏گردد; زمانى كه محمد بن عبدالوهاب (1115 - 1206 ق) حركت تبليغى خويش را در مبارزه با آنچه آن را شرك مى‏ناميد، آغاز كرد. وى براى توسعه دعوت خود به درعيه رفت و با دادن دست اتحاد با محمد بن سعود (م 1179 ق)، حاكم اين شهر، راه را براى پيروزيهاى بعدى دعوت وهابى هموار كرد. حركت مزبور ابتدا منطقه نجد را تحت پوشش قرار داد. سپس در پى نبردها و خونريزيهاى فراوان، بر سواحل خليج فارس و تمامى منطقه حجاز (مكه و مدينه) سلطه پيدا كرد.

دعوت وهابى دو مرحله دارد: نخست‏يك دوره 75 ساله، تا سال 1235 ق كه خاندان سعود (محمد بن سعود، عبدالعزيز بن محمد بن سعود، سعود بن محمد و عبدالله بن سعود) حكومت كردند; و با قلع و قمع دولت نجد به دست ابراهيم پاشاى عثمانى، و قتل عبدالله بن سعود در اسلامبول، خاندان ياد شده از قدرت ساقط شدند. پس از آن، براى مدتى قريب هشتاد سال، در عزلت روزگار را گذراندند.

مرحله دوم دعوت وهابيان با فعاليت عبدالعزيز بن عبدالرحمان در سال 1319 ق آغاز شد; زمانى كه وى از كويت‏به نجد آمد و پس از تسلط بر نجد و توسعه قدرت خود، كشور عربستان سعودى را ايجاد كرد و تاكنون فرزندان وى بر اين كشور حكومت مى‏كنند.

حركت عبدالعزيز در تسلط بر حجاز، بيش از بيست‏سال به درازا كشيد; تا آن كه لشكريان وى به سال 1344 ق بر مدينه مسلط شدند و به تخريب اماكن مقدس اين شهر پرداختند. زمانى كه خبر ويرانى بقيع و مشهد حمزه به مسلمانان رسيد، همه نگران شدند و دست‏به دامان دولتها شدند تا در برابر سعوديها جبهه‏گيرى كنند. با توجه به انحلال دولت عثمانى و تفرقه‏اى كه در جهان عرب بود و نيز تلاش انگليسيها و فرانسويها در تقسيم كشورهاى عربى، وهابيان توانستند سلطه خويش را بر عربستان حفظ كرده و مانع از بازگشت قدرت شرفاء شوند.

در اوايل شهريور 1304 كه خبر واقعه هولناك تسلط وهابيان بر مدينه، به ايران رسيد، علما دست‏به تشكيل مجالس مشورتى زدند و دولت نيز شانزدهم صفر را تعطيل كرد و در مجلس نيز مذاكراتى در اين باره صورت گرفت. رضاخان، كه آن زمان سردار سپه ناميده مى‏شد، اطلاعيه زير را صادر كرد:

متحد المآل، تلگرافى و فورى است.

عموم حكام ايلات و ولايات و مامورين دولتى

به موجب اخبار تلگرافى از طرف طايفه وهابيها، اسائه ادب به مدينه منوره شده ومسجد اعظم اسلامى را هدف تير توپ قرار داده‏اند. دولت از استماع اين فاجعه عظيمه، بى‏نهايت مشوش و مشغول تحقيق و تهيه اقدامات مؤثر مى‏باشد. عجالتا با توافق نظر آقايان حجج اسلام مركز، تصميم گرفته شده است كه براى ابراز احساسات و عمل به سوگوارى و تعزيه‏دارى، يك روز تمام، تمام مملكت تعطيل عمومى شود. لهذا مقرر مى‏دارم عموم حكام و مامورين دولتى در قلمرو ماموريت‏خود به اطلاع آقايان علماى اعلام هر نقطه، به تمام ادارات دولتى و عموم مردم اين تصميم را ابلاغ، و روز شنبه شانزدهم صفر را روز تعطيل و عزادارى اعلام نمايند.

رياست عاليه قوا و رئيس الوزرا - رضا

روز ياد شده تعطيل شد، و از نواحى مختلف تهران، دسته‏هاى سينه‏زنى و سوگوارى به راه افتادند و در مسجد سلطانى اجتماع كردند. عصر همان روز نيز يك اجتماع چند ده هزار نفرى در خارج از دروازه دولت تشكيل شد و سخنرانان مطالبى تند عليه اقدام وهابيها ايراد كردند. (1)

گويا براى مدتى اوضاع آرام بود; تا آن كه خبر انهدام بقاع شريفه در بقيع انتشار يافت و بار ديگر در خرداد 1305 جريان مزبور خبرساز شد. از نجف، دو تن از مراجع تقليد، سيد ابوالحسن اصفهانى و محمد حسين نائينى، تلگرافى به تهران مى‏زنند كه متن آن چنين است:

قاضى وهابى به هدم قبه و ضرايح مقدسه ائمه بقيع حكم داده; 8 شوال مشغول تخريب. معلوم‏نيست چه‏شده با حكومت مطلقه چنين زنادقه وحشى به حرمين. اگر از دولت عليه و حكومت اسلاميه علاج عاجل نشود، على الاسلام السلام.

به دنبال آن، مدرس در مجلس نطقى كرد و از شاه خواست تا عده‏اى از نمايندگان مجلس را معين كند تا كميسيونى ترتيب داده و در اين باره مشورت كنند. نتيجه كميسيون آن شد كه در اين باره تحقيق بيشترى صورت گيرد و پرونده‏هاى موجود درباره ماجراى وهابيان مطالعه شود و ضمن تلگرافى خبر اين واقعه به همه ولايات اعلام گردد. در همين جلسه بود كه مستوفى الممالك به پيشنهاد مدرس، پست نخست وزيرى را پذيرفت.

پس از آن نيز مستوفى الممالك در مقام رياست وزرايى ايران، اعلاميه مشروحى درباره اين واقعه صادر كرد، و ضمن اعلام انزجار از اين حركت وحشيانه، از قاطبه مسلمانان خواست تا: به حكم وحدت عقيده اسلامى، متفقا به وسايل ممكنه از اين عمليات تجاوزكارانه جلوگيرى به عمل آورند; و از آن جا كه حرمين شريفين حقيقتا به تمام عالم اسلام تعلق دارد، و هيچ ملت مسلمان، دون ملت ديگر، حق ندارد اين نقاط مقدسه را - كه قبله جامعه مسلمانان و مركز روحانيت اسلام است - به خود اختصاص داده، تصرفات كيف مايشاء نمايد و اصول تعاليم خود را بر عقايد ديگران تحميل كند، بنابراين، از تمام‏ملل اسلاميه تقاضا مى‏شود كه در يك مجمع عمومى ملل اسلامى مقدرات حرمين شريفين را حل و تسويه نمايند و قوانين و نظاماتى وضع گردد كه تمام مسلمانان بر طبق عقايد مختصه خود بتوانند آزادانه از بركات روحانى و فيوض آسمانى اماكن مقدسه مكه معظمه و مدينه طيبه برخوردار و متمتع شوند. (2)

البته وهابيان نيز بيكار ننشستند، و همان سال، كنفرانسى با شركت افرادى از تمام ملل اسلامى در مكه تشكيل دادند تا بتوانند فضاى تبليغى مورد نظر خود را فراهم آورند. به دنبال انحلال خلافت عثمانى، احساس نياز به يك خليفه مسلمان در سراسر جهان سنى وجود داشت، و وهابيان، بر آن بودند تا با استفاده از اين نياز، زمينه توسعه دعوت خويش را فراهم آورند. موانع عمده‏اى بر سر راه آنان بود: تعصب شديد مذهبى، برخوردهاى وحشيانه، قلع و قمع مخالفان مذهبى، تكفير ساير مسلمانان. البته آنها به مرور مى‏كوشيدند تا رفتار آرامترى داشته باشند.

پس از انحلال دولت عثمانى و استقلال كشورهاى عربى، از دولت ايران كارى ساخته نبود، و كميسيون مزبور تنها كوشيد تا دولت را به تماس با نمايندگان ساير ملل ترغيب كند. طبعا بسيارى از مسلمانان ديگر نيز با عقايد وهابيان سرسازگارى نداشتند، اما در پى‏تسلط آنها بر حرمين شريفين و عدم وجود يك نيروى نظامى مستقل، مانند دولت عثمانى، هيچ قدرتى در آن شرايط براى چاره سازى اين ماجرا وجود نداشت. كم كم حادثه به فراموشى سپرده شد و تنها خاطره آن حادثه هولناك در كتابهاى تاريخ و تقويمها باقى ماند.

