Islamic History and Civilisation

**donsaeid** · 07-12-2006, 07:45 AM

In praise of Islamic civilization
Extract from a speech by Carly Fiorina, CEO of Hewlett-Packard.

There was once a civilization that was the greatest in the world.

It was able to create a continental super-state that stretched from ocean to ocean, and from northern climes to tropics and deserts. Within its dominion lived hundreds of millions of people, of different creeds and ethnic origins.

One of its languages became the universal language of much of the world, the bridge between the peoples of a hundred lands. Its armies were made up of people of many nationalities, and its military protection allowed a degree of peace and prosperity that had never been known. The reach of this civilization’s commerce extended from Latin America to China, and everywhere in between.

And this civilization was driven more than anything, by invention. Its architects designed buildings that defied gravity. Its mathematicians created the algebra and algorithms that would enable the building of computers, and the creation of encryption. Its doctors examined the human body, and found new cures for disease. Its astronomers looked into the heavens, named the stars, and paved the way for space travel and exploration.

Its writers created thousands of stories. Stories of courage, romance and magic. Its poets wrote of love, when others before them were too steeped in fear to think of such things.

When other nations were afraid of ideas, this civilization thrived on them, and kept them alive. When censors threatened to wipe out knowledge from past civilizations, this civilization kept the knowledge alive, and passed it on to others.

While modern Western civilization shares many of these traits, the civilization I’m talking about was the Islamic world from the year 800 to 1600, which included the Ottoman Empire and the courts of Baghdad, Damascus and Cairo, and enlightened rulers like Suleiman the Magnificent.

Although we are often unaware of our indebtedness to this other civilization, its gifts are very much a part of our heritage. The technology industry would not exist without the contributions of Arab mathematicians. Sufi poet-philosophers like Rumi challenged our notions of self and truth. Leaders like Suleiman contributed to our notions of tolerance and civic leadership.

And perhaps we can learn a lesson from his example: It was leadership based on meritocracy, not inheritance. It was leadership that harnessed the full capabilities of a very diverse population–that included Christianity, Islamic, and Jewish traditions.

This kind of enlightened leadership — leadership that nurtured culture, sustainability, diversity and courage — led to 800 years of invention and prosperity.

In dark and serious times like this, we must affirm our commitment to building societies and institutions that aspire to this kind of greatness. More than ever, we must focus on the importance of leadership– bold acts of leadership and decidedly personal acts of leadership.

**donsaeid** · 07-12-2006, 07:46 AM

Spain's Islamic past
"When the Christians recaptured Granada, they burnt all 80,000 books from the palace library - as if to expunge the memory of Islamic rule."
By Gerald Butt

When the Arab and Berber armies crossed from North Africa into Spain in the eighth century, they thought they'd discovered heaven on earth.

By the time they were finally driven out in 1492 they'd actually created an earthly celebration of paradise - the Alhambra palaces and gardens in Granada.

For desert Arabs, water is luxury. And in the melting snow of the Sierra Nevada mountains they found what they wanted. By a series of intricate channels they directed water into the palace grounds and onto the dusty plains below.

Still today at the Alhambra you get a glimpse of paradise. Small streams take the water hither and thither to innumerable fountains and ponds - at one point rushing down channels in the balustrades of a stone stairway. Everywhere, splashing and gushing water. And great splashes of colour under the conifers - roses, lilies and sweet-smelling jasmine.

Not to mention the luxury of the palaces themselves with their courtyards shaded by trees and cooled by fountains and with the walls decorated by elaborate Arabic inscriptions and patterned tiles.

For an Arabist like me, a visit to Alhambra should have been the experience of a lifetime. But I came away slightly disappointed. Not at the beauty of what I'd seen - rather with a sense that the Arab and Islamic character had been somewhat down-played.

When the Christians recaptured Granada, they burnt all 80,000 books from the palace library - as if to expunge the memory of Islamic rule. Then they built a cathedral on the site of the great mosque and put a baroque facade around the main palace.

Today the Alhambra is marketed very much as a major Spanish tourist site. One Spanish guidebook says that the Alhambra is to Granada what St Peter's is to Rome or St Mark's Square is to Venice.

What the guidebook doesn't say is that the Alhambra is a legacy of nearly eight centuries during which the Arabs not only occupied Spain but also introduced into Europe mathematics, philosophy and Greek scholarship. Furthermore, the Arabs brought into Spain oranges, lemons, rice, sugar, date palms, cotton and much more.

And then there was the elaborate irrigation system, bringing water to the plains of Andalusia and giving it the landscape it has today. Even when the Arabs had been expelled en masse, two families were required to stay in each village to operate the irrigation system.

In other words, the Christians of Europe were happy to inherit the legacy of the Arab occupation of Spain, but were reluctant to acknowledge its Islamic origin. The American traveller, Washington Irving, noticed this when he visited Granada at the beginning of the nineteenth century. The Spanish, he said, considered the Muslims nothing more than "invaders and usurpers". And that still seems to be the case today.

Does any of this matter? I believe it does. Arabs feel bitterly resentful at how they're portrayed in the West - as ignorant people, lacking the advantages of our history and civilisation. As I drove away from Granada, I remembered what a retired Jordanian diplomat Hazem Nuseibeh once told me.

For him, history was like a medicine. Whenever he felt depressed by the sense of inferiority and failure that haunts the Arabs today he escaped into history books and read about the glories of the past, not least the glories of Andalusia.

But escapism can't hide the fact that the Arabs as a whole feel they've lost their way and lost their self-esteem. They live, for the most part, under corrupt and incompetent regimes, and - as they see it - in the shadow of the West.

"The West calls the tune to which we dance," Rabee Dejani, a Palestinian businessman in Jordan told me, "We hate the tune and we hate ourselves for dancing".

The accumulation of this resentment is creating new generations of Arabs who are hostile to the West. With no political platform on which to vent their anger, they're increasingly turning for comfort to Islam and to Islamic fundamentalism. And the violent acts that militants carry out blacken the name of Islam in the West.

Thus the anti-Muslim slogans I saw daubed on the walls of the ancient caravanseria in the centre of Granada - and the look of anxiety and suspicion on the face of Hassan, the caretaker of the small centre nearby, when I knocked on the door.

Mutual suspicion is increasing. It's a vicious circle that won't easily be broken. But a start would be for the West to give credit where it's due.

Yes, the Alhambra is a tangible legacy of a great Islamic civilisation. But there are many other intangible legacies from the days of Arab rule in Spain, ingredients of our daily lives that we take for granted. If those debts were acknowledged, Arabs, I believe, would still go to their mosques in large numbers. But they'll be less attracted than they are now by the angry rantings of anti-Western fundamentalists.

**donsaeid** · 07-12-2006, 07:47 AM

Islamic Spain was a multi-cultural mix of the people of three great monotheistic religions: Muslims, Christians, and Jews.

Although Christians and Jews lived under restrictions, for much of the time the three groups managed to get along together, and to some extent, to benefit from the presence of each other.

It brought a degree of civilisation to Europe that matched the heights of the Roman Empire and the Italian Renaissance.

Outline
In 711 Muslim forces invaded and in seven years conquered the Iberian peninsula.

It became one of the great Muslim civilisations; reaching its summit with the Umayyad caliphate of Cordovain the tenth century.

Muslim rule declined after that and ended in 1492 when Granada was conquered.

The heartland of Muslim rule was Southern Spain or Andulusia.

Periods
Muslim Spain was not a single period, but a succession of different rules.

* The Dependent Emirate (711-756)
* The Independent Emirate (756-929)
* The Caliphate (929-1031)
* The Almoravid Era (1031-1130)
* Decline (1130-1492)

**donsaeid** · 07-12-2006, 07:48 AM

It is more than 500 years since the Spanish reconquered the Iberian peninsula, killing or expelling every confessed Muslim who could be found and conclusively ending 800 years of Islamic rule.

But on Thursday, a muezzin is calling Spanish Muslims to prayer at the first mosque to be opened in Granada since the reconquista, the culmination of a 22-year-old project that has been plagued by controversy.

For those who built the Great Mosque of Granada, which looks out onto the once highly symbolic Alhambra Palace, its inauguration - attended by a string of Muslim and non-Muslim dignitaries - heralds a new dawn for the faith in Europe.

"The mosque is a symbol of a return to Islam among the Spanish people and among indigenous Europeans that will break with the malicious concept of Islam as a foreign and immigrant religion in Europe," says Abdel Haqq Salaberria, a spokesman for the mosque and convert to Islam.

"It will act as a focal point for the Islamic revival in Europe."

It is precisely this which has caused some discomfort among the local population, but it appears that the mosque's insistence on harmonious co-existence has gone some way towards calming fears.

Cultural contribution

At a time when the Islamic faith is viewed with some suspicion within Europe, Spanish Muslims are hoping to remind the continent of the vast cultural and intellectual contribution made by the Moors, to art and architecture, astronomy, music, medicine, science, and learning.

Their rule is also seen by some historians as an example of religious tolerance in medieval Europe.

The Moorish period in southern Spain saw Muslims and Jews living side-by-side. The city of Cordoba became a cultural centre for both faiths, while universities sprang up in cities across Andalucia. Trade and industry also flourished.

The new mosque intends to offer a series of courses on subjects such as education, law and medicine, as well as Arabic language classes, and is planning on issuing its own degree in science to European Muslims.

The mosque and its extensive gardens will also be open to the public.

It will serve as a spiritual home to 500 Spanish Muslims, the majority of whom have converted to the faith in the course of the last 30 years.

Struggle

It has taken a long time to get this far.

The land on which the mosque has been built was bought 22 years ago, but city authorities continually objected to the planning proposals.

When it was finally accepted that the land could be used for religious purposes, objections were raised to the layout of the building.

Planners had to rethink the height and design of the building's minaret.

But opposition to the scheme, which received financial backing from Libya, the United Arab Emirates and Morocco, gradually subsided.

The mayor, a member of Spain's ruling right-wing party, will attend Thursday's inauguration.

The king of Spain was also offered an invitation.

But "prior engagements" meant he was unable to accept.

**donsaeid** · 09-24-2006, 04:24 AM

«خواتين» و نقش سياسى - اجتماعى آنان در تاريخ اسلام‏

اين مقاله درصدد است تا ضمن ريشه‏يابى واژه خاتون و مترادف‏هاى آن، نقش سياسى، اجتماعى، دينى و فرهنگى خاتون‏ها را در دوره‏هاى گوناگون تاريخى بررسى كند.

خاتون/قاتون/قادين، به معناى خانم، بانوى اصيل و شوهردار (به طور عام) و زنان والامقام و دختران خاقان، خان و بزرگان (به طور خاص)، يكى از عنوان‏هاى مهم در تاريخ اسلام و در واقع، عنوانى ويژه در برابر خان بوده كه براى بزرگداشت زنان و تجليل از مقام آنان، به كار مى‏رفته است.
عنوان «خاتون» خاستگاه سغدى داشته و پيش از ظهور اسلام به حكم‏رانان چين و بخارا اطلاق شده است، لكن اين عنوان (با مفهوم خاص خود) در دوره‏هاى اسلامى هم در نقاط مختلف قلمرو اسلامى به كار مى‏رفته و حتى گذشته از شهرت نخستين زن حكومتگر شيعه به نام «سيده ملك خاتون»، كه در قرن چهارم هجرى در ايران به حكومت رسيد خاتون و برخى واژه‏هاى مترادف‏با آن، هم‏چون بى‏بى و سيده درباره حضرت فاطمه‏عليها السلام و بعضى از فرزندان ائمه اطهارعليه السلام، جايگاه ويژه‏اى در ميان شيعيان اثناعشرى در ايران، داشته است.
اين مقاله درصدد است تا ضمن ريشه‏يابى واژه خاتون و مترادف‏هاى آن، نقش سياسى، اجتماعى، دينى و فرهنگى خاتون‏ها را در دوره‏هاى گوناگون تاريخى بررسى كند.

واژه‏هاى كليدى: چين، بخارا، سُغد، خاتون، زنان، تَركان (تَرخان)، بى‏بى، بيگم.
خاستگاه، معانى و مترادف‏هاى «خاتون»

خاتون/قاتون/قادين، در بيشتر منابع به معناى خانم و زن شوهردار و اصيل، بانو، سيّده و بيگم (به طور عام) و بانوى بزرگ و زنان و دختران بزرگان، خان و خاقان (به طور خاص) به كار رفته است.2
خاتون عنوانى با خاستگاه سغدى بوده كه بر همسران تئوچوئه، از سلسله حكم‏رانان چين قديم و حاكمان ترك زبان بعدى اطلاق گرديده است. بعدها، اين عنوان را سلجوقيان (590 - 429ه )، خوارزمشاهيان (628 - 470ه ) و جانشينان چنگيز، به كار برده‏اند3. محمود كاشغرى، لغت‏دان مشهور ترك در قرن پنجم هجرى، قاتون را نام دختران افراسياب دانسته‏4 و صاحب فرهنگ تركى به فارسى سنگلاخ آن را به بانوى بزرگ، زنان بزرگان و زن شوهردار معنا كرده است‏5. مؤلف غياث اللغات نيز خاتون را در تركى از لقب‏هاى زنان بزرگ برشمرده است‏6. بنابراين مى‏توان گفت كه كلمه قاتون بعدها در متن‏هاى عربى، فارسى و تركى، شكل خاتون به خود گرفته است. در واقع، واژه «خاتون» در برابر عنوان «خان» به نشانه بزرگداشت و تجليل زنان، به كار رفته و در فارسى، بنابر قاعده جمع مكسّر در عربى، به خواتين جمع بسته شده است‏7.
خاتون و واژه‏هاى مترادف با آن، هم‏چون بى‏بى و سيّده، در ميان شيعيان، به ويژه پيروان شيعه اثناعشرى در ايران، جايگاه خاصى داشته و امام‏زاده‏ها و بقعه‏هاى گوناگون با همان عنوان‏ها، اكنون در ايران و برخى از كشورهاى همسايه، زيارتگاه شيعيان است. بنابراين، گذشته از اطلاق عنوان‏هايى، چون خاتون معلق، خاتون قيامت و خاتون عرب به حضرت فاطمه(س) و حضرت نرجس(س)، مادر بزرگوار امام زمان(عج)8، امروزه امام‏زاده‏هاى بسيارى در گوشه و كنار كشورهاى اسلامى به دختران برخى از ائمه اطهارعليه السلام منتسب مى‏باشند كه به خاتون يا مترادف‏هاى آن معروف شده‏اند، كه از ميان آنها، مى‏توان به بقعه آمنه خاتون در قزوين، خديجه خاتون در مسير قم - اصفهان، منسوب به دختران امام صادق‏عليه السلام و امام‏زاده‏هاى حليمه خاتون و سكينه خاتون در قم، منسوب به دختران امام كاظم‏عليه السلام، اشاره كرد9. هم چنين از امام‏زاده‏هاى منسوب به دختران امام كاظم‏عليه السلام كه به «بى بى» مشهورند، مى‏توان از بى‏بى حكيمه خاتون در شهركرد، بى‏بى خاتون در ورده‏10، بى‏بى هيبت در باكو11 ياد كرد. چنان كه بقعه‏هاى سَتِى فاطمه در اصفهان، سيد ملك خاتون در تهران و سيده بانو در تالش، اغلب به دختران امام هفتم‏عليه السلام منتسب شده‏اند.12
علاوه بر «بى بى» از مترادف‏هاى خاتون، كه به معناى زن نيكو، خاتون خانه، بيگم، مادر بزرگ و بانو مى‏باشد در فارسى، با اقتباس از تركى، به مفهوم «خانم خانه» به كار رفته و در قرن هفتم هجرى به زنان متشخص و محترم خراسان اطلاق مى‏شده است،13 گاهى عنوان‏هاى «حُرّه» و «خانم» نيز به معناى خاتون به كار رفته‏اند، چنان كه عنوان خانم در دربار تيمور (حك: 807 - 771ه ) تنها به همسر اول شاه اختصاص داشته و همسر دوم، «كيچيك خانم» يا «كوچك خانم» ناميده شده است. در دوره صفويه نيز براى افرادى، مثل پرى خان خانم، دختر شاه طهماسب، از اين عنوان استفاده مى‏شد14. از زنان معروفى كه عنوان حُرّه داشته‏اند، مى‏توان حُرّه، دختر عبدالكريم بن هوازن قشيرى، محدّث قرن پنجم هجرى و اهل نيشابور، كه سمعانى از او حديث شنيده است؛ حُرّه دختر عبدالرحمن بن الحسن اشعرى، از محدثان دوره خويش و حُرّه خُتّلى (ختلى خاتون)، خواهر سلطان محمود غزنوى و از فعالان سياسى در جانشينى سلطان مسعود (حك: 432 - 421ه ) را نام برد15.
در برخى از دوره‏ها، واژه‏هاى خاتون و «تَركان» تركيب يافته و حاصل آن، «تَركان خاتون»، عنوان بعضى از خاتون‏ها شده است. واژه‏هاى تَركان/تَرخان/تَركَن، به معناى شريف و خواجه و در لغت ارغو به معنى امير و فرمان‏روا بوده و يك خطاب و عنوان خاقانى (سلطنتى) براى اميران ولايت‏ها به حساب مى‏آمده است و تنها بر كسى كه در صدر و پيشگاه خاقانيت و سلطنت و امارت قرار داشت، اطلاق مى‏شد و معناى آن «يا مطاع»؛ يعنى فرمانرواى درخور اطاعت بود16. گرچه واژه تَركان يا تَركَن كه اغلب بدون توجه به جنسيت (مرد و زن) در بين ترك‏ها و مغولان متداول بوده است، احتمالاً تغيير يافته «تنگرى كن» به مفهوم صاحب و خداوند مى‏باشد، ولى اين واژه بيش از مردان، درباره زنان نام‏دارى، هم‏چون، مادر سلطان محمد خوارزمشاه، زوجه سلطان ملكشاه سلجوقى، همسر سلطان سنجر و... بكار رفته و همه آنها به «تركان خاتون» مشهور شده‏اند17.

