Family

Collapse
X
 
  • Time
  • Show
Clear All
new posts
  • Rasputin
    Senior Member
    • Jan 2005
    • 63906

    #1

    Family

    A family is a domestic group of people, or a number of domestic groups, typically affiliated by birth or marriage, or by comparable legal relationships including domestic partnership, adoption, surname and in some cases ownership (as was the case in the Roman Empire).

    Although many people (including social scientists) have understood familial relationships in terms of "blood," many anthropologists have argued that the notion of "blood" must be understood metaphorically, and in that in many societies family is understood through other concepts rather than "blood."

    Article 16(3) of the Universal Declaration of Human Rights says, "The family is the natural and fundamental group unit of society and is entitled to protection by society and the State".



    Family cross-culturally

    According to sociology and anthropology, the primary function of the family is to reproduce society, either biologically, socially, or both. Thus, one's experience of one's family shifts over time. From the perspective of children, the family is a family of orientation: the family serves to locate children socially, and plays a major role in their enculturation and socialization. From the point of view of the parent(s), the family is a family of procreation the goal of which is to produce and enculturate and socialize children. However, producing children is not the only function of the family. In societies with a sexual division of labor, marriage, and the resulting relationship between a husband and wife, is necessary for the formation of an economically productive household. In modern societies marriage entails particular rights and privilege that encourage the formation of new families even when there is no intention of having children.

    The structure of families traditionally hinges on relations between parents and children, between spouses, or both. Consequently, there are four major types of family: patrifocal, matrifocal, consanguineal and conjugal. (Note: these are ideal families. In all societies there are acceptable deviations from the ideal or statistical norm, owing either to incidental circumstances, such as the death of a member of the family, infertility or personal preferences).

    A patrifocal family consists of a father and his children and is found in societies where men take multiple wives (polygamy or polygyny)and/or remain involved with each for a relatively short time. This type of family is rare from a worldwide perspective but occurs in Islamic states with considerable frequency. In some emirates the laws encourage this structure by allowing a maximum of four wives per man at any given time, and automatic deflection of custody rights to the father in the case of a divorce. In these societies a man will often take a wife and may conceive a child with her, but after a relatively short time put her out of his harem so he can take another woman without exceeding the quota of 4. The man then keeps his child and thus a patrifocal structure emerges. Even without the expulsion of the mother, the structure may be patrifocal because the children (often as infants) are removed from the harem structure and placed into the father's family.

    A matrifocal family consists of a mother and her children. Generally, these children are her biological offspring, although adoption of children is a practice in nearly every society. This kind of family is common where women have the resources to rear their children by themselves, or where men are more mobile than women.

    A consanguineal family consists of a mother and her children, and other people — usually the family of the mother. This kind of family is common where mothers do not have the resources to rear their children on their own, and especially where property is inherited. When important property is owned by men, consanguineal families commonly consist of a husband and wife, their children and other members of the husband's family.

    A conjugal family consists of one or more mothers and their children, and/or one or more spouses (usually husbands). This kind of family is common where there is a division of labor requiring the participation of both men and women, and where families are relatively mobile. A notable subset of this family type is the nuclear family, in which one woman has one husband and they raise their children together.

    iran
  • Rasputin
    Senior Member
    • Jan 2005
    • 63906

    #2
    Family in the West

    The preceding types of families are found in a wide variety of settings, and their specific functions and meanings depend largely on their relationship to other social institutions. Sociologists are especially interested in the function and status of these forms in stratified, especially capitalist, societies.

    Non-scholars, especially in the United States and Europe, use the term "nuclear family" to refer to conjugal families. Sociologists distinguish between conjugal families that are relatively independent of the kindreds of the parents and of other families in general, and nuclear families which maintain relatively close ties with their kindreds.

    Non-scholars, especially in the United States and Europe, also use the term "extended family". This term has two distinct meanings. First, it is used synonymously with consanguinal family. Second, in societies dominated by the conjugal family, it is used to refer to kindred (an egocentric network of relatives that extends beyond the domestic group) who do not belong to the conjugal family.

    These types refer to ideal or normative structures found in particular societies. In any society there is some variation in the actual composition and conception of families. Much sociological, historical and anthropological research is dedicated to understanding this variation, and changes over time in the family form. Thus, some speak of the bourgeois family, a family structure arising out of 16th and 17th century European households, in which the center of the family is a marriage between a man and woman, with strictly defined gender roles. The man typically is responsible for income and support, the woman for home and family matters. In contemporary Europe and the United States, people in academic, political and civil sectors have called attention to single-father-headed households, and families headed by same-sex couples, although academics point out that these forms exist in other societies.

    iran

    Comment

    • Rasputin
      Senior Member
      • Jan 2005
      • 63906

      #3
      Economic function of the family

      In a traditional society the family is often supposed to have been the primary economic unit. This role has gradually diminished in modern times and in societies like the United States is much smaller except for certain sectors such as agriculture and a few upper class families. In China the family as an economic unit still plays a strong role in the countryside. However, the relations between the economic role of the family, its socio-economic mode of production and cultural values are highly complex.


      Kinship terminology

      A kinship terminology is a specific system of familial relationships. The now rather dated anthropologist Louis Henry Morgan argued that kinship terminologies reflect different sets of distinctions. For example, most kinship terminologies distinguish between sexes (this is the difference between a brother and a sister) and between generations (this is the difference between a child and a parent). Moreover, he argued, kinship terminologies distinguish between relatives by blood and marriage (although recently some anthropologists have argued that many societies define kinship in terms other than "blood").

      But Morgan also observed that different languages (and thus, societies) organize these distinctions differently. He thus proposed to describe kin terms and terminologies as either descriptive or classificatory. "Descriptive" terms refer to only one type of relationship, while "classificatory" terms refer to many types of relationships. Most kinship terminologies include both descriptive and classificatory terms. For example, in Western societies there is only one way to be related to one's brother (brother = parents' son); thus, in Western society, brother is a descriptive term. But there are many ways to be related to one's cousin (cousin = mother's brother's son, mother's sister's son, father's brother's son, father's sister's son, and so on); thus, in Western society, "cousin" is a classificatory term.

      Morgan discovered that what may be a descriptive term in one society can be a classificatory term in another society. For example, in some societies there are many different people that one would call "mother" (the woman of whom one was born, as well as her sister and husband's sister, and also one's father's sister). Moreover, some societies do not lump together relatives that the West classifies together (in other words, in some languages there is no word for cousin because mother's sister's children and father's sister's children are referred to in different terms).

      Armed with these different terms, Morgan identified six basic patterns of kinship terminologies:

      Hawaiian: the most classificatory; only distinguishes between sex and generation.
      Sudanese: the most descriptive; no two relatives are referred to by the same term.
      Eskimo: has both classificatory and descriptive terms; in addition to sex and generation, also distinguishes between lineal relatives (who are related directly by a line of descent) and collateral relatives (who are related by blood, but not directly in the line of descent). Lineal relatives have highly descriptive terms, collateral relatives have highly classificatory terms.
      Iroquois: has both classificatory and descriptive terms; in addition to sex and generation, also distinguishes between siblings of opposite sexes in the parental generation. Siblings of the same sex are considered blood relatives, but siblings of the opposite sex are considered relatives by marriage. Thus, one's mother's sister is also called mother, and one's father's brother is also called father; however, one's mother's brother is called father-in-law, and one's father's sister is called mother-in-law.
      Crow: like Iroquois, but further distinguishes between mother's side and father's side. Relatives on the mother's side of the family have more descriptive terms, and relatives on the father's side have more classificatory terms.
      Omaha: like Iroquois, but further distinguishes between mother's side and father's side. Relatives on the mother's side of the family have more classificatory terms, and relatives on the father's side have more descriptive terms.
      Societies in different parts of the world and using different languages may share the same basic terminology; in such cases it is very easy to translate the kinship terms of one language into another, although connatations may vary. But it is usually impossible to translate directly the kinship terms of a society that uses one system into the language of a society that uses a different system.

      Some languages, such as Chinese, Japanese, and Hungarian, add another dimension to some relations: relative age. There are, e.g., different words for "older brother" and "younger brother". Thus, although Westerners may naturally agree with Morgan that "brother" is descriptive rather than classificatory, speakers of these languages might disagree.

      iran

      Comment

      • Rasputin
        Senior Member
        • Jan 2005
        • 63906

        #4
        English kinship terminology

        Most Western societies employ English kinship terminology. This kinship terminology is common in societies based on conjugal (or nuclear) families, where nuclear families must be relatively mobile.

        Members of the nuclear family use descriptive kinship terms:

        Mother: the female parent
        Father: the male parent
        Son: the males born of the mother; sired by the father
        Daughter: the females born of the mother; sired by the father
        Brother: a male born of the same mother; sired by the same father
        Sister: a female born of the same mother; sired by the same father
        It is generally assumed that the mother's husband is also the genitor. In some families, a woman may have children with more than one man or a man may have children with more than one woman. Children who share one parent but not another are called "half-brothers" or "half-sisters." Children who do not share parents, but whose parents are married, are called "step-brothers" or "step-sisters."

        If a person is married to the parent of a child, but is not the parent of the child themselves, then they are the "step-parent" of the child, either the "stepmother" or "stepfather". Children who are adopted into a family are generally called by the same terms as children born into the family.

        Typically, societies with conjugal families also favor neolocal residence; thus upon marriage a person separates from the nuclear family of their childhood (family of orientation) and forms a new nuclear family (family of procreation). This practice means that members of one's own nuclear family were once members of another nuclear family, or may one day become members of another nuclear family.

        Members of the nuclear families of members of one's own nuclear family may be lineal or collateral. When they are lineal, they are referred to in terms that build on the terms used within the nuclear family:

        Grandparent
        Grandfather: a parent's father
        Grandmother: a parent's mother
        Grandson: a child's son
        Granddaughter: a child's daughter
        When they are collateral, they are referred to in more classificatory terms that do not build on the terms used within the nuclear family:

        Uncle: father's brother, father's sister's husband, mother's brother, mother's sister's husband
        Aunt: father's sister, father's brother's wife, mother's sister, mother's brother's wife
        Nephew: sister's sons, brother's sons
        Niece: sister's daughters, brother's daughters
        When separated by additional generations (in other words, when one's collateral relatives belong to the same generation as one's grandparents or grandchildren), these terms are modified by the prefix "great".

        Most collateral relatives were never members of the nuclear family of the members of one's own nuclear family.

        Cousin: the most classificatory term; the children of aunts or uncles. Cousins may be further distinguished by degree of collaterality and generation. Two persons of the same generation who share a grandparent are "first cousins" (one degree of collaterality); if they share a great-grandparent they are "second cousins" (two degrees of collaterality) and so on. If the shared ancestor is the grandparent of one individual and the great-grandparent of the other, the individuals are said to be "first cousins once removed" (removed by one generation); if the shared ancestor is the grandparent of one individual and the great-great-grandparent of the other, the individuals are said to be "first cousins twice removed" (removed by two generations), and so on. Similarly, if the shared ancestor is the great-grandparent of one person and the great-great-grandparent of the other, the individuals are said to be "second cousins once removed."
        Distant cousins of an older generation (in other words, one's parents' first cousins) are technically first cousins once removed, but are often classified with "aunts" and "uncles".

        Similarly, a person may refer to close friends of one's parents as "aunt" or "uncle," or may refer to close friends as "brother" or "sister". This practice is called fictive kinship.

        Relationships by marriage, except for wife/husband, are qualified by the term "-in-law". The mother and father of one's spouse are one's mother-in-law and father-in-law; the spouse of one's son or daughter is one's son-in-law or daughter-in-law. The term "sister-in-law" refers to three essentially different relationships, either the wife of one's brother, or the sister of one's spouse, or the wife of one's spouse's sibling. "Brother-in-law" is similarly ambiguous. There are no special terms for the rest of one's spouse's family.

        The terms "half-brother" and "half-sister" indicate siblings who one share only one parent.

        Specific distinctions vary among Western societies. For instance, in French, the prefix beau- or belle- is used for both "-in-law" and "step-"; in other words, one's belle-soeur could be the sister of one's spouse, the wife of one's sibling, the wife of one's spouse's sibling, or the daughter of one's parent's spouse. In Spanish, each of the roles that English creates with the suffix "-in-law" has a different word (suegros parents-in-law, yerno son-in-law, nuera daughter-in-law, cuñados siblings-in-law), but there is a separate suffix -astro or -astra that is equivalent to "step-". In Swedish, terms for grandparents differ on the mother's and father's sides: "mormor" and "morfar" (mother-mother, mother-father) vs. "farfar" and "farmor" (father-father, father-mother).

        Kin terms may not always be translatable, and if translatable, may culture specific. For example, the Spanish word consuegro indicates the parent of one's son- or daughter-in-law (that is, two people whose children marry are consuegros to each other); there is no equivalent term in English. In polygynous African societies where English and French are official languages, a sister-wife (in French belle-épouse) is another wife of one's husband; although these terms are in common use ("I would leave my husband, but I like my sister-wives"), they are not readily understood in European cultures. The words brother, sister, aunt, uncle have stronger fictive-kinship nuances in many African cultures than in European ones, as exemplified by the phrase "he is my brother: same mother, same father" for a biological brother.

        iran

        Comment

        • Rasputin
          Senior Member
          • Jan 2005
          • 63906

          #5
          Shows the relationships and names for various family members.




          iran

          Comment

          • donsaeid
            Senior Member
            • Nov 2005
            • 28300

            #6
            مفهوم شناسى تربيت عاطفى

            اين مقاله هرچند به صورت مستقيم به بحث «مفهوم شناسى» نپرداخته، اما از آن رو كه تلاش كرده است مفهوم و به خصوص محتواى تربيت عاطفى را روشن كند، مى توان گفت: نوعى تبيين مفهومى در تربيت عاطفى است.


            مقدمه

            يكى از حوزه هاى بسيار پيچيده تعليم و تربيت و روان شناسى كه امروزه، به ويژه با توجه به گسترش سطحى و عمقى علوم، اهميت بيش ترى يافته، حوزه «مفهوم شناسى» است. اهميت مفهوم شناسى نه تنها ناشى از ضرورت آن در مكالمات روزمره زندگى است، بلكه در درك مفاهيم اختصاصى علوم و ايجاد زبان مشترك براى فهم گفتار يا نوشتار ديگران نيز نقش تعيين كننده اى دارد.

            دانشمندان اولين گام در هر فعاليت علمى را تعريف دقيق مفاهيم و اصطلاحاتى دانسته اند كه قرار است به صورت كتبى يا شفاهى در يك مبحث علمى به كار گرفته شود; زيرا استفاده از يك واژه كليدى بدون توافق بر سر معنا و مقصود آن و مخاطب قرار دادن ديگران، موجب سوء تفاهم و برداشت هايى خواهد شد كه احتمالاً مقصود گوينده نبوده است.

            به نظر مى رسد اين مشكل در حوزه هاى علوم تربيتى و روان شناسى محسوس تر از ساير حوزه هاست; چون تمام يا بسيارى از فرايندهاى روانى انسان، عينى و قابل اشاره خارجى نبوده و در واقع، تجربه اى درونى است. از اين رو، هر كس آن را همان گونه تعبير مى كند كه يافته است. اينجاست كه تعريف مفاهيم در اين ميان از اولويت بيش ترى برخوردار مى شود، در حالى كه در پديده هاى فيزيكى و مشهود، اين مشكل به حداقل مى رسد.

            «تربيت عاطفى» نيز به عنوان يكى از زمينه هاى تربيتى، درست همين وضعيت را دارد. اما مشكل خاص اين موضوع آن است كه در آثار دانشمندان ايرانى، كم تر اثرى مى توان يافت كه به تبيين مفهومى حوزه تربيت عاطفى پرداخته باشد. بدين روى، با توجه به اين ضرورت ها، همراه با كسانى كه اولين گام ها را در اين زمينه برداشته اند، در ذيل، ترجمه يكى از آثار دانشمند نامى فلسفه تعليموتربيت، آر.اس.پيترز، بانام (The Education Of Emotion) تقديم مى گردد.

            اين مقاله هرچند به صورت مستقيم به بحث «مفهوم شناسى» نپرداخته، اما از آن رو كه تلاش كرده است مفهوم و به خصوص محتواى تربيت عاطفى را روشن كند، مى توان گفت: نوعى تبيين مفهومى در تربيت عاطفى است.