اين رخدادها سبب شد كه برخى نويسندگان ايرانى، مقالات و رسالاتى درباره حركت وهابيها بنويسند. (3) يكى از آنها، رساله حاضر با عنوان تاريخ وهابيه است، كه نويسنده آن حاج ميرزا حسين‏بن على‏رضا ربانى گركانى قريب، معروف به «شمس العلماء» و «جناب‏» است. مشار در فهرست كتابهاى چاپى‏فارسى(ص‏1155) اين‏كتاب‏رامعرفى‏كرده است.

روى نسخه چاپى تاريخ آبان 1304 (كتابخانه معرفت تهران) ديده مى‏شود و چنين نوشته شده است:

كتاب تاريخ مختصرى از عقايد و اعمال طايفه وهابيه است كه جناب مستطاب آقاى شمس العلماء نگاشته‏اند; و چون از جرايد اروپا معلوم مى‏شود كه جمعى از مسلمين هند تصور كرده‏اند كه رئيس حاليه وهابى را به خلافت اختيار كنند، طبع اين رساله لازم شد; تا بدانند صاحب اين عقايد لايق اين مقام نيست.

در صفحه نخست كتاب نيز آمده است: «مجملى از عقايد طايفه وهابى و اقدامات عجيبه آنان از سنه 1216 تا چند سال بعد و اضمحلال ايشان. تاليف فقير فانى محمد حسين گركانى قريب.» تاريخ تحرير و طبع اين مجموعه «طغيان اعراب‏» است. (4) هدف وى از تاليف اين اثر، آن گونه كه در پايان رساله آورده، هشدار به دولتهاى اسلامى بوده است; تا قضيه را جدى بگيرند، و قبل از وقوع، واقعه را علاج نمايند.

درباره مؤلف، آگاهيهايى در منابع مختلف آمده است. (5) ميرزامحمد قزوينى در شرح حالى كه براى او در مجله يادگار نوشته، تاريخ تولد وى را 1262 و سال درگذشتش را 1345 ق. دانسته، و مى‏افزايد كه وى از گركان از قراى نزديك به تفرش و آشتيان و فراهان است. پدرش حاج ميرزا على از تجار معروف و ساكن قم بوده، و محمد حسين تحصيلات خست‏خود را در اين شهر گذرانده است. پس از آن سه سال به عتبات رفته و در درس ميرزا حسين بن ميرزا خليل شركت كرده، و در ادامه، نه سال در شهر بمبئى اقامت گزيده است. در سال 1232 سفرى به قفقاز و تركستان و اسلامبول داشته، و از آن جا به حج مشرف شده و بعد از آن در تهران، در برخى از مدارس علميه و دارالفنون به تدريس فقه و ادبيات عربى و فارسى اشتغال داشته است. كتاب ابداع البدايع را براى دارالفنون نوشته، كه از آثار بسيار با ارزش اوست، و در نوع خود ابتكارى است. پسرش ضياءالدين قريب، مستشار سفارت ايران در پاريس، صورت تاليفات او را براى قزوينى نگاشته، كه متاسفانه قزوينى در شرح حال وى آن صورت را نياورده است. تاريخ دقيق وفات شمس العلماء، چهارشنبه، چهاردهم شعبان 1345 / 27 بهمن 1305 است، و در مزار ابن بابويه مدفون است. (6)

نشر اين اثر، به معناى تاييد نكات تاريخى آن نيست، بلكه مقصود شناساندن يك سند از كوشش شيعيان براى روشن كردن يك فاجعه تاريخى در جهان اسلام است.

تاريخچه فرقه وهابيه و عقايد ايشان

هر چند اين ايام شهرت يافته كه رئيس اين طايفه اصفهانى بوده، لكن عرب بودن او محقق است. فقط مى‏گوييم [محمد بن] عبدالوهاب [1115 - 1206]، رئيس ايشان، كه در شهر درعيه (7) از ولايات حجاز متولد شده، پس از مقدارى علوم كه در وطن تحصيل كرده و مذهب ابوحنيفه را اختيار نمود، (

رهسپار اصفهان شد، (9) و در اين بلد علوم متداوله اسلامى را تكميل، و در علم تفسير نيز عمرى صرف نموده، تاويل جمله‏اى از آيات را، كه از اهل‏بيت عليهم السلام روايت‏شده، انكار نمود، و خود بعضى آيات را براى خويش تفسير نمود، لذا با داشتن آن عقايد نتوانست در آن جا بماند، و در سال هزار و يكصد وهفتاد و يك (1171) عود به وطن نمود و چندى به ترويج مذهب حنفى (10) پرداخت، و ضمنا معتقدات خود را به تدريج در اذهان و قلوب مريدان جاى مى‏داد; تا مذهبى مستقل، خارج از مذاهب اربعه اهل سنت و مذهب جعفرى، اختراع نموده و شاگردان او زياد و تبعه او بسيار شدند.

در اين وقت از رياست روحانى كارش بالا گرفته، هوس رياست و ملكدارى و جهانگيرى نموده، اهل نجد عموما و احساء و قطيف و حضرموت و عمان و ديار بنى‏عتبه در بلاد يمن، تابع امر و نهى او شدند و دعوتنامه‏هايى به ممالك اطراف فرستاده، اديان و مذاهب را بدعت‏شمرد و از همه مال و رجال براى نشر مذهب خويش تقاضا نمود. (//)

**donsaeid** · 09-06-2006, 05:24 AM

[عقايد وهابيان]

يك اصل عمده از مذهب وى، الحاق شرك خفى است‏به شرك جلى. پس درخواست چيزى از غير خدا كه قدرت به انجاح آن مخصوص خدا باشد، شرك است و با عبادت جمع نشود، كه «ما كان للمشركين ان يعمروا مساجد الله شاهدين على انفسهم بالكفر» (12) و ملت‏حنيف، كه منسوب به ابراهيم است، عبادت خداى تعالى است‏به خلوص و توحيد، و دخول شرك در آن به منزله دخول حدث است در نماز، كه به كلى فاسد كننده است; و خواندن انبيا و اوليا براى دفع خطر يا نيل به مقصود و گفتن يا محمد يا على شرك است; به دليل آيه «و من اضل ممن يدعوا من دون الله من لايستجيب له الى يوم القيامة و هم عن دعائهم غافلون و اذا حشرالناس كانوا لهم اعداء و كانوا بعبادتهم كافرين.» (13) و آيه «والذين تدعون من دونه ما يملكون من قطمير ان‏تدعوهم لايسمعوا دعاءكم و لو سمعوا مااستجابوا لكم و يوم القيامة يكفرون بشرككم.» (14)

واگر عذر آوردند كه آنها معبود نيستند، بلكه باب حاجت و شفيع و وسيله‏اى به جناب الهى هستند، همين سخنان را مشركان نيز گفتند كه «مانعبدهم الا ليقربونا الى الله زلفى.» (15) و بنا بر همين اساس، مسلمانان را مشرك و خون و مالشان را هدر مى‏دانست.

ولى در باب توبه، گاهى راى قبول مى‏داد و گاهى قابل قبول نمى‏دانست. به دليل «ان الله لايغفر ان‏يشرك به و يغفر ما دون ذلك لمن يشاء.» (16) و همچنين قسم خوردن و قسم دادن به غير خدا به عقيده او شرك است و بيشتر اين مطالب را ابن تيميه [661 - 728] عالم معروف، كه تاليفات وى از پانصد مجلد متجاوز است، در ضمن كتابى كه در رد شيعه است، متعرض شده; و ابن تيميه با اين مراتب علميه از مجسمه است; چنانچه روزى بر منبر بيان كرد كه بارى تعالى از فلك هفتم به آسمان ششم آمد، و براى آن كه در اين كلام وى تاويل نكنند، خود نيز از آن پله منبر به پله ديگر آمد و گفت‏خدا اين طور به آسمان پايين‏تر آمد. (17) ابن تيميه در اواخر قرن ششم و اوايل قرن هفتم بوده. (1

بارى اين عقايد فاسده عبدالوهاب در قلوب مريدان راسخ شد و به موجب «فاقتلوا المشركين‏» (19) در كشتن مسلمانان با وى همراه و از روى ديانت قتال و خونريز شدند.