جايگاه و نقش سياسى خواتين‏
جايگاه خاص خاتون‏ها در نزد خلفا، پادشاهان، اميران، وزيران و ديگر كارگزاران دولتى و دسترسى آنان به خبرها و سندهاى ادارى و نيز آگاهى نسبى از جريان‏هاى سياسى حاكم بر دربار، آنها را به يكى از عوامل تأثيرگذار در امور سياسى و حكومتى در دوره‏هاى گوناگون، تبديل كرده است، به طورى كه برخى از آنان، از جمله ملكه خاتون در ماوراء النهر، صفيه خاتون در حلب، غازيه خاتون در حماة، ارغنه خاتون در آلماليغ و... با بهره‏گيرى از فرصت‏هاى پيش آمده، توانستند قدرت را به دست گيرند يا با نفوذ سياسى بر حكم‏رانان، روند سياسى را به نفع خويش تغيير دهند.18
در اين خصوص، علاوه بر حكومت «ملكه خاتون» بر ماوراء النهر - در آستانه فتح اين سرزمين به دست مسلمانان در دوره معاويه (60 - 41ه ) - كه نشان دهنده حضور فعال و مستقيم خاتون‏ها در قدرت سياسى پيش از اسلام است، حضور مؤثر «زبيده خاتون»، دختر جعفر بن منصور عباسى و همسر هارون، به عنوان دومين شخصيت سياسى پس از هارون، به ويژه پس از مرگ خيزران، مادر هارون، اهميت بسيارى دارد؛ دخالت‏هاى مستقيم زبيده در مسائل حكومتى، خصوصاً كشمكش‏هاى امين و مأمون، فرزندان هارون، كه بر سر ولايت عهدى و جانشينى پدر نزاع مى‏كردند، دليلى بر اقتدار و نفوذ سياسى خاتون‏ها در دوره عباسيان است. تلاش‏هاى زبيده به عنوان همسر عرب نژاد هارون، در حمايت از فرزند خويش، امين، براى غلبه بر مأمون، فرزند مراجل، همسر ايرانى تبار هارون، با شكست مواجه شد، لكن كسب شهرت فراوان او در اين جريان، مبنى بر اين كه امين، بعد از امام على‏عليه السلام (و به روايتى پس از امام حسن‏عليه السلام) دومين يا سومين خليفه داراى تبار هاشمى بوده و در تاريخ عباسيان، اين افتخار تنها نصيب فرزند زبيده شده است، بعدها از عوامل مؤثر در تحكيم جايگاه سياسى و اجتماعى زبيده گرديد. دخالت در تضعيف خاندان برمك، كه منصب وزارت عباسيان را داشتند، يكى ديگر از اقدامات مهم زبيده بود؛ زبيده با تحريك هارون بر ضد جعفر برمكى، زمينه قتل عام برمكيان، (وزيران ايرانى) را فراهم ساخت.19
نخستين زنى كه بعد از اسلام در ايران رسماً به حكم‏رانى پرداخت، سيده ملكه خاتون، بانوى شيعه و دختر رستم بن شروين، از سپهبدان خاندان باوند در مازندران و همسر فخرالدوله ديلمى (حك: 387 - 366ه ) بود كه در حدود 419ه درگذشت.20
گرچه طرح و انعكاس جايگاه خاتون در ديوان لغات الترك محمود كاشغرى با بيان «نامى براى دختران افراسياب»، در اواسط قرن پنجم هجرى مى‏تواند دليل روشنى بر مقام و منزلت ويژه سياسى و اجتماعى خواتين در دوره ايلك خانيان (607 - 382ه ) باشد،21 لكن وجود شاه خاتون، دختر قدرخان، از حكم‏رانان ايلك خانى، در تاريخ بيهقى، مصداق بارز نزديكى خواتين به دربار در اين عصر است.22
عصر سلجوقى (590 - 429ه ) را بايد يكى از جلوه‏هاى مهم حيات سياسى و اجتماعى خواتين به شمار آورد. در اين دوران، تركان خاتون، دختر طفغاج خان، پادشاه سمرقند و همسر ملكشاه سلجوقى، با ايفاى نقش سياسى در امور حكومتى، پى‏آمدهاى مهمى در باب مسائل گوناگون حكومت داشت. برنامه‏ريزى‏ها و زمينه چينى‏هاى او براى ولى‏عهدى پسر خردسالش، محمود ابن ملكشاه، سبب مخالفت خواجه نظام الملك طوسى و بروز كدورت ميان ملكشاه و وزير گشت. خاتون بعد از وفات ملكشاه در سال 485ه خليفه را واداشت تا محمود، پسر خردسال او را به جانشينى ملكشاه برگزيند. پس از اين اقدام، تركان خاتون از بغداد بازگشت و وارد اصفهان شد و بعد از محاصره اين شهر از سوى بركيارق، عاقبت طرفين تن به صلح دادند، ولى تركان خاتون شخصى را در پى او فرستاد و پس از جنگ دو سپاه در كرج (بين بروجرد و اراك فعلى)، لشكر تركان شكست خورد. تركان خاتون عاقبت در سال 487ه درگذشت.23
از ديگر شخصيت‏هاى معروف خواتين در دوره سلجوقى، تركان خاتون، دختر ارسلان، خان سمرقند و همسر سلطان سنجر بود. او كه در جنگ «قطوان» در سال 536ه ، همراه سلطان بود، به دست گورخان قراختائى اسير شد و پس از دو سال اسارت در قبال پانصد هزار دينار آزاد گرديد، ولى در «حادثه غز»، بار ديگر اسير شده و در زندان درگذشت‏24. گفته شده كه سلطان سنجر، همسر ديگرى به نام گوهر خاتون داشته است‏25. در همين دوره، علاء الدين گرچه از برادران ديگر خود كوچك‏تر بود، به سبب موقعيت خاص مادرش كرجى خاتون، ملكه ابخاز، از جانب پدرش غياث الدين كيخسرو به مقام ولى عهدى دست يافت‏26. در تاريخ آمده است كه در سال 535ه فرستاده پادشاه كرمان با هداياى بسيار زياد نزد سلطان مسعود [بن ملكشاه سلجوقى‏] آمد و خاتون، بيوه المستظهر را خواستگارى كرد. پس وزير سلطان مسعود به خانه خاتون آمد و پس از گرفتن موافقت، قضات به خانه سلطان آمدند و خطبه عقد، با مهريه‏اى به مقدار يك صد هزار دينار، جارى شد و سكه‏هاى درهم و دينار را شاباش كردند و آن زن پس از اين مقدمات روانه خانه شوهر گرديد27. ديگر شخصيت‏هاى معروف خواتين در عصر سلجوقيان عبارتند از: مهملك خاتون و سَتِى خاتون، همسران سلطان محمود بن محمد ملكشاه؛ خاتون كرمانى، همسر ارسلان بن طغرل؛ خاتون، زوجه سلطان طغرل بَكْ؛ زبيده خاتون، همسر سلطان مسعود و سلجوقه خاتون، دختر قليچ ارسلان بن مسعود.28

**donsaeid** · 09-24-2006, 04:25 AM

نقش اساسى و در برخى موارد منحصر به فرد سياسى تركان خاتون در امور مختلف حكومتى، نظامى و اجتماعى در دوره خوارزمشاهيان (628 - 470ه ) به لحاظ تاريخى، بسيار مهم است. در دوره پادشاهى محمد خوارزمشاه (آغاز به سال 596ه ) آن گاه كه غوريان هند در صدد حمله به قلمرو خوارزمشاهى بودند، تسليح همگانى در گرگانج از سوى تركان خاتون، مادر سلطان محمد خوارزمشاه و همسر علاء الدين تكش، مانع جدى ورود غوريان به شهر شد؛ ملكه تركان خاتون، ملقب به «خداوند جهان» و «اُلُغ تركان» اين تسليح را - كه چيزى جز يك خدعه جنگى نبود - به كار بست. او براى اين كار، هم زمان با اعزام پيكى به خراسان براى مطلع ساختن فرزندش از هجوم دشمن، دستور داد تا مردم خودهايى از كاغذ بسازند و خود را در برابر دشمن مسلّح نشان دهند. نتيجه عظمت ظاهرى چنين لشكرى، در حالى كه شهر كاملاً بى‏دفاع بود، اين شد كه براى برقرارى صلح با قراختائيان، مادرش، تركان خاتون را به نمايندگى خود براى انجام دادن مذاكرات با قراختائيان مأموريت داد. در برخى منابع تاريخى آمده است كه اين زن دستور قتل امير نيشابور را در سال 605ه صادر كرده است. اما گفته شده است كه در سال 609ه كه محمد در پى بروز ناآرامى‏ها، درصدد قتل تمام بيگانگان ساكن در خوارزم و همه اهالى سمرقند برآمده بود، با مخالفت جدى تركان خاتون روبه‏رو شد و كشتار صورت نگرفت.29

از ديگر اقدامات مهم تركان خاتون، مادر سلطان محمد خوارزمشاه، حمايت او از نظام الملك براى رسيدن به مقام وزارت بود. به طورى كه سلطان محمد به پيشنهاد تركان خاتون، ابتدا محمد بن صالح، غلام پيشين ملكه را به وزارت منصوب و سپس، وى را به لقب نظام الملك و ناصرالدين مفتخر كرد و هنگامى كه در سال 615ه ، سلطان محمد، وزير خويش را به بى‏لياقتى و رشوه‏خوارى متهم و بركنار ساخت، تركان خاتون با تمام توان به پشتيبانى از وزير برخاست و در اين بين، توطئه قتل وزير را نيز برملا كرد. بر همين اساس، وى كه دختر يكى از خانان ترك بود، به پشت گرمى قبيله‏اش - كه در جلوس سلطان محمد خدماتى كرده بودند - كاملاً بر امور مسلط شد. تا جايى كه وزيران سلطان نيز به ميل او انتخاب مى‏شدند و با آن كه اين مسئله، اطاعت و تبعيت رجال و وزيران سلطان از او بود، موجب بروز كدورت بين وى و سلطان شد. بعدها تركان خاتون به سبب مخالفت با آى جيجك، مادر جلال الدين منكبرنى، تلاش زيادى كرد تا قطب الدين اوزلاغ شاه، برادر او را ولى عهد كند، امّا نه تنها موفق نشد، بلكه همين امر باعث افزايش كدورت بين او و نواده‏اش، سلطان جلال الدين، گرديد. تركان خاتون به هنگام استيلاى مغول در خوارزم، دوازده تن از شاه‏زادگان را كه در آن ولايت بودند، كشت و از بيم گرفتارى، با گنجينه‏ها و حرم سلطان از خوارزم بيرون آمد، ولى سرانجام در برابر مغولان تسليم شد و پس از اعزام به مغولستان در اسارت و خوارى درگذشت.30
سرزمين‏هاى مصر و شام نيز، هم‏چون ساير مناطق جغرافيايى تحت حاكميت اسلام، شاهد حضور خاتون‏ها در امور سياسى و حكومتى بوده است؛ چنان كه صفيه خاتون، مادر ملك عزيز و دختر ملك عادل، صاحب حلب، بعد از مرگ سلطان ملك ناصر، با صلاح الدين يوسف ازدواج كرد و عاقبت در سال 340ه از دنيا رفت‏31. هم‏چنين الملك الكامل در سرزمين‏هاى شرق، الملك المظفر را فراخواند و در لشكرگاه خود دخترش، سلطان دخت غازيه خاتون را به همسرى او درآورد و فرمان حكم‏رانى حماة را به نام او به ثبت رساند32. در سال 529 خاتون زمرد، دختر جاولى، پسر خود، شمس الملوك اسماعيل را كه بعد از پدرش، تاج الملوك ابوسعيد بورى، حكومت دمشق را به دست گرفته بود، كشت و امور حكومتى را به برادرش شهاب الدين محمود بن بورى واگذار كرد33.
درباره موقعيت خاص سياسى و اجتماعى برخى از خاتون‏هاى اين دوره، در مصر و شام آمده است كه خاتون (د: 694ه )، دختر ملك اشرف، موسى بن الملك و همسر ملك منصور محمود بن صالح، داراى املاك مهمى، از جمله دار السعادة، كاخ‏ها، تالارها، روستاها و مزارعى در دمشق و حوران بوده است‏34. و نيز گويند: «هنگامى كه در سال 716ه سلطان ملك الناصر، محمد بن قلاوون دستور داد كه دخترى از خاندان چنگيز را به عقد وى درآورند، خاتون طلبناى با گروهى از فرستادگان روانه سفر شد و چون اين كاروان در سال 730ه به اسكندريه رسيد و خاتون از جايگاه خويش نمايان شد، بى‏درنگ او را بر هودجى زرين، كه مماليك (غلامان) حمل مى‏كردند، نشاندند و به دارالسلطنه در اسكندريه بردند و سلطان، عده‏اى از حاجيان و هجده‏تن از اهل حرم خود را براى خدمت‏گزارى به نزد او فرستاد و پس از پايان مراسم عقد ازدواج، خانه‏اى برايش ساخت و فرستادگان را پس از آن كه به آنها انعام‏هاى فراتر از انتظار داد، بازگرداند و آنان هداياى گران‏قدرى نيز با خود بردند»35. درباره عادله خاتون، دختر احمد پاشا و همسر سليمان پاشا ميرزا قلى (ابو ليلا)، حاكم عثمانى در بغداد، هم آمده است كه در دوران حيات شوهرش سهمى از حكومت شوهرش عهده‏دار شد و پس از درگذشت سليمان نيز تا حدود زيادى قدرت سياسى را خود به دست گرفت و در برابر مدعيان جانشينى سليمان، به پاخاست‏36.
سلطه مغولان بر بخشى از سرزمين‏هاى اسلامى، به ويژه پس از دوره ايلخانى، زمينه‏هاى مناسبى براى ورود شخصيت‏هاى برجسته خاتون به عرصه‏هاى سياسى فراهم كرد. به طورى كه در دوره فترت، يعنى از دوره ايلخانى تا تشكيل دولت تيمورى (ح: 771ه )، زنان بسيارى يا به طور مستقيم بر قدرت سياسى دست يافتند و يا به طور غير مستقيم، مشاور همسرانشان در اداره امور ولايت‏ها بودند و حتى مشهورترين سلسله اين دوره؛ يعنى آل جلاير، به ويژه شيخ حسن بزرگ (حك: 757 - 740ه )، مديون همسر خود، دلشاد خاتون بود كه هفده سال حكومت كرد.
در دوره آل مظفر هم، زنان در دو جبهه نظامى و سياسى فعاليت بيشترى داشتند37. در اين دوران، گذشته از مشاوره و همراهى يسونجين بيكى، خاتون بزرگ‏تر چنگيزخان با او و نيز اولجاى خاتون به همراه دقوز خاتون، با هولاكوخان، در اوايل قرن هفتم هجرى، ايران خاتون، از زنان فرمان‏رواى محلى و حاكم لرستان بود. وى كه دختر ابوطالب بود، در سال 635ه درگذشت و در حرم سيدالشهداعليه السلام در كربلا به خاك سپرده شد38. هم چنين، در سال 649ه ، ارغنه خاتون، به جاى فرزند كوچك‏تر خويش مباركشاه، به حكم‏رانى اولوس جغتاى رسيد و در سال 659ه كه براى نخستين بار، دو خان بزرگ؛ يعنى قبلاى در چين و اريغ بوكا در مغولستان، بر اريكه قدرت تكيه زده بودند، ارغنه بيكى خاتون [اورقنه‏]، فرمانفرماى اولوس جغتاى، طرفدار اريغ بوكا بود و به همين سبب تلاش قبلاى براى تصرف اولوس جغتاى ناكام ماند و خود قبلاى عاقبت به فرمان اريغ بوكا به قتل رسيد. گويند ارغنه خاتون كه در آلماليغ حكومت مى‏كرد، در سال 652ه از هلاكو پذيرايى كرد و پس از مرگ همسرش آلغو، با جلب موافقت اميران و وزيران خويش، مباركشاه را به تخت نشاند. مباركشاه، از رعايا در برابر سپاه مغول حمايت كرد و در كنار آن، سپاهيانى را كه بر عادت گذشته به تاراج اموال مى‏پرداختند، بازداشت و به سبب مسلمان بودنش، از رعايا پشتيبانى كرد. و خود خاتون نيز كيش بودايى داشت، ولى حامى جدى مسلمانان بود39. در تاريخ آمده است كه در حدود سال 608ه پس از ورود مغولان به آلماليغ وواگذارى آن جا به تغناق تكين، پسر بوزار [اوزار]، بوزار كه به طغرى خان ملقب گشته بود، فرزند خويش تغناق تكين و دختر خود، اُلُغ خاتون را به نزد چنگيزخان فرستاد و با مغولان پيمان اتحاد بست‏40.
تصاحب حكومت و قدرت سياسى از سوى اغول غايميش خاتون، بيوه گيوك خان و جنيقاى، پس از مرگ گيوك خان، از حوادث مهم دوره فترت است. اين خاتون كه همسر بزرگ گيوك خان (حك: 647 - 644ه ) بود، پس از مرگ شوهرش، به سنت مغول، به قدرت رسيد و به عنوان دومين فرمان‏رواى زن مغول در ايران، حدود پنج سال (649 - 644ه ) و بنا به قول ديگر، چهار سال، بر امپراطورى مغول حكومت كرد. سرانجام اين شاهزاده همراه با «قد اقاج خاتون» به اتهام توطئه چينى بر ضد منكو، در سال 649ه محكوم به اعدام شد. گويند در همين ايام منكوقاآن نامه شديد اللحنى خطاب به روبروك، پادشاه فرانسه نوشت و در آن، شاه زاده؛ يعنى اغول غايميش خاتون را كه فرستادگان سن لوئى را با حسن نيت پذيرفته بود، «زنى شرير و بدتر از سگ» دانسته و افزوده است: «چگونه ممكن است كه مشار اليها چيزى از جنگ و صلح و خير و صلاح دولت بداند»41.
هم چنين در دوران حكومتى منكو، سلطان پس از مرگ سرتاق، اميران خويش را به قزل اردو فرستاد و براقچين خاتون، بيوه باتو را به فرمانفرمايى منصوب كرد42. بنا به نوشته رشيد الدين فضل اللَّه، توراكينا خاتون و موكاخاتون، از همسران با نفوذ اوكتاى قاآن بوده‏اند. او درباره يكى از آن دو خاتون مى‏نويسد: «توراكينا خاتون، گر چه از زيبايى زيادى برخوردار نبود لكن در طبيعت او تسلطى تمام بود، مع هذا، اين خاتون تحت نفوذ شديد كنيز مسلمان خويش بنام فاطمه و عبدالرحمن وزيرش قرار داشت و به همين سبب، رجال برجسته‏اى از هلاكت نجات يافتند».43