            مفهوم شناسى تربيت عاطفى

            در اين مقاله، تلاش كرده ام محتواى تربيت عاطفى را به صورتى روشن تر بيان كنم. هدف آن نيست كه خود را با سؤالات عميق ترى در اين باره، از اين قبيل كه كارهاى تجربى روان شناسان چه رابطه اى با تربيت عاطفى دارد، درگير كنم; زيرا درك رابطه كارهاى تجربى آنان با تربيت به دو دليل مشكل است:

            دليل اول آن كه بسيارى از فعاليت هاى تجربى روان شناسان در حوزه عاطفه، از لحاظ مفهومى «تربيت» نيست. حداقل چيزى كه از «تربيت» فهميده مى شود2 اين است كه تربيت متضمّن تجاربى است كه از خلال آن ها علم و ادراك آدمى فزونى مى يابد. اما كارهايى از قبيل تزريق آدرنالين يا دارو، تهييج افراد با شوك هاى الكتريكى و استفاده از شيوه هاى متفاوت شرطى سازى، خود به خود، علم و ادراكى به دنبال ندارد. از اين رو، نمى توان آن ها را «تربيت» خواند، هرچند ممكن است زمينه را براى رشدشناختى افراد فراهم نمايد. تغيير دماى اتاق يا تبسم به روى كودكان را مى توان ابزار كمكى تعليم و تربيت به حساب آورد، اما به خودى خود، فرايند تعليم و تربيت محسوب نمى شود. ممكن است روان شناسان اين نكته را بپذيرند، اما از آن چنين نتيجه گيرى كنند كه تربيت عواطف، امكان پذير نيست; چرا كه عواطف در شرايطى برانگيخته مى شود كه لزوماً ارتباطى با علم، ادراك يا باور انسان ها ندارد. در نهايت، نتيجه مى گيرند كه مردم را مى توان برانگيخت يا شرطى كرد، اما نمى توان عواطفشان را تحت تربيت درآورد.

            دليل دوم آن كه شاخص عواطف از نظر روان شناسان با آنچه ما آن را شاخص اصلى عواطف مى دانيم ـ يعنى رابطه آن ها با نوعى شناخت ـ تفاوت دارد. اگر از ما بپرسند كه به چه چيزهايى «عاطفه» گفته مى شود، فهرستى طولانى شامل ترس، خشم، اندوه، شادى، كينه توزى، حسادت، ندامت، احساس گناه، خجالت، غرور، تعجب و مانند آن را بيان مى كنيم. اما سؤال اين است كه اين فهرست با چه ملاكى انتخاب شده است؟ بى ترديد، ملاك اين انتخاب، رابطه بين عواطف و مرحله اى از شناخت است كه به طور معمول، برداشت (appraisal) خوانده مى شود; يعنى پس از ملاحظه برخى موقعيت هاى موافق يا مخالف، سودمند يا زيان بار، در ابعاد متفاوت چيزهايى از آن برداشت مى كنيم; مثلاً، احساس ترس وقتى حاصل مى شود كه يك موقعيت را ترس آور بدانيم; احساس غرور زمانى پديد مى آيد كه چيزى را متعلق به خود دانسته يا در ايجاد آن دخالتى داشته باشيم; كينه توزى وقتى به وجود مى آيد كه به اين نتيجه برسيم چيزى را كه ما به آن نيازمنديم در اختيار ديگرى است و ما قادر نيستيم به آن دست يابيم; احساس حسادت نيز با ملاحظه اين كه مالى در اختيار ديگرى است و ما فكر مى كنيم حق ماست حاصل مى شود. واقعيت اين است كه تمام عواطف مستلزم برداشت هايى است كه از وضعيت خارجى حاصل شده كه به نوعى با ما مرتبط بوده يا توسط خودمان ايجاد شده است. به دلايلى از همين قبيل، گرسنگى و تشنگى را نمى توان از عواطف شمرد.

            منشأ تفاوت عواطف، تفاوت برداشت هاست. تفاوت ترس با خشم آن است كه در اوّلى، چيزى به عنوان تهديد و در ديگرى، مانع رسيدن به هدف تلقى شده است. اين برداشت هاى متفاوت، هم از نظر تنكردشناختى (فيزيولوژيكى) و هم از نظر رفتارى، نتايج متفاوتى در پى دارد. علايمى از قبيل تغييرات چهره را مى توان سرنخى براى تشخيص تفاوت عواطف از يكديگر دانست، اما تجربه ثابت كرده كه اين علايم قابل اعتماد نيست. علاوه بر اين، طرح اين سخن، كه آيا حالات چهره به عنوان علايم مشخصه عواطف قابل اعتماد هست يا نيست به خودى خود نشان مى دهد كه براى تشخيص عواطف از يكديگر، شيوه هاى ديگرى نيز وجود دارد. به هر حال، فرضيه من، كه عواطف لازمه برداشت هاست، بدان معنا نيست كه آن ها علايم بسيار روشنى دارند و تفاوت هر عاطفه با ديگرى مشخص است، بلكه مقصود آن است كه علت عمده ايجاد عواطف، برداشت هاست. مقصود من آن است كه كم ترين شرط منطقى لازم براى استعمال واژه «عاطفه» اين است كه بايد متضمّن نوعى برداشت باشد و عواطف گوناگون ناشى از برداشت هاى متفاوت است. به بيان ديگر، عواطف اساساً صورت هايى از شناخت اند. به دليل همين ويژگى اساسى عواطف است كه مى توان ادعا كرد تربيت عاطفى داراى حوزه اى گسترده است.

            درباره محدوديت مطالعه عواطف توسط روان شناسان، نكته ريشه دار ديگرى نيز وجود دارد و آن اين است كه روان شناسان بيش تر تمايل دارند عواطفى از قبيل ترس و خشم را بررسى كنند و به بررسى عواطفى از قبيل اندوه يا غرور تمايل چندانى نشان نمى دهند. تمايل روان شناسان به سنّت رفتارگرايى و محدود كردن تحقيقات خود به حيوانات، موجب شده است از ميان آن همه عواطف ـ مثل غرور، خجالت، ندامت و اندوه ـ تعداد اندكى را برگزينند. اين موضوع را به دليل برداشت هايى كه مستلزم اين عواطف است، نمى توان روى حيوان آزمايش كرد; زيرا برداشت هايى كه مقتضى اين عواطف است به طرحى ذهنى وراى آنچه حيوانات دارند نيازمند است. البته داروين براى مطالعه خشم و ترس، از پدران تكامل يافته ما به روشنى، استفاده زيست شناسانه مى كرد; چرا كه آن ها نمود زيست شناسانه واضحى دارند و بر خلاف ساير عواطف، تغيير چهره و همچنين علايم مشهود تحول در وضعيت خودمختار، از ويژگى هاى آن ها محسوب مى شود. علاوه بر اين، اگر قرار باشد براى عواطف الگوى رفتارى طبيعى قايل شويم، بايد اين دو را از همان دسته به حساب آوريم. اما اگر به جاى آن ها، حزن و اندوه به عنوان نمونه ارائه شود، بررسى رابطه آن ها با الگوهاى رفتارى مشكل خواهد بود. كدامين تغيير در حالات چهره را مى توان با كينه توزى يا غرور مرتبط دانست؟ و اصلاً اين سخن قابل توجيه نيست كه تحولات تنكردشناختى بسيار اختصاصى، كه به صورت ندامت يا تأسف ظاهر مى شود، از همان نوع تحولاتى است كه معمولاً همراه با ترس و خشم بروز مى كند
            نه غزه نه لبنان جانم فدای ایران


            «در زندگی زخم*هايی هست که مثل خوره روح را آهسته در انزوا می*خورد و می*تراشد.»
            صادق هدايت؛ بوف کور

            Comment

            • donsaeid
              Senior Member
              • Nov 2005
              • 28300

              #7

              سؤالى كه در اين جا پيش مى آيد اين است كه اگر چنين است، پس چرا روان شناسان بر وضعيت تنكردى انسان به عنوان مبناى عواطف و ابراز آن ها و همچنين برخى روابط فرضى بين رفتار و عواطف تأكيد مى كنند؟ به نظر من، بخشى از آن بدين دليل است كه چارلز داروين سنّت مطالعه تغيير چهره را با تجربه هاى مشهور خود و استفاده از تصوير چهره ها بنيان نهاد. اما بخش مهم تر آن، تلاش روان شناسان براى ارائه دانشى مناسب، مبتنى بر داده هاى قابل مشاهده براى عموم بود. از زمانى كه روان شناسى تنكردشناختى به عنوان شيوه تحقيق علمى قابل اعتماد مطرح شده است، زمان زيادى مى گذرد. بر اساس آن، روان شناسان چنين مى انديشيدند كه تأكيد بر تغييرات چهره يا برخى رفتارها ـ مثلاً، فرار به دليل ترس ـ از خطر گزارش هاى درون گرايانه در امان بوده و داده قابل اعتمادى است. به همين دليل، توصيه مى كنم مقاله مفصلى را كه اخيراً ليپر (Leeper)نوشته است، مطالعه كنيد. او در مقاله خود، ربط عواطف به سرنخ هاى شناختى را بديهى مى انگارد. اما تبيين پر تكلف او از اين كه چرا روان شناسان از اين موضوع غافل مانده اند و بيان او كه اين موضوع را به دليل تمايل عموم دانشمندان براى تأكيد بر امور محسوس دانسته، اندكى نامتقن است.3 به نظر مى رسد گفته هاى او از بدنه روان شناسى ـ يعنى رفتارگرايى ـ سرچشمه گرفته كه از ابتداى قرن حاضر، تأثير حيرت انگيزى بر روان شناسى مدرسى گذارده است. اما امروزه مفهوم قابل مشاهده بودن، (Palpability)كه به همراه سخت گيرى روش شناختى به صحنه دانش آمده، با تمام پريشانى مفهومى و نگرش سنّتى به روش علمى از صحنه رخت بر بسته است. اين موضوع موجب شده، هم سؤالات روان شناسان درباره عواطف محدود شود و هم آن ها را وادار سازند كه از ويژگى مشهود بودن صرف نظر كنند; زيرا آن ها بدين نتيجه رسيده اند كه قادر نيستند حتى عواطفى را كه در باب آن ها سخن مى گويند، شناسايى كنند، چه رسد به اين كه دليلى اقامه كنند كه برداشت هاى انسان ها از موقعيت ها چگونه است. البته انكار نمى كنم كه در اين باره سؤالات مهمى ـ مثلاً درباره تنكردشناسى عواطف يا ابراز آن ها ـ وجود دارد. تنها سخن من،اعتراض به محدوديت تحقيقات در نمودهاى عاطفى است.4


              عواطف و انفعالات

              به فرض آن كه بر همين نفوذ سنّتى اصرار كنيم و با پذيرش ديدگاه متعارف(commo sense) 5بر رابطه عواطف و برداشت هاى متفاوت تأكيد كنيم و نيز به جاى منحصر كردن عواطف به ترس و خشم، ساير عواطف را نيز مورد توجه قرار دهيم، به نكته جالبى برمى خوريم و آن اين كه با ملاحظه فهرست عواطف، پى مى بريم غالب واژه هاى موجود در آن را «انگيزه» نيز مى توان ناميد. البته تعجب نيست; زيرا همان گونه كه از دو واژه «عاطفه» و «انگيزه» استفاده مى شود، بين اين دو واژه، رابطه خانوادگى مستحكمى وجود دارد. اين دليل به قدرى روشن است كه گروه زيادى از نظريه پردازان را وادار كرده تا رابطه ذاتى بين عواطف و رفتار برانگيخته شده را بديهى بيانگارند. تاريخ اين انديشه به منازعه يونگ (Uoung)و ليپر (Leeper)درباره تأثير تسهيل كننده يا مخرّب عواطف بر رفتار برانگيخته شده باز مى گردد. در مقاله اى ديگر، بسيارى از تلاش هاى جدّى براى تعيين رابطه اين دو را خلاصهوار بيان كرده ام.6 از اين رو، درصدد نيستم در اين جا بررسى دقيقى از آن داشته باشم، بلكه تصميم دارم به طور خلاصه آنچه را هم پوشى قطعى ميان اين مفاهيم مى دانم بيان كنم.

              به عقيده من، وجه مشترك اين مفهوم، رابطه آن ها با برداشت هاى متفاوت است. در موارد استعمال دو واژه «انگيزه» و «عاطفه»، از شرايط برداشت مى كنيم كه كدام واژه را بيان كنيم; مثلاً، از موقعيت هاى خطرناك، واژه «ترس» و از موقعيت جرم زا، احساس «گناه» و «تقصير» برداشت مى شود. در شرايطى كه موقعيت ها درصددارائه دليلى باشند بر اين كه چرا فلان كار را انجام مى دهيم، از واژه «انگيزه» استفاده مى كنيم; تنها زمانى از انگيزه سخن مى گوييم كه بخواهيم رفتارى را تبيين كنيم يا به تبيين آن نيازمند باشيم. بدين روى، نمى توان از انگيزه احساس سرما يا سوء هاضمه يا رؤياهاى عارفانه سؤال كرد. تبيين اين موضوع كه ميان برداشت و الگوى رفتارى مورد بحث، كدام رابطه ضرورى وجود دارد، نوعى جاذبه ايجاد مى كند. اگر حسادت، انگيزه كسى از ابراز نظر توهين آميز نسبت به هم كار خود باشد، اين كار را موفقيت تلقى مى كند; بدين معنا كه مى پندارد كارى كه حق او بوده انجام داده است، بلكه بالاتر، با اين نگرش، اين كار را حتماً مى بايست انجام دهد. از سوى ديگر، حسادت را نيز مى توان «عاطفه» ناميد. مثل اين كه كسى با نوعى نگرش خاص نسبت به هم كارانش، تحت تأثير احساسات واقع شود، هرچند ممكن است نحوه نگرش او به همكارانش يا داورى او درباره شخصيت هم كارانش با اين نحوه نگرش نادرست بوده و يا شايد فقط با شنيدن نام هم كارش دچار حالات عاطفى شديد شده باشد.

              به تعبير ديگر، واژه «عاطفه» در زبان عرف، براى ابراز انفعال است. ما درباره «بايد»ها و «نبايد»هايى سخن مى گوييم كه دچار تشويش و اختلال گرديده يا منحرف و يا بزرگ نمايى شده و توسط عواطف در پرده ابهام فرو رفته است. يا درباره انسان هايى سخن مى گوييم كه تحت فرمان عواطف خويش اند يا آن گونه كه بايد، تحت تسلط عواطف خود نيستند يا از نظر عاطفى، ناراحت، گرفتار، هيجان زده يا مضطرب اند. نظر من درباره مواردى از اين قبيل آن است كه وقتى يك موقعيت را به شيوه خاصى ملاحظه مى كرده اند ـ يعنى در زمان برداشت امورى مثل حسادت، كينه توزى يا ترس ـ احساساتى بر مردم غالب شده يا در ذهن آنان اتفاق خاصى افتاده است. تا زمانى كه از موقعيت ها، خطرناك و پر دردسر بودن را برداشت كنيم، اين انفعالات مكرّر اتفاق مى افتد. بنابراين، قلمداد كردن ترس و خشم به عنوان «عواطف» و عدم تمايل براى توصيف كردن خيرخواهى و برترى جويى به عنوان «عاطفه» بدان دليل است كه افراد يا موقعيت ها تحت تأثير جنبه هاى مربوط به اين واژه ها، نشانى از انفعال ندارند.

              مهم اين است كه از درك نادرست سخن من درباب تحليل عواطف پرهيز گردد و اين گفتار بى اهميت تلقى نشود. ناچار بايد درباره اين تحليل، توضيحات بيش ترى ارائه نمود. به ادعاى نويسنده، واژه هاى عاطفى و انگيزه در صفحه ذهن از يكديگر جدا نيستند. به عكس، ادعاى من اين است اين واژه ها را زمانى به كار مى گيريم كه بخواهيم فعاليت هاى ذهنى ناشى از يك نوع برداشت را با اشكال گوناگون رفتار ربط دهيم; يعنى از يك سو، با رفتارها و از سوى ديگر، با مجموعه اى از نمودهاى انفعالى مربوط سازيم. به هر حال، نيازى نيست برداشت هاى مورد نظر به عنوان «انگيزه» يا «عاطفه» صادر شود. مى توان گفت: «من از تواضع او خوشم نمى آيد» يا مى توان گفت: «از اين كه براى اقامت به اين جا نمى آيد، متأسفم»، بدون اين كه در پرتو برداشت هاى مربوط به آن، كارى انجام دهيم يا از لحاظ عاطفى به گونه اى تحت تأثير قرار گيريم.

              بنابراين، وجه مشترك انگيزه ها و عواطف، برداشت هاى متفاوت است. برداشت هاى متفاوت ويژگى شرايط ذهنى را تعيين مى كند كه آيا هم اكنون زمان ترس است يا زمان كينه جويى و يا زمان حسادت. به دليل تفاوت اين دو، واژه «انگيزه» را براى ربط اين برداشت ها با رفتارهايى كه بر اساس آن برداشت ها انجام مى دهيم استعمال مى كنيم و «عواطف» بر احساساتى كه بر ما غالب مى شود اطلاق مى گردد. در عواطف شديد، با تغيير در جهاز عصبى خودمختار، انفعالات ظهور پيدا مى كند. نظام خودمختار، كه با كنايه از آن سخن مى گوييم، با انفعالات ما هماهنگ است. به عنوان مثال، در هنگام ترس، لرزش و عرق وجود ما را فرا مى گيرد و هنگام غرور به خود مى باليم و دچار تب و تاب مى شويم و هنگام شرم و حيا، شرمندگى سراپاى وجود ما را فرا مى گيرد. اگر جهاز حركتى نيز درگير باشد، مظاهر آن به صورت معمول، شخصيتى بى اختيار به نمايش مى گذارد; بدين معنا كه مثلاً، به هنگام ترس، ناخودآگاه و بدون اراده، زانوها مى لرزد. برخى واكنش ها نيز در اين ميان، نقش واسطه ايفا مى كند; مثل واكنش هايى كه ذاتاً ناهماهنگ و ناشناخته بوده و از دسته برداشت هاى شهودى است و گاهى نيز از برداشت هاى ناخودآگاه از يك موقعيت ناشى شده است; همانند آن كه شخص در حالت خشم، به ديگرى حملهور شود يا بترسد. اين ها واكنش هايى ناخودآگاه در برابر محرّك نيست، از آن قبيل كه ـ مثلاً ـ هنگام دريافت شوك الكتريكى حاصل مى شود; زيرا محتواى اين ها شناختى است. از ديگر سو، محتواى آن ها كاملاً شناختى نيست; زيرا در مواردى از اين قبيل، از معناى اتخاذ وسيله براى رسيدن به هدف، تصورى وجود ندارد. علاوه بر اين، از اين فعاليت ها هدف خاصى نيز مورد نظر نيست. اين موضوع را «واكنش عاطفى» مى ناميم.