[حمله وهابيان به كربلا در سال 1216]

تا اين جا اصول و عقايد وهابيه بوده كه تحرير يافت. اما شدت فتنه اين قوم از سنه 1216 است كه عبدالعزيز، رئيس آنها، پسر خود سعود [امارت: 1218 - 1229] را به عراق عرب فرستاد، و آن لشكر، كربلا را محاصره و تصرف نموده، ت‏ساعت‏حكم قتل عام جارى و چندين هزار مسلمان كشته شد. بيش از صد تن علما و سادات و اهل فضل و صلاح به قتل رسيدند. از جمله حاجى ملا عبدالصمد همدانى صاحب كتاب بحرالمعارف است، كه استاد و شيخ طريق حاجى ميرزا آقاسى بود. (20)

پس از اين عمل شنيع و قتل ذريع، به حرم حسينى رفته، از چوب ضريح مقدس قهوه پختند. و شنيده شد كه در يكى از موزه‏هاى اروپا لوحى از مرمر، كه سنگ مزار حضرت سيدالشهدا عليه السلام بوده، موجود است. شايد در همين موقع از روى قبر مطهر كنده‏اند يا سابقا در تعميرات تبديل به احسن شده واين سنگ در خزانه بوده وبه غارت رفته. و شبهه نيست كه از اين جسارت و غارت، عمده مقصود وهابى آن بوده كه لشكر او بر جرئت‏بيفزايند و گروهى عوام نيز اغوا شوند كه از روحانيت اين مشاهد، اثرى مترتب نيست و توسل به صاحبان آن لغو است; چنان كه قرامطه در خرابى مسجدالحرام و قتل حاجيان و بردن حجرالاسود همين منظورداشتند.

در تاريخ عثمانى آورده كه سلطان محمودخان ديد كه اين طايفه، بيم آن است كه باعث تفريق كلمه اسلام شوند و اروپاييان منتظر استفاده از قطع پيوند اتحاد اسلامى هستند و به واسطه اين پيشامد مى‏خواهند بلاد مسلمين را مالك شوند.

[نامه فتحعلى شاه به سليمان پاشا]

به هر حال، اين خطر براى عالم اسلام متصور بود، و از طرف پادشاه ايران، فتحعلى شاه مغفور براى مرحوم سليمان پاشا، وزير بغداد، كه على پاشا پدرش نيز به قتل رسيده بود و هنوز از اسلامبول به جهت او توقيع ايالت‏بغداد و بصره نرسيده بود، خلاع فاخره فرستاده شد و ضمنا به پاشاى مشاراليه در باب قطع ماده فساد وهابى امر و اشارتى صادر گشت. (21)

[نامه فتحعلى شاه به آقاسيدعلى مجتهد]

و به مرحوم آقا سيد على مجتهد هم نامه عربى به انشاى ميرزا عبدالوهاب معتمد الدوله [نشاط] نوشت كه چون بغداد به تهران نزديكتر از قسطنطنيه است و نبايد امور آن جا مختل بماند، تصميم كرديم كه نظم آن جا و احترام پاشا را عهده‏دار شويم ودر تيسير مرام و تدمير مخالفين اسلام فروگذار نكنيم و تا رسيدن توقيع رفيع سلطانى، دارالسلام بغداد را ثلمه راه نيابد و بر عهده آن جناب است كه در ترغيب موافقين پاشا و ترغيب مخالفين وى نهايت كوشش مرعى دارد و عموم اهالى آن ديار بدانند كه ما به حسينعلى ميرزا فرمانفرماى فارس و سواحل عمان، و به محمد على ميرزا ناظم امور خوزستان و لرستان و كرمانشاهان امر كرده‏ايم كه در حين لزوم از دفع دشمنان پاشا كه اعداى دين اسلام‏اند، مسامحه نكرده، عده و عده بفرستد; و برخى از عبارات نامه اين است:

فلايشتتوا بالهم ان بدا لهم من جانب اتباع الوهابية نهضة و ركوض، و لا يبدو فيهم وحشة و تعرض، فان المسلمين اصبحوا بعضهم اولياء بعض و لو يرضوا فى سنة الاجماع برفض فرض و السلام. (22)

[نامه فتحعلى شاه در پاسخ نامه پادشاه يمن] (23)

و همچنين در جواب پادشاه يمن، كه شرحى از تطاول سعود وهابى نوشته بود و از مسلمانان براى دفع ايشان مدد خواسته، نامه خاقان ايران به خط و انشاى معتمدالدوله (24) صادر شد، كه بعضى از عباراتش اين است:

.... و اما ما ثبت فى طى الذريعة من استيلاء الوهابية و افعالهم الشنيعة، نعم قد استولوا (25) على بلاد نجد و ما والاها ثم الحجاز و ما جاورها، فتسامح فى امرهم الولاة والاشراف و تساهل حماة الاطراف حتى انبسط الغى برا و بحرا وانتشر الشر شرقا وغربا (26) و تكثروا رجالا و مالا. هتكوا حمى الدين و سفكوا دم المسلمين. (27) الى آخر الكتاب.

[دعوت وهابيان از دولت ايران براى ترويج توحيد]

و عجب اين است كه رئيس وهابيه، قبل از ارتكاب اين شنايع، ملت و دولت ايران را به توحيد دعوت كرده و از شرك نهى و زجر نمود، و هم از اين دولت، براى نشر طريقه خود، كه ترويج توحيد و رفع شرك و بدعت است، مدد خواسته، و جواب شنيده كه اهل اين ديار همه موحد و دشمن شرك و بدعت‏اند، و آنچه از اخبار آن طرف مى‏رسد، مناقضت‏شماست‏با اسلام و اسلاميان; و اگر ترويج‏شما از اسلام مكشوف و مشهود امناى اين دولت‏شود، البته از طرف حكام‏آن حدود، يعنى‏حكومت‏خوزستان‏و لرستان‏و ايالت فارس و بنادر، امداد به‏شما مى‏رسد. (2

[حمله وهابيان به نجف]

بالجمله سليمان پاشا والى بغداد و بصره - كه به اصطلاح آن زمان وزير بغداد مى‏گفتند وتعيين آن معمولا به امضا و رضاى دولت ايران بايستى باشد - در صدد اطفاى نايره طغيان سعود نامسعود بوده، ولى اجل مختوم مجال نداد. حكمران دارالسلام به موجب «لهم دارالسلام عند ربهم‏»، (29) به عالم باقى رحلت كرد و آتش فتنه سعود در عراق بالا گرفته و عبدالعزيز پدرش، كه عنان فرمانروايى نجد و حجاز داشت، در آن سال و چند سال بعد، حرمين شريفين را چندين كرت غارت نموده و دسته‏اى از اتباع خويش را به نهب و غارت نجف فرستاد; مال رعيت و خزانه حضرت ولايت‏به يغما رفت. و چون به كتب شريعت عداوت مخصوص داشت، هرچه به دست لشكريان آمد، به حرق و غرق دچار شد، ولى در اين وقايع، همان اتلاف نفايس بوده و مانند قضيه كربلا اهلاك نفوس نشد، مگر قدر قليلى كه به عشر عده شهداى كربلا نمى‏رسد. و به هر حال، از تمامى ارتكابات و فظايع اعمال اين قوم، روح اسلام و مسلمين در ممالك روى زمين آزرده و تمام ملل اسلامى كوفته‏خاطر شدند.

و بالاخره، بنابر آنچه‏در تاريخ‏منتظم ناصرى آمده، شخصى‏از عجم، عبدالعزيز را به‏ديار عدم فرستاده، اسم و رسم و شهر و شهرت اين فاتك دلير ايرانى هنوز معلوم نگارنده نشده است. (30)

از آثار عبدالعزيز، قلعه‏اى محكم در نزديكى درعيه به جا مانده، كه اسلحه و ذخاير وهابيه در آن جا بود و تمام نجد و حجاز و بعضى از يمن و سواحل عمان و حضرموت، چنان كه گفتيم، در تحت تصرف وى بود; و ممالك اطراف، براى نبودن استعداد ووسايل و يا براى دورى از مركز بغى و طغيان آن جماعت، فروماندند. از پاشايان بغداد و بصره نيز كارى صورت نگرفت.

[وهابيان در لارستان و بحرين]

در سنه 1223 به واسطه اختلافى كه بين خوانين لارستان شد، يكى از رؤساى آن جا متوسل به طايفه‏اى وهابى شد كه در حدود بحرين مركزيت داشتند. به اين دستاويز، دسته‏اى از اعراب به لارستان آمده، قلعه بستك و جهانگيريه را تصرف نمودند. (31) حسينعلى ميرزاى فرمانفرما، محمد صادق خان، پسر رضا قلى خان قاجار را با دسته‏اى از قشون بر سر آنها رانده، دو قلعه لارستان را تصفيه كرده و در حدود قطيف و بحرين نيز جمعى از آنها را به دارالبوار فرستادند.