نقش اجتماعى، فرهنگى و دينى خواتين‏
حضور مستقيم برخى از خاتون‏ها در عرصه‏هاى حكومتى و جايگاه ويژه بعضى ديگر از آنان در نزد حاكمان، كه نفوذ سياسى و اجتماعى آنان را در ميان قشرهاى گوناگون جامعه در پى داشت، زمينه مناسبى براى رشد هدف‏هاى دينى و فرهنگى جوامع اسلامى فراهم كرد. برخى از اين خاتون‏ها خود از فقيهان، محدثان، عارفان، هنرمندان، شاعران و پژوهش‏گران عصر خويش بوده‏اند و بدين گونه، تأثيرات مهمى را به طور مستقيم در توسعه فرهنگى و تمدنى جهان اسلام داشته‏اند.
شمارى از فقيهان، محدثان، دانشمندان علوم قرآنى، عارفان و پژوهش‏گران عرصه علم عبارتند از: آمنه خاتون، دختر علامه مجلسى اول، از مجتهدان و فقيهان شيعى قرن يازدهم هجرى و صاحب آثارى همچون شرحى بر الفيه ابن مالك و شواهد سيوطى؛44 اسماء خاتون هَكارى (د: 770ه )، محدثه قرن هشتم هجرى؛ سَلَمى خاتون جزرى، محدثه و عالمه قرن نهم هجرى؛ فاطمه خاتون جَزَرى، مُدرّسه علوم دينى در قرن نهم هجرى؛ معصومه خاتون شيرازى، عالمه، محدّثه، عابده، زاهده و حافظه قرآن در قرن يازدهم هجرى؛ فاطمه خاتون دختر ملاصدرا؛ عروس مولانا جلال الدين محمد بلخى و عارفه و سالكه قرن هفتم هجرى؛45 بى‏بى منجمه، بانوى ستاره‏شناس ايرانى و همسر مجدالدين محمد ترجمان (د: 670ه )؛46 كپك خاتون از قاريان قرآن در دوره سلطان محمد اوزبك‏47 و بى‏بى، دختر عبدالصمد بن على هروى از محدثان معروف دوره خود.48
در خصوص هنرهاى اسلامى، از ميان خواتين، بيگم خاتون، همسر جهانشاه قراقويونلو (ح: 839ه )، از زنان هنردوست و ادب پرور و بانى اصلى مسجد كبود تبريز؛ شاه ملك خاتون، از خوش‏نويسان معروف قرن نهم هجرى و دختر محمد سلطان گوركانى؛ پادشاه خاتون، خطاط و نويسنده مصاحف گوناگون قرآنى؛ گلرخ بانوبيگم و گوهرشاد خاتون از خطاطان معروف قرن‏هاى دهم و يازدهم هجرى، جزء تلاش گران اين دوران بوده‏اند.49 هم‏چنين گُنجشكب، دختر ابغا از ديگر خواتين والامقام اين دوره بود و امير سيف الدين تنكنر، احترام مبالغه‏آميزى براى او قائل بود و فرستادگان او را به گرمى مى‏پذيرفت.50

**donsaeid** · 09-24-2006, 04:26 AM

در نيمه دوم قرن هفتم هجرى، از ميان خاتون‏هاى معروف، تركان خاتون، دختر قطب الدين محمود شاه، از اتابكان يزد و همسر اتابك سعد بن ابوبكر، از اتابكان فارس بود. تركان خاتون بر سعد غالب بود و بعد از وفات اتابك سعد، اغلب امور مربوط به سلطنت، در دست خاتون، قرار گرفت و با آن كه نام اتابكى بر او نبود، ولى رأى او در اكثر امور و شئون، معتبر شمرده مى‏شد. شيخ سعدى، قصايدى در ستايش او گفته است. تركان خاتون سرانجام در حدود سال 661ه و يا اندكى بعد از آن، به امر سلجوقشاه، كه در حال مستى، دستور اعدام او را به غلام خود داده بود، به قتل رسيد.51 همين‏طور در اين ايام، أبش خاتون، دختر سعد الثانى و همسر منكو تيمور بن هلاكو، در حدود سال‏هاى (686 - 663ه )، در مقام امير فارس، فرمان‏روايى كرد. زامباور او را از اتابكان فارس به شمار آورده است. سلغريان، در سال‏هاى (684 - 682ه )، اقدام به ضرب سكه در شيراز كردند كه نام ابش خاتون نيز بر يكى از آنها كه از جنس طلا است، به چشم مى‏خورد. ابش خاتون پس از 23 سال حكومت، به سال 685ه در تبريز درگذشت.52
در ميان حكم‏رانان بنى براك در كرمان، نيز دو زن با عنوان خاتون بوده‏اند، كه يكى از آنها قتلغ تركان خاتون، بيوه قطب الدين محمد بود، كه از سال 655 تا 681ه به حكومت پرداخت و دينارى به تاريخ 677ه به نام او ضرب شده كه اكنون موجود است و ديگرى صفوة الدين، پادشاه خاتون، دختر محمد و همسر آباقاخان، ايلخان مغول است، كه از سال 693 تا 694ه به عنوان پنجمين پادشاه زن مسلمان، قدرت سياسى را در دست داشته است.53 از ديگر خاتون‏هاى حكم‏ران در اين دوره، دولت خاتون و لاله خاتون بودند كه خاتون نخست، اهل سياست و حكومت بود و پس از فوت همسرش، عزالدين محمد، در سال 711ه ، زمام امور را به دست گرفت و خاتون دوم، از دختران سلاطين كرمان بود و مدت زيادى حاكم كرمان بود.54
ابن بطوطه، در نيمه نخست قرن هشتم هجرى، از دو ملكه و زن متنفذ در امور حكومتى، كه عنوان خاتون داشته‏اند، سخن گفته است؛ يكى از آنها، ملكه طيطغلى، از زنان سلطان محمد اوزبك است كه بر مجار، سرداق، خوارزم و نواحى تابعه آنها حكم مى‏رانده و چنان كه از وجه تسميه او معلوم است، ملكه بوده و در نزد سلطان منزلت و نفوذ بالايى داشته است؛ به طورى كه سلطان، تا دم در قبه به استقبال او مى‏رفت و سلام مى‏كرد و دستش را مى‏گرفت و تا پاى تخت همراهى مى‏كرد و زودتر از خاتون نمى‏نشست، و ديگرى، بغداد خاتون بود كه بر ابوسعيد، پسر محمد خدابنده، تسلط كامل داشت و از احترامى بيشتر از زنان ديگر برخوردار بود و چون سلطان بعدها، دلشاد خاتون را به زنى گرفت، بغداد خاتون، با دستمالى سلطان را خفه كرد و به قتل رساند55.

55.
در قرن نهم هجرى، گوهرشاد آغا و دسپينا خاتون از حكم رانان و شخصيت‏هاى معروف خواتين، بودند. گوهرشاد، همسر شاهرخ ميرزاى گوركانى (حك: 850 - 807ه )، سومين پادشاه سلسله گوركانيان و دسپينا، همسر كاردان و پرقدرت اوزون حسن آق قويونلو (حك: 882 - 857ه ) بودند56. هم چنين از حاكمان برجسته زن در هند، مصادف با قرن يازدهم هجرى، ارجمند بانو بيگم (د: 1040ه )، همسر ايرانى تبار شاه جهان، پادشاه گوركانى هند است. اين بانو علاوه بر نفوذ خويش بر شاه در دربار گوركانيان هند (حك: 1273 - 932ه )، نگهدارى مهر حكومتى، مشهور به «مُهر اُزوك» را بر عهده داشت؛ اين نشان، بالاترين حكم حكومتى آن دوره بود. از خاتون‏هاى ديگر اين دوران، جهان آرا بيگم (د: 1092ه )، دختر شاه جهان، پادشاه گوركانى هند و صاحب مدرسه و مسجد بزرگ در آگره بود.57
با توجه به حمايت برخى از خاتون‏ها از دانشمندان، شاعران و شخصيت‏هاى ادب پرور و علم دوست، طرح دو نكته، كه در بعضى از آثار به آنها اشاره شده، لازم است: نكته اول، اتهام شيخ مجدالدين بغدادى، از عالمان معروف دوره خوارزمشاهيان، به ارتباط با تركان خاتون، در دوران پادشاهى محمد خوارزمشاه مربوط است. در اين خصوص، ديدگاه بارتولد اين است كه گمان نمى‏رود چنين ارتباطى وجود داشته باشد، زيرا ملكه خاتون در آن زمان، حتى داراى «نتيجه» نيز بوده است و قتل شيخ، در واقع، نتيجه خشم آنى خوارزمشاه بوده و به همين دليل، شاه پس از قتل شيخ، بى‏درنگ از عمل خويش پشيمان شد58. نكته دوم، اتهام تركان خاتون - بانوى ديگر دوره سلجوقيان - به هم دستى با تاج الملك، از وزير زادگان پارسى زبان، در مخالفت با خواجه نظام الملك وزير بود، كه عاقبت به قتل خواجه انجاميد. در اين باره نيز، دشمنى‏هاى خواجه با اسماعيليان و شيعيان اثناعشريه كه از سياست‏هاى تند مذهبى او ناشى مى‏شد و از هيچ تلاشى در راه خنثى كردن عقايد شيعيان فروگذار نبود، نمى‏توان از نظر دور داشت. در ضمن، در همين ايام، تركان خاتون با امام محمد غزالى همكارى داشته و در تلاش‏هايى كه با كمك خليفه براى رساندن پسرش به پادشاهى انجام داده، از حمايت غزالى برخوردار شده است.59
برخى از اديبان و شاعران معروف خاتون‏ها عبارتند از: لاله خاتون، از دختران پادشاهان كرمان؛60 امة اللَّه خاتون كرد هَكارى، بانوى دانشمند و اديب قرن نهم هجرى و استاد السخاوى، مؤلف كتاب الضوء اللامع؛ اوراق سلطان بيگم دختر امير اسكندر، از اميران سلسله قراقويونلوى شيعى مذهب و اديب و شاعر قرن نهم هجرى؛ پروين خاتون، شاعر اواخر قرن چهارم يا اوايل قرن پنجم هجرى؛ جهان خاتون، دختر سلطان مسعود شاه اينجو و شاعر بداهه‏گو و صاحب ديوان و لطيفه‏پرداز قرن هشتم هجرى؛ دلشاد خاتون (د: 755ه )، نوه امير چوپان و بانوى فاضل و ادب پرور قرن هشتم هجرى، كه هداياى او به سلمان ساوجى معروفست، به طورى كه سلمان او را «بلقيس زمان» لقب داده و مقنعه او را از تاج پادشاهى برتر دانسته است؛61 آغا بيگى گرگانى همسر سعد وقاص و عالم و شاعر زمان خود؛ آقا بيگم هراتى، بانوى توانا در رشته‏هاى مختلف علمى و شعر و بلاغت؛ دولت بانو بيگم دختر عظيم شاه، سلطان هند و اهل علم و فصاحت؛ زيب النسا بيگم، دختر اورنگ پادشاه، سلطان هند و از شاعران پر آوازه فارسى‏گو؛ عصمت بيگم، دختر سيف الملوك ميرزا و نور جهان بيگم، همسر سلطان جهانگيرشاه، از شاعران معروف زمان خويش.62
برخى از اين شخصيت‏هاى ادبى از شاعران پرآوازه عصر خود بوده و شعرهاى دلنشين آنان علاقه‏مندان زيادى داشته است. در ذيل به نمونه‏هايى از اشعار شمارى از خاتون‏ها اشاره مى‏شود:
بود از جان محب آل حيدر
اوراق سلطان بنت شه سكندر
(اوراق سلطان بيگم)63

من آن زنم كه همه كارِ من نكوكارى است‏
به زير مقنعه من همه كُلَه‏دارى است‏
حسن شهم زنژاد قرا الغ سلطان‏
نه هر سرى به كلامى سزاى سالارى است‏
(پادشاه خاتون)64

بلبل از گل بگذرد گرد چمن بيند مرا
بت پرستى كى كند گر برهمين بيند مرا
در سخن پنهان شدم مانند بو در برگ گل‏
هر كه ديدن ميل دارد در سخن بيند مرا
دختر شاهم وليكن رو به فقر آورده‏ام‏
زيب زينت بس همينم نام من زيب النساء است‏
(زيب النساء بيگم)

چون ابر بهار دم به دم گريانم‏
مانند فلك هميشه سرگردانم‏
با هر كه وفا كنم جفا مى‏بينم‏
بر بخت خود و طالع خود حيرانم‏
(عصمت بيگم)

نور جهان گر چه بصورت زنست‏
ليك به باطن زن شيرافكن است‏
(نور جهان بيگم)65

اهتمام به تأسيس مدارس و ايجاد مراكز آموزشى، يكى از برنامه‏هاى اساسى حاكمان در اكثر دوره‏هاى اسلامى بوده است و علل اساسى تأسيس اين گونه مدارس را بايد در نگاه مثبت آنان به عالمان جست و جو كرد، زيرا به سبب ارتباط دين و سياست، عالمان در حقيقت، نگهبانان دين بوده‏اند و خلفا در اداره امور كشور، به مشاركت آنها نياز داشته‏اند و از آن جا كه عالمان، نزد مردم، محترم و گرامى بودند، به تبع، اميران و پادشاهان هم براى تقويت نفوذ خود و نزديكى هر چه بيشتر به مردم، بهترين وسيله را نيكويى به فقيران و گراميداشت عالمان و فقيهان مى‏دانستند. از اين رو، براى تحقق اين هدف، راهى جز بناى مساجد، بيمارستان‏ها، رباطها (مهمانسراها) و... و نيز تعيين مقررى براى عالمان و فقيهان نبود.66
از سوى ديگر، تمدن اسلامى طورى در پيشرفت علم و ادب مؤثر بود، كه از كاخ خليفه تا مسجد و خانه وزير و امير و حتى در بساطهاى عيش و نوش، دانشمندان، نويسندگان و گويندگانى پديد آورد و در هر جا براى پژوهش‏هاى علمى و ادبى، محفلى تشكيل مى‏شد و تحصيل علم بر نوجوانان، پيران، كنيزان، غلامان، زن‏ها و... واجب مى‏نمود.67 بر همين اساس، فراهم ساختن امكانات تعليم و تربيت از طريق بناى مدارس، مساجد، خانقاه‏ها و ساير مراكز آموزشى، از هدف‏هاى اساسى خاتون‏ها در جهت برنامه‏هاى حاكمان مسلمان بوده است؛ آنان با تأسيس مساجد و مدارس در سراسر قلمرو اسلامى، نقش مؤثرى در اعتلاى فرهنگى و دينى جوامع اسلامى، ايفا كرده‏اند و اين امر نشان دهنده اهتمام آنان به امر آموزش و پرورش و توسعه دينى و فرهنگى مسلمانان است.68
خاتون‏ها، ده‏ها مسجد و مدرسه مهم تأسيس كردند كه برخى از آنها بدين قرار است: مسجد عادله خاتون، دختر احمدپاشا؛ مسجد خاتون الس خاتون (ح: 507ه ) در شام؛ مسجد ملكه هديه خاتون در الحكر؛ مدرسه خاتون، دختر سلطان ملك عزالدين مسعود بن قطب الدين، در جبل؛69 مدرسه ربيعه خاتون (د: 643ه )، دختر ايوب، ويژه حنبلى‏ها؛70 مدرسه خاتونيه حنفيه خاتون، دختر معين الدين و همسر نورالدين زنگى، در دمشق؛71 مدرسه زمرد خاتون، دختر ايوب، در محدوده بيمارستان نورى كه ابن يونس در آن تدريس مى‏كرد؛ مسجد خاتون معينيه، واقع در پايين قلعه نورالدين؛ مسجد تربة خاتون در كنار نهر يزيد؛ مسجد زمرد خاتون در صنعا؛72 مسجد بى‏بى خانم (د: 801ه ) در سمرقند؛73 مسجد و مدرسه بزرگ تاش خاتون، مادر سلطان ابواسحق در شاه چراغ شيراز؛74 مدرسه شومانيه خاتون، دختر ظهيرالدين شومان؛ مدرسه خاتون، همسر ملك نورالدين؛ مدرسه قصاعيه خطبلسى خاتون، دختر گلى (ح: 593ق)؛ مدرسه مادانيه آخشاخاتون، دختر ملك قطب الدين، صاحب ماردين (ح 610ق)؛75 مدرسه ست الشام خاتون، دختر نجم الدين بن شاذى؛76 مدرسه خاتونيه ارغوان خاتون، همسر عزالدين (ح: 775ه )؛ مدرسه خاتونيه اغل خاتون (ح: 182ه ) در بغداد و مدرسه عثمانيه شاه خاتون در قدس‏77. همچنين بعضى از آنها؛ مثل خاتون دختر انر و خاتون دختر خطبلسى، با ايجاد خانقاه در دمشق و مناطق ديگر و نيز باى خاتون، دختر ملك ظاهر بيبرس، با اختصاص محلى با موقوفه‏هاى كافى براى تعليم زنان، خدمات شايانى در زمينه ارشاد و آموزش مردم، در ابعاد مختلف دينى و اجتماعى انجام داده‏اند.78
شمارى از خاتون‏ها در ابتدا مسلمان نبودند، امّا حمايت عملى آنان از اسلام در آن دوران، در متن‏هاى تاريخى ثبت شده است؛ ارغنيه خاتون، از جمله آنهاست. او كه در حدود سال 649ه به جاى پسر كوچك خويش مباركشاه، به حكم‏رانى اولوس جغتاى منصوب شد، بركيش بودا بود، ولى با جرأت تمام به حمايت از مسلمانان برخاست و فرزندش مباركشاه، نخستين فرد از خاندان چنگيزخان بود كه اسلام آورد. ابن الفرّاء در اين باره مى‏نويسد: سالى شعله‏هاى مصائب و آفات و بليّات بر مردم خزر روى آورد و پادشاه از حمايت مردم درماند. خاتون، به شاه خزر گفت: «شهريارا! صفت پسنديده‏اى است كه هر كسى از آن تازه شود، پژمرده نمى‏شود و هر كسى از آن عزت يابد، خوار نمى‏گردد... و براى سرپرستى رعايا نيز هيچ كس شايسته‏تر از شهريار نيست... پس سپاس نعمت را به سوى او [خداوند] روى آور و از عقوبت دشوار هم بدو پناه ببر و او را فراموش مكن تا فراموشت نكند...