              بر اساس اين تحليل، از وجوه مشابهت و تفارق ميان انگيزه ها و عواطف، نوعى رابطه مفهومى ميان عاطفه و انفعال و همچنين بين انگيزه و رفتار، فرض شده و رابطه مفهومى ميان عاطفه و رفتار، كه فلاسفه و روان شناسان سخت بدان معتقدند، انكار مى شود. گرايش به بديهى انگاشتن رابطه عاطفه و رفتار از يك نظر، بدان دليل است كه ميان اين دو مفهوم، هم پوشى وجود دارد و از نظر ديگر، تمايلى وجود دارد كه برخى عواطف، مثل ترس و خشم را به عنوان نمونه (paradigm)معرفى كند. اما اگر ـ مثلاً ـ ناراحتى، حزن و تعجب را به عنوان نمونه بيان مى كردند،قطعاً اين رابطه توجيه ناپذير مى نمود; زيرا به گفته كاستلر (koestler)7، عواطف صرفاً متعالى به سوى هيچ عملى تمايل ندارد، بلكه تمايل آن ها به سوى غيرفعّال بودن، آرامشوتخليه (catharsis)است. البته مجموعه اى از نمودهاى انفعالى نيز گاهى با اين عواطف تركيب مى شود; همانند گريه كردن، نفس گير شدن و بغض كردن، اما كسى به صرف تعجب يا حزن، اقدام به كارى نمى كند. اين حالات، تنها وجود او را احاطه مى كنند. البته ممكن است كسى احساسات خود را ـ مثلاً ـ در مجلس سوگوارى يا مجالس مذهبى به صورتى نمادين ابراز كند، اما برداشت هاى او موجب رفتارهايى متناسب با آن نخواهد شد، آن گونه كه در مورد جبران خسارت ناشى از جرم اتفاق مى افتد. اما درباب انگيزه ها، رفتارها متناسب با آن ها اتفاق مى افتد; زيرا انگيزه ها خوشايندى يا ناخوشايندى وضعيت را كه از آن برداشت كرده ايم جبران مى كند يا حفظ مى كند. فرار به دليل ترس، به معناى اجتناب از موقعيت ناخوشايند و جبران خسارت به سبب جرم، تلاش براى پرداخت غرامت يك عمل نادرست است. اما اگر حسرت و اندوه ناشى از مرگ همسر، مردى را احاطه كند، براى جبران آن موقعيت، چه رفتار خاصى مى تواند انجام دهد؟ ابراز عواطف، تخليه احساسات از خلال نوعى رفتار نمادين است; زيرا در اين موارد، مجراى مناسبى كه يك رفتار از خلال آن صادر شود، وجود ندارد. علاوه بر اين، حتى برداشت هايى كه قادر است، هم به عنوان انگيزه و هم به عنوان عاطفه عمل كند، لزوماً به رفتار يا حتى تمايل به رفتار منتهى نمى شود; مثلاً، حسادت و كينه توزى ممكن است ادراك، داورى و حافظه كسى را تحت تأثير قرار دهد، اما با طرز تلقى روان شناسان از عمل، ممكن است اين ها محركى براى عمل نباشد.
              نه غزه نه لبنان جانم فدای ایران


              «در زندگی زخم*هايی هست که مثل خوره روح را آهسته در انزوا می*خورد و می*تراشد.»
              صادق هدايت؛ بوف کور

              Comment

              • donsaeid
                Senior Member
                • Nov 2005
                • 28300

                #8

                به هر حال، نفى رابطه مفهومى بين عاطفه و رفتار، به معناى انكار رابطه واقعى بين آن ها نيست. به تعبير ديگر، بخشى از درك ما نسبت به عواطف به اين جا برنمى گردد كه در نتيجه برداشت از موقعيت ها، بايد عمل يا گرايش به يك عمل وجود داشته باشد، اما اعمالى را كه تحت تأثير انگيزه هاى متفاوت انجام مى شود به صورتى تصادفى مى توان به عواطف مربوط دانست; زيرا يكى از مظاهر اساسى عواطف، تمايل آن ها به سوى تخريب، تسهيل، افزايش و فعاليت هاى شديد است. ما به همان صورت كه «در حال ترس» اقدام به رفتارهاى خاصى مى كنيم، «به دليل ترس» نيز اقداماتى انجام مى دهيم; چون دليلى در دست نيست كه يك برداشت از موقعيت، هم زمان نتواند هم به عنوان «انگيزه» و هم به عنوان «عاطفه» عمل كند. قيد «در حال ترس» توجه را به نحوه عمل جلب مى كند و توجهى به دليل يا انگيزه عمل، كه در «به دليل» مستتر است، ندارد. در حالى كه يك برداشت، هم به عنوان عاطفه و هم به عنوان انگيزه عمل مى كند، سؤالى كه مطرح مى شود اين است كه آيا جنبه هاى عاطفى آن رفتار يا عمل، تسهيل كننده است يا تخريب كننده ـ كه البته اين موضوع تا حد زيادى به ميزان شدت آن بستگى دارد. اين موضوع يكى از نكات منازعه يونگ و ليپر بوده است.

                در مواردى كه عاطفه بر عمل يا اقدامى تأثير مى گذارد كه به دليل انگيزه ديگرى انجام شده است، اين سؤال مطرح مى شود كه آيا برداشتى كه عاطفه از آن ناشى شده با برداشت مرتبط با انگيزه يك رفتار (عمل) هماهنگ يا ناهماهنگ است; مثلاً، ترسيدن امكان دارد به يك نگهبان كمك كند در مقام ايفاى وظيفه، دشمن را پيش از هر كس ديگرى تحت نظر بگيرد، اما اگر خارج از وظيفه، در زمانى غيرمناسب به ارضاى جنسى بپردازد، اين ترس كمكى براى او به حساب نمى آيد. يا ترس زيد از عمرو يا كينه زيد نسبت به عمرو، موجب تحريف و تخريب داورى اخلاقى زيد نسبت به رفتار عمرو خواهد شد. در عين حال، ممكن است زيد را بدان سو رهنمون شود كه به جنبه هاى رفتار عمرو ـ كه از ديد ناظرانى كه تعصب كم ترى نسبت به او دارند پنهان مانده است ـ متوجه كند. اين موضوع به آن بستگى دارد كه برداشتى كه عواطف از آن ناشى شده است ابتدا توجه را به برون ويژگى هاى مربوط به اين وضعيت جلب كند يا به درون آن. «مربوط» را نيز بايدبر حسب معيارهايى كه فعاليت ها وداورى هارادرست،نادرست، خردمندانه، سفيهانه، معتبر يا غيرمعتبر مى داند، تعريف كرد.


                عاطفه و آرزو

                دانسته هاى من از عواطف تا حد زيادى مديون خانم مگدا آرنولد (Magda Arnold) است. تفاوت، آن است كه من در ادلّه خود، رابطه مفهومى بين عاطفه و عمل را ضرورى ندانسته ام. به اعتقاد ايشان، عاطفه، احساس تمايل يا تنفر نسبت به چيزى است. اين احساس مسبوق به برداشت از يك موقعيت و اين است كه آيا اين موقعيت نسبت به آدمى مفيد است يا زيان بار.8 ادلّه او ويژگى ديگرى نيز دارد: تبيين فوق العاده اى از تمايل براى اثبات رابطه قوى بين عاطفه و عمل، به خصوص رابطه بين عاطفه و كام روايى (آرزو)، به دست مى دهد. كام روايى (آرزو) مفهومى غايت شناسانه (teleological)است و رابطه نزديكى با خواستن(want)دارد. تفاوت آن با خواستن اين است كه تصور ما از وضعيت چيزهايى كه آرزو مى كنيم، بسيار مبهم است; مثلاً رسيدن به كره ماه را فقط مى توان آرزو كرد; زيرا نمى توان به اين سؤال پاسخ داد كه اگر كسى ماه را در اختيار داشته باشد با آن چه خواهد كرد. علاوه بر اين، مسائلى كه درباب خواستن مطرح مى شود ـ از قبيل تهيه ابزارى براى رسيدن به آن خواسته ـ در زمينه آرزو مطرح نيست. بنابراين، خواستن از نظر مفهومى، با عمل مرتبط است; بدين معنا كه عمل متضمّن اتخاذ وسيله براى رسيدن به هدف مطلوب است، اما در «آرزو» تنها دورنمايى از برخى اهداف نامعين متصور، مشهود است. ولى روشن است كه دو مفهوم «آرزو كردن» و «خواستن» ذاتاً با يكديگر مرتبطند و اگر عواطف از نظر مفهومى، با آرزو ارتباط داشته باشد، تمايل به ربط دادن عاطفه به عمل، از مجراى انديشه خواستن، به آسانى قابل تبيين است.

                به عقيده نويسنده، بين عواطف و آرزو، ارتباط مفهومى وثيقى است. به عقيده كسانى كه تلاش مى كنند عواطف را از نظر مفهومى با عمل ربط دهند، اين دو بيش ترين تعامل را با يكديگر دارند. طبق اين عقيده، رابطه عمل با ضعيف ترين مفهوم غايت شناسانه «آرزو» نيز به حد كافى روشن است. خانمى كه در سوگ شوهرش نشسته، با گرمى و حرارت «آرزو» مى كند كه كاش شوهرش زنده بود، اما بر اساس كدامين «خواسته» مى توان رفتار مناسبى انجام داد؟ عاشقى كه عشق بر وجودش مستولى شده ممكن است «آرزو» كند كه كاش با معشوقه خود تنها بود، اما قطعاً در باب «خواستنِ» چنين چيزى كه منطقاً محال مى نمايد، سخن مى گويد. آرى، اين انديشه ها تنها به ذهن كسانى رسوخ مى كند كه عميقاً عاشق شده اند. همچنين در مواردى كه امكان رفتار مناسب وجود داشته باشد، ممكن است برداشت تنها به صورت آرزو صادر شود و ممكن است به صورت انگيزه براى رفتار مناسب جلوه نكند. كسى كه شديداً تحت تأثير اضطراب يا خشم واقع شده است قطعاً آرزو مى كند كاش آن جا نبود يا كاش مرده بود، اما لزوماً رفتار يا تمايل به رفتار از اين برداشت برنمى آيد.

                مگدا آرنولد همچنين بر بلاواسطه، همين جايى و هم اكنونى، شهودى و مبهم بودن نوع برداشت هايى كه از ويژگى عواطف به حساب مى آيد تأكيد دارد. سارتر (Sartter) نيز همين ويژگى هاى عواطف را مورد تأكيد قرار مى دهد. به عقيده او، دچار شدن به حالاتى عاطفى همانند سقوط در شرايط سحرآميز است.9 اين مسأله رابطه عاطفه و آرزو را به خوبى روشن مى كند، اما علاوه بر اين، بر ويژگى برداشت هايى كه با آن ها به عنوان عاطفه سر و كار داريم، به خصوص ويژگى نامعين بودن آن ها، تأكيد مى كند. برداشت هاى يك حسود، بيش از برداشت هاى كسى كه با شنيدن صداى بمبى كه به سوى او پرتاب شده و به صورت كاملاً محسوس مى ترسد، حاد و شهودى نيست. هر قدر بيش تر اين برداشت ها را عاطفه تلقى كنيم و انفعال خود را با توجه به آن ابراز نماييم، بيش تر تمايل خود را به سوى اين انديشه نشان داده ايم كه برداشت ها را بلاواسطه و شهودى و واكنش هاى خود را تغيير جهت داده، غيراختيارى بدانيم. واكنش هاى هيجانى نيز اين دو ويژگى را اثبات مى كند. اگر ناگهان چهره اى را از پشت پنجره مشاهده كنيم، از جا مى پريم. اين برداشت ما بلاواسطه و شهودى و از جا پريدن ما غيراختيارى است كه شخصيتى ناگهان تحريك شده و بى شباهت به ورزش كاران پرش را به نمايش مى گذارد. من در جاى ديگر10 تلاش كرده ام نظريه «انفعال» را تعميم دهم و نمودهاى عاطفى را از خلال مفهوم «آرزو» با آن دسته از نمودها كه فرويد در نظريه كام روايى (آرزوها) توضيح داده و با نظريه «مكانيسم» كه شالوده هشيارى ذهنى و دفاعى را تشكيل مى دهند و با نظريه هاى محرك و پاسخ مانند نظريه دمبر (Dember)ربط دهم. اما در اين مقاله مختصر، جاى پرداختن عميق تر به اين تبيين مفهومى نيست و تصور مى كنم اگر تا حدّى كه بتوانم براى پاسخ گويى به اين سؤال، كه محتواى آموزش عواطف چه بايد باشد، آماده شوم، به اين مفهوم پرداخته باشم. اگر تمامى تحليل پيشين فهميده شده باشد، دو جنبه به هم مرتبط اين وظيفه روشن مى شود. اولين وظيفه تربيت عاطفى توسعه مناسب برداشت ها و دومين وظيفه آن، مهار و در مجرا قرار دادن انفعال است. اكنون تصميم دارم اين دو جنبه را به صورت خلاصه و با ترتيب مذكور بررسى كنم.


                توسعه برداشت مناسب


                توجيه برداشت ها

                هر چند ممكن است دخالت در كار روان شناسان شايسته نباشد، اما قطعاً مى توان گفت: تربيت عاطفى كارى اخلاقى است. غالب عواطف و انگيزه ها از قبيل دشمنى، خيرخواهى و دل سوزى به حال ديگران، در واقع فضيلت يا رذيلت تلقى مى شود. احتمالاً دليل اين مسأله آن است كه با اصول بنيادى اخلاق از قبيل احترام به مردم و توجه به رغبت آن ها، هماهنگ يا ناهماهنگ است و بسيارى از عواطف مثل شرم، احساس گناه و ندامت از نظر مفهومى با نگرش كلى اخلاقى مرتبط مى باشد.

                نكته ديگر آن كه تعليم و تربيت به شيوه اى كه مستلزم عمق و بهره اى از فهم و علم است، مردم را با چيزهايى ارزشمند آشنا مى كند. بدين سان، تعليم و تربيت نه تنها به نگرش درباره آنچه در زندگى ارزشمند است اشاره دارد، بلكه تمام اصول احترام به حقيقت را نيز به فراگيران مى آموزد; زيرا اگر دل بستگى به حقيقت وجود نداشته باشد و مربيان به طور دسته جمعى توسط معيارهاى مرتبط با استمرار آن ـ مانند استانداردهاى متضمّن تناسب، روشنى و انسجام در گفتوگو، ودل نسپردن به كسانى كه به عنوان

                منابع احتمالى حقيقت مطرح اند ـ حركت نكنند، تلاش براى گسترش علم و فهم توجيه پذير نيست. هر كه با تربيت عواطف سر و كارى دارد، بايد كار خود را لزوماً از نقطه نظر اخلاقى بنگرد.
                نه غزه نه لبنان جانم فدای ایران


                «در زندگی زخم*هايی هست که مثل خوره روح را آهسته در انزوا می*خورد و می*تراشد.»
                صادق هدايت؛ بوف کور

                Comment

                • donsaeid
                  Senior Member
                  • Nov 2005
                  • 28300

                  #9

                  ممكن است چنين به نظر برسد كه روان شناسان حرف چندانى براى گفتن درباب مناسب يا نامناسب بودن عواطف و انگيزه هايى كه مطلوب بودن آن ها مفروض است، ندارند. اما تمامى اين سخن درست نيست; آن گونه كه به نظر مى رسد، روان شناسان دست كم در دو زمينه بايد سخنان مهمى براى گفتن داشته باشند:

                  ابتدا آن ها مى توانند با دليل بيان كنند كه در اين زمينه چه كارهاى تجربى را مى توان صورت داد و انسان چگونه طبيعتى دارد. فلاسفه اى از قبيل برتراند راسل (Bertrand Russell)معتقد بودند كه حسادت را به هيچ وجه نمى توان از عواطف دانست; زيرا حسود ادعاهاى غيرقابل توجيهى درباره رابطه با ديگران را پيش فرض گرفته است.11 اگر روان شناسان بتوانند اثبات كنند كه انسان ها قادر نيستند ـ غير از آن گونه كه برداشت مى كنند ـ از موقعيت ها برداشت كنند، گام مهمى به جلو برداشته اند; چرا كه در آن صورت، "حتما" به "مى توان" تبديل خواهد شد. اگر كسى نتواند از قرار گرفتن در معرض چنين احساساتى اجتناب كند، چگونه مى توان به او توصيه كرد كه آن احساس را رها كند. اين گفته ممكن است درباب حسادت درست نباشد، اما درباره ترس و خشم، كه مبانى زيست شناختى محكم و فراوانى دارند، قطعاً صادق است. بدين رو، سؤال مطرح براى مربيان اين نخواهد بود كه آيا مردم خشمگين وحشت زده خواهند شد يا نه، بلكه سؤال اين است كه به كدام انسان ها چنين حالتى دست خواهد داد.