در سنه 1224 قوت امر طايفه وهابى به جايى رسيد كه شام را مسخر و شهر دمشق را متصرف شد. (32) در سنه 1226 امام مسقط در مقابل اين قوم، به فروماندگى و عجز معترف شده، از حسينعلى ميرزا، فرمانفرماى فارس، استعانت نمود. محمد صادق خان قاجار، كه در سال گذشته در حدود بحرين جمعى را غريق بحر فنا كرده بود، در اين سال نيز از مسقط و مطرح به نجد رفته، گوشمالى به وهابيه داد و آن مخاذيل را از قسمت عمده‏اى از سواحل عمان براند و سيد سعيد بن سيد ثوينى را كه پدر برغش سلطان زنگبار و سيد تركى امام مسقط است، آسوده كرد. (33) بعضى گويند در آن زمان سيد ثوينى پدر سعيد در مسقط بود و مسقط و زنگبار هر دو در تصرف او بود.

**donsaeid** · 09-06-2006, 05:26 AM

[عقايد وهابيان]

يك اصل عمده از مذهب وى، الحاق شرك خفى است‏به شرك جلى. پس درخواست چيزى از غير خدا كه قدرت به انجاح آن مخصوص خدا باشد، شرك است و با عبادت جمع نشود، كه «ما كان للمشركين ان يعمروا مساجد الله شاهدين على انفسهم بالكفر» (12) و ملت‏حنيف، كه منسوب به ابراهيم است، عبادت خداى تعالى است‏به خلوص و توحيد، و دخول شرك در آن به منزله دخول حدث است در نماز، كه به كلى فاسد كننده است; و خواندن انبيا و اوليا براى دفع خطر يا نيل به مقصود و گفتن يا محمد يا على شرك است; به دليل آيه «و من اضل ممن يدعوا من دون الله من لايستجيب له الى يوم القيامة و هم عن دعائهم غافلون و اذا حشرالناس كانوا لهم اعداء و كانوا بعبادتهم كافرين.» (13) و آيه «والذين تدعون من دونه ما يملكون من قطمير ان‏تدعوهم لايسمعوا دعاءكم و لو سمعوا مااستجابوا لكم و يوم القيامة يكفرون بشرككم.» (14)

واگر عذر آوردند كه آنها معبود نيستند، بلكه باب حاجت و شفيع و وسيله‏اى به جناب الهى هستند، همين سخنان را مشركان نيز گفتند كه «مانعبدهم الا ليقربونا الى الله زلفى.» (15) و بنا بر همين اساس، مسلمانان را مشرك و خون و مالشان را هدر مى‏دانست.

ولى در باب توبه، گاهى راى قبول مى‏داد و گاهى قابل قبول نمى‏دانست. به دليل «ان الله لايغفر ان‏يشرك به و يغفر ما دون ذلك لمن يشاء.» (16) و همچنين قسم خوردن و قسم دادن به غير خدا به عقيده او شرك است و بيشتر اين مطالب را ابن تيميه [661 - 728] عالم معروف، كه تاليفات وى از پانصد مجلد متجاوز است، در ضمن كتابى كه در رد شيعه است، متعرض شده; و ابن تيميه با اين مراتب علميه از مجسمه است; چنانچه روزى بر منبر بيان كرد كه بارى تعالى از فلك هفتم به آسمان ششم آمد، و براى آن كه در اين كلام وى تاويل نكنند، خود نيز از آن پله منبر به پله ديگر آمد و گفت‏خدا اين طور به آسمان پايين‏تر آمد. (17) ابن تيميه در اواخر قرن ششم و اوايل قرن هفتم بوده. (1

بارى اين عقايد فاسده عبدالوهاب در قلوب مريدان راسخ شد و به موجب «فاقتلوا المشركين‏» (19) در كشتن مسلمانان با وى همراه و از روى ديانت قتال و خونريز شدند.

[حمله وهابيان به كربلا در سال 1216]

تا اين جا اصول و عقايد وهابيه بوده كه تحرير يافت. اما شدت فتنه اين قوم از سنه 1216 است كه عبدالعزيز، رئيس آنها، پسر خود سعود [امارت: 1218 - 1229] را به عراق عرب فرستاد، و آن لشكر، كربلا را محاصره و تصرف نموده، ت‏ساعت‏حكم قتل عام جارى و چندين هزار مسلمان كشته شد. بيش از صد تن علما و سادات و اهل فضل و صلاح به قتل رسيدند. از جمله حاجى ملا عبدالصمد همدانى صاحب كتاب بحرالمعارف است، كه استاد و شيخ طريق حاجى ميرزا آقاسى بود. (20)

پس از اين عمل شنيع و قتل ذريع، به حرم حسينى رفته، از چوب ضريح مقدس قهوه پختند. و شنيده شد كه در يكى از موزه‏هاى اروپا لوحى از مرمر، كه سنگ مزار حضرت سيدالشهدا عليه السلام بوده، موجود است. شايد در همين موقع از روى قبر مطهر كنده‏اند يا سابقا در تعميرات تبديل به احسن شده واين سنگ در خزانه بوده وبه غارت رفته. و شبهه نيست كه از اين جسارت و غارت، عمده مقصود وهابى آن بوده كه لشكر او بر جرئت‏بيفزايند و گروهى عوام نيز اغوا شوند كه از روحانيت اين مشاهد، اثرى مترتب نيست و توسل به صاحبان آن لغو است; چنان كه قرامطه در خرابى مسجدالحرام و قتل حاجيان و بردن حجرالاسود همين منظورداشتند.

در تاريخ عثمانى آورده كه سلطان محمودخان ديد كه اين طايفه، بيم آن است كه باعث تفريق كلمه اسلام شوند و اروپاييان منتظر استفاده از قطع پيوند اتحاد اسلامى هستند و به واسطه اين پيشامد مى‏خواهند بلاد مسلمين را مالك شوند.

[نامه فتحعلى شاه به سليمان پاشا]

به هر حال، اين خطر براى عالم اسلام متصور بود، و از طرف پادشاه ايران، فتحعلى شاه مغفور براى مرحوم سليمان پاشا، وزير بغداد، كه على پاشا پدرش نيز به قتل رسيده بود و هنوز از اسلامبول به جهت او توقيع ايالت‏بغداد و بصره نرسيده بود، خلاع فاخره فرستاده شد و ضمنا به پاشاى مشاراليه در باب قطع ماده فساد وهابى امر و اشارتى صادر گشت. (21)

[نامه فتحعلى شاه به آقاسيدعلى مجتهد]

و به مرحوم آقا سيد على مجتهد هم نامه عربى به انشاى ميرزا عبدالوهاب معتمد الدوله [نشاط] نوشت كه چون بغداد به تهران نزديكتر از قسطنطنيه است و نبايد امور آن جا مختل بماند، تصميم كرديم كه نظم آن جا و احترام پاشا را عهده‏دار شويم ودر تيسير مرام و تدمير مخالفين اسلام فروگذار نكنيم و تا رسيدن توقيع رفيع سلطانى، دارالسلام بغداد را ثلمه راه نيابد و بر عهده آن جناب است كه در ترغيب موافقين پاشا و ترغيب مخالفين وى نهايت كوشش مرعى دارد و عموم اهالى آن ديار بدانند كه ما به حسينعلى ميرزا فرمانفرماى فارس و سواحل عمان، و به محمد على ميرزا ناظم امور خوزستان و لرستان و كرمانشاهان امر كرده‏ايم كه در حين لزوم از دفع دشمنان پاشا كه اعداى دين اسلام‏اند، مسامحه نكرده، عده و عده بفرستد; و برخى از عبارات نامه اين است:

فلايشتتوا بالهم ان بدا لهم من جانب اتباع الوهابية نهضة و ركوض، و لا يبدو فيهم وحشة و تعرض، فان المسلمين اصبحوا بعضهم اولياء بعض و لو يرضوا فى سنة الاجماع برفض فرض و السلام. (22)

[نامه فتحعلى شاه در پاسخ نامه پادشاه يمن] (23)

و همچنين در جواب پادشاه يمن، كه شرحى از تطاول سعود وهابى نوشته بود و از مسلمانان براى دفع ايشان مدد خواسته، نامه خاقان ايران به خط و انشاى معتمدالدوله (24) صادر شد، كه بعضى از عباراتش اين است:

.... و اما ما ثبت فى طى الذريعة من استيلاء الوهابية و افعالهم الشنيعة، نعم قد استولوا (25) على بلاد نجد و ما والاها ثم الحجاز و ما جاورها، فتسامح فى امرهم الولاة والاشراف و تساهل حماة الاطراف حتى انبسط الغى برا و بحرا وانتشر الشر شرقا وغربا (26) و تكثروا رجالا و مالا. هتكوا حمى الدين و سفكوا دم المسلمين. (27) الى آخر الكتاب.