**donsaeid** · 09-24-2006, 04:27 AM

به مردم بگو كه با صفاى دل به كنه قدرت خداوند اقرار كنند و خود نيز چنان كن و بگو كه شكر بى‏شائبه به درگاه بارى را در دعا و زبان به ناله و زارى بگشايند و خود نيز چنان كن... شهريار فرمود كه با اين سخنان مردم را متنبه و هشيار سازد و خاتون چنان كرد و... پس خداوند خيرات را برايشان متواتر ساخت و بركت آسمان‏ها بر آنان فرو باريد تا اندوهشان به شادى بدل شد و فراخى نعمت بدانان بازگشت.»79
گذشته از اقدامات خاتون‏ها در جهت استحكام پايه‏هاى دين اسلام، كه در بالا به پاره‏اى از آنها اشاره شد، حضور صد كنيز قرآن خوان در نزد زبيده خاتون و حمايت او از اصحاب علم و ادب و فقيهانى، هم چون جبرائيل بن بختيشوع، طبيب دربار عباسيان؛ اصمعى دانشمند علم لغت؛ قاضى يوسف فقيه و ابوالعتاهيه شاعر، باعث شد كه محفل زبيده محل اجتماع هنرمندان، عالمان، طبيبان، شاعران و اديبان باشد و اين اقدامات، زبيده را در منابع تاريخى، زنى دين‏دار، اصيل زاده، محبوب، نيكوكار و خيّر مى‏نمايد.80 همين طور، نقش مهم تركان خاتون، مادر سلطان قطب الدين محمد از عالمان مذهبى را بايد از گام‏هاى مؤثر در راه توسعه اهداف عاليه اسلامى دانست.81

خاتون‏ها در زمينه‏هاى اجتماعى هم با ايجاد مراكز خدماتى و نيز حمايت از قشرهاى آسيب‏پذير جامعه‏خويش نقش مهمى ايفا كرده‏اند. برخى از آنان از جمله زبيده خاتون همسر هارون، با حمايت از زاهدان، نيكوكاران، فقيران و بيچارگان؛82 مؤنسه خاتون دختر ملك عادل، با تلاش براى تداوم فعاليت بيمارستان كبير منصورى در قاهره؛83 بى‏بى منجمه، با تأسيس زاويه در شاه چراغ شيراز، جهت اطعام و پذيرايى زائرين؛84 عادله خاتون و خاتون دختر دقاق و عذرا خاتون، با تأسيس كاروانسرا به نام خودشان‏85 و زيتون خاتون، همسر نيكوكار ارسلان شاه اول (حك: 537 - 459ه ) ششمين پادشاه سلجوقى كرمان، با تأسيس مدرسه ادب ماهان و رباط مربض يزديان، گام‏هاى مؤثرى را در راه ارائه خدمات عمومى به قشرهاى مختلف مردم، برداشته‏اند. بايد افزود، كاروانسراها بر اساس هنر معمارى اصيل ايرانى و تكاليف مربوط به آن، نماد و نشانه‏هايى دارند كه به خوبى تقابل امور مادى و غير مادى فرهنگ را روشن مى‏كنند.86
هم چنين برخى ديگر از خاتون‏ها، با هديه‏هاى خويش به مستمندان و يارى آنها در مناسبت‏هاى مختلف، جايگاه خاصى در نزد عموم مردم پيدا كردند. نمونه‏هاى زير از اين قبيل است: حفر قنات آب در مكه با هزينه يك ميليون و هفت صد هزار دينار، كه به دستور زبيده، همسر هارون صورت گرفت و امروزه به قنات زبيده معروف است؛87 يارى خاتون سريه على بك از زنان نيكوكار به تهيدستان؛88 خيرات و صدقات و خدمات چشمگيرست الشام، خاتون شقيقه تورانشاه (د: 610ه )؛89 آثار خيرخواهانه ارسلان خاتون، همسر القائم بامر اللَّه در قزوين و جاهاى ديگر از جمله اهداى لباس و اطعام نيازمندان‏90 و تقسيم آشاميدنى‏ها و خوردنى‏ها در طول سال با هزاران دينار هزينه از سوى ست الشام (د: 616ه )، دختر امير نجم الدين ايوب در مصر.91 اين امور، تأثيرات مهم اجتماعى زيادى داشته است. خاتون‏هاى نيكوكار ديگر عبارتند از: تاج الدين خاتون، مادر سلطان سنجر (حك: 552 - 511ه )؛ تاشى خاتون (د: 750ه )، بانى آستان شاه چراغ در شيراز؛92 زمرد خاتون، مادر الناصر لدين اللَّه در قرن ششم هجرى و زاهده خاتون، همسر اتابك بزامه از واليان محلى دوره غزنوى در قرن ششم هجرى و صاحب مدرسه در شيراز.93
ابن جبير (د: 614ه )، جهان‏گرد اندلسى، در گزارش خويش درباره چند تن از خاتون‏هاى نيكوكار، با عنوان «سه خاتون نام دار و نيكوكار»، از شركت آنها در حج سال 579ه گزارش مى‏دهد و به بيان برخى از ويژگى‏ها و اقدامات مهم آنان مى‏پردازد. او درباره خاتون اول، دختر امير مسعود، شاه دربند و ارمنستان و همسر نورالدين، صاحب «آمد» مى‏نويسد: «آثار نيك اين خاتون در راه سفر حاجيان بسيار است، از آن جمله، سقاخانه‏هايى كه براى رساندن آب رايگان در مسير، تعبيه شده و نزديك به سى شتر و دولاب آبكشى دارد و هم چنين او براى تأمين و حمل ره توشه زائرين بيت اللَّه از قبيل جامه و زاد راه و ديگر چيزها، نزديك به يك صد شتر اختصاص داده است». او در پايان ذكر اقدامات اين بانو، ميزان نيكوكارى خاتون اول را با جمله: «... و امرها يطول وصفها...» به پايان مى‏برد94. ابن جبير، خاتون دوم؛ يعنى مادر معزالدين، صاحب موصل و همسر بابك، برادر نورالدين و صاحب شام را نيز داراى كارهاى نيك و احسان بسيار مى‏داند و خاتون سوم، دختر دقوس، صاحب اصفهان را نيز زنى والامقام و مؤثر در كارهاى خير عنوان مى‏كند. نويسنده در پايان گزارش خود، اهتمام اين سه خاتون براى انجام كارهاى نيك، همراه با شكوه و جلال سلطنتى آنان را بسيار شگفت‏انگيز و تحسين‏آميز مى‏داند.95

نتيجه‏
خاتون/قاتون/قادين، به معناى خانم و بانوى اصيل (به طور عام) و زنان والامقام و دختران خان و خاقان و بزرگان (به طور خاص)، داراى جايگاه ويژه‏اى در دوره‏هاى مختلف، خصوصاً پس از اسلام، است. واژه خاتون با خاستگاه سغدى آن كه امروزه در متون عربى، فارسى و تركى بدين شكل به كار مى‏رود؛ در ابتدا، شكل قاتون داشته و پيش از اسلام در چين و ماوراء النهر به همسران حكم‏رانان چين و حاكمان بعضى از سرزمين‏هاى ديگر، هم چون بخارا، اطلاق شده است.
در دوره اسلامى و دست كم از اوايل دوره عباسى، گرچه خاتون در كنار خان (عنوان خاص مردان) براى بزرگداشت و تجليل از زنان به كار رفته است؛ لكن اين عنوان در بعضى از دوره‏ها از جمله عصر سلجوقيان (590 - 429ه )، دوره فترت، دوره ايلخانى (ح: 654ه ) تا تأسيس دولت تيمورى (ح: 771ه ) و دوران حكم‏رانى مماليك (928 - 648ه )، در قلمرو اسلامى، كاربرد بيشترى داشته است.
واژه خاتون و مترادف‏هاى آن هم چون سيّده و بى‏بى در نزد شيعيان اثناعشرى هم، اهميت ويژه‏اى داشته و درباره شخصيت برجسته شيعى، از جمله حضرت فاطمه (س) و مادر بزرگوار امام دوازدهم (عج) و يا امام زاده‏هاى منسوب به مادر امام سجادعليه السلام، دختران امام صادق‏عليه السلام و امام كاظم‏عليه السلام و... به كار رفته است. و نام نخستين حاكم زن ايرانى شيعه در قرن چهارم هجرى، «سيّده ملكه خاتون» بوده است.
از سوى ديگر، جايگاه خاص خواتين در نزد خلفا، وزيران، اميران و ساير كارگزاران حكومتى و دست‏رسى آنان به اخبار، اسناد و امكانات دولتى موجب گرديده است كه خواتين بتوانند در زمينه‏هاى سياسى، فرهنگى، دينى و اجتماعى در تاريخ اسلام، نقش مهم و مؤثرى ايفا كنند. به طوريكه برخى از آنان در دوره‏هايى توانستند با دست يافتن بر قدرت سياسى، خود امور حكومتى را بر عهده گيرند. نيز گذشته از اين‏كه بعضى از خواتين خود از فقيهان، محدثان، عارفان، دانشمندان، هنرمندان و شاعران پرآوازه عصر خويش بوده‏اند، برخى ديگر از آنان با تأسيس مسجد، مدرسه، خانقاه و ساير مراكز آموزشى و پرورشى، زمينه توسعه فرهنگى، دينى و اجتماعى جوامع اسلامى را فراهم كردند.

**donsaeid** · 10-09-2006, 12:08 PM

تاريخ اندلس؛ در دوره فتح اسلامى و حكومت واليان عرب

آمادگى مسلمانان و بروز شرايط مناسب, زمينه فتح يكى از مناطق وسيع يعنى اندلس را ممكن ساخت و با فتح آن, اسلام تمام اين منطقه را فرا گرفت. ابتدا سياست هاى مسالمتآميز حكام و اتحاد مسلمانان توانست مسلمانان را به عزت و افتخار برساند, ولى ديرى نپاييد كه بروز اختلافات قبيلگى و آشوب هاى سياسى, سرزمين اندلس را در معرض تاخت وتاز اسپان, فرانك ها و ... قرار داد. مقاله حاضر با تكيه بر منابع اصيل به بررسى حوادث تاريخى فوق از سال 92ـ 138ه" مى پردازد.

بعد از فتح مغرب, مسلمانان درپى فتوحات ديگرى بودند تا زمينه نشر اسلام را هرچه بيشتر فراهم آورند. آمادگى مسلمانان و بروز شرايط مناسب, زمينه فتح يكى از مناطق وسيع يعنى اندلس را ممكن ساخت و با فتح آن, اسلام تمام اين منطقه را فرا گرفت. ابتدا سياست هاى مسالمتآميز حكام و اتحاد مسلمانان توانست مسلمانان را به عزت و افتخار برساند, ولى ديرى نپاييد كه بروز اختلافات قبيلگى و آشوب هاى سياسى, سرزمين اندلس را در معرض تاخت وتاز اسپان, فرانك ها و ... قرار داد. مقاله حاضر با تكيه بر منابع اصيل به بررسى حوادث تاريخى فوق از سال 92ـ 138ه" مى پردازد.

مقدمه

مسلمانان, شبه جزيره ((ايبريا)) واقع در جنوب غربى اروپا را ((اندلس)) مى ناميده اند و جغرافى دانان مسلمان آن سرزمين را از جنوب به مديترانه, از شمال و مغرب به اقيانوس اطلس و از شرق به كوهسار پيرنه محدود دانسته اند.(2) از آن جا كه ريشه يابى گسترش اسلام در اين منطقه از ابتداى انتشار تا رسيدن به اوج اقتدار اهميت بسيارى دارد در اين مقاله مختصر, صفحه اى چند از تاريخ اندلس (دوره 46 ساله فتح اسلامى و حكومت واليان عرب) را با تكيه بر مطمئن ترين اسناد و مدارك, در سه بخش به ترتيب ذيل مورد پژوهش قرار مى دهيم:

1) از آغاز فتح تا ابتداى دوره واليان;
2) استقرار مبانى اجتماعى و اقتصادى تازه;
3) درگيرى*هاى قبايل عرب و شورش بربرها.

1) از آغاز فتح تا ابتداى دوره واليان
آندلس, هنگامى كه نيروهاى مسلمانان در كناره هاى نزديك و جزيره هاى همسايه آن گسترش مى يافت تحت حكومت گوت ها بود.(3)
مسلمانان, مغرب دور را گشوده و بر شهر طنجه استيلا يافته بودند و براى سيطره كامل بر مغرب, كافى بود شهر سبته را كه در مقابل طنجه و در سوى ديگر زبانه مغربى قرار داشت, به تصرف خود در آورند.
تصرف اين شهر از آن جهت براى مسلمانان دشوار بود كه فرمانرواى شهر, كنت جوليان, با تمام توان به دفاع از آن مى پرداخت و هرگونه حمله اى را كه به منظور فتح آن جا رخ مى داد, دفع مى كرد. با اين وصف, موسى, پسر نصير,(4) مشتاق استيلا بر اين شهر مستحكم شد و سرانجام به آن چه خواسته بود, رسيد.(5)

انديشه فتح اندلس

وقتى مسلمانان مغرب را به طور كامل فتح كردند, طبيعى بود كه موج كشورگشايى ايشان آرام نگيرد. طارق(6) با سپاهيان عرب همراه خود, در كنار طنجه اردو زد.
موسى نيز نوزده هزار سپاهى از بربرهاى به اسلام گرويده را با سلاح و ذخيره كامل در اختيار طارق گذارد. با گذشت زمان و پس از انتشار اسلام در مغرب, مردم آن سرزمين همواره دليرى بيشترى مى يافتند و اسلامشان حماسى تر مى شد و براى پيش بردن پرچم آيين نو, آمادگى فزون ترى پيدا مى كردند. بدين ترتيب انديشه فتح اندلس يا اسپانياى اسلامى به اذهان آنان خطور كرد(7) و توجه كامل طارق بدين كار جلب شد. در اين اقدام, مسلمانان نه با تحريك حاكم سبته يا شهزادگان غيطشه, بلكه از روى ايمان اسلامى خويش, به جهاد روى آوردند تا نشر اسلام را هر چه بيشتر كامل كنند. در اين هنگام نامه اى از كنت جوليان به موسى رسيد كه در آن مسلمانان را به فتح اندلس فراخوانده و وعده داده بود كه سنگرهاى خود را به ايشان خواهد سپرد. و چون موسى از طريق منابع اطلاعاتى كنت جوليان و همپيمانانش با خبر شد كه اوضاع داخلى اندلس سخت دچار آشفتگى و اختلاف سياسى است, به نداى وى پاسخ مساعد داد.(

در پى پيشنهاد جوليان مبنى بر اين كه سبته و پايگاه هاى ديگر خويش را در اختيار مسلمانان مى گذارد و كشتى هاى خود را هم براى انتقال ايشان در دريا به آنان مى دهد و با سپاهيان خويش ايشان را همراهى و راهنمايى مى كند, موسى از خليفه اموى, وليدبن عبدالملك (حكومت: 86ـ96ه" / 705ـ715م) براى شروع عمليات پيشروى, نظرخواست و خليفه موافقت خود را با اين شرط علام كرد كه نخست قدرت اندلس را با ((دست بردهاى مرزى)) و اعزام گروه هايى براى حمله هاى كوچك و گذرا بيازمايند.(9)
بدين منظور در رمضان 91 / 710م نيروى كوچكى مركب از پانصد رزمنده مسلمان كه صدتن از ايشان سواره بودند, باگذر از تنگه, از سبته به ((شبه جزيره ايبريا)) در آمدند. اين عبور در حقيقت يك حمله اكتشافى بود كه به فرماندهى إبوزرعه طريف بن مالك معافرى انجام شد. اين گروه در جنوب اسپانيا در كنار شهرى كوچك كه اكنون با انتساب به همين فرمانده ((طريفه / جزيره طريف)) نام دارد, پياده شده, دست بردهاى آزمايشى خود را آغاز كردند و با انبوهى از غنايم به سلامت باز گشتند. موفقيتآميز بودن اين يورش, مسلمانان را به فتح اندلس اميدوار ساخت و ايشان را تشويق كرد كه به فرماندهى طارق بن زياد به حمله اى بزرگ تر بپردازند.

حمله گسترده و فتح اندلس
طارق در ماه رجب 92 / آوريل 711 از تنگه عبور كرد و در كنار كوهى لنگر انداخت كه با انتساب به وى ((جبل طارق)) نام گرفته است.(10) طارق اخبار پيشروىها را به اطلاع موسى مى رسانيد و چون از موسى كمك خواست, او نيز در رمضان 93 / ژوئن 712 با سپاهى مجهز حمله خود را آغاز كرد و پس از گذشت يك سال از شروع حمله موسى, دو فرمانده در شهر طلبيرهtynavera) ) واقع در شمال عربى طليطله, به هم رسيدند و پس از چهار سال اندلس به دست مسلمانان فتح شد و مسلمانان(11) از دورترين نقطه جنوبى تا كهساران پيرنهpareness) ) و سواحل شمالى و از مالقه و طركونه در شرق تا مالمريه و اشبونه در غرب را گشودند و از دشت هاى جنوبى تا ارتفاعات قشتاله را تصرف كردند و از هيچ شهر بزرگ يا دژ استوارى نگذشتند, مگر اين كه بر فرازش پرچم اسلام را بر افراشتند و آن سرزمين را تحت قلمرو وسيع دولت بزرگ اسلامى درآوردند و دامنه فتوحات ايشان در سواحل شمال شرقى اندلس به شهر جيحونgijon) ) در كناره خليج بسكاىbiscay) ) رسيد.(12)
بالاخره در سال 95ه" / 714م موسى بن نصير و طارق بن زياد از سوى وليدبن عبدالملك به دمشق فراخوانده شدند و پيشروىها متوقف شد. در گزارش ها آمده است كه وليد پس از باخبر شدن از اين همه فتح و پيروزى موسى بن نصير, بدگمان شد و پنداشت كه وى قصد دارد او را از خلافت خلع و خود در آن جا به استقلال حكومت كند; نامه هاى موسى هم به علت درگيرىها مدتى به تإخير افتاد و بر بدگمانى خليفه اموى افزود. اما موسى هيچ گاه چنين فكرى در سر نداشت, بلكه مى خواست سپاه اسلام را پس از فتح كامل اروپا از طريق قسطنطنيه و آسياى صغير به شام, پايتخت خلافت اسلامى برساند و به اين ترتيب تمامى حوزه مديترانه را تحت اختيار دولت اسلامى درآورد, ولى اصرار وليد بر آمدن وى به دمشق او را از هدفش باز داشت با وجود اين, تاريخ نويسان وجوهى را براى مثبت ارزيابى كردن عمل خليفه برشمرده و گفته اند خليفه مى خواسته است تا از نزديك با او به گفت وگو بپردازد و از حقيقت رويدادهاى اندلس و فرنگستان مطلع گردد و در عين حال درجه وفادارى موسى را با رويارويى بسنجد و يا ممكن است وليد از اين امر ترسيده باشد كه دور افتادگى, مسلمانان را از بين ببرد.(13)
به هرحال, موسى در 95ه" / 714م اندلس را ترك كرد و هنوز در راه بازگشت به شام بود كه وليدبن عبدالملك درگذشت و برادرش, سليمان (حكومت: 96ـ98ه" / 715ـ717م) جانشين او شد. موسى بن نصير هم درحالى كه فرزند خود, عبدالعزيز را به عنوان والى به حكومت اندلس گماشته و حبيب, پسر ابوعبده بن عقبه بن نافع را به عنوان وزير, يا معاون وى تعيين كرده بود, خود در مدينه درگذشت.