                  ثانياً، روان شناسانى كه با تحقيقات بهداشت روانى سر و كار دارند، مى توانند درباره برخى عواطف، خدمات پيش گيرانه مشاوره اى ارائه دهند. آن ها مى توانند بگويند كه وجود يا فقدان فلان عاطفه چنان تأثيرى دارد كه ممكن است شايستگى انسان را براى انجام كارى كه آن را مطلوب ـ به هر معنايى كه از مطلوب مراد باشد ـ مى پندارد تحت تأثير قرار دهد يا ـ مثلاً ـ بگويند: فقدان محبت يا احساس دايمى تهديد و ناامنى فلان تأثير را بر زندگى انسان مى گذارد.

                  اقدام ديگر درباب تربيت كودكان اين است كه بايد توجه خاصى به رشد برخى عواطف و جلوگيرى از رشد برخى عواطف ديگر مبذول داشت; زيرا در مواردى ممكن است وجود يا فقدان يك عاطفه به صورت تجربى براى رشدِ رضايت بخش برخى عواطف و انگيزه هاى ديگر لازم باشد.


                  نياز به ذهنيت هاى پيشين در برداشت ها

                  مربيانى كه تحت تأثير انديشه هاى پياژه قرار گرفته اند، معتقدند تا زمانى كه يك سلسله مفاهيم در ذهن كودكان شكل نگيرد، قادر نيستند برخى مفاهيم ديگر را در ذهن خود شكل دهند. هرچند اثبات اين موضوع به تحقيقات تجربى دقيق نياز ندارد، اما در عين حال، حتى اگر كسى اين سخن را موضوعى براى تحليل مفهومى ـ متمايز از تحقيقات تجربى ـ قرار دهد، مطمئناً كار مهمى در حوزه عواطف انجام داده است; چون بررسى امورى از قبيل فعل و انفعالات شيميايى ذهن، كه در آثار نظريه پردازان مدرسى مثل شاند (shand) به چشم مى خورد، در واقع، تلاشى خام براى اثبات تقدم برخى پديده هاى ذهنى در حوزه عواطف بوده است; مثلاً، مى گويند كسى كه تصورى از خود ندارد، قادر نيست غرور را تجربه كند يا احتمالاً برخى نمى توانند غرور را تجربه كنند پيش از آن كه در معرض جاه طلبى و شرم قرار گيرند. درباب احساس گناه نيز استعداد آدمى براى احساس ترس از كسى يا دل سوزى براى ديگرى ـ بسته به اين كه احساس گناه از سر خودكامگى يا انسان دوستى باشد ـ به عنوان پيش نياز پذيرفته شده است.12 ملاحظه عواطف پيچيده تر ـ با همين نگاه ـ و بر حسب رابطه بين مفاهيمى كه ناشى از برداشت هاى متفاوت است، به صورتى جديدتر، همان موضوع قديمى درباره امكان حصول تمام انگيزه ها و عواطف، به سبب وجود چند انگيزه ساده را تجديد مى كند. علاوه بر اين، سؤال تجربى سختى مطرح مى شود كه از طريق كدامين فرايندهاى اجتماعى مى توان برداشت ها را عقلانى و اخلاقى كرد؟ به طور واضح، گسترش زبان نيز در اين زمينه، اهميت عمده اى دارد. پذيرش سخنان نويسندگانى از قبيل هنرى جيمز (Henry James)يا جرج اليت (George Eliot) بدين معناست كه استعداد انسان را براى گسترش برداشت هاى خود پذيرفته ايم. انسان ها تا حد زيادى مايلند هم نوعان خود را بدين صورت بنگرند كه استعداد زيادى در تفاوت گذارى(Discriminations) بين آنچه ديگران بر زبان مى رانند، دارند. اين سخن به واقعيت نزديك تر است كه آدميان مى آموزند با ورود به مناظره، بين كلام افراد تفاوت قايل شوند.


                  باورهاى نادرست و نامربوط

                  چنين نيست كه بر بيش تر برداشت هاى پيچيده ما فقط برخى برداشت هاى نظرى مقدم باشد، بلكه گاهى باورهاى تجربى از نوع ساده و بديهى نيز بر آن مقدم مى شود. ممكن است تنفّر من از كسى به دلايل نامعيّنى باشد، اما حسادت من نسبت به كسى معمولاً بدان دليل است كه اعتقاد ـ هر چند نادرست ـ دارم كه او كارى انجام داده يا درصدد انجام كارى است كه ادعاى من نسبت به كسى يا چيزى را مورد تهديد قرار مى دهد. بنابراين، يكى از عناصر اساسى در تربيت عاطفى اين است كه تلاش كنيم برداشت هاى افراد بر مبناى باورهاى نادرست پايه گذارى نشود.

                  اطمينان از اين موضوع به هيچ وجه آسان نيست. همان گونه كه قبلاً بيان شد، زمانى كه در معرض حسادت ـ به عنوان يك عاطفه ـ قرار مى گيريم، در ابتدا، برداشت از شرايط بدين سو تمايل دارد كه بىواسطه و بدون جهت گيرى باشد. ما غالباً علاقه منديم شرايط را به صورت خاصى تفسير كنيم، به خصوص زمانى كه در چارچوب ذهنى خاصى(mood) قرار داريم و باورهايمان به صورت ناخودآگاه، خط خاصى از برداشت ها را دنبال مى كند. زمانى كه حالت روحى انسان در قالب حسادت قرار گيرد، تمام باورهاى او به گونه اى تنظيم مى شود كه همان حالت را تقويت كند. بدين سان، تصميم بر بررسى واقعيت مطلب ـ يعنى ابتناى برداشت ها بر باورهاى درست ـ چيزى نيست كه براى غالب مردم اتفاق بيفتد. همان گونه كه بيكن در ارغنون جديد (novum organum) در بحث بت ها مطرح كرده، تصميم بر ملاحظه واقعيات و جستوجوى الگوهاى منفى، كه مخالف باورهاى پذيرفته شده ماست، با تمايل ريشه دار ما ـ كه مايليم همان را كه دوست داريم باور كنيم ـ منافات دارد. يكى از اساسى ترين وظايف تربيت عواطف ـ هم زمان با رشد آنچه كه فرويد، آن را اگو (ego)مى خواند و با درك واقعيت مرتبط است ـ بايد متضمّن تقويت استعداد عينيت گرايى باشد. موضوع فقط اين نيست كه اطمينان پيدا كنيم كودكان اطلاعات فراوانى كسب كرده اند، مهم تر از آن، تغيير عقيده كودكان زيرك براى رسيدن به حقيقت و راهنمايى آن هاست كه انديشه هاى خود را در معرض آزمون عمومى بگذارند.

                  به عقيده نويسنده، روان شناسان درباره شرايطى كه تحت آن، استدلال و عقلانيت به سمت رشد مى رود ـ به اين معنا كه دانش آموزان تحت چه شرايطى بايد رفتارها و برداشت هاى خود را بر باورهاى مستدل مبتنى كنند ـ سخن چندانى نگفته اند. روان شناسان درباب شرايط مقدم بر غير عقلانى بودن، سخنان زيادى گفته اند، اما هر كه به صورت جدّى كودكان را براى عقلانى انديشيدن آموزش مى دهد، علاقه مند است بداند دستاوردهاى او تا چه حد مثبت بوده و از چه اقداماتى بايد پرهيز كند. در عين حال، در حوزه رفتار غيرعقلانى، فرويد و پيروان او شيوه اى اختراع كردند كه مى توان گفت يكى از متون بازآموزى است. سخن اين جاست كه بهترين شيوه تشخيص برخى انواع روان رنجورى(neurosis) اين است كه بيمار، قربانى باورهاى غلط خويش است. البته مطابق تعريف فرويد از «ناخودآگاه» بيمار روان رنجور از باورهاى خود اطلاعى ندارد; مثلاً، او زمانى فكر مى كرده است كه پدرش تصميم دارد او را به شدت كتك بزند، اما اين انديشه را سركوب نموده و همين موجب ترس او از پدر شده است. در نتيجه، در بزرگ سالى براى برقرارى رابطه با چهره هاى مقتدر،دچار مشكل گرديده است. در فن «بازآموزى فرويدى»، به صورت شفاف، باورهاى قبلى او درباره پدر به خودآگاه فراخوانده مى شود تا بداند صرف نظر از اين كه آيا عقيده او نسبت به پدر درست بوده يا نه، انديشه او نسبت به مسؤولانى كه از حيث اقتدار، نسبت به او جايگاه پدرى دارند، لزوماً صحت ندارد.13

                  البته درباره تمام رفتارهاى غيرعقلانى نمى توان چنين تبيينى ارائه داد يا حتى نمى توان گفت تا حد زيادى تحت تأثير فرايند بازآموزى قرار مى گيرد. تنفّر پيدا كردن به صورت غيرعقلانى از برخى موجودات مثل خرگوش، ممكن است از طريق ايجاد رابطه بين آن موجود و تجربه اى ناخوشايند ـ مثلاً، صداى بلند ـ ايجاد شود. همين ممكن است موجب ايجاد ترس هاى نامعيّنى شود كه هر جا آدمى با خرگوش يا موجودى مشابه آن روبه رو شود، آن ترس ها مجدداً فعال گردد. در چنين مواردى، مى توان گفت برخى افراد درباره خرگوش عقايدى دارند كه موجب ترس و اضطراب آن ها مى شود و اگر توسط نوعى فرايند شرطى سازى مجدداً درمان شود، نبايد آن را به عنوان فرايند تعليم و تربيت تلقى كنيم; زيرا در باورهاى انسان تغييرى ايجاد نمى كند، فقط تداعى ديگرى پايه گذارى مى كند كه اثر تداعى اول را از بين برده يا از بروز آن جلوگيرى مى كند. البته در موفقيت روان تحليلى به عنوان يك فن ترديد ندارم، بلكه تمام ادعاى من اين است كه برخى رفتارهاى غيرعقلانى و برداشت ها ناشى از باورهاى ناخودآگاه است كه موجب تعميم هاى نامربوط مى شود و تا جايى كه درمان، مشتمل بر وادار كردن بيمار به درك و فهم اين موضوع باشد مى توان آن را به عنوان فن «بازآموزى» در حوزه عواطف دانست.


                  تشخيص عواطف

                  در فرايند روان تحليلى، تنها اين مطرح نيست كه بيمار از حيث نظرى به اين نكته پى مى برد كه در گذشته ها درباره شخص يا وقايع گذشته باورهاى نادرستى داشته است، بلكه بايد تجارب قبلى خود را نيز بازنگرى كند. اين كار، بينش فوق العاده اى درباره موقعيتش به او مى دهد. اين نوع تمايز، در حوزه آگاهى عمومى فرد از خود و همچنين آگاهى از شرايط عاطفى ديگران، بسيار اهميت دارد. مشكل هميشگى اين نظريه درباره شرايط فهم آدميان است. اين مسأله از يك سو، با مشكل كلى معيار فهم در اين زمينه و از سوى ديگر با اين موضوع كه آيا براى درك آدمى از خود، اولويتى وجود دارد يا نه، مرتبط است.14

                  اما هر قدر درباره اين مسائل بسيار مشكل سخن گفته شده باشد، مطمئناً بايد بين فهم مسائل واقعى درباره خود و ديگران و نوع تخيلى آشنايى با خود و عواطف مرموز ديگران، تفاوت قايل شد. از اين نوع تمايز به بينش(insight) تعبير مى كنيم.

                  بسيارى از دانشمندان ادعا مى كنند كه مشاركت در بازى هاى دسته جمعى و نمايش ـ همانند ادبيات ـ توانايى هاى تخيلى را تقويت مى كند، اما مى توان گفت: اين ادعا نوعى پيش فرض است كه بر مطالعات قابل اعتماد تجربى مبتنى نيست. همان گونه كه توانايى فرد براى تشخيص عواطف خود، نشانه تربيت يافتگى او در اين زمينه است و همان گونه كه معيار تربيت يافتگى عاطفى، تمايل انسان به برداشت هاى مبتنى بر ارزيابى واقعى از شرايط انسان است، دانش عميق تر در اين باره كه اين توانايى تخيلى چگونه رشد مى كند، در تربيت عواطف نقش بسزايى دارد. در اين زمينه، انسان دوست دارد آنچه را از او مى ترسد يا آرزوى آن را دارد، واقعاً ترس آور يا متعلق آرزو بداند. باورهاى ما نيز احتمالاً همان قوالب ذهنى و برداشت هاى شهودى را دنبال مى كند. اگر كسى استعداد بررسى حقايق را نداشته باشد، به احتمال قوى، در دامى كه اسپينوزا آن را «بانداژ انسانى»15 ناميده و در تله پيش داورى و انفعال گرفتار مى آيد.
                  نه غزه نه لبنان جانم فدای ایران


                  «در زندگی زخم*هايی هست که مثل خوره روح را آهسته در انزوا می*خورد و می*تراشد.»
                  صادق هدايت؛ بوف کور

                  Comment

                  • donsaeid
                    Senior Member
                    • Nov 2005
                    • 28300

                    #10

                    صداقت عاطفى

                    معمولاً در اين گونه موارد، آن قدر كه انسان ها قربانى بى صداقتى خويش اند، قربانى جهالت خود نيستند; همان موضوعى كه سارتر درباره آن بسيار داد سخن داده است. صادق كسى است كه در سخن گفتن، حتى حركات نمادين از قبيل خنديدن، صداقت داشته باشد. صداقت همچنين مواردى را نيز در برمى گيرد كه افراد از طريق اظهارات يا حركات نمادين در پى فريب عمدى ديگران نيستند يا به طور كلى، تصميم آدمى را بر بيان صادقانه احساسات و باورهاى خود ـ تا حد امكان ـ شامل مى شود. معمولاً زمانى كه انسان ها انگيزه اى شديد، مثل ترس يا شرم براى صادق نبودن خود داشته باشند، احساسات مربوط به برداشت هاى دروغين به آن ها كمك مى كند به سوى فريب خود و ديگران تمايل پيدا كنند. درست كارى و صداقت بايد در رأس فضايل يك مربى باشد; زيرا با توسعه علم و فهم سر و كار دارد و اگر دانش آموزان با دانستن آنچه درست است سر و كار دارند، خود دليلى است كه علاقه مند شوند اين گونه انديشه ها و احساسات خود را براى ديگران بيان كنند. بدون صداقت، هيچ پژوهش مشتركى به بار نمى نشيند. اما اين كه بهترين راه تشويق كودكان به ايجاد اين خلق و خو چيست، موضوعى تجربى مى باشد و عجولانه است كه يك فيلسوف در اين باره اظهار نظر كند.

                    مهار و هدايت انفعال
                    «برداشت» در تربيت عاطفى، جنبه هاى فراوانى دارد. اكنون به برخى ابعاد تربيت عاطفى كه با مهار انفعالات مرتبط است، نظرى خواهيم افكند. اين موضوع تا حد زيادى، مكمّل توسعه برداشت هاى مناسب است; زيرا وظيفه رهاسازى مردم از باورهاى نادرست و نامربوط يا تواناسازى آن ها را بر اين كه نسبت به خود و ديگران شناخت پيدا كنند و همچنين تشويق دانش آموزان به صداقت ـ به اين دليل كه برداشت هاى مخالف و حاد پيشين، ادراك و داورى آن ها را تحريف كرده، مغشوش مى سازد و به خودفريبى و عدم صداقت كمك مى كند ـ مشكلات فراوانى در پى دارد.

                    تحريف و مغشوش كردن ادراك و داورى

                    به گفته فرويد، نوزادان با برداشت هاى مهيّج و مهارنشدنى و شرايط ذهنى ابتدايى، حتى پس از رشد اگو و درك واقعيت، دوست دارند به والدين وابسته باشند. اگر اين گفته حقيقت داشته باشد، سؤال اين است كه چگونه مى توان نفوذ هميشگى والدين بر ادراك و داورى كودكان را به حداقل كاهش داد؟

                    طبق تخمين، انجام اين وظيفه از سه راه ممكن است:

                    1. به كارگيرى شيوه هاى غيرآموزشى; مثل شرطى سازى يا تجويز دارو. حداكثر كارايى اين شيوه اين است كه وضعيتى مخالف با وضعيت قبل ايجاد خواهد كرد يا شرايط موجود را خنثى خواهد نمود و شيوه هاى آموزشى را در جهت كارايى مثبت، تواناتر مى كند و باورها و برداشت ها را براى درگير شدن مستقيم با مشكلات توسعه مى دهد.

                    2. دومين رويكرد همان است كه ابتدا فرويد آن را به كار گرفت. از رويكرد مزبور، به خصوص آن بخش مورد توجه قرار گرفت كه مدعى بود بايد كودكان را به گونه اى تربيت كرد كه در عين غيرعقلانى بودن، از نوعى بينش و شناخت برخوردار باشند. اما بايد گفت: حتى خود فرويد اين را به عنوان شيوه نهايى تلقى نمى كرد. علاوه بر اين، خود او ادعامى كرد كه اين كار در برخى موارد، مانند تقسيم كارت غذا در هنگام قحطى، علايم اين بيمارى را تشديد مى كند.