[دعوت وهابيان از دولت ايران براى ترويج توحيد]

و عجب اين است كه رئيس وهابيه، قبل از ارتكاب اين شنايع، ملت و دولت ايران را به توحيد دعوت كرده و از شرك نهى و زجر نمود، و هم از اين دولت، براى نشر طريقه خود، كه ترويج توحيد و رفع شرك و بدعت است، مدد خواسته، و جواب شنيده كه اهل اين ديار همه موحد و دشمن شرك و بدعت‏اند، و آنچه از اخبار آن طرف مى‏رسد، مناقضت‏شماست‏با اسلام و اسلاميان; و اگر ترويج‏شما از اسلام مكشوف و مشهود امناى اين دولت‏شود، البته از طرف حكام‏آن حدود، يعنى‏حكومت‏خوزستان‏و لرستان‏و ايالت فارس و بنادر، امداد به‏شما مى‏رسد. (2

[حمله وهابيان به نجف]

بالجمله سليمان پاشا والى بغداد و بصره - كه به اصطلاح آن زمان وزير بغداد مى‏گفتند وتعيين آن معمولا به امضا و رضاى دولت ايران بايستى باشد - در صدد اطفاى نايره طغيان سعود نامسعود بوده، ولى اجل مختوم مجال نداد. حكمران دارالسلام به موجب «لهم دارالسلام عند ربهم‏»، (29) به عالم باقى رحلت كرد و آتش فتنه سعود در عراق بالا گرفته و عبدالعزيز پدرش، كه عنان فرمانروايى نجد و حجاز داشت، در آن سال و چند سال بعد، حرمين شريفين را چندين كرت غارت نموده و دسته‏اى از اتباع خويش را به نهب و غارت نجف فرستاد; مال رعيت و خزانه حضرت ولايت‏به يغما رفت. و چون به كتب شريعت عداوت مخصوص داشت، هرچه به دست لشكريان آمد، به حرق و غرق دچار شد، ولى در اين وقايع، همان اتلاف نفايس بوده و مانند قضيه كربلا اهلاك نفوس نشد، مگر قدر قليلى كه به عشر عده شهداى كربلا نمى‏رسد. و به هر حال، از تمامى ارتكابات و فظايع اعمال اين قوم، روح اسلام و مسلمين در ممالك روى زمين آزرده و تمام ملل اسلامى كوفته‏خاطر شدند.

و بالاخره، بنابر آنچه‏در تاريخ‏منتظم ناصرى آمده، شخصى‏از عجم، عبدالعزيز را به‏ديار عدم فرستاده، اسم و رسم و شهر و شهرت اين فاتك دلير ايرانى هنوز معلوم نگارنده نشده است. (30)

از آثار عبدالعزيز، قلعه‏اى محكم در نزديكى درعيه به جا مانده، كه اسلحه و ذخاير وهابيه در آن جا بود و تمام نجد و حجاز و بعضى از يمن و سواحل عمان و حضرموت، چنان كه گفتيم، در تحت تصرف وى بود; و ممالك اطراف، براى نبودن استعداد ووسايل و يا براى دورى از مركز بغى و طغيان آن جماعت، فروماندند. از پاشايان بغداد و بصره نيز كارى صورت نگرفت.
[وهابيان در لارستان و بحرين]

در سنه 1223 به واسطه اختلافى كه بين خوانين لارستان شد، يكى از رؤساى آن جا متوسل به طايفه‏اى وهابى شد كه در حدود بحرين مركزيت داشتند. به اين دستاويز، دسته‏اى از اعراب به لارستان آمده، قلعه بستك و جهانگيريه را تصرف نمودند. (31) حسينعلى ميرزاى فرمانفرما، محمد صادق خان، پسر رضا قلى خان قاجار را با دسته‏اى از قشون بر سر آنها رانده، دو قلعه لارستان را تصفيه كرده و در حدود قطيف و بحرين نيز جمعى از آنها را به دارالبوار فرستادند.

در سنه 1224 قوت امر طايفه وهابى به جايى رسيد كه شام را مسخر و شهر دمشق را متصرف شد. (32) در سنه 1226 امام مسقط در مقابل اين قوم، به فروماندگى و عجز معترف شده، از حسينعلى ميرزا، فرمانفرماى فارس، استعانت نمود. محمد صادق خان قاجار، كه در سال گذشته در حدود بحرين جمعى را غريق بحر فنا كرده بود، در اين سال نيز از مسقط و مطرح به نجد رفته، گوشمالى به وهابيه داد و آن مخاذيل را از قسمت عمده‏اى از سواحل عمان براند و سيد سعيد بن سيد ثوينى را كه پدر برغش سلطان زنگبار و سيد تركى امام مسقط است، آسوده كرد. (33) بعضى گويند در آن زمان سيد ثوينى پدر سعيد در مسقط بود و مسقط و زنگبار هر دو در تصرف او بود.

**donsaeid** · 09-06-2006, 05:28 AM

[نامه عباس ميرزا به خديو مصر و اقدامات او]

در اين مدت طولانى، حاج بيت‏الله الحرام، هرچه داشتند پيش وهابى بر طبق اخلاص مى‏گذاشتند. مع‏هذا، گاهى به معرض قتل و نهب در مى‏آمدند تا نامه‏اى از مرحوم عباس ميرزاى نائب السلطنه به مرحوم خديو نامدار محمد على پاشا رسيد و تقاضاى تاديب وهابيان شده بود. (34) فرستادگان نايب السلطنه، كه حامل نامه و هدايا بودند، در مراجعت‏به ايران هم تحف و هداياى خديو و نامه وى را همراه داشتند، ولى گرفتار طايفه‏اى از اعراب شده، آنچه داشتند از كف داده، «رضيت من الغنيمة بالاياب‏» گفتند. چند نفر هم از سختى سفر، كه رئيس هيئت مبعوثان نيز از آن جمله بود، به سفر آخرت رفتند.

مجددا نايب السلطنه عباس ميرزا، به توسط حيدر على‏خان، برادر زاده حاجى محمدابراهيم خان شيرازى اعتمادالدوله صدر اعظم وزير مرحوم آقا محمدخان قاجار، كه عازم حج‏بيت الله بود، نامه‏اى به خديو نامدار مصر نوشت و اين رسالت ومراسله در وقتى بود كه محمدعلى پاشا مؤسس خانواده خديوى را سلطان محمودخان به قلع ماده وهابيان مكلف نموده و پاشا نيز حرمين‏و قدرى از نجد را مصفى‏كرده بود، و حاجيان‏كه از طريق مصر مى‏رفتند، در پناه ضمانت او و با دسته‏اى از قشون مصرى مى‏رفتند. جمله‏اى از مندرجات نامه عباس ميرزا اين است:

حتى نشر الاعلام و نصر الاسلام و سل سيف الشهامة فاصفى ارض تهامة و رفع عماد المجد و قمع طغاة نجد و آمن مسالك الحجاج و ضامن سلامة الحاج.

و ميرزا ابوالقاسم قائم مقام نيز نامه و هديه به حضور خديو فرستاد و آنچه منوى خاطر نايب‏السلطنه بود، علاوه بر مطويات نامه، بر عهده عرض شفاى حاجى‏حيدر على‏خان گذاشت.

[جنگ شش ساله خديو مصر با وهابيان]

و اجمالى از جنگ شش ساله خديو مرحوم با وهابى مخذول، اين است كه چون در سنه 1222 فرمان سلطان محمود خان، پادشاه ممالك عثمانى و غيرت اسلاميت، مهيج‏خديو به رفع غائله هائله وهابيان شد و فرستادن لشكر كافى از راههاى خشكى متعسر، بلكه متعذر بود، زيرا كه طايفه وهابى با كثرت عدت خويش قطع اتصالات راهها كرده بودند; ناچار از جميع اطراف قطر مصرى، چوبهاى كشتى‏سازى به بولاق حمل نموده، و از آن جا به سوئيس [سوئز] مى‏فرستادند و سفاين ساخته مى‏شد، و چون فرستادن قسمت عمده قشون به بر نجد و حجاز منافى مصلحت داخله مصر بود، زيرا كه قصه استبداد مماليك در قطر مصرى استعداد جنگى اين مملكت را تهديد مى‏كرد، خديو معظم در سنه 1226 محفلى ساخته، اعيان مصر و رؤساى مماليك را دعوت نموده كه رسما سردارى قشون مامور بلاد عرب را به فرزند خود توسن پاشا بدهد و شمشير مرحمتى سلطان را به وى اعطا نمايد.