شيوه حكومت عبدالعزيز
عبدالعزيز نقاطى از اندلس را كه در زمان پدرش ناگشوده مانده بود, گشود; به خصوص در طول ساحل شرقى اندلس و تا شهر برشلونه (بارسلون) پيش رفت. در اين منطقه با يكى از نجباى گوت به نام تدمير كه از ياران مسلمانان بود, پيمان بست و به مقتضاى اين پيمان, قلمرو او تحت نظارت مستقيم حكومت مسلمانان در آمد. متن اين پيمان نامه در منابع آمده است.(14)
سپس براى آرامش اوضاع, سياست مسالمت و آشتى را در پيش گرفت. او مردى خيرخواه و با فضيلت بود. به حكومت نوپا و اداره آن سامان بخشيد و براى اجراى احكام قانونى و تنظيم اصول مدنيت اسلامى, ((ديوان)) تإسيس كرد, تا احكام و اصول را به تناسب اوضاع رعاياى جديد تنظيم كند و در پيرامون قانون, مدنيت اسلامى و وفاق ملى مسلمانان, هرچند از قبايل گوناگون باشند, با تكيه بر وحدت كلمه آشكار شود.(15) عبدالعزيز شهر اشبيليه را به پايتختى حكومت برگزيد و با همسرش در دير ((سانتا روينا)) مسكن گرفته و از دير به عنوان مسجد براى برگزارى شعاير اسلامى استفاده كرد.(16)
از نظر موقعيت جغرافيايى شهر اشبيليه ويژگى خواصى داشت; اين شهر بر ساحل راست نهر پرآب وادىالكبير و در غرب مصب آن در يك خليج عميق, قرار گرفته بود و از بزرگ ترين و مستحكم ترين و آبادترين شهرهاى جنوبى اندلس به شمار مى رفت. وجود دژها, باروها و امكانات ارتباطى با شهرهاى ديگر, موقعيت جغرافيايى آن را به يك بندر دريايى درجه يك تبديل كرده بود. در اصل, موسى آن را براى عبدالعزيز در نظر گرفته بود تا با پهلو گرفتن كشتى هاى مسلمانان در آن, به منزله دروازه اندلس باشد.(17)

ناموفق بودن سياست عبدالعزيز
عبدالعزيز به رغم سياست مسالمت طلبانه خود, نتوانست ميان قبيله هاى گوناگون وفاق پديد آورد و حتى به فرو خواباندن شورش هاى سپاه خود موفق نشد. وى به سبب اين كه بيش از حد, مطيع همسرش بود و به آيين ها و تشريفات سلطنت به نوعى گرايش يافته بود, در اهداف خود ثابت قدم نبود و چنان كه برخى از مورخان ياد كرده اند: ((وى به سان شاهان گوت, افسر گوهر نشانى برسر مى نهاد و به يارانش در هنگام باريابى فرمان مى داد كه برايش به خاك بيفتند)). هم چنين گفته اند كه او سلطنت مى جست و در آن جهت تلاش مى كرد و براى استقرار حكومتى مستقل براى خود در اندلس مى كوشيد. به همين دليل گروهى از سپاه به تحريك سليمان, خليفه اموى او را كشتند, تا از موسى كه غنيمت ها و هديه هاى اندلس را براى وليد مى برده است, انتقام بگيرند. (1

إيوب لخمى, نخستين والى اندلس
سپاه اندلس پس از ترور عبدالعزيز, ايوب, پسر حبيب لخمى را به حكومت اندلس برگزيدند و با حكومت يافتن او دوران واليان عرب آغاز شد. حكومت اعراب بر اندلس اسلامى تا سال 138ه" / 756م استمرار داشت تا اين كه در اين سال عبدالرحمان بن معاويه, ملقب به ((الداخل)) (وارد شونده به اندلس), توانست خلافت امويان اندلس را بنيان گذارى كند.
در اين فاصله زمانى, شمارى چند از اميران عرب بر اندلس حكومت كردند كه برخى از آن ها از جانب خليفگان مشرق به طور مستقيم تعيين مى شدند و برخى ديگر از سوى واليان افريقا و تعدادى را هم سپاه اسلامى اندلس, خود برمى گزيد و سپس دستگاه خلافت, ايشان را تإييد مى كرد. اين دوره هرچند كوتاه بود, اما در تاريخ اندلس, بسيار مهم است, زيرا در همين دوره, بنيادها و مبناهايى نهاده شد كه حكومت مسلمانان بر آن ها استوار بود. چنان كه در همين دوره, انگيزه ها, عوامل و اسباب اختلاف نيز پى افكنى شد و سرانجام موجبات سقوط آن را فراهم ساخت.(19)

**donsaeid** · 10-09-2006, 12:09 PM

2) استقرار مبانى اجتماعى و اقتصادى تازه
فتح شبه جزيره ايبريا (اندلس) به دست مسلمانان, در زندگانى عمومى و در نظام هاى اجتماعى و اقتصادى آن سرزمين, سرآغاز يك دوران تازه و ابتداى يك تحول و تكامل بسيار مهم بود, زيرا پيش از آن اقليتى ستمكار و فراهم آمده از شهرياران و اشراف و نجباى ممتاز بر يك ملت سرورى و حكومت مى كردند و ايشان را به زشت ترين وجه ممكن, مورد بهره كشى و اجحاف خود قرار مى دادند و حتى آنان را در بردگى و بندگى خويش نگاه مى داشتند.
اسلام در چنين وضعيتى به اين سرزمين آمد تا تمامى آن وضعيت نابه هنجار را از ميان بردارد و فرصت هاى عدالت, آزادى و برابرى را در اختيار همه مردم بگذارد. با اين كه مدتى مسلمانان گرفتار تثبيت و گسترش فتح بودند, در طى چند سال اندك توانستند عنصرهاى آشفتگى را ريشه كن كنند و اداره امور كشورى را كه تازه گشوده بودند, سامان بخشند و به سوى استقرار مبانى مدنيت مترقى و اجراى آرمان هاى والاى اسلامى و انسانى حركت كنند, چرا كه در اسلام حكومت كردن هدف نيست, بلكه وسيله اى است براى انتشار اسلام و عملى كردن آرمان هاى اسلامى.(20)
در تاريخ فرهنگ و تمدن اسلامى همواره ميان ماندگارى اسلامى و موفقيت دعوت اسلامى, با عملكرد حكومتگران و ايجاد همخوانى ايشان ميان آرمان گرايى و واقع گرايى از سويى, و فراهم آوردن موجبات رفاه, دلخوشى و خوشنودى ملت هايى كه دل به حكومت اسلامى سپرده و تحت اطاعت مسلمانان در آمده اند از ديگرسو, همبستگى كاملى وجود دارد.

كيفيت رفتار مسلمانان با اهل ذمه
اهل ذمه پيروان دين هاى ديگرى بودند كه به فرمان اسلام گردن نهاده و از طريق امضاى قراردادها و پيمان نامه ها با حكومت اسلامى و مسلمانان پيوند همزيستى مسالمتآميز مى بستند و با پرداخت جزيه (ماليات سرانه) ضمن حفظ فرهنگ و دين خود, در پناه مسلمانان در مىآمدند و از آزادىهاى مدنى و اجتماعى زيادى برخوردار مى شدند. در ارتباط با مالكيت زمين ها و لزوم پرداخت خراج (ماليات اراضى), مبانى اقتصادى معينى به اجرا درمىآمد كه مسلمانان خميرمايه ها و تشكيلات ادارى و ديوانى آن را از فرهنگ و تمدن ايران در دوره ساسانى اقتباس كرده و با وحى اسلامى تطبيق داده بودند. و شايد از همين روى است كه طبق تصريح منابع كهن هر سه واژه كليدى در اين زمينه, يعنى جزيه, خراج و ديوان كلماتى برگرفته از زبان فارسى اند.(21)

قرارداد صلح عبدالعزيز و تدمير
مسلمانان در خلال فتح هاى خود با هر يك از منطقه هاى اندلس از طريق پيمان نامه هاى ويژه اى پيوند برقرار مى كردند. اين پيمان نامه ها هر چند با يكديگر در بافت و در برخى جزئيات مختلف اند, اما در روح و اساس يكسان اند. در معاهده اى كه ميان عبدالعزيز و تدمير منعقد گرديده نيز همان توافق كلى با روح اسلامى وجود دارد, در اين معاهده آمده است:
((بسم الله الرحمن الرحيم. اين نوشته اى است از عبدالعزيز, پسر موسى, براى تدمير, فرزند غندريس, هنگامى كه براى صلح آماده شد; تا اين كه پيمان و قرار خدا را كه پيامبران و رسولان خود را بدان خاطر فرستاده است, نگهدارد و تا اين كه در پناه خدا و در پناه[ حضرت] محمد(ص) باشد و تا اين كه بدو و به هيچ كدام از يارانش بدى نرسانند و[ در حقشان] كوتاهى نشود و بديشان دشنام ندهند و ميان ايشان و همسران و فرزندانشان جدايى نيندازند و ايشان را نكشند و كليساهايشان را آتش نزنند و ايشان را بر دينشان اجبار نكنند و اين كه صلح با ايشان بر هفت شهر است و البته او نگهدارى پيمان را فرو نخواهد گذارد و قرارداد بسته شده را برهم نخواهد زد و هر آن چيزى را كه بر او لازم گردانيده ايم و انجام دادنش را برايش بايسته شمرده ايم, درست خواهد دانست و هيچ خبرى را[ از ما] پنهان نخواهد كرد و بر عهده وى و يارانش از آن جهات, پرداخت جزيه است[ به شرح ذيل:] بر هر شخص آزادى, يك دينار265[ / 4 گرم زر مسكوك] نقد, و چهار مد[ هر مد4: / 36 كيلوگرم] گندم, و چهار مد جو و چهار قسط[ هر قسط: 5 / 1 كيلوگرم] سركه, و دو قسط عسل و يك قسط زيتون و بر هر برده, نيمى از اين مقادير است.
بر اين پيمان, عثمان, فرزند عبدالله رجعى و سليمان, فرزند قيس تجيبى و يحيى, فرزند يعميرهمى و بشير, فرزند قيس لخمى و يعيش, فرزند عبدالله ازدى و ابوصم هذلى گواه بودند و در ماه رجب سال 94 نوشته شد)).(22)

ساماندهى آشفتگى ها با تسامح دينى
مسلمانان در سال هايى اندك, توانستند عناصر آشفتگى و نابه سامانى را از ميان بردارند و به سرزمينى كه گشوده بودند, سازمان ادارى بخشند. ايشان آيين ها, قوانين و قاضيان خود و بوميان را براى آنان به رسميت شناختند حتى برايشان حاكمانى از ميان خودشان تعيين كردند كه استان ها را اداره و ماليات ها را جمعآورى و قوانين و فرمان ها را اجرا مى كردند و خود مسلمانان تنها وظيفه هاى عالى حكومتى را بر عهده داشتند و بر حسن اجراى قوانين نظارت مى نمودند. بدين ترتيب, بسيارى از اوقات والى, رئيس شهربانى, والى خراج, متصدى بريد و اطلاع رسانى و قاضى از ميان بوميان بودند.(23) مسلمانان با اقليت هاى دينى به خصوص مسيحيان, با تسامح دينى رفتار مى كردند و بهره مندى از جلوه هاى اين تسامح دينى چنان گسترده بود كه كنيزان و بردگان را هم شامل مى شد.(24)

خطمشى سياسى تسامحآميز واليان و نتايج مثبت آن
واليانى كه بعد از عبدالعزيز به حكومت رسيدند, از جمله سمح, فرزند مالك و عنسه, فرزند سحيم كلبى و... همه همين خطمشى سياسى تسامحآميز اسلامى را به كار بستند. سمح بر مسيحيان جزيه مقرر كرد و ايشان را در عمل به آيين هاى دينيشان آزاد گذارد. هم چنين عنبسه, فرزند سحيم كلبى و عبدالرحمان غافقى, خودشان شخصا در استان ها مى گشتند و به دادخواهى هاى مردم رسيدگى مى كردند; بى آن كه ميان دين هاى مختلف و ميان پيروان آن ها تفاوتى قائل شوند و حتى غافقى كليساهايى را كه از مسيحيان گرفته شده بود, به ايشان باز پس داد.
اين تسامح دينى براى آندلسيان و اسپان ها و ... هيچ جاى گلايه اى باقى نمى گذاشت و اسلام در همزيستى مسالمتآميز با يهوديان هيچ مشكلى نمى ديد و ميان ايشان در همه حق ها و مسئوليت ها جانب مساوات را نگاه مى داشت.(25) نتيجه اين سياست واليان مسلمان, خشنودى همگان از جمله مسيحيان از نظام جديد بود. بدين لحاظ ايشان حكومت مسلمانان را بر حكومت فرانك ها و گوت ها ترجيح مى دادند.
از روشن ترين دليل هاى خرسندى مسيحيان از حاكمان تازه خود اين است كه حتى يك شورش دينى در اين دوره در كشور برپا نشد. البته برخى از خلفاى اموى دمشق نيز در تلاش براى گسترش روح حقيقى اسلام از هيچ كوششى دريغ نمى كردند; مثل خليفه اموى تبار علوى رفتار, عمربن عبدالعزيز كه به گفته پژوهشگران, در دوره خلافت وى حتى يك نفر بربر باقى نماند كه به آيين اسلام در نيامده باشد. كافى بود شخصى ((شهادتين)) (گواهى بر يگانگى خدا و پيامبرى حضرت محمد(ص)) را بر زبان راند, تا از پرداخت جزيه معاف گردد و مسلمان شمرده شود, بى آن كه به رعايت دقيق واجب هاى دينى اش مجبور باشد.(26)
عمربن عبدالعزيز خليفه اى به حقيقت دين دار و بسيار دورانديش بود و مى دانست كه نوادگان همين نومسلمانان, سپاه مخلص اسلام اند, به خصوص پس از فتح اندلس به دست مسلمانان; زيرا پيروزى سريعى كه نخستين فاتحان به دست آوردند, انگيزه نيرومندى شد براى كسانى از بربران مسلمانى كه عقب مانده بودند, تا از دريا عبور كنند و به رزمندگان بپيوندند. در همان زمانى كه بربران شمال افريقا تحت تإثير فاتحان مسلمان, زبان عربى و مبانى دين را مىآموختند, بسيارى از مهاجران عرب, از ريشه دارترين قبيله ها و از آشناترين اشخاص با دين و زبان بودند كه بر مسيحيان و يهوديان خود اندلس تإثير زيادى داشتند و اين اثرگذارى در گذر زمان همواره آشكارتر شد.
مسيحيان با نام ((معاهدان)) و ((مستعربان)) شناخته مى شدند. معاهد انتساب ايشان را به پيمان هايى مى رسانيد كه با حاكمان مسلمان بسته بودند و چون مسيحيان اندلس از مسلمانان هم زبان و فرهنگ و هم سبك زندگى را ياد مى گرفتند و بسيارى از ايشان زبان عربى را به خوبى مى دانستند, مستعرب نام گرفتند. مسلمانان و مسيحيان در كنار هم آزادانه و بسيار دوستانه مى زيستند.(27)

اصلاحات اقتصادى و تسهيلات مالى در امر جزيه, خراج و كارهاى ديوانى
حكومت اسلامى در اصلاحات اقتصادى خود هم ماليات ها را پايين آورد و هم در ساده كردن آن ها كوشيد; تا جايى كه مقدار جزيه در اندلس از دو دينار فزون تر و از دوازده درهم (هر درهم: 265 / 4 گرم نقره مسكوك) كمتر نمى شد و كم و زياد آن به توانايى مادى شخص جزيه دهنده بستگى داشت و در كنار اين مبلغ نقدى, مقاديرى هم جنسى دريافت مى گرديد.(2

زمين ها از نظر مالكيت بر دوگونه بودند: نوع نخست, زمين هايى بودند كه دولت در اختيار گرفته بود, از قبيل زمين هاى درباريان دولت گوت يا زمين هاى كليساهاى دولتى يا آن هايى كه صاحبانشان رها كرده و از كشور گريخته بودند. اين گونه اراضى, اگر چه به طور قانونى ملك دولت بودند, اما دولت تنها 15 آن ها را براى تإمين بودجه و هزينه هاى عمومى نگاه مى داشت و بقيه را در ميان سپاهيان, مهاجران عرب و بربر و ديگر مسلمانان تقسيم مى كرد.
در تقسيم زمين, ولايت هاى شمالى, يعنى گاليكيه (جليقيه), ليون و اشترياس به بربرها تخصيص يافته بود و ولايت هاى جنوبى به قبايل عرب. كارگران تابعsiervas) ) گوت ها كه به كشت و كار در اراضى مى پرداختند, بايستى خراج را به ارباب خود يا به قبيله اى مى پرداختند كه مالك زمين ها شده بود, و مقدار آن 25 محصول بود. نوع دوم, زمين هايى بود كه هم چنان در دست صاحبان اصلى قرارداشت و مالكان تنها خراج آن ها را مى پرداختند و در تعيين مقدار آن, توان بازدهى زمين در نظر گرفته مى شد و در هر صورت از 110 محصول تجاوز نمى كرد.(29)
خراج از همه كسانى كه زمين را مالك مى شدند, يكسان گرفته مى شد و در اين امر هيچ تفاوتى ميان مسلمان و ذمى وجود نداشت. از اين رو مسلمانان در آزادسازى كشاورزان اندلس از چنگ فئوداليسم كهن بسيار تلاش كردند و زارعان براى نخستين بار در زندگى خود مالك زمين ها شدند و با انتقال مالكيت از راه خريد و فروش, حق تصرف يافتند; حقى كه پيش از فتح اسلامى نداشتند.(30)

3) درگيرىهاى قبايل عرب و شورش بربرها
سياست داخلى واليان اندلس از آغاز دوره عنبسه, فرزند سحيم كلبى در سال 103ه" / 721م, به سمت دسته بندىها و جنگ قبايلى و نزاع شديد ميان قبيله هاى عرب قيسى و يمنى گرايش يافت.
هر كدام از عنبسه, فرزند سحيم و عذره, فرزند عبدالله فهرى و يحيى, فرزند سلامه عاملى در خلال فرمانروايى خود كه هفت سال به طول انجاميد (شوال 103 ـ ربيع اول 110 / مارس 722 ـ ژوئن 727) با جانبدارى از قبايل يمنى, آتش كينه را در سينه هاى قبايل قيسى اندلس برافروختند; آتشى كه در حقيقت به خودى خود برافروخته بود; زيرا بسيارى از افراد قيسى, جنگ هاى ميان زبيريان و مروانيان را در مشرق ديده بودند حتى كسانى از ايشان با چشم خود, كشتار و بخت برگشتگى قيسيان را به دنبال شكست زبيريان در مرج راهط شام به دست كلبيان يمنى شاهد بودند. از اين رو همواره به دنبال فرصتى براى كين خواهى و انتقام گيرى و تسويه حساب هاى خود با يمنيان و كلبيان مى گشتند. هنوز اين سه والى, سياست جانبدارانه خود را از كلبيان و يمنيان به اجرا در نياورده بودند كه دل هاى قيسيان از درد آكنده و جان هايشان از تلاطم لبريز بود و در انتظار فرصتى مناسب به سر مى بردند.