                    3. سرانجام، مهم ترين رويكرد مثبت، همان است كه اسپينوزا تصور و بيان كرده است. به گفته او، بايد با كمك عاطفه اى عاطفه ديگر را مهار كرد. مشكل غالب ما كه گاهى به صورت نوعى بيمارى پارانوييك (Paranoiac) جلوه مى كند اين است كه بيش از اندازه در معرض نوعى نزديك بينى تك بعدى(monadic myopia) قرار گرفته ايم. تفسير ما از جهان به صورتى خودمحورانه است. مشكل ما دقت نكردن و نديدن دنيا و ديگران است، آن گونه كه هستند. نگرش انسان بايد به گونه اى باشد كه ترس، اميد و آرزوها بر آن تأثير تخريبى نگذارد. درك بهتر خود ـ فى حد ذاته ـ نخواهد توانست اين شرايط را اصلاح كند. اما به هر حال، يك سلسله برداشت ها از قبيل عشق، احترام به ديگران و انديشه عدالت و دغدغه درك حقيقت داشتن، فاقد منش خودمحورى است. توسعه اى كه كاستلر (Koestler) آن را «عواطف خود برترى دهنده»16 نام مى نهد، احتمالاً مؤثرترين شيوه از بين بردن انديشه هاى پيشين و خودمحورى انسان هاست و براى اين كه مؤثر واقع شود، بايد اين امور در ادراك تثبيت شود، نه صرفاً در عواطف گذرا. واژه «ادراك»(sentiment)
                    بيانگر خلق و خوى ثابت براى يك دست كردن برداشت هاست. به عقيده من، يكى از مهم ترين تقسيم هايى كه روان شناسى قادر است در نظريات آموزشى انجام دهد مربوط به فهم دقيق شرايطى است كه تحت آن، برداشت هاى آدمى شكل مى گيرد.


                    انگيزه ها و رابطه برداشت ها با الگوهاى رفتارى

                    در تحليل پيشين درباب مشابهت ها و تفاوت ها بين مفهوم عاطفه و انگيزش، به اين نكته اشاره كردم كه برداشت ها، هم با انفعالات ـ با تأثير تخريبى بر داورى و اعمال ـ و هم با الگوهاى رفتارى، آن جا كه به عنوان انگيزه عمل مى كند، مى تواند در رابطه باشد. بدين سان، يكى از اساسى ترين شيوه هاى مهار انفعالات، توسعه الگوهاى مناسب رفتارى است كه بتواند تمام برداشت ها را به يكديگر پيوند دهد. در اين صورت، كسى كه در معرض ترس قرار گرفته است از خلق و خويى تغييرناپذير براى رفتار كردن به شيوه اى مناسب برخوردار خواهد بود. در برابر، احتمال كم ترى براى مغلوب شدن در مقابل نمودهاى انفعالى خواهد داشت. تبديل آرزوهاى مبهم به خواسته هاى معيّن و رفتارهاى متناسب با آن خواسته ها، حاكى از اهميت آموزش در اين وادى است. از شدت شرم به خود پيچيدن در هنگام ابراز هم دردى، برافروختن به هنگام عصبانيت و دست و پاى خود را گم كردن در وقت احساس گناه يا شرم، احتمالاً بسيار مطلوب تر از آن است كه انسان از ابراز اين عواطف ناتوان باشد. اما مطلوب تر از آن، اين است كه برداشت هاى مزبور نقش انگيزه را براى رفتارهاى مناسب ايفا كند. اين نكته، به خصوص در جايى اهميت پيدا مى كند كه كسى تمايل داشته باشد رفتارى انجام دهد كه از انگيزه هاى نامطلوب، مثل كينه توزى، تنفّر و شهوت رانى صادر شده است. گرايش مبهم به "نه گفتن" در برابر خود، كه از احساس شرم يا خجلت ناشى شده ولى پيوندى با خلق و خويى ثابت نداشته باشد كه رفتارهاى او را به صورتى مناسب تنظيم كند، به تنهايى كافى نيست. از ميان رفتارهاى مورد علاقه، آن دسته ارزشمند است كه از ادراك مثبت مانند احترام به ديگران، خيرخواهى و عدالت خواهى صادر شده باشد; زيرا به گمان من، آموزش اخلاقى از نوع منفى آن، كه ناشى از سنّت سخت گيرانه باشد، اثرى ندارد. براى گسترش الگوهاى اخلاقى مثبت تر رفتارى، تبديل برداشت هاى خارجى دست دوم به برداشت هاى دست اول، كه با الگوهاى منظم رفتارى مرتبط باشد، از اهميت برخوردار است. بسيارى از مسائل اخلاقى را مى توان با برداشت هايى كلى از قبيل "نادرست"، "خوب" و "زشت" شناسايى كرد. واژه هايى از اين قبيل حاكى از آن است كه براى انجام يا ترك هر فعل، ادلّه اى وجود دارد، اما به روشنى بيان نمى كند كه آن ادلّه چيست. كودكان را بايد به گونه اى آموزش داد كه ادلّه موافق و مخالف رفتارى خود را بشناسند و ـ مثلاً ـ بدانند چرا فلان عمل منصفانه نيست يا چرا فلان عمل موجب آزار او مى شود. توسعه برداشت هاى دست اول عينى و ربط دادن آن ها با كارآموزى مداوم به الگوهاى رفتارى،يكى ازمهم ترينوظايف تربيت اخلاقى است.
                    يكى از مباحث مرتبط با سنّت سخت گيرانه، تأكيد بر "منش" يا تقويت اراده است كه در رفتارهاى سطح بالا از قبيل استقامت، انسجام، تصميم گيرى و مانند آن خود را نشان مى دهد.برخى واژه هاى عاطفى از قبيل «ترس»، «هيجان» و «خواهش» نيز گوياى ضعف اراده است كه موجب تحريف اهداف معنادار انسان ها مى شود. مجدداً تكرار مى كنم كه آدمى از سنّت سخت گيرانه در تعجب مى ماند كه چگونه ممكن است تقويت منش در "نه گفتن" به هر خواهش، قاطعانه ايستادگى كردن و تسليم فشارهاى اجتماعى نشدن، متجلى شود. به گمان من، ادراكات متعالى و مثبت، درست مانند غرور يا برداشت هاى منفى سوپر اگو، تأثير مهمى در تقويت منش دارند.


                    ابراز عواطف

                    در نهايت، مشكل تخليه انفعال از طريق ابراز عواطف همچنان پابرجاست. عواطف ممكن است با تغيير در چهره يا تغيير در جهاز خودمختار بدن ابراز شود. همچنين مى توان با گفتارى مناسب و حركات اختيارى، آن را تحت تسلط درآورد. همان گونه كه اشاره شد، برخى عواطف مانند «اندوه» را تنها با اين شيوه مى توان مهار كرد; زيرا رفتار مناسبى وجود ندارد كه برداشت ها نسبت به آن نقش انگيزه را ايفا كند.

                    مهار و هدايت عواطف از طريق بيان و حركات نمادين در حوزه عواطف، واسطه اى مهم و خارجى است كه بين صورت كامل انفعال و بروز رفتار مناسب ميانجى مى شود. در مورد بسيارى برداشت ها از قبيل برداشت هاى مربوط به نفرت، ترس و شهوت، بسيار تأسف آور است اگر بين حالت لرزش در حال انفعال ناشى از اين برداشت ها و بين اقدام به فعاليت هاى متناسب با كشتار، فرار و تحميل فعاليت هاى جنسى، واسطه اى نباشد. مناسبت فرايند «تصعيد» با اين بحث بسيار روشن است. بسيارى از مظاهر فرهنگى، مانند اشعار، آداب و رسوم، مزاح و بذله گويى ها متضمّن اختراع و يادگيرى ابزارى است كه انسان ها را قادر مى سازد به گونه اى با عواطف برخورد كنند كه از لحاظ فردى، آزاردهنده و از لحاظ اجتماعى، مخرّب نباشد.

                    به صورت هاى عميق تر ديگر نيز مهار عواطف امكان دارد. در اين باره تعمق كنيد: براى كسانى كه از ابراز عواطف خود در ميان جمع ـ چه در قالب حركات بدنى يا بيان اغراق آميز در شعر ـ منع مى شوند چه اتفاقى ممكن است بيفتد؟ آيا استعداد آن ها در تجربه كردن عواطف به افسردگى خواهد گراييد؟ آيا اين كار، قدرت داورى آن ها را از بين مى برد و يا رفتارهاى آن ها را تسهيل يا از بروز آن ها به صورت هاى ناپيدا جلوگيرى مى كند يا اين كه بدين سو تمايل پيدا مى كنند كه نسبت به افراد، عوامل و موقعيت هاى متفاوت، دركى عميق و پايدار كسب كنند؟ و متقابلاً در اين باره بينديشيد: براى كسانى كه پيوسته تشويق مى شوند عواطف خود را علناً ابراز كنند چه اتفاقى ممكن است بيفتد؟ آيا شرايط ناپايدار عاطفى آن ها، با ناتوانى در شكل دادن به يك درك ثابت، پيوند خواهد خورد؟ هر چند در اين زمينه تأمّلات تجربى فراوانى وجود دارد، اما جاى تحقيقات به اثبات رسيده در اين ميان خالى است.
                    نه غزه نه لبنان جانم فدای ایران


                    «در زندگی زخم*هايی هست که مثل خوره روح را آهسته در انزوا می*خورد و می*تراشد.»
                    صادق هدايت؛ بوف کور

                    Comment

                    • donsaeid
                      Senior Member
                      • Nov 2005
                      • 28300

                      #11

                      حاصل كلام

                      نكته اساسى در اين گفتار آن است كه مشكلات تربيتى از آن دست نيست كه توسط رشته هاى علمى تثبيت شده اى مانند فلسفه، روان شناسى يا جامعه شناسى قابل حل باشد. در اين وادى، به صورت پيوسته، سؤالاتى مطرح مى شود كه براى پاسخ به آن ها، تلاش افراد متفاوت در رشته هاى گوناگون را مى طلبد. به عنوان مثال، زمانى كه يك فيلسوف جنبه هاى فلسفى يك مشكل تربيتى را بررسى مى كند، مجموعه اى از سؤالات تجربى برايش مطرح مى شود و زمانى كه آن سؤالات را از همتايان خود در روان شناسى مى پرسد، معمولاً اين پاسخ را مى شنود كه در اين زمينه، آزمايش منظمى صورت نگرفته است. در بسيارى موارد، فقدان پژوهش هايى از اين دست را نمى توان به اين واقعيت نسبت داد كه آزمون فرضيه هاى محدود محال است، بلكه بايد گفت بسيارى از سنّت هاى سخت گيرانه در روان شناسى، دانشمندان را از پرداختن به اين بررسى ها نااميد كرده و چنين است كه دست اندركاران تربيتى جهالت نارواى خود درباره كودكان را همچنان ادامه مى دهند و با ذهن كودكان، به گونه اى خطرناك رفتار مى كنند كه كسى حاضر نيست اين خطر را نسبت به بدن آن ها تحمل كند.

                      حوزه تربيت عاطفى در خور توجه است. به عقيده نويسنده، غالب كارها در اين زمينه ـ به استثناى آثار نويسندگانى از قبيل سولمن (Solomon)، آس (Asch) و مگدا آرنولد ـ توسط دو سنّت رفتارگرايى و تنكردشناختى و تأكيد آن ها بر ترس و خشم به عنوان نمونه هاى عاطفى، به فلج كشانده شده است. مقصود اصلى من در اين مقاله، ترسيم نقشه اى مفهومى از اين محدوده بود كه اميدوارم توانسته باشم دو موضوع را بيان كنم:

                      1. چه عواملى موجب تفاوت نمودهاى عاطفى مى شود؟

                      2. اگر قرار باشد به صورت منظّم، مجموعه اى از مشكلات مربوط به اين حوزه بسيار مهم تعليم و تربيت را حل كنيم، به دانستن چه مسائلى نيازمنديم؟
                      نه غزه نه لبنان جانم فدای ایران


                      «در زندگی زخم*هايی هست که مثل خوره روح را آهسته در انزوا می*خورد و می*تراشد.»
                      صادق هدايت؛ بوف کور

                      Comment

                      • donsaeid
                        Senior Member
                        • Nov 2005
                        • 28300

                        #12
                        رسانه ها و خانواده

                        ميزان مشاهده تلويزيون توسط افراد ايراني نزديك به چهار ساعت ونيم در روز است. اين ميزان بسيار زياد است ومي تواند به كاهش فضاي گفت وگو ميان اعضاي خانواده گردد. اين روند به افزايش فردگرايي وكاهش جمع گرايي منجر خواهد شد كه عامل مهمي در آسيب ديدن انسجام خانواده قلمداد مي شود.


                        تاثير وسايل ارتباط جمعي بر پيوندهاي عاطفي درخانواده ها

                        چكيده

                        يكي از مولفه هاي خانواده منسجم ، پيوند عاطفي است كه در اثر وجود و استمرار فضاي گفت وگو ، تعاطي افكار و تبادل نظر ميان اعضاي آن شكل مي گيرد. پيوند عاطفي ، خود به عنوان يك عامل انگيزشي موجب ارتقاء انسجام خانواده مي شود و اين سيكل مي تواند همچنان ادامه يابد. براين اساس پيوند عاطفي و انسجام خانواده با يكديگر همبستگي مثبت و بالايي دارند.

                        عوامل گوناگوني موجب آسيب ديدن پيوند عاطفي خانواده شده و مآلا انسجام آن را به مخاطره مي اندازند. يكي از عوامل اثرگذار بر گسستگي انسجام خانواده ، گسترش رسانه هاي جمعي و استفاده افراطي از آنها مي باشد. رسانه هاي جمعي بويژه رسانه هاي شنيداري وغير متعامل به دليل كاركرد متنوع خود و ايجاد تغييرات پيوسته ، بتدريج جاي ارتباط بين فردي ازنوع چهره به چهره را گرفته وتوانسته اند فضاي انفرادي را بجاي فضاي جمعي و اجتماعي خانواده حاكم كنند ، بطوري كه گسترش تكنيكي رسانه هاي شنيداري و رايانه اي ، ارتباط مستقيمي با فردگرايي ودوري از گروه را نشان مي دهد. دراين مسير ، تعامل فرد با رسانه الكترونيكي وغير احساسي شكل مي گيرد وبه دليل برتري تكنولوژيكي وتجهيز فني ابزارهاي رسانه اي ، نوعي رعب فرهنگي وانفعال شخصيتي درفرد ايجاد مي شود. نتيجه اين مي شود كه افراد خانواده به جاي گفت وگوي صميمي با يكديگر با ابزارهاي الكترونيكي ارتباط برقرار مي كنند ، ارتباطي كه فاقد بارعاطفي واحساسي است. اين آسيب دردو نوع ارتباط ، بيشتر خودرا نشان مي دهد : يكي ارتباط بين فرزندان و والدين ، و ديگري ارتباط بين زن وشوهر.

                        تجربيات نشان مي دهند كه هراندازه ارتباط ميان فرزندان و والدين وهمچنين ارتباط ميان همسران به دليل تغيير مخاطب كاهش يابد ، فاصله عاطفي وهيجاني وهمچنين فاصله شناختي ميان اعضاء نظام خانواده بيشتر مي شود. آمارهاي رسمي نشان مي دهند كه ميزان مشاهده تلويزيون توسط افراد ايراني نزديك به چهار ساعت ونيم در روز است. اين ميزان بسيار زياد است ومي تواند به كاهش فضاي گفت وگو ميان اعضاي خانواده گردد. اين روند به افزايش فردگرايي وكاهش جمع گرايي منجر خواهد شد كه عامل مهمي در آسيب ديدن انسجام خانواده قلمداد مي شود.

                        خانواده و گروه

                        خانواده ، يك گروه پويا ست. گروه تنها مجموعه اي ازافرادنيست ، بلكه نشان دهنده نوع وشكل روابط ميان اعضاي آن نيز هست. گروه را مي توان مجموعه اي ازافراد دانست كه با برقراري ارتباط با يكديگر و انجام كاروفعاليت مشترك ، هدف مشتركي را نيز دنبال مي كنند (بورمان ، 1969، به نقل از فرهنگي ،1382). درتقسيم بندي گروه ها ، خانواده را مي توان جزو گروه هاي كوچك بحساب آورد كه با اندكي تفاوت ، ازقوانين گروههاي بزرگ تبعيت مي كنند. ازمهمترين قواعد اين گروهها تحولي بودن آنهاست.



                        تحول گروه

                        گروه به عنوان يك نظام جمعي، همواره درحال تحول وتغيير مي باشد. خانواده نيزكم وبيش ازآغاز شكل گيري خود از مراحلي گذر مي كند. گذرازاين مراحل درجهت هدفمندي نظام (سيستم) مي باشد. هدف اصلي گروه خانواده ، رسيدن به سطحي است كه بتواند ثبات و تداوم خودراحفظ نمايد. اين هدف را مي توان با عنوان انسجام خانواده نام برد كه به آن گروه ، شخصيتي پايدار مي دهد. به عبارت ديگر، انسجام گروه را مي توان به عنوان سطح بالاي گروه (خانواده ) مطرح نمود. وقتي اعضاي گروه بتوانند نيازهاي همديگر را درجهت هدف فردي وجمعي خود تامين نمايند ، درواقع موجد انسجام گروه مي شوند. به عبارتي انسجام گروه به عنوان سطح بالاي تحول ، درگرو مشاركت ، هدفمندي و عملكرد متناسب با تامين تعامل نيازهاي اعضاي گروه مي باشد. براين اساس ، انسجام خانواده را مي توان به عنوان مهمترين مولفه پويايي وحفظ آن قلمدادنمود.