در جمعه پنجم صفر، كه رؤساى مماليك با موكب خويش وارد قلعه و در كرياس داخل شدند، درهاى طرفين كرياس بسته شد و از بالاى بام و ديوار هدف گلوله شدند و تمام رؤسا به قتل رسيدند و منازل ايشان به امر پاشا غارت شد; و آنان كه از فرمان حضور تخلف كرده بودند، دستگير و مجازات شدند; و مامورين پاشا نيز در ساير بلاد مصريه هر يك از امراى مماليك را سراغ نمود اعدام كرده، سرهاى پرفتنه آنان را نزد خديو فرستاد و شر آن جماعت، كه مانع انتظام مصر و آسايش اهالى بود، به اين اقدام پاشا منقطع شد.

پس از تامين داخله، توسن پاشا را روانه بلاد عرب فرموده، در اين وقت وهابيه، مدينه منوره را با سوراخ كردن باروى آن و قهر و غلبه و كشتن مستحفظين تصرف كرده بودند.

توسن پاشا حرم نبوى را از لوث وجود آن طايفه تطهير نمود. جواهر و نفايسى كه از روضه منوره برده بودند، به استرداد عمده‏اى از آنها موفق شد. پس از آن قسمت‏بزرگى از اين قوم را در طائف محصور و مقهور نمود.

در شعبان سنه 1228 خود محمد على پاشا به مكه معظمه مشرف و شريف غالب را مغلوب و به مصر روانه ساخت و شريف يحيى را به جاى وى منصوب داشت ومواقع عمده وهابيان به تصرف قشون مصرى در آمد، و هم بر اين نسق، قواى وهابيه در انحطاط بود تا در ربيع الاخر سنه 1229 كه سعود رئيس ايشان وداع زندگانى نمود. [از اين پس فرزند عبدالله بن سعود قدرت را در نجد به دست گرفت.]در ذى حجه آن سال، كه تمام ملل اسلامى عالم انتظار امنيت را مى‏كشيدند، «هر كه جايى داشت از جا كنده شد / طالب آن دولت فرخنده شد»، با جمعيت فوق‏العاده صاحبان و قشون فاتح مصرى تداركى براى اعاشه چندين هزار نفوس ديده شده بود كه ارزاق از هر جهت فراوان بود و محمدعلى پاشا و همراهانش فريضه حج‏به جاى آوردند و به مصر معاودت نموده، در رجب سنه 1230 وارد قاهره شدند.

توسن پاشا، كه قبل از بازگشتن خديو معظم روانه شهر درعيه، شهر عمده وپايتخت وهابيه، شده بود، آن جا را محاصره و شهر و قلعه رس[را]، كه در حدود درعيه و با نهايت استحكام ساخته بودند، تصرف نمود. عبدالله بن سعود، كه جانشين پدر ورئيس آن قوم بود، عريضه فورى نزد توسن پاشا فرستاد و مستدعى ترك قتال شد وتعهد كرد كه بعدها در قبال امر خلافت، خاضع و طائع باشد. توسن پاشا قبول اين مسئول را موكول به اجازت پدر خويش نموده، بيست روزه قرار مهادنت داد. در اين وقت، مطلع شد كه خديو معظم مراجعت‏به مصر فرموده. بنابر اين، خود به امر صلح قيام نموده و از شروط مصالحه آن بود كه شهر درعيه را عبدالله، پسر سعود، به تصرف پاشا بدهد و اسلحه متحصنين را با نفايس شريفه، كه از روضه مقدسه نبويه بربوده بودند، رد نمايد; و از جمله آن جواهر كريمه، قطعه الماس موسوم به «كوكب درى‏» بود; به وزن يكصد و چهل و سه قيراط.

چون اين شروط صلح را به پدر نوشت، محمدعلى پاشا قانع نشده، در جواب توسن پاشا نوشت كه پسر سعود را بايد به مسافرت آستانه (يعنى استانبول) مكلف سازى، و اگر قبول ننمايد، جنودى نامحدود روانه سازيم كه اثرى از وى به جاى نماند. اين جواب با خبر تمرد وطغيان قشون مصرى و غارت شهر قاهره تواما به توسن پاشا رسيد تا بداند: هر كجا داننده‏اى‏است كه به هر گردنده گرداننده‏اى است. توسن پاشا با حداثت‏سن زيرك و به امور سياسى بصيرت داشت; و لله در القائل: «محتسب فتنه در اين شهر ز من مى‏داند / ليك من اين همه از چشم شما مى‏بينم.» ناچار رياست اردو را به يكى از امراى مصر تفويض نموده، خود بر جناح استمال روانه مصر شده، در ذى قعده سنه 1230 وارد قاهره گرديد، و در ظرف يك سال، به اعاده امنيت و تهيه عساكر جديدى براى بلاد عرب موفق شدند و در اين كرت، ابراهيم پاشا، پسر بزرگ حضرت خديوى، به رياست قشون مامور به ولايات عرب تعيين شد و در شوال سنه 1231 از بولاق عبور نموده، در ذى‏قعده آن سال به ينبوع رسيد و عازم زيارت مدينه منوره شده، و از ينبوع تا مدينه، و از آن طرف تا جده، مراكزى براى دستجات قشون معين نمود; تا قاطعان طريق، راههاى رسيدن مدد را قطع نكنند. پس از آن، به بر نجد تاخته، شهر رس را، كه باز به دست وهابى افتاده بود، استرداد كرد و چند شهر ديگر را، كه عنزه مهمترين آنها بود، به تصرف آمده تا در جمادى الاولى سنه 1233 در مقابل شهر درعيه، كرسى بلاد وهابيه، كه عبدالله پسر سعود و لشكريانش در آن جا بودند، فرود آمد.

[تصرف درعيه و كشته شدن عبدالله بن سعود]

وسعت اين شهر به حدى بود كه به محاصره آن، امكان نداشت كه تسليم شوند. لهذا قريه‏اى چند كه داراى حصار محكم بودند، در بند محاصره افتاده، مرتبا تسليم شدند و كار محاصره شهر به اين ترتيب و تدبير آسان گرديد. مع‏هذا، محاصره چند ماه به طول انجاميد. عاقبت رئيس وهابيه ديد كه قراى اطراف شهر درعيه در تصرف مصريان است و در شهر از تنگى ارزاق احتمال انقلاب مى‏رود، لهذا به تسليم راضى شد و در هفتم ذى‏قعده همان سال از ابراهيم پاشا، استدعاى متاركه جنگ نمود; تا در فصول مصالحه تبادل آرا شود.

عبدالله، پسر سعود، پس از متاركه جنگ به اردوى ابراهيم پاشا آمده، به لطف واحترام پذيرفته شد، و پس از مذاكراتى، جماعت وهابى تسليم، و شهر درعيه را به تصرف دادند; به شرط اين‏كه مصريان، متعرض اهالى آن نشوند. (35) و عبدالله به عنوان رغبت زيارت سلطان به اسلامبول رحلت نمود و كوكب درى و باقى جواهر عتيقه واعلاق نفيسه را، كه طايفه وهابى در سنه 1220 از مدينه برده‏اند، مسترد دارند.

عبدالله از طريق مصر عازم آستانه (استانبول) شد. در هفدهم محرم سنه 1234 وارد قاهره شد و با خديو معظم در قصر شبرا ملاقات كرد، و در نوزدهم محرم، روانه آستانه گرديد، و به محض وصول به اسلامبول، مقتول شد، (36) و در تمام بلاد حجاز ونجد امنيت‏برقرار و آنچه از يمن و شامات در تصرف وهابيه بود، به صاحبان اصلى واگذار شد وابراهيم پاشا به طرف مصر مراجعت نموده، در بيست و يكم صفر سنه 1235 وارد قاهره شد و در كمال ابهت و جلال، داخل شهر گرديد. سرود نظاميان وآواز عساكر مصرى به اين نغمه بلند بود: «نحن السيوف الباترة / نحن الاسود الكاسرة / من ارض مصر قاهرة / هيا بنا هيا بنا / السير قد اكرمنا.» ابراهيم پاشا از باب النصر وارد قلعه [شد] و شهر را هفت روز آذين بستند و جشن بزرگى‏گرفتند.