**donsaeid** · 10-09-2006, 12:10 PM

ناخرسندى هشام بن عبدالملك, از دامن زدن به اختلاف هاى قبايلى
به مجرد اين كه فرمانروايى اندلس به دست چند والى عرب قيسى: حذيفه فرزند احوص قيسى, عثمان فرزند ابونسعه خثعمى, هيثم فرزند عبيدالله كنانى و محمد فرزند عبدالله اشجعى افتاد, كلبيان يمنى در والى گرى ايشان سخت گرفتار آمدند و به محنت زدگى دچار شدند. هيثم, چنان بر يمنيان عرصه را تنگ گرفت كه به ناچار سربه شورش برداشتند و نافرمانى آشكار پيشه كردند.
كار سخت گيرى هيثم بر قبايل يمنى به جايى رسيد كه خليفه إموى, هشام بن عبدالملك (حكومت: 105ـ125ه" / 723ـ743م) به رغم قيسى بودن خود, كار هيثم را زشت شمرد و پس از عزل او, به شدت كيفرش كرد. هشام, از قبيله هاى عرب و بربر ساكن آندلس, از بدرفتارى هيثم با ايشان و زندانى كردن بسيارى از آنان شكايت هايى دريافت كرد و به كارگزار خويش, محمد, فرزند عبدالله دستور داد تا در مورد اين شكايت ها تحقيق كند.
پس از بررسى و ثابت شدن اتهام ها, محمد او را به زندان انداخت و زندانيانش را آزاد كرد و ثروت هايشان را كه هيثم مصادره كرده بود, به ايشان برگردانيد و قبل از تبعيد هيثم به افريقيه (تونس) او را سوار بر الاغ در خيابان هاى قرطبه چرخانيد, تا به خاطررفتار ناپسندش نسبت به سران قبيلگان عرب و بربر, بدنام و رسوايش سازد.(31)

صفآرايى بربران برضد اشراف عرب
اگر چه از آغاز دوره هيثم, دشمنى آشكار و آسيب آفرين كهن و ريشه دار قيسى و يمنى شروع شده بود, اما به علت سرگرمى مسلمانان به جنگ در آن سوى پيرنه, آسيب هاى اين اختلاف زمانى آشكار شد كه دسته بندىهاى قيسى و يمنى به نزاع و جنگ تبديل شد; يعنى در روزگار حكومت عقبه, فرزند حجاج سلولى.
اين والى از سويى از فرانك ها شكست خورده بود و از سوى ديگر والى افريقيه, عبيدالله, فرزند حبحاب براى خوابانيدن شورش هاى بربران بلاد مغرب, از او خواسته بود به سواحل شمال مغرب حمله كند و اين وضعيت, سرآغاز جنگ و صفآرايى تحزب هاى قبايلى بود.
عقبه, والى آندلس, به نداى كمك خواهى عبيدالله پاسخ مساعد داد و با نيروهاى زيادى از دريا عبور كرد و به سواحل افريقايى رسيد و هر كس از بربران را كه به دستش افتاد از دم تيغ گذراند. با وجود اين به خاموش كردن آشوب, موفق نشد.(32)
شورش بربران به سرعت فراگير شد. عبيدالله براى مقابله با آن, همه سپاهيانى را كه در اختيار داشت سازمان دهى كرد و فرماندهيشان را به خالد, فرزند حبيب فهرى, معروف به ((ابن اصم)) سپرد. خالد پيش رفت, تا در حوالى طنجه با رهبر شورشيان بربر, ميسره طغرى, برخورد كرد, اما جنگ مهمى رخ نداد و ميسره به شهر طنجه برگشت و در آن جا سپاهيان خودش او را كشتند و بربران براى خود رهبر ديگرى را به نام خالد, فرزند حميد زناتى تعيين كردند و اين بار موفقيت بيشترى از قبل به دست آوردند و با حمله به موخره سپاه خالد, موجب آشفتگى در سپاه عرب شدند. خالد و اشراف ديگر عرب كه همراهش بودند, زنده ماندن پس از اين شكست را ننگ شمردند و خود را بى محابا به صف هاى دشمن زده و از دم كشته شدند. از اين رو, اين پيكار ((جنگ اشراف)) نام گرفت, زيرا در آن برگزيدگان اشراف قبيلگان عرب كشته شده بودند.(33)

شكست سپاه اعزامى هشام و عربان
عربان چون مى پنداشتند كه عبيدالله سبب اين محنت زدگيشان شده است, نظر به خلع وى دادند و خليفه, هشام بن عبدالملك وقتى از شكست سپاهيان وى در برابر شورشيان بربر با خبر شد, به فراهم آوردن لشكر عظيمى دستور داد و فرماندهى آن را به يك فرمانده قيسى به نام كلثوم, پسر عياض قشيرى واگذارد و سفارش كرد كه اگر وى كشته شد, برادرزاده اش, بلج فرزند بشرقشيرى, جانشين اش شود و در صورت درگذشت او, فرماندهى را ثعلبه, فرزند سلمه, از قبيله عامله يمنى برعهده داشته باشد و به فرماندهانش فرمان كشتار همگانى داد و ريختن خون اهالى هر منطقه اى را كه تصرف كنند و كشتار همه كسانى از شورشيان را كه به چنگشان بيفتند, رواشمرد.(34)
هشام بن عبدالملك, از آغاز خلافتش آشكارا, به قبايل يمنى تمايل و از قبايل قيسى نفرت داشت, چون در زمان خلافت برادرش, يزيدبن عبدالملك, قيسى ها سر به طغيان برداشته بودند. از اين رو وقتى از برپا شدن شورش بربران و كوتاهى هاى ايشان آگاه شد, گفت: ((از دست قوم عرب سخت خشمگينم. لشكرى به سويشان روانه مى كنم كه ابتدايش نزد ايشان و انتهايش نزد خودم باشد)).(35) وى همراه كلثوم دو فرمانده ديگر از وابستگان إمويان, به نام هاى هارون و مغيث كه منطقه را خوب مى شناختند, روانه كرد.
لشكر اعزامى هشام در تابستان 123ه" / 741م به افريقيه رسيد, ولى از سوى عربان منطقه, از ايشان بدترين استقبال به عمل آمد. آنان به جاى اين كه اهل شام و اين لشكر را به عنوان نيروى كمكى خود بپذيرند, ايشان را همچون دشمن خويش شمردند و به حبيب, فرزند ابوعبيده كه در تاهرت بود, پيغام فرستاده بدو خبر دادند كه كلثوم و همراهانش آمده اند تا در افريقيه بمانند.
پس از برخورد دو گروه, نزاع هايى نيز رخ داد كه البته به سرعت پايان يافت و لشكريان از هر گروه براى جنگيدن با بربران به هم پيوستند و با ايشان به چندين جنگ پرداختند كه در خلال آن ها كلثوم, حبيب, مغيث و هارون كشته شدند و عربان به شدت شكست خوردند. لشكر شام و همراه ايشان بلج, فرزند بشر و عبدالرحمان, فرزند حبيب به اندلس رفتند سپس برخى از آن ها به قيروان باز گشتند. فرمانده عربان شكست خورده به بلج رسيد و با همراهان خود به سبته پناه برد و بر آن شهر چيره شد. بربران نيز سواره نظام شامى را تعقيب كردند و تلاش زيادى كردند كه با اعمال قدرت, سبته را بازگيرند, ليكن موفق نشدند, پس كشتزارهاى پيرامون شهر را نابود كردند.(36)

عزيمت لشكر شام به آندلس
لشكر شام از والى آندلس, عبدالملك, فرزند قطن فهرى كه در پى بيمارى عقبه سلولى حكومت يافته بود, كمك خواستند. پيش از آن عبدالملك با درخواست بلج مبنى بر عبور وى از آندلس, به هيچ وجه موافقت نكرده بود, ولى اكنون وضعيتى پيش بينى نشده رخ داده بود كه عبدالملك را به تغيير روش وادار مى كرد.
به رغم اين كه بربران شبه جزيره ايبريا, آن برخورد تندى را كه برادران مغربيشان پيشه كرده بودند, نداشتند, اما در نفرت از عربان با آنان همگام بودند, زيرا اين سرزمين به دست آنان گشوده شده بود و موسى و عربان جز چيدن ميوه هاى پيروزى بر لشكر غربى گوت كه طارق و لشكر بربرى دوازده هزار نفره اش فراهم آورده بودند, كارى نكردند. اين عربان هنگام تقسيم نتايج فتح, بيش ترين بهره يعنى حكومت و پر نعمت ترين سرزمين ها را به خود اختصاص دادند.
ايشان زيردستان طارق را به دشت هاى لامانشاه و استرامادورا راندند و بدين ترتيب مسئوليت مبارزه با مسيحيانى كه در منطقه كوهستانى نبره (ناوار) و در سرزمين بشكنس, جنبش مقاومت خطرناكى را سازمان داده بودند, بردوش ايشان افتاد. مسيحيان, گرد پيشوايى به نام پلايو يا پلاى را گرفته بودند و واليان عرب به خاطر ناچيز شمردن آن ها و يا به سبب سختى گذر از كوه سارانى كه در آن جا پناه گرفته بودند, به ايشان توجه نمى كردند و به تعقيب و ريشه كنى آنان نمى پرداختند; اما همين گروه هاى ناچيز در هنگامه هاى آشفتگى كشور و سرگرم شدن واليان عرب به ساماندهى آشفتگى ها, در داخل كوهستان هاى دورافتاده مى باليدند و تنومند مى شدند و همين جنبش مقاومت, در آن مملكت مسيحى نشين هسته نيرومندى شد و توانست حدود يك قرن در حكومت بر اندلس با اسلام به رقابت برخيزد و سرانجام زمينه ساز قدرت يافتن تدريجى اسپان ها و در نهايت ريشه كنى حكومت مسلمانان از اندلس گردد.(37)
بدين ترتيب ريشه سقوط فرهنگ و تمدن اسلامى و نابودى حكومت مسلمان در آندلس, تا حدود زيادى به همين اختلاف هاى قبيلگان عرب قيسى و يمنى با هم از يك سو, و عربان و بربران از ديگر سو باز مى گردد. در حقيقت عربان شمال افريقا از حجاز و بيشترشان از مدينه منوره بودند و ميان عربان حجاز و عربان شام كينه ها و خونخواهى هايى وجود داشت كه به روزگاران جنگ حره و كشتار همگانى مدينه در دوره حكومت يزيد, فرزند معاويه در سال 63ه" / 683م برمى گشت.
افزون بر اين ها, عربان شمال افريقا حكومت بر مغرب را حق خودشان مى دانستند, زيرا آنان آن جا را گشوده بودند و از اين كه عربان شام در ثروت هايش خود را سهيم ايشان بشمرند, ناراحت مى شدند. بربران نيز در هيچ شرايطى حكومت استبدادى عربان را, چه قيسى باشند و چه يمنى, نمى پسنديدند. ايشان تشنه اصل مساوات اسلامى بودند كه متإسفانه چه در افريقا و چه در آندلس, با خود برتر بينى قبيلگان عرب و امتيازطلبى و اشرافى گرى ايشان, زير پا گذارده شده بود.(3

بربران مغرب, در اين هنگام, نزد خوارج در اندلس شتافتند, تا ايشان را نيز آماده جنگ كنند كه شمشير بكشند و حكومت قبايل عرب را از ريشه بركنند. به دنبال آن در گاليكيه (جليقيه) يك آشوب سياسى ـ دينى, مثل شورش مغرب بر پا شد و تمامى مناطق شمالى به جز سرقسطه (ساراكوزا) را دربر گرفت و اين شهر در منطقه شمالى, يگانه شهرى بود كه در اختيار عربان ماند.(39)

جنگ عربان و بربران در آندلس
بدين ترتيب عبدالملك بن قطن فهرى, به خاطر وضعيت خطير پيش آمده, نه تنها با عزيمت لشكر شام به اندلس موافقت كرد, بلكه مجبور شد از عربان شامى كه در سبته بودند نيز كمك بخواهد و قول داد براى انتقال آنان به اندلس كشتى هايى را روانه كند,به شرط اين كه وقتى شورش بربران را خوابانيدند, اندلس را ترك گويند و براى تضمين اجراى پيمان از آنان خواست ده تن از سران قبيله هاى خود را به وى تسليم كنند تا وى آنان را در يكى از جزيره ها نگه دارد. شاميان هم پذيرفتند كه عبدالملك آن ها را به مغرب بازگرداند و در ساحلى سكنايشان دهد كه بربران در آن جا نفوذى نداشته باشند. پس انتقال ايشان به جزيره خضرا انجام پذيرفت و ذخيره و لوازم جنگى و لباس دريافت كردند و سپس به نيروهاى عبدالملك پيوستند.(40)
در اين هنگام در همه جاى اندلس شكست دامنگير عربان شده بود; حتى نيروهايى هم كه ايشان قبلا به كمك خود فراخوانده بودند تا با شورشيان بجنگند, شكست خورده بودند. شورشيان گاليكيه, مارده, قلويه و طلبيره كه همه به يكديگر پيوسته بودند, اينك به سه گروه تقسيم مى شدند:
گروه نخست مى رفتند تا طليطله را بگشايند;
گروه دوم براى حمله به قرطبه حركت مى كردند;
گروه سوم, به جزيره خضرا هجوم مى بردند تا كشتى هاى جنگى پهلوگرفته در خليج آن جا را تصرف كنند و سپس از تنگه بگذرند و شاميان مستقر در سبته را (كه از انتقالشان به اندلس بى خبر بودند), از ميان بردارند و جماعتى از بربران افريقا را به اندلس انتقال دهند.(41) در اين وضعيت, نيروهاى متحد عرب, نخست در شذونه (سدونيا) با بربران درگير شدند و ايشان را به سختى شكست دادند و به غنيمت هاى زيادى دست يافتند.(42)
سپاه دوم شورشيان بربر نيز كه در حال هجوم به قرطبه بودند پس از پايدارى سختى, شكست خوردند و سپاه سوم كه شمار افرادش از ديگر سپاه ها بيشتر بود, 27 روز طليطله را محاصره كردند تا اين كه دو سپاه در كناره هاى رود سليط با هم درگير شدند و بربران خيلى سخت شكست خوردند و عربان شورشيان را در همه جا دنبال و به شدت كشتار كردند و عربان شامى كه تا پيش از آن در سبته از گرسنگى و تهيدستى در شرف نابودى قرار گرفته بودند, با غنيمت هاى فراوانى كه اينك به دست آورده بودند, زندگى راحتى يافتند.(43)

**donsaeid** · 10-09-2006, 12:10 PM

نقض پيمان و والى شدن بلج
همين كه عبدالملك بن قطن از آتش شورش بربران رهايى يافت, از بلج قشيرى و همراهانش اجراى مفاد پيمان را كه با هم بسته بودند, خواستار شد و دستور داد كه عربان شامى از اندلس به مغرب بروند, اما ايشان كه تازه به زندگى آسوده بهشتى دست يافته بودند, نپذيرفتند و با استفاده از يك فرصت به دست آمده بر عبدالملك در كاخش شوريدند و او را از حكومت خلع كردند و فرمانده خود, بلج را به والى گرى اندلس (4 ذيقعده 123 / 20 سپتامبر 741) برگزيدند.(44)
بلج كارش را با آزادسازى سران قبايل شامى كه عبدالملك نزد خود گروگان گرفته بود, شروع كرد. عبدالملك آنان را در جزيره اى كوچك, در مقابل جزيره خضرا, به نام جزيره ((ام حكيم)) نگاه داشته و آب و غذا را هم از ايشان باز گرفته بود و بدين سبب يكى از گروگان ها, از نجباى شاميان عرب ساكن ام حكيم در گذشته بود و شاميان, به قصاص مرگ اين شخص, كشتن عبدالملك را خواستار شدند; ليكن بلج نپذيرفت.(45)