                        پيوندعاطفي

                        اگر انسجام گروه به عنوان عامل پايداري خانواده ، طبعا واجد مشخصه هايي خواهد بود كه تضمين كننده شخصيت پايدارگروه مي باشد. در روي آورد روانشناختي ، پيوند عاطفي مشخصه اي است كه فضاي رواني گروه را براي وصول به اهداف تعيين شده وانسجام ، تسهيل مي كند. دليل آن ، وجود نيروي انگيزشي پيوند عاطفي است كه موجب مي شود اعضاي گروه درتامين نيازهاي يكديگر به صورت فعال مشاركت كنند.

                        پيوند عاطفي به دلايل گوناگوني پديدارشده و گسترش مي يابد. يكي ازمهمترين زمينه هاي ايجاداين پيوند ، وجود زمينه ارتباطات صحيح بين فردي است. اين ارتباط به درستي انجام نمي پذيرد مگرآنكه اعضاي گروه با نوعي تفهيم وتفاهم و درك متقابل با يكديگر تعامل داشته باشند. يكي ازاين عوامل كه ارتقادهنده پيوندعاطفي مي باشد ، گفت وگو است كه عبارت از برقراري ارتباط وتعامل كلامي با يك ياچندنفر مي باشد. درفضاي ارتباطاتي بويژه ارتباطات بين فردي ، گفت و گو صرفا يك رفتارعادي نيست بلكه الگويي است كه فضاي عاطفي وهيجاني حاكم بر مناسبات افراد را شكل مي دهد. گفت وگويي كه واجدمنظورارتباطي وتعامل مي باشد، داراي دومولفه وبه عبارتي داراي دو مهارت مي باشد : يكي ، مهارت گوش دادن وديگري مهارت همدلي. با بهره گيري مناسب ازاين دومهارت مي توان جريان ارتباطي گفت وگو را درجهت تفاهم ودرك متقابل براه انداخت.

                        گوش دادن ، با شنيدن متفاوت است. شنيدن يك عمل زيستي است كه شامل دريافت يك پيام ازطريق كانالهاي حسي است ، شنيدن ، تنها بخشي ازفرايندگوش دادن است. اما گوش دادن فرايندي است كه عناصري چون دريافت ، درك ، توجه ، معناگذاري وپاسخگويي توسط شنونده را درخود دارد(بركو وهمكاران ،1953، ترجمه دكتر اعرابي وهمكاران ،137. نكته ديگر آن است كه فرايند گوش دادن همواره با ارتباط چشمي همراه است. تجربيات روانشناختي گواه اين يافته مهم هستند كه هنرگوش دادن كه مي تواند كاركرد درمانگري نيزداشته باشد ، به وسيله ارتباط چشمي براه مي افتد. همچنين يافته ها نشان مي دهند كه ارتباط چشمي به عنوان يكي ازمولفه هاي اساسي ايجاد امنيت و توجه مطرح مي شود. وقتي درمناسبات كلامي ، گوش دادن با ارتباط چشمي همراه شود ، طرفين ازيكديگر احساس احترام وتوجه دريافت مي كنند ، واين امر به همدلي ودرك متقابل آنها كمك مي كند. پس گوش دادن بدون ارتباط چشمي ، بكار نمي افتد و به مرتبه شنيدن ، به عنوان يك عمل زيستي ، نزول مي كند. اين دو مولفه را نمي توان ازهم تفكيك نمود. براين اساس ، خانواده هايي كه با يكديگر ارتياط چشمي برقرار وحرفهاي همديگر را خوب گوش مي كنند ، واجد پيوند عميق تري نسبت به خانواده هاي ديگر مي باشند.

                        همدلي ، فرايند عاطفي شناختي است كه طي آن يك شخص ازعواطف ، احساسات وشناخت طرف ديگر آگاهي مي يابد. برخي آن را به معني تجربه مشترك يك هيجاني در دونفر مي دانند. كارل راجرز ، همدلي را توانايي همراهي فرد بافردي ديگر به جايي كه احساسات آن شخص اورا رهنمون گرديده است ، مي داند ( پورافكاري ، 1373).

                        وقتي دراثر گفت وگو ، با عنايت به مولفه هاي گوش دادن و همدلي ، پيوندعاطفي درخانواده شكل مي گيرد ، تاثير آن به صورت متقابل ، موجب ارتقاي فضاي گفت و گو و انسجام مي شود واين سيكل همچنان رو به تكامل ادامه مي يابد، مگرآنكه اختلالي در روند تحول گروه بوجود آيد. به پاس استمرار فضاي گفت وگو ، تعاطي افكار و تبادل نظر ميان اعضاي خانواده شكل مي گيرد. براين اساس ، گفت وگو ، پيوند عاطفي و انسجام خانواده ، به عنوان متغيرهايي مطرح مي شوند كه با يكديگر همبستگي مثبت و بالايي دارند و همديگر را تسهيل مي كنند.



                        آسيبهاي خانواده

                        درمقابل ، عوامل گوناگوني موجب آسيب ديدن پيوند عاطفي خانواده شده و مآلا انسجام آن را به مخاطره مي اندازند. يكي ازاين عوامل ، عامل تفرد است كه به صورت واگرايي اعضاي خانواده ، عمل مي كند. دردنياي پرشتاب فناوري امروز ، ابزارهايي وجود دارند كه افراد را به صورت انفرادي به خود مشغول كرده وآنهارا از تعامل با ديگران باز مي دارند. رسانه هاي جمعي ازاين دسته ابزارها به شمار مي روند. البته اين موضوع نافي منافع ابزارهاي تكنولوژيكي نيست ، اما نوع بهره برداري غيرفرهنگي ازابزارهاي فني موجب شده است كه كاركرد آنها عمدتا درجهت تقويت فردگرايي سوق پيدا كند. به عبارتي ، اگرجريان فرهنگي شدن ابزارهاي رسانه اي تحقق بيابد ، مضرات آنها به شدت كاهش مي يابد وكاركرد اصلي خودرا پيدا مي كنند. گرچه برخي نظريه ها بيانگر اين مطلب هستند كه ذات ابزارهاي الكترونيكي به دليل استفاده از عنصر تغيير ، نمي تواند موجد آرامش باشند ، بلكه مخل آن مي باشند. برخي ديگر اين نظريه را افراطي و يك سويه مي دانند. البته وارسي اين دو نظريه در اين نوشته مقدورنيست وطرح اين مطلب دراين نوشته براي بيان لزوم رعايت احتياط درجهت استفاده ازابزارهاي رسانه اي مي باشد.
                        نه غزه نه لبنان جانم فدای ایران


                        «در زندگی زخم*هايی هست که مثل خوره روح را آهسته در انزوا می*خورد و می*تراشد.»
                        صادق هدايت؛ بوف کور

                        Comment

                        • donsaeid
                          Senior Member
                          • Nov 2005
                          • 28300

                          #13

                          كاركرد رسانه هاي جمعي بويژه رسانه هاي شنيداري وغير متعامل به دليل كاركرد متنوع خود و ايجاد تغييرات پيوسته ، به تدريج جاي ارتباط بين فردي ازنوع چهره به چهره را گرفته وموجب شده اند فضاي انفرادي ، بجاي فضاي جمعي و عاطفي در خانواده حاكم شود ، بطوري كه گسترش تكنيكي رسانه هاي شنيداري و رايانه اي ، ارتباط مستقيمي با فردگرايي ودوري از فضاي رواني وعاطفي خانواده را نشان مي دهد. به عبارت ديگر ، اين ابزارها ، به تدريج فضاي رواني ومحيطي گفت وگو را دريك ارتباط بين فردي ، خدشه دارمي كنند و اعضاي گروه را به جاي همگرايي، به واگرايي سوق مي دهند ، تاجايي كه هرعضو خانواده صرفا دريك فضاي فيزيكي مشترك زندگي كرده ، اما هيچ تعاملي با هم نخواهند داشت. در ادامه ، متاسفانه ، اهداف آنها نيز به تدريج نسبت به هم ، واگرا شده و منفك مي شوند. دراين مسير ، تعامل واقعي فرد بجاي آنكه با افراد ديگري در محيط انساني سامان بيابد ، با رسانه هاي الكترونيكي ، شكل مي گيرد وبه دليل برتري تكنولوژيكي وتجهيزات خيره كننده رسانه اي ، نوعي رعب فرهنگي وانفعال شخصيتي درفرد ايجاد مي گردد. نتيجه اين مي شود كه افراد خانواده به جاي گفت وگوي صميمي با يكديگر كه مي تواند به تقويت پيوندهاي عاطفي وانسجام اعضاي خانواده منجرشود ، با ابزارهاي الكترونيكي ارتباط برقرار مي كنند ، ارتباطي كه فاقد بارعاطفي ، احساسي وهيجاني است. به تعبير فوكوياما به دليل تحديد اخلاق و كيفيت زندگي امروزي به تدريج شاهد يك فروپاشي بزرگ خواهيم بود. اين فروپاشي درزمينه هاي اخلاقي ودرنهاد ها ، بيشتر درزمينه خانواده اتفاق خواهد افتاد.

                          آسيب ارتباطي ، بيشتر دردو نوع ارتباط ، بروز مي كند. يكي ، ارتباط بين فرزندان و والدين و ديگري ، ارتباط بين زن وشوهر مي باشد. تجربيات نشان مي دهند كه هراندازه ارتباط ميان فرزندان و والدين وهمچنين ارتباط ميان همسران به دليل تغيير مخاطب كاهش يابد ، پيوند عاطفي وهيجاني و همچنين همگوني شناختي ميان اعضاء خانواده نيزكاهش مي يابد كه اين موضوع ، انسجام گروه را به مخاطره مي اندازد.



                          فضاهاي الكترونيكي و فردگرايي

                          آمارهاي رسمي نشان مي دهند كه ميزان مشاهده تلويزيون توسط افراد ايراني نزديك به چهار ساعت ونيم در روز است. اين ميزان دركشورهاي ديگر به شش ساعت مي رسد. ميزان استفاده ازاينترنت و اتاقهاي چت نيز در برخي كشورها بيشترازاين گزارش شده است. بطوري كه ورود مردان وزنان در اتاقهاي چت به عنوان " زندگي دوم" مطرح كه زندگي اول را به مخاطره انداخته است. طبيعي است كه زندگي دوم (اتاقهاي چت) ميزان زيادي از انرژي و وقت گفتگو را به خود اختصاص مي دهد.

                          مك گاير (به نقل از حميدي ، مهديه ،1383) ورود ابزارهاي رسانه اي را به ورود بيگانه تعبير كرده است و مي گويد : " به طورمتوسط شش روز درهفته ، بيگانه اي درخانه شما حضوردارد. بيگانه اي كه آزادانه درهمه جاي خانه سرمي زند وتاثير مي گذارد. اين بيگانه وظيفه ساده اي دارد وآن محدود كردن توانايي ما وبچه ها درتشخيص رويا ازواقعيت مي باشد. ما به اواجازه مي دهيم كه درهرساعتي وارد خانه مان شود. اگر ما درباره بيگانگان وغريبه ها به بچه هايمان هشدارمي دهيم ، متاسفانه درباره اين بيگانه هيچ هشداري به بچه ها نمي دهيم. اين بيگانه يكسره حرف مي زند وهرچه مي خواهد مي گويد وديگران هم سراپا گوش مي شوند ".

                          جان تيلور گاتر (1999) درباره وسعت دنياي مجازي مي گويد : " تلويزيون ورسانه ها با صرف وقت كودكان به دنياي مجازي ، فرصت تجربه دنياي حقيقي وآشنا شدن با واقعيتهاي جذاب ، نشاط آور وحتي مخاطره آميز را ازآنان سلب مي كند واين امرآنان را بي حوصله ، حسود و... بارمي آورد. " گاتر براي جبران اين موضوع ، اعتقاد دارد كه كودك را بادنياي واقعي آشنا كنيد ، طبيعت ، مابقي كارها را انجام مي دهد.

                          در گزارش ان واي تي (NYT) ، زنان درامريكا بيشترازاينكه به فكرمراقبت ازكودكان خودباشند ، تلويزيون تماشا مي كنند. دراين گزارش آمده است كه اين زنان درمرتبه اول تلويزيون تماشا مي كنند و خريدخانه وصحبت با تلفن در رده هاي بعدي ارتباط قرار دارند. مراقبت ازكودكان وصحبت كردن با آنها درمراتب پايين تر قرار دارند. همانطوركه ملاحظه مي شود ، صرف وقت زياد براي رسانه ها بمنزله كاهش ميزان ارتباطهاي انساني بويژه با كودكان مي باشد. اين روند ، به افزايش فردگرايي وكاهش جمع گرايي منجر خواهد شد كه عامل مهمي در آسيب ديدن انسجام خانواده قلمداد مي شود.

                          روانشناسان درحوزة روانشناسي شخصيت و اجتماعي براي آنكه بتوانند مطالعات بين فرهنگي را بويژه دربارة خود و هويت سامان دهند ؛ مقياس فردگرايي ـ جمع گرايي رابه عنوان يك شاخص بكار مي برند.

                          واتس لوند وآرچر (2001) اين مقياس را بهترين موضوع روانشناختي و بين فرهنگي براي مطالعة هويت دانسته اند. همچنين اسميت وباند (1996؛ به نقل ازهمان) اين مفاهيم را درمطالعة اجتماع وروانشناسي سازماني و گروه به كار برده اند. تريانديس (1980) بيان مي كند كه تفرد از تجمع واجتماع كسب مي شود واجتماع نيز مطابقت وهمسان سازي با ديگران را شكل مي دهد. گرايش به هر كدام ازجنبه هاي اين شاخص ، آثار و نتايجي را درپي دارد كه هافستيد (1984) و تريانديس (1998 )آنها را مطابق جدول، فهرست مي كنند :



                          فرد گرائي جمع گرائي

                          1) علايق و نيازها و اهداف فردي ترجيح دارند

                          2) ارزشها و هنجارها ، مبناي فردي دارند

                          3) كسب لذت فردي در اولويت است.

                          4) باورهاي فردي ، متمايز كننده فرد از گروه است

                          5) استقلال و هويت فردي اهميت دارند

                          6) راهبردهاي مستقيم و مواجه رو در رو ترجيح دارد

                          7) ارتباط بين اعضاء متكي به افراد است، رابطه اعضاء با فاصله زياد صورت مي گيرد

                          روابط اجتماعي در بين اعضاء داوطلبانه بوده و اندازه گروه كوچكتر است

                          9) ورود و خروج به گروه براحتي صورت مي گيرد

                          10) دوستي ها رنگ كمتري داشته ، رفاقتها و وفاداري به گروه و شخص ديگر كمتر است



                          1) اهداف گروهي مهم هستند

                          2) هنجارها و ارزشها از طريق گروه مرجع تعيين مي شوند

                          3) رضايت گروه و اكثريت اهميت دارد

                          4) باورهاي فرد توسط جمع تعيين مي شوند

                          5) وابستگي بين اعضاء ، علقه هاي بين فردي و تجانس گروهي مهم هستند

                          6) از راهبردهاي غير مستقيم و اصل حفظ ظاهر در شرائط بحراني استفاده مي شود

                          7) رابطه اعضاء تنگاتنگ است

                          روابط اجتماعي بين اعضاء اجباري بوده و اندازه گروه بزرگتر است

                          9) ورود و خروج به گروه به سادگي انجام نمي گيرد

                          10) دوستي ها و رفاقتها از عمق و استحكام بيشتري برخورداراست

                          ماركوز وكيتاياما (1991) نشان داده اند كه فرهنگ اروپايي وغربي ، هويت فردي را درجهت فرديت گرايي وفرهنگ آسيايي وشرقي ونيز آمريكاي جنوبي ، فرد را به سوي تعلق به گروه سوق مي دهند. همچنين بوچنر ،1994؛ داون وهمكاران،1995؛ ماركوز وكيتاياما ،1991؛به نقل ازماير (1999) مشخص كرده اند كه افراد مالايي ، هندي ، ژاپني وماسايي ، بيشتر از افراد استراليايي ، آمريكايي وانگليسي ، جمله “ من 000 هستم “ را با هويت گروهي وجمعي بيان مي كنند. دليل آن اين است كه فرديت گرايي به دليل تجربيات فراوان ، تحرك و ويژگيهاي شتابدار شهر نشيني بوجود مي آيد (فري من ،2001 وماير،1999 ). درجوامع آسيايي كه جمع گرايي ترجيح دارد ؛ خودِ متكي به ديگران معمولا احساس تعلق را بوجود مي آورد. دراين جوامع ، بريدن از خانواده وگسستگي از دوستان وخانواده آسيب آفرين است وبه عنوان نابهنجاري اجتماعي قلمداد مي گردد. دليل آن اين است كه دراين فرهنگها ، تعداد خودها بيشتر است. هرفرد داراي يك خودنيست بلكه داراي چندين خود است ؛ همانند : خود با والدين ، خود در كار و خود با دوستان. خود با والدين و فرزندان در اين فرهنگها داراي اهميت بيشتري مي باشد.