[حركت جديد وهابيان و تلگراف استمداد از دولتهاى مسلمان]

ديگر، طايفه وهابى را مجالى براى اعاده قوا و رجوع به حال قديم و عروج به اوج ترقى نبود; تا در اين چند سال كه دول عالم مشغول جنگ عمومى يا محافظت اوضاع خويش بودند، طايفه وهابى با فراغ خاطر و بدون مزاحم تهيه عده و عده تواقعى و تجاوزى نموده، احساء و قطيف را مجددا متصرف شد و قطعه عمده‏اى از نجد وحجاز را مسخر ساخت. مكه مكرمه [را]، كه هيچ مزاحمتى از اعراب يا شرفاء در مقابل نداشت، مورد حمله و تهديد نمود. متحد آلمانى به قنسولهاى تمام دول كه در جده بودند، نوشت كه مارا با تبعه دول كارى نيست، فقط بايد در خانه‏هاى خود نشسته، اسلحه با خويشتن نداشته باشند. پس به هر شكل بود مكه را متصرف شد و به‏مدينه هجوم آمده، رابطه اخبار ما از مدينه تلگراف ديگران است، بى‏سيم يا با سيم است.

گاهى خبر بمباردمان مدينه و مسجد آن جا را مى‏دهند; گاهى خرابى مسجد حمزه را نشر مى‏نمايند; گاهى حمله به مدينه را تكذيب مى‏كنند. ما همين‏قدر به دولتهاى اسلامى متوسل، و ملوك اطراف و مشايخ اعراب را ياد آور مى‏شويم كه علاج واقعه پيش از وقوع بايد كرد. و اين طايفه را كه از روى ديانت و عقايد باطله خود جان و مال ما و خزاين حرمين شريفين و ساير مشاهد مكه مكرمه را هدر مى‏دانند، بايد به دقت مراقب باشند كه هر وقت آثار تداركات قلعه‏سازى و خريدن توپ و اسلحه از آنان مشاهده كنند، يكديگر را اطلاع دهند و با توافق و معاضدت و اتحاد در صدد جلوگيرى برآيند، و الا پس از وقوع شنايع بر اظهار تنفر و ناله و افغان چه اثرى مرتب خواهد شد. البته خاطر هر مسلمانى از اين سوانح مكدر است، لكن اظهار احساسات عملى بر همه واجب و به قاعده «الاقرب فالا قرب‏» هر دولتى كه نزديكتر است و طريق حمله و دفاع بر او مسدود نيست، بايد دواى وظايف اسلامى و تكليف غيرتمندى خويش را اهم مقاصد دينى و دنيوى بشناسد.

و السلام على من اتبع الهدى و خلف الهوى

اميد كه نگارنده اين اوراق را در تحرير مطالب مذكوره، كه با نيت‏خالص از شوائب است، ثوابى باشد.

الفقير الى ربه المجيب فى شهر صفر الخير 1344

محمد حسين قريب (37)

.

**donsaeid** · 09-06-2006, 05:30 AM

خاتمه

فصل در اوضاع اخيره وهابيان

طايفه وهابيه پس از خذلان و مغلوبيت‏سابقه، در خيال تجديد شورش و طغيان بودند. ولى چون اين عزيمت را بروز و ظهورى نبود، كسى هم تعرض به آنان نمى‏كرد، لهذا از روى فراغت، الرياض، كه در بر عرب نقطه‏اى به آن خوش آب و علف سراغ نمى‏دهند، مطمح نظر ايشان شده، به آبادى آن و بنيان شهر، قلعه و مستحكمات پرداختند و شهرى شامل همه لوازم معيشت و داراى بيش از پنجاه هزار سكنه را مركز خود قرار دادند.

بعد از آن كه شريف حسين بن على اسما سلطان حجاز شد، وهابى كه مدتها حجاز را در تصرف داشت و فعلا هم نفوذ و استعدادى حاصل نموده، قريب دو ميليون جمعيت دارد و تمام مردان براى قتل و غارت حاضر بودند و آن را جهاد مى‏خوانند، به بهانه رفع ظلم سلطان حجاز كه حجاج هر ديار از او شكايت داشتند، به آن حدود حركت كرد.

شريف حسين هرچه از حاجيان به انواع حيل اخذ مى‏كرد، قشون خود را قسمتى كه موجب رضا باشد نمى‏داد، لهذا لشكر ناراضى از روى جديت‏برابر گلوله دشمن نمى‏رود، اما وهابى از روى عقيده جنگ مى‏كند و رئيس خود را رئيس روحانى و جسمانى مى‏داند و بهشت را - چه قاتل و غالب باشد، چه مقتول و مغلوب - حق خويش مى‏پندارد. اين بود كه سلطان حجاز مجبور به فرار شد و طايفه وهابى پس از تصرف مكه و تصفيه تمام قلعه و قريه و منزلهاى بين الحرمين، به محاصره مدينه پرداختند. آنچه آبادى در خارج مدينه بود، چون استحكامى نداشت، بدون مزاحم به حيطه تصرف ايشان آمد.

تلگراف بى سيم برلن و لندن خبر محاصره مدينه را دادند. به ضميمه اين‏كه مسجد مدينه يا مشهد حمزه، كه در دامنه كوه احد است، هدف گلوله توپ شده است. پس از چند روزى، اين خبر تكذيب شد، زيرا كه صورت سؤال و جوابى اشاعه دادند كه خديو مصر بر اين شنايع وهابيه اعتراض نموده و در جواب آن اظهار شده كه ما با اهالى، غرض و زحمتى نداريم; طرف ما حسين‏بن على است; علاوه بر آن كه خود را ذمه‏دار احترام مساجد و مشاهد مقدسه مى‏دانيم.

عجبا! حسين در جزيره قبرس است، [و] وهابى در مدينه، به بهانه جنگ با وى، قتل و غارت مى‏كند و جمعيت هم روز به روز در تزايد، زيرا كه اسم غارت مهيج است و باعث رواج دين متبدعين; تا آن كه اخيرا تلگرافى از اهل مدينه خطاب به اعلى‏حضرت شاه ايران و علماى اعلام رسيد كه ما محصور و طرف حمله و بمباردمان هستيم و آب و نان بر ما بسته شده و شنايعى كه در كربلا و مشهد مولانا ابى عبدالله عليه السلام از اين قوم سر زده، اينك در مدينه مكرمه اقدام كرده‏اند و در اسلاميت از شما استرحام مى‏كنيم.

در تمام ايران، در اثر همان خبر اول، قبل از اشاعه تكذيب، ولوله و اضطراب شد. بازارها را بستند و در جوامع و مجامع اظهار تنفر از اين حركات نمودند. البته در ساير ممالك دور و نزديك هم اظهار حيات و حسيات شده است و چنان مى‏نمايد كه دول معظمه اروپا، خاصه آنها كه در مستعمرات و متصرفات خود رعيت مسلمان دارند، براى تاليف قلوب مسلمين، عموما، و براى ترضيه خاطر رعاياى خودشان، خصوصا، در اين باب چاره‏جويى مى‏نمايند; و دولت انگلستان، كه رعيت مسلمان بيش از همه دارد، بيش از ديگران اقدام خواهد كرد. اكنون هم در صدد اصلاح بين رئيس وهابيه و شريف حسين هستند كه حدودى براى هر يك معين شده، فتنه بنشيند و نزاع از ميان برخيزد.

تنبيه

نام فرمانفرماى نجد و حجاز، كه از وهابيه قريب يكصد سال قبل آن جا را به تصرف داشت، در بعضى كتب مسعود نوشته است، و صحيح سعود است; و همچنين عبدالله پسرش در يكى از تواريخ عبدالدين نوشته شده، و اين سهو از كاتب است. (3

اما پسر مرحوم محمد على پاشا، كه رئيس قشون مصر بود و قبل از ابراهيم پاشا به جنگ وهابى رفت، معلوم نشد توسن پاشا يا طوسن پاشا بوده، و در بعضى كتب طوسون پاشا رسم نموده
تذييل [سالشمار جنگ مصريان با وهابيان]

در ذكر بلاد و حصونى كه با قدم عساكر مصر مسخر شد، به ترتيب سال و ماه:

فتح مكه معظمه و طائف و جده به دست طوسن پاشا. سنه 1813 مسيحى. [1228 ق].

فتح قنفذه به دست پاشاى مذكور. سنه 1814 [1229]، ولى طولى نكشيد كه مجددا به تصرف وهابى آمد.

مصالحه طوسون با وهابى به شرط تخليه تمام حجاز از قشون وهابى و تخليه قصيم از مصريان و اعتراف وهابى به سلطنت‏سلطان محمود خان. سنه 1815 [1230].

امضا نكردن محمد على پاشا مصالحه را مگر به تخليه احساء و مسافرت عبدالله بن سعود به اسلامبول. سنه 1815 [1230].

رفتن ابراهيم پاشا به جنگ وهابيان. سنه 1816 [1231] و رسيدن هدايا و نامه ابن سعود در قصيم و قبول نشدن هدايا و موكول شدن جواب عريضه به وصول درعيه مركز وهابى.