تقسيم شدن اندلس به دو اردوگاه متخاصم
عربان يمنى بلج را كه مانند عبدالملك از قبيله مضر و شامى بود, به جانبدارى از او متهم كردند و سر به شورش برداشتند. وى به ناچار به درخواست لشكر خود تن درداد و عبدالملك را بديشان سپرد كه او را كشتند.
در آن هنگام اهالى سرقسطه (ساراكوزا) پسران عبدالملك, اميه و قطن را كه پس از خلع و سقوط حكومت پدرشان به سرقسطه گريخته و مورد حمايت عربان بومى شده آن جا و بربران قرار گرفته بودند, به حكومت خود برگزيدند و گروهى از فرماندهان, از قبيل: عبدالرحمان فرزند علقمه لخمى, حاكم اربونه و عبدالرحمان فرزند حبيب فهرى, بزرگ لشكر كه از ياران بلج نيز بود, بديشان پيوستند وبدين ترتيب اندلس به دو اردوگاه بزرگ متخاصم تقسيم شد: اردوگاه عربان شامى كه حكومت را در دست گرفته بودند و اردوگاه عربان يمنى و بربران بومى كه شاميان را از راه رسيدگانى غاصب به شمار مىآوردند.(46)
شمار افراد لشكر عربان بومى شده كه صاحبان نخستين حمله به اندلس بودند, بيش از يك صدهزار رزمنده و يا به گزارش برخى ديگر از مورخان چهل هزار نفر بود, اما سپاهيان بلج و يارانش دوازده هزار نفر مى شدند. دو لشكر در شهرى به نام ((اقوه برطوره)) با هم برخورد كردند و در شوال سال 124 / آگوست 742, ميانشان جنگ درگرفت.
شاميان با دليرى تمام همه حمله هاى هم پيمان شدگان جلوگيرى كردند. در خلال پيكار, عبدالرحمان, فرزند علقمه لخمى, حاكم اربونه كه از دليرترين سواركاران اندلس بود, خواست با قتل فرمانده سپاه دشمن, به جنگ خاتمه دهد, از اين رو بلج را كه پرچمى به دست داشت, با شمشير زد, ليكن خود عبدالرحمان هم بى درنگ كشته شد. (47)
عربان محلى, پس از اين شكست به سرقسطه باز گشتند و شاميان كه جز اندكى كشته نداده بودند, پيروزمندانه به قرطبه درآمدند و بعد از كشته شدن بلج, ثعلبه, فرزند سلامه عاملى يمنى را به حكومت برگزيدند. ثعلبه به علت اين كه به پايدارى در مقابل عربان محلى تصميم گرفته بود, در نظر لشكريانش از محبوبيت زيادى برخوردار بود.(4

با اين وصف, عربان و بربران كه در مارده فراهم آمده بودند, وى را در جنگ شكست دادند و وادار كردند به قرطبه عقب نشينى كند اما هنگام پراكنده شدن محاصره كنندگان, وى فرصت را مساعد ديد و به سختى بر ايشان هجوم برد و كشتارى فجيح كرد و زنان و تعداد زيادى از رزمندگانشان را نيز به اسارت برد.(49)

پيدايش گروهى معتدل در ميان دو حزب رقيب
در اين هنگام, ميان دو حزب رقيب در آندلس يك گروه از معتدلان پديد آمده بودند كه از نتايج اين آشوب ها غمگين بودند و همواره مى هراسيدند كه مبادا مسيحيان شمال, فرصت اختلاف ميان مسلمانان را غنيمت بشمرند و به توسعه قلمرو خود در مرزها بپردازند. از اين رو از والى افريقيه, حنظله, فرزند صفوان كلبى خواستند كه يك والى جديد براى آندلس بفرستد و او ابوالخطار حسام, فرزند ضرار كلبى را فرستاد كه با سپاه خود در 125ه" / 743م به اندلس وارد شد. شاميان وى را چون يكى از اشراف دمشق بود, به خوبى پذيرفتند و عربان بومى شده نيز بدين اميد كه از نكبت اختلاف و آشفتگى رهايى يابند, از آمدنش خوشحال شدند.(50)

اقدامات سياسى ابوالخطار
ابوالخطار, نخست با پسران عبدالملك, اميه و قطن, و بزرگان به توافق رسيد و حكومت برخى از ولايت هاى شمالى را بديشان سپرد و دوازده نفر از فرماندهان افراطى محرك شورش را كه ثعلبه هم در زمره ايشان بود, آزاد ساخت و سپس اراضى را به اقطاع شاميان غالب داد و ايشان را در ميان عربان محلى پخش كرد و در خانه هايى, مثل خانه هاى خودشان در استان هاى شام, مسكن داد و شهرهاى زيادى را نيز در اختيارشان در آورد.(51) البته ابوالخطار نتوانست اين سياست عادلانه را ميان يمنيان و قيسيان پيوسته دنبال كند و خيلى زود به دشمنى طبيعى و قبيلگى خود نسبت به قيسيان, بازگشت(52) و چون خود در شمال افريقا مورد ستم قيسيان قرار گرفته بود و در اندلس هم يكى از بزرگان قبيله اش, سعد, فرزند جواس را كشته بودند با ايشان, خشونت پيشه كرد. اما قيسيان اندلس به استفاده از قدرت نپرداختند; مگر بعد از اين كه قضاوت ناعادلانه ابوالخطار در آنان اين انگيزه را ايجاد كرد. ماجرا از اين قرار بود كه شخصى از قبيله معدكنانه با يك نفر كلبى نزاعى داشت. دادخواست به والى داد و با اين كه حق با وى بود ابوالخطار حق را به وى نداد. پس اين فرد از اين داورى غيرعادلانه نزد پيرى بزرگ از قبيله كلب به نام صميل بن حاتم شكايت برد.(53)
صميل, نوه شمرذىالجوشن كلبى بود. شمر از اشراف عربان كوفه, يكى از كشندگان حضرت امام حسين(ع) و كسى بود كه سر سيدالشهدا(ع) را نزد يزيد برده بود. در زمانى كه مختار از كشندگان حضرت امام حسين(ع) انتقام مى گرفت, شمر با فرزندان و خانواده اش گريخت و خود را به شام رسانيد و در آن جا در ميان عربان شامى با عزت و سربلندى اقامت يافت.(54)
صميل كه از سواركاران دلير و فرماندهان آگاه و با تجربه قبيله بنى كلب اندلس و در ميان قيسيان و عربان شامى محترم بود, وقتى از پايمالى حق شخصى معدى به دست والى آگاه شد, به نزد وى رفت و او را به خاطر جانبدارى از خويشانش سرزنش كرد و از او خواست كه حق را به حق دار بدهد. اما والى به وى پاسخ درشت داد و هنگامى كه صميل نيز درشت و با خشونت جوابش را رد كرد, والى وى را از مجلس خود بيرون راند. صميل اين هانت را تحمل كرد و خشمگنانه بيرون رفت.(55)

صفآرايى دوباره قيسيان و يمنيان در برابر هم بر سر حكومت اندلس
چون صميل در سواركارى, دليرى و فرماندهى مهارت داشت, مضريان و برخى از يمنيان كه دشمن و رقيب ابوالخطار بودند, مثل: قبايل جذام و لخم بر او گرد آمدند. به علاوه صميل نزد ابوالعطا, فرمانده قبيله غطفان و رئيس قيسيان رفته, با هم, پيمان همكارى بستند.(56)
ابوالخطار همين كه از هم پيمانى دشمنان و رقيبانش در اندلس برضد خود باخبر شد, ياران خويش را براى جنگ فراخواند و دو جناح در شذونه, بركناره هاى دره لكه در رجب 127 / آوريل 745 با هم برخورد كردند و ابوالخطار شكست خورد و اسير شد و برخى از يارانش كشته شدند. اما يمنيان شكست را نپذيرفتند و يكى از فرماندهانشان, به نام عبدالرحمان, فرزند نعيم, تصميم گرفت كه ابوالخطار را از زندان برهاند, پس با برخى از همراهان خود به زندان وى حمله برد و ابوالخطار را بيرون آورد و او را به شهر باجه گريزانيد كه ياران يمنى اش در آن جا بودند.(57)
بدين ترتيب اوضاع در سرزمين اندلس همواره تحول مى يافت و پيوسته اختلاف در ميان قبايل عرب برسر حكومت, آشكارتر مى شد تا سال 129ه" / 747م فرارسيد و در اين سال, دو فرمانده از قبيله جذام به نام هاى عمرو, فرزند ثوابه و يحيى, فرزند حريث كه كينه اى بسيار شديد با شاميان داشت, براى دست يابى به حكومت, سر به نزاع برداشتند و چون صميل پراكندگى مردم را ديد, رضايت نداد كه حكومت اندلس به مردى همچون يحيى, فرزند حريث برسد كه نسبت به خويشان خود, عربان شامى, دشمنى سختى داشت. از طرف ديگر, خودش هم حكومت را نپذيرفت, زيرا معتقد بود كه قيسيان ناتوان تر از آن اند كه او را يارى كنند و سرانجام چنين صلاح دانست كه حكومت را به شخصى بسپارد كه هم يمنيان و قيسيان و هم مغربيان از او خشنود باشند و به حكومتش رضايت دهند. آن شخص يوسف, فرزند عبدالرحمان فهرى بود كه در اين زمان در البيره مى زيست. فرزند حريث هم به حكومت بر استان ريه رضايت داد.(5

حكومت يوسف فهرى بر اندلس
يوسف, فرزند عبدالرحمان در خود شرطهاى فرماندهى را جمع داشت, مردى بى نظير بود و يمنيان و مضريان, همه به خاطر احترام خاندان و تبارش از حكومت يافتن وى خوشحال شدند. او از نسل عقبه, فرزند نافع فهرى, فرمانده نامورى بود كه قسمت گسترده اى از افريقا را گشوده بود. افزون بر اين ها او از فهر, قبيله اى از قريش در اطراف مكه بود كه در شرافت پس از قريش به شمار مىآمدند و ديگر قبايل به ديدن ايشان در رده هاى بالاى فرماندهى عادت كرده بودند.(59)
بدين ترتيب بر والى گرى يوسف فهرى در جمادىالاول 129 / ژانويه 747 اتفاق نظر پديد آمده و او حاكم اندلس شد; اما صميل پس از واگذارى حكومت آندلس به وى, نفرت خود را نسبت به يمنيان آشكار ساخت. صميل, نخست با پسر حريث جذامى پيمان شكنى آغاز و او را از حكومت استان ريه خلع كرد كه اين كار به درگيرىها و به آتش جنگ قبايل دامن زد و پسر حريث را واداشت تا با ابوالخطار براى مقابله با اين وضعيت پيمان ببندد. هر كدام از اين دو سخت درپى حكومت بودند, ولى از آن جا كه در اين هنگام, براى انتقام از قيسيان به اتحاد قبايل سخت نياز بود, ابوالخطار به نفع پسر حريث از حكومت چشم پوشيد و هر دو جناح: ابوالخطار و پسر حريث از يك طرف, و يوسف فهرى وصميل كه معديان (قيسيان) با ايشان بودند, از طرف ديگر با هم برخورد كردند. (60)
ابوالخطار و پسر حريث بركناره رود قرطبه در روستاى شقنده, اردو زدند. يوسف و صميل با سپاه خود از رود گذشتند و به سوى ايشان رفتند و در سال 130ه" / 747م ميان دو جناح جنگى خونين درگرفت كه در آن ابوالخطار و پسر حريث اسير شدند و يمنيان تعدادى از فرماندهان خود را از دست دادند و كار بر يوسف, پسر عبدالرحمان فهرى استوار گرديد.(61)
يوسف پس از اين پيروزى, ديگر, هيچ رقيبى نداشت; ليكن به سبب نفوذ مستبدانه صميل در كار حكومت, وى از هيچ اختيارى جز لقب حاكم, برخوردار نبود. از اين رو از صميل, فرزند حاتم, سخت مى ترسيد و چنين صلاح ديد كه او را از قرطبه دور سازد تا از نفوذ وى رهايى يابد. پس سرزمينى در استان سرقسطه و اطراف آن به وى بخشيد و صميل بىآن كه اعتراضى كند, با پيروان و خواجگان خويش كه دويست تن مى شدند, حركت كرد و در 133ه" / 750م در سرقسطه (ساراكوزا) مستقر شد.(62)

**donsaeid** · 10-09-2006, 12:11 PM

استفاده نهضت مقاومت مسيحيان شمالى آندلس از اختلاف هاى مسلمانان
در اين هنگام اوضاع سياسى به علت اختلاف هاى قبايل بر سر حكومت, در تمامى سرزمين اندلس هم چنان ناآرام و آشفته بود و مسيحيان گاليكيه (جليقيه) نيز برضد مسلمانان سر به شورش برداشته بودند. پلايو (پلاى) فرمانده مسيحيان كه در اشتوريه در كوهساران پناه گرفته بود, با جنگ و گريز به توسعه قلمرو حكومت خويش مشغول بود.
در 133ه" / 750م پلايو در گذشت, اما مرگ وى نه تنها به نهضت ايشان پايان نداد, بلكه اميران بشكنس و شهزادگان گوت در ماوراى كهساران پيرنه به رهبرى فرمانده خود كنت آنزيموند به نهضت ادامه داده, بر مسلمانان مى شوريدند.(63)
در اين ميان, آشوب هاى درون قبايل عرب به سخت ترين حد خود رسيده بود و بر اثر همين آشفتگى ها و نابه سامانى ها, حتى روابط ميان مسلمانان اربونه و قرطبه قطع شده بود و آنزيموند از پادشاه فرانك ها, پپين كوتولهpepin le bref) ) (96ـ151ه" / 715ـ768م),(64) درخواست كرده بود به تكميل كمك هايى بپردازد كه پدرش, شارل مارتل آن را شروع كرده بود. بدين ترتيب آنزيموند و پپين, به كمك هم, توانستند بر مراكز اسلامى سپتامانيا, با وجود پايدارى سخت پاسگاه هاى اسلامى, در 136ه" / 753م دست يابند.(65) در اين دوره ميان قيسيان و يمنيان, تفاهمى نسبى و آرامشى ظاهرى برقرار بود, زيرا يمنيان كه اكثريت مسلمانان اندلس را تشكيل مى دادند, خود را در حكومت بر اندلس از ديگران شايسته تر و بر حق تر مى ديدند و با اين وصف, مشاهده مى كردند كه صميل و پيروان قيسى او از موقعيت ممتاز حكومتى برخوردارند. پس طبيعى بود كه پيوسته چشم اميد به نخستين فرصتى بدوزند كه بتوانند حق خويش را احقاق كنند و اين فرصت را با اعلان شورش عامر, از بنى عدى, بر ضد يوسف فهرى به دست آوردند.(66)

ائتلاف برضد واليان عرب اندلس
عامر به ابوجعفرمنصور عباسى (حكومت: 136ـ158ه" / 754ـ775م) پيغام فرستاده, از او درخواست كمك كرد و از او خواست كه حكومت اندلس را بدو بسپارد و از پى آن در زمينى كه در غرب قرطبه داشت, بارويى ساخت. درست در همين زمان, يك قرشى ديگر به نام حباب (حبحاب) فرزند رواحه, نوه عبدالله زهرى كلابى نيز سر به شورش برداشت. عامر در سرقسطه با او روبه رو شد و به وى كه از فرماندهان مضرى بود, پيشنهاد داد كه نيروهاى خود را برضد صميل متحد سازند و در فراخوانى يمنيان و بربران براى پيكار با يوسف فهرى و صميل با هم ائتلاف كنند. با اين كار ايشان, نيروى عظيمى از مضريان و يمنيان و بربران گرد ايشان فراهم آمد.
عامر و حباب زهرى با اين نيروى عظيم به سرقسطه هجوم بردند و در 136ه" / 753م دامنه محاصره را بر صميل تنگ كردند و تلاش صميل براى كمك خواهى از يوسف فهرى كه قدرتش به ضعف گراييده و نفوذش از ميان رفته بود, به جايى نرسيد و از اين رو به قيسيانى روآورد كه بخشى از نيروى سپاه قنسرين و دمشق مقيم در منطقه جيان و البيره اندلس را تشكيل مى دادند, و ايشان به كمكش شتافته به طليطله حمله بردند (آغاز سال 137ه" / 755م). فرماندهى حمله را به ابن شهاب رئيس قبيله كعب عامر سپرده بودند. هم چنين ايشان در شكست محاصره صميل و پيروانش نيز موفق شدند و آن گاه قيسيان با هم پيمانان خود به شهر در آمدند.(67)

بررسى نتايج اختلاف هاى قبيلگى در اندلس
اختلاف هاى قبيلگى و درگيرى ميان يمنيان و قيسيان, در تاريخ اندلس, تإثيرى چشمگير داشت. يمنيان كه از تصدى امور حكومتى محروم شدند, به كارهاى اجتماعى و امور شهرى و روستايى روى آوردند و از ثروتمندترين و مالدارترين مردمان اندلس شدند و در ضمن اشتغال به كشاورزى و دادوستد با ساكنان بومى, به نشر تعاليم قرآن و اسلام و اشاعه زبان عربى پرداختند به طورى كه زبان اهالى اندلس به يك نوع گرايش عربى ـ يمنى تبديل شد كه از آن به زبان عربى اندلسى تعبير مى كنند.(6

تإثير يمنيان در زمينه دانش و معرفت نيز در همين دوره آشكار شد و بعدها در فقه و امور علم و دين استادان اندلسيان شدند و در حقيقت, يمنيان طليعه داران نهضت علمى در آن سرزمين بودند و در خلال همين دوران پر از شورش ها و آشوب ها بود كه ايشان به ايجاد حزبى مخالف قدرت حاكمه پرداختند كه پيوسته دنبال فرصتى مى گشت, تا به حكومت دست يابد و بدين طريق براى حكومتگران به منزله يك منتقد و يك رقيب و يك كنترل كننده به شمار مى رفت.
نتيجه ديگر اين سال هاى خونبار در تاريخ اندلس اين بود كه مسلمانان به خاطر همين اختلاف ها, حدود يك چهارم از سرزمين هايى را كه در اروپا و اندلس به دست آورده بودند در همين دوره, از دست دادند. افزون برآن, كينه و نفرتى كه در ژرفاى جان هاى عربان و بربران در خلال سده هاى طولانى جاى گرفته بود با ريختن خون ها, سرزمين زيباى شبه جزيره ايبريا را آلوده مى كرد; خون هايى كه مى بايست در راه هدف هايى والاتر و برتر و در مسير انتشار و حراست آرمان هاى گرامى انسان دوستانه اسلامى نثار گردد و به جاى كينآفرينى, گل بوته هاى مهر و عشق را بكارد و آبيارى كند و به بار بنشاند.
همين نزاع ها و اختلاف ها و پيكارهاى بى حاصل, از پيشرفت تعاليم عالى انسان دوستى اسلام, در ماوراى پيرنه نيز جلوگيرى كرد و حتى خود سرزمين اندلس را نيز در معرض تجاوزها و تاخت وتازهاى بعدى اقوام اسپان و فرانك ها و ... قرار داد; تجاوزهايى كه به خصوص از دوره حكومت شارلمانىcharlemagne) )(69) (124ـ198ه" / 742ـ814م) آغاز گرديد و سرانجام به سقوط كامل حكومت اسلامى در شبه جزيره ايبريا (اندلس) انجاميد.
به هرحال در زمان هاى, پايانه حكومت واليان عرب, سرزمين اندلس به شدت نيازمند يك منجى بود; منجى اى كه در جنگ هاى قبيلگان با يكديگر, دستانش به خون آلوده نشده باشد و گويا سرنوشت چنين مى خواست كه آن منجى عبدالرحمان فرزند معاويه و نوه هشام بن عبدالملك بوده باشد كه با ورود خود به اندلس, لقب ((الداخل)) (وارد شونده به اندلس) يافت و بنيان گذار حكومت إمويان اندلس (138ـ414ه" / 756ـ1023م) گرديد.