                          دركل يافته هاي تحقيقي نشان مي دهندكه ميان كشورهاي غربي و شرقي تفاوتهاي قابل ملاحظه اي دربارة شاخص فردگرايي ـ جمع گرايي مشاهده مي شود كه دليل آن تفاوت درنوع نگرش ، رفتار وفرهنگهاي متفاوت وازجمله به چگونگي گسترش رسانه هاي جمعي درمتن خانواده ها مي باشد.

                          پهناوري جهان ، مسايل پيچيدة اقتصادي ، فناوري الكترونيكي ووضعيت اجتماعي اقتصادي بويژه فشار جهاني شدن ، تعييراتي را ايجاد مي كنند كه در زمينة تحول شخصيتي فرد ونيز هويت جمعي آنها درمحيط اجتماعي و خانواده تاثيرات بسزايي دارند (بانهام وهمكاران، 2000). علت اصلي كاهش جمع گرايي وافزايش فردگرايي رابه تجربيات فراوان شهرنشيني ، شتاب فناوري وويژگيهاي زندگي پر تنش وكاهش ارتباطات بين فردي نسبت مي دهند. كاهش فرهنگ گفتگو وتعامل عاطفي بدليل كيفيت جديد زندگي ، بيش از همه ، هويت فردي وجمعي ملتها را تحت تاثير قرارداده وبتدريج آنها را به سوي فردگرايي سوق مي دهد.



                          ملاحظه

                          گسترش پرشتاب فناوري بويژه فناوري الكترونيكي به ميزان زيادي كيفيت و روند طبيعي انسان را ازحالت عادي وطبيعي خارج كرده است و رفتارهاي جديدي را درعرصه فردي واجتماعي بوجود آورده است. رفتارهاي جديد ، به عرصه خانواده نيز گسترش پيداكرده است. مهمترين مشخصه اين رفتار ، فردگرايي و كاهش احساس تعلق وپيوند عاطفي در گروه خانواده مي باشد. براي رهايي ازاين كيفيت ، گسترش فرهنگ استفاده ازابزارهاي رسانه اي به گونه اي كه اين ابزارها درخدمت انسانها باشد ، نه شكل دهند رفتار ، الزامي بنظر مي رسد ، كه البته كار ساده اي نيست. هراندازه رسانه ها ، نجابت بيشتري بخرج دهند وبه سلامت پيام خود اهميت بدهند ، نمي توانند جاي ارتباط چهره به چهره را درمناسبات ارتباطي بگبرند. پس رويكرد خانواده ها بايد درجهت كاهش استفاده از ابزارهاي رسانه اي واستفاده مهاريافته ازآنها در جهت اهداف قابل كنترل ، سامان يابد. طبيعي است دراين وضعيت ، فضاي خانواده براي گفت وگو و هم كلامي آماده مي شود.
                          نه غزه نه لبنان جانم فدای ایران


                          «در زندگی زخم*هايی هست که مثل خوره روح را آهسته در انزوا می*خورد و می*تراشد.»
                          صادق هدايت؛ بوف کور

                          Comment

                          • donsaeid
                            Senior Member
                            • Nov 2005
                            • 28300

                            #14
                            داوري اجباري در دعاوي خانوادگي

                            اين نوشتار، ضمن مطالعه تحولات مربوط به داوري اجباري در قوانين مربوط به خانواده، مباني فقهي "اجبار ناشي از قانون" و "اجبار ناشي از قرارداد" را مورد مطالعه قرار مي‌دهد.


                            چكيده

                            داوري (حكميت) تدبيري قرآني براي حل مناقشات خانوادگي است. اين حكم قرآن كريم مورد توجه قانون‌گذار قرار گرفته و مقرراتي در همين خصوص وضع شده است. تفاوت ديدگاههاي فقهي و تغيير شرايط اجتماعي موجب شده است كه قوانين موضوعة ما در زمينة داوري دچار تحولاتي شود. به عنوان مثال، داوري در دعاوي خانوادگي كه زماني اختياري بوده، در حال حاضر اجباري شده است. البته اجبار به داوري ممكن است ناشي از قانون و يا قرارداد طرفين باشد. اين نوشتار، ضمن مطالعة تحولات مربوط به داوري اجباري در قوانين مربوط به خانواده، مباني فقهي "اجبار ناشي از قانون" و "اجبار ناشي از قرارداد" را مورد مطالعه قرار مي‌دهد.

                            واژگان كليدي: حكميت، داوري اجباري، حقوق خانواده، دعاوي خانوادگي، طلاق

                            مقدمه

                            نهاد خانواده از مهم‌ترين نهادهاي اجتماعي است و به همين دليل، قوانين و مقررات مربوط به خانواده نيز اهميت خاصي دارد. در ميان قوانين مربوط به خانواده، مقررات مربوط به حكميت يا داوري نيز واجد اهميت است، زيرا هدف آن استواري روابط خانوادگي و قداست آن است. قانون¬گذار براي نيل به هدف مذكور و به منظور يافتن راه حلي كه بهتر بتواند استحكام روابط خانوادگي را تأمين نمايد، مقررات مربوط به داوري در حقوق خانواده را بارها تغيير داده و اين بخش از قوانين ما پيوسته در حال تغيير بوده است. تغييرات صورت گرفته، گاهي مربوط به مقررات شكلي داوري و گاهي نيز به مقررات ماهوي آن مربوط بوده است. از جملة اين تغييرات، اجباري نمودن داوري در دعاوي خانوادگي است كه در اين نوشتار مورد مطالعه قرار خواهد گرفت. در اين تحقيق، داوري اجباري را در دعاوي خانوادگي مطالعه خواهيم نمود. نخست مفهوم داوري، انواع داوري و مباني آن را بررسي مي‌كنيم و سپس اجبار ناشي از "قانون" و "قرارداد" را بيان خواهيم كرد.
                            گفتار يكم: مفاهيم و مباني
                            پيش از ورود به اصل مباحث لازم است تعريفي از داوري ارائه كنيم و به اموري راجع به آن اشاره نماييم.
                            بند اول: تعريف داوري و انواع آن
                            الف. تعريف داوري
                            در مورد داوري تعريفهاي متعددي وجود دارد؛ نظير تعريف زير كه گفته است:
                            داوري آن است كه افراد از مداخلة مراجع رسمي (قضايي) در قطع و فصل دعاوي مربوط
                            به حقوق خصوصي خودشان صرف نظر نمايند و به حكومت خصوصي اشخاصي كه از
                            نظر معلومات و اطلاعات فني يا درستكاري و امانت مورد اعتماد آنها هستند تسليم شوند
                            (متين دفتري، 1378: 76).
                            تعريف فوق و تعريفهاي ديگري كه از ذكرشان خودداري شد (مدني، 1372: 668؛ محمدزاده اصل، 1379: 23؛ جعفري لنگرودي، 1375: 437؛ بازگير، 1377: 25)، در اموري نظير قراردادي يا غير قراردادي بودن، مردمي يا غير مردمي بودن، اجباري يا غير اجباري بودن، ابتناي داوري بر وجود اختلاف يا عدم آن، با يكديگر متفاوت هستند. در تحليل تفاوتهاي ذكر شده و بيان علت آن مي‌توان گفت: حقوقدانان هر كدام داوري را با توجه به نظم حقوقي زمان خود تعريف نموده‌اند، يعني به مقررات داوري در قوانين موضوعة زماني كه در آن مي¬زيسته¬اند نگاه كرده و داوري را تعريف كرده¬اند.
                            قرآن كريم از داوري در دعاوي خانواده به "حكميت" تعبير كرده است. واژة "حَكَم" در اصل از آية 35 سوره مباركه نساء گرفته شده است. در اين آيه دستور داده شده كه در صورت وقوع اختلاف بين زن و شوهر، حَكَمي از دو طرف برگزيده شود: "فابعثوا حكماً من اهله و حكماً من اهلها". اين كلمه در اصل به معناي "منع" است؛ منعي كه با هدف اصلاح صورت مي¬گيرد. در مفردات راغب چنين آمده است: "حَكَم اصله: منع منعاً لاصلاح، و منه سُمّيت اللجام حكمة الدابّة (راغب اصفهاني،1404: 126)".
                            بنا بر اين افسار چهارپا را از آن رو "حكمة الدابة" مي‌گويند كه مانع سركشي حيوان مي‌شود و حيوان را رام و مطيع مي‌سازد.
                            ب. انواع داوري
                            داوري در يك تقسيم به اختياري و اجباري قابل تقسيم است. مقصود از داوري اختياري، آن است كه هيچ يك از طرفين دعوي الزامي ندارند كه به حكميت يك يا چند داور جهت رسيدگي به دعواي ميان خود مراجعه نمايند. در مقررات مربوط به داوري كه از آغاز تا كنون به تصويب رسيده است، در بعضي موارد، قانون¬گذار مراجعه به داوري را به خواست و ارادة اصحاب دعوي موكول كرده است.
                            در مقابل داوري اختياري، داوري اجباري قرار دارد. داوري اجباري از حيث منشأ اجبار انواعي دارد كه در زير بيان مي¬شود:
                            ـ اجبار ناشي از قانون. اجباري بودن داوري ممكن است ناشي از قانون باشد. در مواردي، قانون به دليل پاره¬اي مصالح، لازم مي¬بيند كه دعوي به روش غير قضايي حل و فصل گردد و در نهايت، اگر تلاشهاي داوران به نتيجة سازش منجر نشد، دادگاه مداخله نمايد. از تبصرة (2) مادّة 5 لايحة دادگاه مدني خاص، الزامي بودن داوري در دادخواست طلاق استنباط مي¬شود. در بخشي از اين قانون چنين آمده است:
                            در مواردي كه شوهر به استناد مادّة 1133 قانون مدني تقاضاي طلاق مي¬كند، دادگاه بدواً ... موضوع را به داوري ارجاع مي¬كند و در صورتي كه بين زوجين سازش حاصل نشود، اجازة طلاق به زوج خواهد داد ... .
                            ـ اجبار ناشي از قرارداد. الزام به داوري ممكن است به دليل توافق اصحاب دعوي باشد؛ اعم از اينكه موافقت¬نامة داوري پيش از وقوع منازعه صورت بگيرد يا پس از آن. مادّة نخست قانون حكميت ـ مصوب 1313 ـ مي‌گويد:
                            كلية اشخاصي كه اهليت اقامة دعوي دارند، مي‌توانند به تراضي اختلافات و منازعة خود را ... به حكميت يك يا چند نفر رجوع كنند.
                            ـ اجبار ناشي از درخواست طرف مقابل. مادّة نخست قانون حكميت، مصوب 1306،
                            مقرر داشته بود، اگر يكي از دو طرف درخواست داوري كند، طرف ديگر به پذيرش آن ملزم خواهد شد:
                            هرگاه در دعاوي حقوقي، يكي از متداعيين محكمة صلح، بدايت و تجارت از محكمه تقاضا كند قطع دعوي به طريق حكميت انجام گيرد، محكمه طرف ديگر دعوي را به موافقت با اين تقاضا تكليف و مطابق مواد ذيل رفتار خواهد كرد... .
                            بند دوم: شرايط اجبار به داوري
                            قرآن كريم با فعل "ابعثوا" به حكميت فرمان داده است. كلمه "بَعث" به معناي برانگيختن يا انتخاب كردن است و "اِبعَثُوا" فعل امر از همين معناست. اما آيا فعل امر در اين آيه به معناي وجوب است؟ به بيان ديگر، مطابق اين آيه، ارجاع موضوع اختلاف به داوران اجباري است يا اختياري؟ در پاسخ به اين پرسش بايد گفت: حكميت يا داوري در دعاوي خانواده در شرايط خاص واجب و الزامي مي¬شود. در ادامة اين بحث، شرايط الزامي شدن حكميت بيان مي¬شود.
                            1. متوقف بودن سازش بر داوري
                            در بارة وجوب يا استحباب حكميت، مفسران و فقيهان اتفاق نظر ندارند. بعضي از آنان، حكميت را بر اساس آية 35 سورة مباركه نساء واجب دانسته‌اند. بعضي از فقها حتي رضايت زوجين را در مداخلة حكمين نيز شرط ندانسته¬اند. اين گروه براي مدعاي خود به دلايل ذيل استناد كرده‌اند:
                            الف. فعل "ابعثوا" امر است و امر ظهور در وجوب دارد.
                            ب. در حالت شقاق، زوجين يا يكي از آنها فعل حرام انجام داده‌اند؛ در اين صورت، به استناد ادلة نهي از منكر، اقدام براي نجات آن دو و رفع شقاق واجب خواهد بود.
                            ج. امام (حاكم)، متخلف از حكم داوران را به پذيرش رأي داوران ملزم مي‌سازد و متمرد را مؤاخذه مي‌كند. حال اگر داوري واجب نباشد، اجبار به قبول رأي داوران و عقاب فرد متخلف، معنا نخواهد داشت.*
                            در مقابل، بعضي ديگر از مفسران و فقيهان، ارجاع به داوري را مستحب دانسته‌اند. دلايل نظرية استحباب نيز به شرح ذيل است:
                            الف. اصلاح ميان زن و شوهر واجب است، اما دليلي وجود ندارد كه اين كار بايد از طريق داوري و حكميت صورت گيرد. به بيان ديگر، از ادلة وجوب نهي از منكر، حداكثر وجوب اصلاح و رفع حالت شقاق قابل استنباط است و اين هدف ممكن است از راههاي گوناگون حاصل شود؛ مانند آنكه طرفين به دادگاه مراجعه نمايند تا دادگاه ميانشان داوري نمايد؛ يا فرد واجد شرايط قضاوت را به داوري بپذيرند (قاضي تحكيم)** و به قضاوت وي گردن نهند؛ يا از طريق ميانجي¬گري و وساطت يك مصلح، دست از منازعه بردارند؛
                            ب. غرض از حكميت، يك امر دنيوي است، بنا بر اين امر به داوري ارشادي خواهد بود (شهيد ثاني، 1413: 366؛ بحراني، بي‌تا: 635 ـ 636).
                            داوري در كلية اختلافات، به ويژه در دعاوي خانوادگي امري مطلوب و ممدوح است. مزاياي فراوان داوري آن را در جايگاهي برتر از رسيدگيهاي قضايي قرار داده است.*** با وجود اين، داوري در صورتي واجب مي¬شود كه سازش متوقف بر آن باشد. به عبارت ديگر، اگر حكميت راه منحصر براي صلح و سازش باشد، واجب خواهد بود. اما با فرض وجود راههاي ديگري براي سازش، دليلي براي وجوب حكميت وجود ندارد. به طور مثال، اگر با وساطت فردي امين و موجه، اختلاف زن و شوهر حل شود و آنان دست از نزاع بردارند، در اين صورت لزومي ندارد كه انتخاب دو حَكَم الزامي باشد. وجوب حكميت در مواردي كه راه منحصر در ايجاد سازش و رفع حالت شقاق باشد، مورد قبول قائلان به استحباب نيز مي‌باشد. به همين جهت است كه شهيد ثاني مي‌نويسد: "لو توقّف الرّجوع الي الحقّ عليهما وجب بعثهما مطلقاً من باب المقدّمة." (مكي عاملي، پيشين)
                            2. وجود داور واجد شرايط
                            ديدگاههاي فقهاي اماميه و اهل‌سنت در مورد شرايط حكمين متنوع است. بعضي از فقها شرايط متعددي را براي حكمين برشمرده¬اند؛ از قبيل بلوغ، عقل، اسلام، عدالت، حريت، ذكورت، فقاهت و اهل بودن. در اشتراط بلوغ و عقل ترديدي وجود ندارد (نجفي، 1374: 214؛ مكي عاملي، پيشين: 367). در بسياري از منابع بلوغ و عقل جزء شرايط حكمين ذكر نشده است، ولي عدم ذكر اين دو شرط از سوي آنان به دليل بداهت مسئله بوده است. فقهاي اهل سنت به اشتراط اين دو تصريح كرده¬اند: "فان الحكمين لايكونان الا عاقلين بالغين" (ابن قدامه، بي‌تا: 169). بعضي نيز شرط "رشد" را به شرايط بلوغ و عقل افزوده¬اند (زيدان، 1420: 420). لزوم شرايط بلوغ، عقل و رشد در حكمين به حكم عقل است، زيرا در غير اين صورت، آنان قادر به رفع شقاق نخواهند بود.
                            يكي ديگر از شرايطي كه اعتبار آن در حكمين ذكر شده است، "اسلام" است (مكي عاملي، پيشين). در منابع اهل سنت نيز مسلمان بودن حكمين لازم دانسته شده است (ابن قدامه، پيشين؛ بهوتي، 1418: 240؛ سيد سابق، بي‌تا: 30. صاحب جواهر اعتبار شرط اسلام را در صورتي كه زن و شوهر هر دو مسلمان باشند تأييد كرده و در غير اين صورت، اعتبار اين شرط را خالي از نظر ندانسته است (نجفي، پيشين). سخن صاحب جواهر مقرون به صحت به نظر مي‌رسد، زيرا وقتي زوجين مسلمان نباشند، دليلي ندارد كه حكمين مسلمان باشند.
                            مشهور فقهاي اماميه، حكمين را قاضي تحكيم مي¬دانند و به همين دليل عدالت را شرط دانسته¬اند، ولي صاحب جواهر در اين مطلب ترديد كرده و گفته است: حتي در فرضي كه حكمين قاضي تحكيم باشند نيز رعايت شرط عدالت ضروري نيست. ايشان مي‌نويسد:
                            ...إمكان منع اعتبار ذلك على الاول ايضاً، و ما دل على اعتبارهما في الرئيس العام لا يقتضيه في مثل المقام المجبور بنظر الرئيس (نجفي، پيشين: 214).
                            مقصود ايشان اين است كه ادله¬اي كه بر اعتبار شرط عدالت و حريت دلالت مي¬كند، ناظر به رياست عامه است و با محل بحث ما تفاوت دارد. بدين ترتيب، در قاضي منصوب عدالت شرط است، ولي در حكميت كه زير نظر قضات منصوب عمل مي¬كند، رعايت اين شرط ضرورت ندارد (ر.ك: ابن قدامه، پيشين: 169 و 170؛ بهوتي، پيشين: 240؛ سيد سابق، پيشين: 30.
                            از شرايطي كه بعضي از فقيهان، اعتبار آن را در حكمين لازم دانسته¬اند، شرط مرد بودن است. در فقه الرضا در اين باره چنين آمده است:
                            يختار الرجل رجلا، و المرأة تختار رجلا فيجتمعان على فرقة أو على صلح (ابن بابويه، 1406: 245؛ صدوق، 1415: 350)؛ شوهر مردي را انتخاب مي¬كند و زن نيز مردي را بر مي¬گزيند و اين دو بر جدايي يا سازش توافق مي¬كنند.
                            نه غزه نه لبنان جانم فدای ایران