رفتن پاشا از ينبع و مدينه مشرفه به حج و مراجعت‏به اردوى خود و رفتن از حناكيه به سركوب اعراب و آوردن هشتصد شتر و چهار هزار گوسفند و تسليم شدن قبايل عرب. سنه 1817 [1232].

شيوع تب و كلرا در لشكر مصر از شدت گرماى روز و سرماى شب و مدد خواستن از پدر پس از تلفات بسيار. سنه 1817 [1232].

توجه پاشا به تسخير شهر رس و مانع شدن باران شديد و مراجعت نمودن با غنايم بسيار و پس از چند ماه جنگ نمودن كه هشتصد نفر از وهابى مقتول و دو هزار شتر با مواشى بسيار از آنان گرفته شد. سنه 1818 [1233].

حركت پاشا از ماويه با چهار هزار پياده و هزار و دويست‏سواره، سواى خدم و حشم و اردو و بازار به جانب [رس] و محاصره و بمباردمان در مدت شش روز و سه حمله سخت و تلف شدن سه هزار و هشتصد تن از مصريان و يكصد و شصت نفر وهابى و ظهور ضعف در قشون مصرى و قرار ترك محاصره. سنه 1818 [1233].

محاصره خبره و تصرف و اقامت‏يازده روز كه در اين ايام آنچه براى جيره و عليق لازم بود، قيمت آن به اعراب داده مى‏شد، و به اين واسطه جلب قلوب اعراب شد، و پس از آن، قلعه عنيزه را شش روز محاصره و گلوله باران نمود، و در اين گير و دار، انبار باروت آتش گرفت و اهالى تسليم و خلع سلاح شدند. و پس از آن كه وهابيان خارج شدند، قلعه را محكم نموده به انتظار وصول لشكر و ملزومات جنگ بود. سنه 1818 [1233].

تسليم شدن بلاد قصيم و محاصره سه روزه قلعه بريدعه و تصرف آن و اقامت دو ماهه در آن جا و رسيدن ذخاير جنگى و هشتصد تن قشون مصرى. سنه 1819 [1234].

تسليم شدن قلعه مذنب و محاصره شقرا در يازده روز و گرفتن اسلحه محصورين و مرخص كردن آنها و بشارت اين فتح را به مصر فرستادن با مقدارى از گوش وهابيان. سنه 1819 [1234].

عزيمت‏شهر درعيه و ضبط قلعه خرمه، دوازده فرسخى درعيه، پس از جنگ سخت و قتل عام و غارت، كه جز زنان بر احدى ابقا نشد. سنه 1819 [1234].

رفتن پاشا به جانب شهر درعيه و تصادف با لشكر بزرگ وهابى در قرين و جنگ دو شبانه روز و فتح توپخانه مصريان و امير حارث، كه سركرده وهابى بود، در اين جنگ شجاعتى عجيب نموده كه تمام صفوف لشكر مصر را شكافته، خود [را] به پاشا رسانيد. يكى از سواران چركس به زخم نيزه او را به خاك و خون در كشيد و به هلاكت او وهابيان شكسته و منهدم شدند و در شهر درعيه تحصن اختيار كردند. مدت بيست روز محاصره بود و توپخانه در خاتمه كار، قلعه‏هاى اطراف و بروج شهر را منهدم نموده، عبدالله بن سعود و خواص او و بزرگان شهر گرفتار شدند و قبل از گرفتارى، امان خواسته بود كه به مصر رفته، از آن جا به حضور سلطان مشرف شود. پاشا نيز پس از تسخير شهر اهالى را از قتل و غارت امان داد; فقط اسلحه را گرفت و رؤساى وهابيه را، كه پانصد تن بودند، در مسجد درعيه براى مناظره با مشايخ اهل‏سنت‏حاضر نمودند و چهار روز از اين كار گذشت و آن جماعت از عقيده خود برنگشتند تا به مجازات رسيدند و پاشا دسته‏اى از لشكر آن جا گذارده، به طرف خرمه مراجعت كردند. چند نفر از غلامان او سوء قصدى كرده بودند. يك نفر رئيس آنان تيرى به سمت پاشا انداخت و آسيبى نرسيد. مرتكب و همراهانش به جزاى عمل رسيدند. سنه 1819 [1234].

پس از فتح درعيه، چون تدارك ارزاق در آن جا ممكن نبود، پاشا به باديه عرب توجه كرد. در نزديكى كوه شمر، جنگى هولناك با قبيله عنزه نموده، ايشان را متفرق ساخت. پس از آن شروع به اصلاح امور و تامين طرق تجارت نموده، قلعه‏هايى براى مستحفظان امنيت‏بنا كرد و چاهها براى زراعت احداث فرمود. شهر درعيه را از پاى ويران ساخت. ابن سعود و جمعى از رؤساى آن بلاد را به مصر فرستاد، و چنان كه گفتيم، ابن سعود را از مصر به آستانه فرستادند و در آن جا به امر سلطان مقتول شد. در سنه 1819 [1234]. و ابراهيم پاشا پس از اين اقدامات بزرگ و نظم بلاد و امن عباد به مصر مراجعت نمود.
تم الكتاب.
پى‏نوشتها:
1. حسين مكى، تاريخ بيست‏ساله ايران، 3/395-396.
2. همان، 4/86 - 87 ، 92 - 93.
3. يكى تاريخ وهابيه از ضياءالدين درى (بى‏تا) و ديگرى تاريخ و عقائد وهابيان از استاد على اصغر فقيهى، تهران، 1323 ش.
4. يعنى سال 1344 ق. درست‏يك سال پيش از درگذشت مؤلف.
5. فرهنگ سخنوران، ذيل ربانى گركانى.
6. مجله يادگار، سال پنجم، شماره سوم، ص 56 - 57.
7. شهر محمد بن عبدالوهاب عينيه است، كه وى از آن جا به درعيه نزد محمد بن سعود (م 1179) رفت.
8. بدون ترديد محمد بن عبدالوهاب بر مذهب حنبلى بوده است.
9. خبر آمدن وى به اصفهان در بسيارى از مآخذ ايرانى و همچنين كتاب لمع الشهاب، كه كهنترين تك‏نگارى درباره شرح حال اوست، آمده است; از جمله: ناسخ التواريخ ، 1 / 68; منتخب التواريخ، ص 562; روضة الصفاى ناصرى، 9 / 380; مآثر سلطانيه، ص 82; تحفة العالم، ذيل‏التحفة، چاپ بمبئى، ص 8 - 10. استاد مدرسى طباطبائى پس از ارجاع به اين منابع و اشاره به مقاله صادق نشات به عربى در همين موضوع (مجله العرفان، سال 57، ش‏3، ص 287 - 290) مى‏نويسد: گويا موضوع سفر شيخ به ايران قابل ترديد نيست. بنگريد: روابط ايران با حكومت مستقل نجد، ص 80 (مجله بررسيهاى تاريخى، سال 11، ش 4). گفتنى است كه اين مسئله هنوز نياز به تحقيق دارد و جاى ترديد در آن باقى است. بر اساس آنچه در لمع‏الشهاب آمده، وى در اصفهان شرح تجريد قوشجى، شرح مواقف ميرسيد شريف جرجانى و حكمة العين كاتبى را خوانده است.

10. حنبلى صحيح است.
11. ر.ك: مجله دانشكده الهيات و معارف اسلامى مشهد، ش 11، مقاله على اكبر شهابى، ص 161 - 170.
12. توبه: 17.
13. احقاف: 5 - 6.
14. فاطر: 13 - 14.
15. زمر: 3.
16. نساء: 48، 116.
17. سفرنامه ابن بطوطه، 1/95، ترجمه محمدعلى موحد. در باره اين كه ابن بطوطه توانسته باشد منبر ابن تيميه را درك كند، ترديد وجود دارد، زيرا آخرين بارى كه ابن تيميه زندانى شد (7 شعبان 726) و در همان زندان به سال 728 درگذشت، يك ماه پيش از رسيدن ابن بطوطه به دمشق بوده است. اما به هر روى، ابن بطوطه (1 / 95) تصريح دارد كه «در اين اثنا من در دمشق بودم. يك روز جمعه كه او در منبر مسجد جامع مشغول وعظ بود، آن جا رفتم. از جمله سخنانى كه مى‏گفت اين بود كه: خداوند همچنان كه من از پله اين منبر فرود مى‏آيم، به آسمان دنيا فرود مى‏آيد. اين بگفت و پله‏اى از منبر پايين آمد.»
18. گذشت كه تولد وى به سال 661 و مرگ او در سال 728 بوده است.
19. توبه: 5.