**donsaeid** · 10-13-2006, 11:44 PM

درآمدى بر روش‏شناسى انديشه سياسى تمدن اسلامى

روش‏شناسى‏ها بر بنياد معرفت‏شناسى‏ها استوارند و نظام دانايى در هر تمدنى مبناى روش انديشه و زندگى يك قوم به طور عام، و زندگى سياسى آنان به طور خاص است. دانش سياسى دوره ميانه نيز از نظام معرفتى ويژه‏اى پيروى مى‏كند و بر مبناى همان نظام عام دانايى استو ار است. اين دانش داراى ويژگى‏هايى همچون نظام فطرت، ضرورت وحى و نبوت، بنياد شرعى عقل و فلسفه، بنياد عقلى و فلسفى شريعت، جهان نص، تقديم نص و رواج فقه سياسى مى‏باشد.
نكته ديگر اين كه ماهيت روش‏شناسى‏ها تابعى از ماهيت معرفت‏شناسى مبنا و نيز موضوعات و مسائ ل ويژه يك علم است.
در پايان به نقطه آغاز در تحليل ماهيت امر سياسى در اسلام دوره ميانه كه نظم سلطانى است پرداخته شده است.
واژه‏هاى كليدى: روش‏شناسى، روش‏شناسى سياسى، معرفت‏شناسى، مبانى انديشه، نظم سلطانى.
روش‏شناسى يك علم ابزارى است كه به اعتبار شرايط امكان آن، از دو جهت محدوديت دارد:
1. نسبت با نوع معرفت‏شناسى؛ 2. نسبت با ماهيت موضوع. بدين سان، كوشش در فهم ماهيت معرفت‏شناسى مسلمانان در دوره ميانه تاريخ اسلام از يك سو، و ماهيت سياست و انديشه سيا سى در اين دوره از سوى ديگر، درآمدى ضرورى بر مطالعه روش‏شناسى انديشه سياسى در اسلام است. در اين مقاله به اجمال، به اين دو نكته و نتايج منطقى آن اشاره مى‏كنيم.

نسبت روش‏شناسى با معرفت‏شناسى‏

شايد بتوان اين حكم كلى را صادق دانست كه «روش‏شناسى‏ها بر بنياد معرفت‏شناسى‏ها استوارند» و به اعتبار تمايز و تحول در هندسه معرفت‏شناسى‏ها، آنها نيز دستخوش تفاوت و تغيير مى‏گردند. بنابراين هر جا و هر زمان كه نظام معرفت‏شناسى خاصى زاده و باليده شود، به تبع آن، شرايط امكان لازم براى پيدايى روش‏شناسى ويژه و متناسب نيز فراهم مى‏گردد. البته آنگاه كه يك نظام دانايى و معرفت‏شناختى دچار بحران و فروپاشى مى‏گردد، سازمان روش‏شناسى نيز دچار ترديد و تزلزل مى‏شود.
بنابراين مى‏توان گفت معرفت‏شناسى‏ها، جهان‏بينى‏ه ا و به طور كلى، نظام دانايى در هر تمدنى، مبناى روش انديشه و زندگى يك قوم به طور عام، و زندگى سياسى آنان به طور اخص، را تشكيل مى‏دهند. اين سمبل‏ها و شناخت‏شناسى‏ها در تفكر سياسى و در نتيجه، در تصورات زندگى ما تأثير جدى دارند. آنها «جهان‏هاى ممكن» را براى انديشه و زندگى فراهم مى‏كنند و امكان‏هاى تفسيرى ويژه و تعيين كننده عمل سياسى را پيش روى هر قوم و ملتى قرار مى‏دهند. درست به همين دليل است كه روش‏شناسى انديشه و انديشه سياسى نيز از تمدنى به تمدن ديگر تفاوت و تمايز دارد.
اشارات فوق نشان مى‏دهد كه روش‏شن اسى‏ها را نمى‏توان از معرفت‏شناسى‏ها و نظام‏هاى بزرگ دانايى در هر تمدنى جدا و مستقل دانست، بلكه به لحاظ منطقى، آن تابعى از اين است. سمبل‏هاى دانايى جداى از زندگى و انديشه سياسى يك قوم نيستند. بلكه بخش مركزى آن محسوب مى‏شوند؛ بخشى كه نمادهاى عمده زندگى سي اسى ما را تشكيل مى‏دهند. بدين سان، ما نياز گسترده‏اى براى فهم اين نمادها و منابع بزرگ دانايى براى درك روش‏شناسى‏ها و جريان‏هاى بزرگ انديشه سياسى داريم.
عقايد و اسطوره‏ها نه بى‏معنا هستند و نه قصه‏هايى پراكنده و متفرق، بلكه آنها الگوهاى تصورى و شبكه‏ها ى قدرتمندى از نمادها هستند كه راه‏هاى ويژه‏اى از تفسير جهان و، بنابراين جهان سياست را پيشنهاد مى‏كنند. آنها معناى جهان سياسى را شكل مى‏دهند و مى‏سازند؛ براى مثال، نگاه الهى و قدسى به جهان و تاريخ جوامع بشرى در تمدن اسلامى تنها يك قاعده منفرد نيست، يك حوز ه مغناطيسى قدرتمندى است كه ما خود را و اشياى پيرامون خود را به گونه‏اى خاص، كه براى ما «ممكن» شده است، ببينيم؛ به عنوان «مخلوقى محتاج تعليم، وحى و هدايت» و نه «فردى خودگردان»؛ آن گونه كه در فلسفه‏هاى غربى به ويژه ليبراليسم و مكتب قرارداد ديده مى‏شود. الب ته قطعات عرضه شده در اين دو نظام دانايى، براى بناى تصورى كه انسان از جهان و جهان خويشتن مى‏سازد متفاوت است. بنابراين توليداتى كه اين دو نظام توليدى ارائه مى‏كنند، نه يك نوع جهان و انسان، بلكه به توليد دو نوع از جهان و دو نوع از انسان متفاوت مى‏انجامند. ه ر كدام، زبان نسبتاً مطمئن و محكم خود را براى «مهندسى خود» و ساختن «بلوك‏هاى زندگى سياسى» متناظر با آن دارند. هر دو، نظام‏هاى متافيزيكى ويژه‏اى هستند كه چيستى و واقعيت زندگى سياسى را مى‏سازند و به جريان مى‏اندازند.
جهت‏گيرى‏هاى روش شناختى دقيقاً از هما ن سرچشمه‏هايى سرازير مى‏گردند كه ارزش‏هاى سياسى مى‏آيند و از آن رو كه منابع اين ارزش‏ها متفاوتند، روش‏شناسى انديشه‏هاى سياسى نيز، لاجرم، از تمدنى به تمدن ديگر، تفاوت دارند. به اعتبار همين تفاوت‏هاست كه هر دانش سياسى، نه تنها توانمندى و محدوديت خاص خود را در پاسخ به نوعى از پرسش‏هاى سياسى دارد، بلكه اصولاً قادر به طرح فقط انواع خاصى از پرسش‏هاى سياسى است.
سخن فوق به اين معناست كه دانش‏هاى سياسى در درون دايره بسته‏اى از ارزش‏ها و پرسش‏هاى سياسى زاده و توسعه يا زوال مى‏يابند. همين دايره مغناطيسى است كه مختصات هندسى دانش‏هاى سياسى را تعيين كرده و مى‏سازند. مفاهيم كلان، استعاره‏ها و تصورات سياسى را مى‏پرورانند و دريچه‏هايى را براى ظهور ساختار و نهادهاى سياسى مشخص مى‏گشايند.
لازمه اين ديدگاه، پذيرش تنوع انديشه‏ها و روش‏شناسى انديشه‏هاى سياسى به اعتبار زمان و مكان است. آن گاه كه نظام ارزشى ويژه‏اى در زمان و مكانى تأسيس شده و شروع به كار نمود، نهادهاى سياسى نيز براى توسعه و حمايت آنها جعل و اختراع مى‏شود. در اين جا سخن از خوب و بد يا صحت و سقم اين نظام‏هاى ارزشى و توليدات آنها در تمدن يا تمدن‏هاى خاص ني ست، بلكه صرفاً به شيوه زايش و زوال اين ارزش‏ها و نتايج سياسى متناسب آنها نظر داريم.
به هر حال، چون انسان‏ها به اعتبار تمدنى خود، از پنجره‏هاى متفاوتى به جهان مى‏نگرند، لاجرم نقشه‏هاى متفاوتى از جهان ترسيم مى‏كنند و براى اداره چنين «جهان تصورى» نيز، اي ده‏ها، افكار و نهادهاى سياسى متناسب و متنوعى خلق مى‏كنند. هر چند اين ايده‏ها و افكار، به لحاظ موقعيت تمدنى خود بنيادى سياسى داشته و به طور عموم بر پايه اراده معطوف به زندگى استوارند.
انديشه سياسى در دوره ميانه تمدن اسلامى نيز دقيقاً چنين وضعيت و مختصا تى دارد؛ در - جهان - بودگى، و موقعيت مسلمانان در جهان، در اين دوره، موجبات «بسط افق»(the expanding horizon) ويژه‏اى در جهان سياست مسلمانان شده و انديشه، نهادها و متون سياسى آنان در اين عصر و مكان را زاده و پرورانده است. از اين حيث، جامعه اسلامى دوره ميانه نه تنها با يونان و روم قديم يا غرب جديد متفاوت است، بلكه حتى با جامعه و تصورات سياسى ا مروز جهان اسلام نيز تمايز دارد. با اين حال، خوانش افكار سياسى دوره ميانه اسلامى و درك روش‏شناسى حاكم بر اين نظام انديشه، براى اكنون و امروز ما صرف تفنن يا كنجكاوى تاريخى نيست، بلكه ضرورتى حياتى است.
اسطوره‏هاى سياسى كه در اين دوره شكل و تكامل يافته‏ان د، به رغم تغييرات گسترده در فضاى ذهن و زندگى امروز مسلمانان، هنوز و براى هميشه، در وراى ذهنيت و ارزش‏هاى تفكرى جهان اسلام حاضر و زنده‏اند. آنها باقى مانده و باز توليد مى‏شوند و با اين حضور ممتد خود، امكانات و محدوديت‏هايى به همراه مى‏آورند. تجربه‏ها و شر ايطْ امكان تاريخى براى زندگى سياسى در شرايط جديد فراهم مى‏كنند و در عين حال، حضور اين اسطوره‏ها در دنياى جديد مسلمانان، به احتمال زياد، موجب پارازيت‏ها، اختلالات و ناسازه‏هاى تعيين كننده نيز براى اين‏جا و اكنون جوامع اسلامى بوده باشد. ظهور راديكاليسم اسل امى و پيامدهاى اجتماعى - اخلاقى و بين‏المللى آن، نظير تروريسم و بازتاب‏هاى جهانى از يك سوى، و ناكارآمدى و در عين حال، حضور غير قابل انكار سنت‏هاى سياسى دوره ميانه در زندگى جديد، و تبعات آشكار اين مسائل در ظهور مناقشات فكرى و سياسى متأخر بر محورنوگرايى و سنت‏گرايى اسلامى از سوى ديگر، و سرانجام ناتوانى ادبيات نوگرايان در تبيين هويت جديد اسلامى از طرف سوم، به احتمال قوى، همه از نتايج قهرى اين تداخل افق‏ها هستند.
اين مختصات و پيامدهاى مكنون در انديشه سياسى دوره ميانه اسلام، توجه به دو نكته اساسى را ناگزي ر مى‏كند: نخست، تبيين هندسه عمومى و مسير حركت دانش سياسى در دوره ميانه، و دوم، گزارش ميزان حضور و تأثير اين نظام انديشه در اكنون و امروز جهان اسلام. در اين جا، به اجمال، به نكته نخست اشاره مى‏كنيم و تفصيل بحث درباره مطلب دوم را به مجالى ديگر وا مى‏نهيم.

هندسه دانايى در اسلام‏
دانش سياسى دوره ميانه از نظام معرفتى ويژه‏اى پيروى مى‏كند و بر مبناى همان نظام عام دانايى استوار است. اين نظام دانايى، البته، از اركان و عناصر انسان شناختى و معرفت شناختى ويژه‏اى برخوردار است كه آن را از ساير نظام‏هاى دانايى متمايز مى‏سازد. در زير، ب ه برخى از مهم‏ترين اين ويژگى‏ها مى‏پردازيم.

1. نظام فطرت‏
نخستين و مهم‏ترين نقطه عزيمت در دانش سياسى دوره ميانه، «انسان‏شناسى» اين دانش است كه آن را از بنياد با بسيارى از معرفت‏شناسى‏ها و دانش‏هاى سياسى ديگر متمايز مى‏سازد. دانش سياسى، به اعتبار معرفت‏شناسى عمومى مسلمانان، توصيف خاصى از انسان و فطرت او دارد . علامه طباطبائى در تفسير الميزان - مشهورترين متن تفسيرى متأخر شيعه - تحليل ويژه‏اى از ماهيت فطرت و رابطه‏اش با ديگر ابعاد زندگى انسان ارائه داده است كه شايد بتوان معتبرترين و منظم‏ترين بيان از انسان‏شناسى اسلامى تلقى كرد. وى نظام زندگى انسان را به دو نو ع «فطرى» و «تخيلى» تقسيم مى‏كند و مى‏نويسد:
انسان در زندگى‏اش دو نظام دارد: يكى به حسب فهم فطرى و شعور باطنى، و نظام ديگر به حسب تخيل. نظام فطرى‏اش از خطا محفوظ است و در مسيرش دچار اشتباه نمى‏شود، و اما نظام تخيلى‏اش بسيار دستخوش خبط و اشتباه مى‏شود، چه بسا مى‏شود آدمى به حسب صورت خيالى‏اش چيزى را درخواست مى‏كند و جدّاً مى‏طلبد و نمى‏داند كه با همين سؤال و طلبش درست چيز ديگرى مخالف آن مى‏خواهد.3
علامه طباطبايى مشكلات زندگى انسان را ناشى از «نظام تخيلى» انسان مى‏داند كه موجب اشتباه در فهم مصالح فرد و اختلاف در امر اجتماع و دنيا مى‏شود. اما، همو، تأكيد مى‏كند كه پيدايى نظام تخيل و، در نتيجه، اختلاف در امر دنيا، خود مبتنى بر ماهيت نظام فطرت است، زيرا نظام فطرت هر چند ميل كلى به سعادت و مصونيت از خطا دارد، اما در عمل، ساختار وجودى آن به گونه‏اى نيست كه بتواند در تمام جزئيات زندگى خود سامان و خود تنظيم‏گر باشد؛ اختلاف در امر دنيا، منشأش فطرت و غريزه بشرى است.4
فيلسوفان مسلمان، براى فطرت بشر دو ويژگى عمده قائلند: نخست، ماهيت اجتماعى - مدنى فطرت بشر، و دوم، ناسازگارى درونى و نااستوارى ذاتى فطرت. ملا صدرا در مبدأ و معاد مى‏نويسد:
انسان مدنى الطبع است، يعنى حياتش منتظم نمى‏گردد مگر به تمدن و تعاون و اجتماع، زيرا كه نوعش منحصر در فرد نيست، و وجودش به انفراد ممكن نيست، پس اعداد متفرقه و احزاب مختلفه و انعقاد بلاد در تعيّشش ضرور است.5
علامه طباطبا يى نيز در تفسير الميزان بر همان مبناى صدرايى و ديگران تحفظ كرده‏6 و با اشاره به نظريه عمومى «استخدام» در انسان‏شناسى خود مى‏افزايد: پس اين حكم، يعنى حكم بشر به اجتماع مدنى و عدل اجتماعى حكمى است كه اضطرار، بشر را مجبور كرد به اين كه آن را بپذيرد، چون اگر اضطرار نبود هرگز هيچ انسانى حاضر نمى‏شد دامنه اختيار و آزادى خود را محدود كند. اين است معناى آن عبارت معروف كه مى‏گويند الانسان مدنى بالطبع.7 علامه سپس به ناتوانى فطرت انسانى در برقرارى چنين نظام عادلانه و ضرورى اجتماعى اشاره مى‏كند و مى‏نويسد:
سير ب شر به حسب طبع و فطرتش به سوى اختلاف است.

Islamic History and Civilisation

Islamic History and Civilisation

Comment

Comment

Comment

Comment

Comment

Comment

Comment

Comment

Comment

Comment

Comment

Comment

Comment

Comment