                            «در زندگی زخم*هايی هست که مثل خوره روح را آهسته در انزوا می*خورد و می*تراشد.»
                            صادق هدايت؛ بوف کور

                            Comment

                            • donsaeid
                              Senior Member
                              • Nov 2005
                              • 28300

                              #15

                              اشتراط ذكورت حكمين در منابع ديگر نيز آمده است: "و يكون الحكمان حرين ذكرين عدلين" (طوسي، 1378: 340؛ حلي، 1413: 97؛ ابن براج، 1412: 266). فقهاي اماميه حكميت را از باب قضاوت پذيرفته¬اند و به همين دليل رعايت شرايط قضات را در حكمين لازم دانسته¬اند. بدين ترتيب، ذكر شرط ذكورت از سوي بعضي از آنان در زمرة شرايط حكمين دور از انتظار نيست. فقيهان سنّي مي¬گويند حكمين بايستي مرد باشند (نووي، بي‌تا: 454؛ بهوتي، پيشين: 240؛ سيد سابق، پيشين: 291). بعضي نويسندگان آنان گفته¬اند: بهتر است حكمين از ميان مردان انتخاب شوند، مگر اينكه مردان واجد شرايط در ميان بستگان زن و شوهر يافت نشوند كه در اين صورت انتخاب داور زن واجد شرايط از ميان كسان زوجين مانعي ندارد، زيرا غرض از حكميت با اين انتخاب حاصل خواهد شد. از نظر اينان، اگر امر بين انتخاب داور مرد از غير فاميل يا انتخاب داور زن از ميان فاميل داير شود، انتخاب داور زن ترجيح دارد (زيدان، پيشين: 421).
                              در اعتبار شرط ذكورت در قضات منصوب نيز ترديد وجود دارد و بر اعتبار آن در حكمين نيز دليل قابل اتكايي در دست نيست (ر.ك: اردبيلي، 1403: 15؛ قمي، 1417: 672؛
                              جوادي آملي، 1375: 348 ـ 352؛ محمدي گيلاني، 1378: 43؛ مرعشي، 1379: 179 ـ 188؛ مكي عاملي، 1411: 79؛ حسيني عاملي، 1418: 5؛ انصاري، 1415: 47).
                              از نظر فقهي، در اعتبار شرط فقاهت در قضاوت شرعي ترديدي وجود ندارد؛ اگر چه بعضي از فقها اجتهاد مطلق را در اين مورد لازم نشمرده و اجتهاد در بعضي ابواب فقهي را كافي دانسته¬اند (موسوي گلپايگاني، بي‌تا: 58؛ نووي، پيشين: 451؛ بهوتي، پيشين). از آنجا كه فقها حكميت را نيز قضاوت مي‌دانند، دور از انتظار نيست كه آنان فقاهت را در حكمين شرط بدانند؛ همان¬طور كه جمعي از فقهاي اهل سنت بر اعتبار اين شرط تصريح كرده¬اند (نووي، پيشين؛ بهوتي، پيشين). در بعضي از منابع نيز به جاي تعبير فقاهت يا اجتهاد آمده است: "حكمين بايد عالم به جمع و تفريق باشند." (ابن قدامه، پيشين: 169) بعضي نيز بصيرت در فقه (البصر بالفقه) را از جمله شرايط حكمين قرار داده¬اند (قرطبي، 1405: 175) كه بعيد نيست مقصود آنان از اين تعبير همان فقاهت (و لو در بعضي ابواب فقه) باشد.
                              صاحب جواهر از كساني است كه بر عدم اعتبار شرط فقاهت تصريح كرده است. وي مي‌نويسد:
                              كما أن عدم اعتبار الاجتهاد فيهما لا ينافي مضى حكمهما، لان محله أمر معين جزئي يجوز تفويض أمره إلى الاحاد كنظائره، و ليس هو من الرئاسة العامة التي يعتبر فيها الاجتهاد (نجفي، پيشين: 214).
                              مقصود ايشان اين است كه موضوع داوري ميان زن و شوهر جزئي و معين است و در اين گونه موارد نيازي به مجتهد بودن حكمين نيست. به نظر مي¬رسد كه حق با ايشان باشد. حتي اگر حكميت همان تحكيم باشد، باز هم دليلي بر اعتبار شرط فقاهت در اين مورد وجود ندارد. حكميت ميان دو نفري كه در مسئله مشخص دچار اختلاف شده¬اند، از اشخاص با دانش اندك هم بر مي¬آيد. از بعضي روايات نيز عدم اعتبار شرط اجتهاد قابل استنباط است؛ مانند روايتي كه در زير مي¬آيد:
                              و أتى على بن ابي طالب عليه السلام رجل و امراته على هذه الحال فبعث حكماً من أهله و حكماً من أهلها، و قال للحكمين: هل تدريان ما تحكمان احكما ان شئتما فرقتما و ان شئتما جمعتما ... (عروسي حويزي، 1412: 479 و نيز ر.ك. به: حر عاملي، بي‌تا، 94).
                              همان¬طور كه مشاهده مي¬شود، امام علي(ع) از حكمين مي¬پرسد: "هل تدريان ما تحكمان"؛ آيا مي¬دانيد كه چگونه حكم نماييد؟ اين پرسش نشان مي¬دهد كه حكمين اشخاص عادي بوده‌اند، زيرا معنا ندارد كه امام از اشخاص عالم و فقيه چنين پرسشي بكند.
                              تنها شرطي كه در قرآن كريم در مورد حكمين بيان شده است، شرط "اهل" بودن است: "فابعثوا حكماً من اهله و حكماً من اهلها". در اينكه انتخاب حكم از ميان كسان زن و شوهر واجب و الزامي است يا خير، در ميان فقها و مفسران وحدت نظر وجود ندارد. بر اساس نقل صاحب حدائق، در مورد اين شرط فقهاي اماميه دو نظريه دارند. جمعي قائل به وجوب اهل بودن حكمين هستند (حلي، 1410: 729؛ حلي، 1412: 404؛ طباطبايي، 1419: 480؛
                              حلي، 1409: 561؛ ابن فهد حلي، 1407: 421؛ مكي عاملي، 1410: 429؛ مكي عاملي، پيشين: 174؛ موسوي خميني، 1409: 307؛ روحاني، 1412: 25. مشهور فقهاي اماميه و عامه انتخاب حَكم از فاميل و اهل را مستحب دانسته¬اند (بحراني، پيشين: 634؛ مؤمن سبزواري، بي‌تا: 190؛ ابن قدامه، پيشين: 170 و 171؛ زيدان، پيشين: 419). شيخ طوسي مي‌گويد:
                              و المستحب على القولين معاً أن يحكِّم الزوج من أهله، و حكم المرأة من أهلها (طوسي، پيشين: 340؛ و ر.ك: ابن براج، پيشين: 266)؛ بنا بر هر دو قول (قضاوت حكمين يا وكالت آنان)، مستحب است كه حَكم زوج و زوجه از اهلشان باشند.
                              ما بر اين باور هستيم كه شرايط معتبر در انتخاب حكمين، تنها "خبرويت" و "خويشاوندي" است. لزوم اهل بودن داور به صراحت در قرآن آمده و شرط خبرويت نيز از واژة "حَكَم" قابل استنباط است. توضيح مطلب اين است كه حَكم در آية مورد بحث ممكن است به معناي حاكم شرعي نباشد (آن¬طور كه مشهور مي¬گويند)، بلكه اين كلمه از "اِحكام" به معناي منع است. همان‌طور كه پيش از اين گذشت، اصل و ريشة "حَكَمَ"، "مَنَعَ" است، آن هم منع براي
                              اصلاح (تحكيم). در قرآن كريم نيز واژة "حكم" گاهي به معنايي غير از حكم نمودن و داوري آمده است:
                              وما أرسلنا من قبلك من رسول و لا نبيّ إلا إذا تمنّى ألقى الشّيطان في أمنيّته فينسخ اللَّهُ ما يلقي الشّيطان ثمّ يحكم اللَّهُ آياته و اللَّهُ عليم حكيم (حج: 52)؛ و پيش از تو هيچ رسول و پيامبرى را نفرستاديم جز اينكه هر گاه چيزى تلاوت مى¬نمود، شيطان در تلاوتش القاىِ ‏‏[شبهه] مى¬كرد. پس خدا آنچه را شيطان القا مى كرد محو مي¬گردانيد، سپس خدا آيات خود را استوار مى¬ساخت، و خدا داناى حكيم است.
                              همان¬طور كه مشاهده مي¬شود، فعل "يُحكِمُ" در آية فوق به معناي محكم ساختن و استوار نمودن و مانع شدن از نابودي است. بدين ترتيب معلوم مي¬شود كه واژة "حكم" غير از معناي حاكم شرع، معناي ديگري نيز دارد و آن منع، استواري و تحكيم است كه اتفاقاً همين معناي اخير، معناي اصلي و ريشه¬اي واژة "حكم" است:
                              و ليس المراد من الحكم في المقام الحاكم الشرعي كما هو واضح، بل هو من الأحكام أي المنع من تحقق المنافرة و المخاصمة بينهما كما يقال حكمت الدابة أي منعتها (موسوي سبزواري، 1413: 231).
                              مطابق اين برداشت از آيه، ديگر دليلي ندارد كه در حَكم شرايط حاكم شرعي را لازم بدانيم؛ آنچه ضرورت دارد، توانايي حَكم در ايجاد وفاق و ممانعت از جدايي است. به عبارت ديگر، وي بايد در اين كار "خبره" باشد (همان؛ ابن قدامه، پيشين: 170) و جز اين،
                              شرط ديگري لازم نيست. هر كسي بتواند سازش ايجاد نمايد، مي¬تواند حَكم باشد
                              (موسوي سبزواري، پيشين). علاوه بر دلالت ظاهر آيه بر اعتبار شرط "خبرويت"، عقل نيز بر اعتبار اين شرط دلالت دارد. به حكم عقل كسي بايد به عنوان حَكم برگزيده شود كه توانايي رفع شقاق و ايجاد وفاق را داشته باشد.
                              بنا بر اين مباحث مي¬گوييم: حكميت در صورتي واجب خواهد شد كه داور واجد شرايط (خبره و اهل) وجود داشته باشد؛ زيرا قدر متيقن از وجوب حكميت، همين فرض است و در مورد وجوب حكميت در صورت نبودن اشخاص واجد شرايط دليلي در دست نيست.
                              گفتار دوم: داوري اجباري در قوانين خانواده
                              الف. سير تحول اجباري شدن داوري در قوانين خانواده
                              مقررات مربوط به داوري در قوانين خانواده، در دو مقطع پيش از انقلاب اسلامي و پس از آن، از حيث اختياري يا اجباري بودن با يكديگر متفاوت هستند. مروري بر اين قوانين از آغاز تا كنون درستي اين ادعا را ثابت مي¬نمايد.
                              1. قانون آيين دادرسي مدني، مصوب 1318
                              در اين قانون مقررات مفصّلي راجع به داوري بيان شده است. مادّة 676 اين قانون راجع به داوري در اختلافات خانوادگي به شرح زير است:
                              در موارد اختلاف بين زن و شوهر راجع به سوء رفتار و عدم تمكين و نفقه و كسوه و سكني
                              و نيز هزينة طفلي كه در عهدة شوهر و در حضانت زن باشد، از طرف هر يك از زوجين طرح شود، دادگاهها مي¬توانند به درخواست هر يك از طرفين، دعوي را ارجاع به داوري نموده
                              و در صورت عدم تراضي آنها در تعيين داور لااقل دو نفر را از بين اقرباء طرفين و در صورتي
                              كه در محل سكونت خود اقرباء نداشته باشند از اشخاصي كه با آنها معاشرت و دوستي دارند تعيين كنند... .
                              در اين قانون به مسائل متعددي در بارة داوري در دعاوي خانوادگي اشاره شده كه از جملة آن غير الزامي بودن داوري است. به موجب اين قانون، دادگاهها "مي‌توانند" به درخواست هر يك از زن يا شوهر دعوي را به داوري ارجاع دهند. از ظاهر عبارت قانون چنين بر مي‌آيد كه دادگاه پس از درخواست زن يا شوهر اقدام مي‌كند و بدون درخواست آنان، دعوي را به داوري ارجاع نخواهد كرد. نكتة ديگر اين است كه دادگاه در ارجاع دعوي به داوري پس از درخواست زوجين نيز اجباري ندارد. عبارت "دادگاهها مي‌توانند... دعوي را ارجاع به داوري نموده" در اختياري بودن داوري صراحت دارد. بنا بر اين داوري در قانون آيين دادرسي مدني سابق اختياري بوده است.
                              2. قانون حمايت خانواده، مصوب سال 1353
                              قانون حمايت خانواده (مصوب 15/11/1353) نيز به داوري اشاره نموده است. در مادّة پنجم اين قانون چنين آمده است:
                              دادگاه در صورت تقاضاي هر يك از طرفين مكلف است، موضوع دعوي را به استثناء رسيدگي به اصل نكاح و طلاق به يك تا سه داور ارجاع نمايد. همچنين دادگاه در صورتي كه مقتضي بداند راساً نيز دعوي را به داور ارجاع خواهد كرد... .
                              اين متن در دو قسمت تنظيم شده است: در قسمت نخست، ارجاع پرونده به داوري در صورت درخواست زوج يا زوجه الزامي دانسته شده است. در قسمت دوم، به دادگاه اختيار داده شده كه اگر به مصلحت ببيند (در صورتي كه مقتضي بداند)، پرونده را به داوري ارجاع نمايد، حتي اگر هيچ يك از زوجين آن را درخواست نكرده باشند.
                              3. لايحة قانوني دادگاه مدني خاص، مصوب 1360
                              قانون¬گذار در همان نخستين سالهاي پس از انقلاب، اقدام به اصلاح مقررات مربوط به داوري در دعاوي خانواده نموده است. در تبصرة 2 مادّة 5 (الحاقي 21/7/1360) لايحة قانون دادگاه مدني خاص چنين آمده است:
                              ... در مواردي كه شوهر به استناد مادّة 1133 ق.م.* تقاضاي طلاق مي‌كند، دادگاه بدواً حسب آية كريمه: (و ان خفتم شقاق بينهما فابعثوا حكما من اهله و حكما من اهلها ان يريدا اصلاحا يوفق الله بينهما انّ الله كان عليما خبيراً؛ نساء: 35) موضوع را به داوري ارجاع مي‌كند و در صورتي كه بين زوجين سازش حاصل نشود، اجازة طلاق به زوج خواهد داد؛ در مواردي كه بين زوجين راجع به طلاق توافق شده باشد، مراجعه به دادگاه لازم نيست.
                              همان‌طور كه مشاهده مي¬شود، در اين قانون در فرضي كه تقاضاي طلاق از سوي زوج به دادگاه ارائه شده باشد، داوري اجباري شده است. بر اساس اين قانون، در مورد طلاقهاي توافقي مراجعه به دادگاه لازم نبوده و در نتيجه، تشريفات مربوط به داوري نيز در مورد اين قبيل طلاقها رعايت نخواهد شد. اين قانون در مورد درخواست طلاق از سوي زوجه و اينكه آيا ارجاع به داوري لازم است يا خير حكمي ندارد
                              نه غزه نه لبنان جانم فدای ایران


                              «در زندگی زخم*هايی هست که مثل خوره روح را آهسته در انزوا می*خورد و می*تراشد.»
                              صادق هدايت؛ بوف کور

                              Comment

                              Working...