Family

[donsaeid]

د.
4. مادّه واحدة قانون اصلاح مقررات مربوط به طلاق، مصوب1371
آخرين قانوني كه در مورد داوري تصويب شده است، قانون اصلاح مقررات مربوط به طلاق است. اين قانون در تاريخ 21/12/1370 در مجلس شوراي اسلامي به تصويب رسيد. بخشهايي از اين قانون با ايراد شوراي نگهبان مواجه شد و مجلس شوراي اسلامي،
مصوبة خود را جهت داوري به مجمع تشخيص مصلحت نظام ارسال كرد و مجمع نيز با تغييراتي در مصوبة مجلس، آن را در تاريخ 28/7/1371 به تصويب رساند. اين قانون در بارة داوري گفته است:
از تاريخ تصويب اين قانون زوجهايي كه قصد طلاق و جدايي از يكديگر را دارند، بايستي جهت رسيدگي به اختلاف خود به دادگاه مدني خاص مراجعه و اقامه دعوي نمايند. چنانچه اختلاف فيمابين از طريق دادگاه و حكمين از دو طرف كه برگزيدة دادگاهند (آن طور كه قرآن كريم فرموده است) حل و فصل نگرديد، دادگاه با صدور گواهي عدم امكان سازش آنان را به دفاتر رسمي طلاق خواهد فرستاد. دفاتر رسميطلاق حق ثبت طلاقهايي را كه گواهي عدم امكان سازش براي آنها صادر نشده است، ندارند. در غير اين صورت از سردفتر خاطي سلب صلاحيت به عمل خواهد آمد.
اين قانون كه در حال حاضر در محاكم خانواده اجرا مي¬شود، ارجاع پروندههاي طلاق را به داوري (حكميت) تكليف دادگاه دانسته و بدين ترتيب آن را اجباري نموده است.
ب. داوري اجباري در نظم حقوقي كنوني
1. حصر داوري به دعواي طلاق
موضوع داوري يا حكميت، مرافعات و منازعات خانوادگي است. ولي اختلافات خانوادگي نظير طلاق، نفقه، مهريه، حضانت، اجرت حضانت، اجرت رضاع و ... متنوع و متكثر هستند. پرسشي كه در جاي خود اهميت دارد اين است كه موضوع حكميت در قوانين فعلي چيست. آيا هر نوع مناقشه¬اي قابل ارجاع به حكميت است؟ در پاسخ به اين پرسش بايد گفت: با توجه به قانون اصلاح مقررات مربوط به طلاق، موضوع داوري دادخواست طلاق است و قلمرو آن نيز به دعواي طلاق محدود ميشود. اين مطلب از عبارت "... زوجهايي كه قصد طلاق و جدايي از يكديگر را دارند ... "، به روشني فهميده مي¬شود. در هيچ دعواي ديگري غير از طلاق، داوري شكل نخواهد گرفت. به عنوان مثال، در دادخواست زوجه به جهت نفقه يا حضانت فرزند، قانون، حكميت را لازم ندانسته است؛ اگر چه منعي نيز در اين باره وجود ندارد.
قانون فعلي از حيث موضوع حكميت و قلمرو آن با قوانين پيش از انقلاب متفاوت است. قلمرو داوري در قوانين پيش از انقلاب اسلامي وسيعتر از قوانين پس از آن بوده است. در قانون آيين دادرسي مدني سابق (مصوب 131، موضوع داوري مطلق اختلافات ميان زن و شوهر بوده است. به موجب اين قانون، مواردي چون "اختلاف بين زن و شوهر راجع به سوء رفتار و عدم تمكين و نفقه و كسوه و سكني و نيز هزينة طفل" قابل ارجاع به داوري بوده است. از نحوة تنظيم مادّة 676 فهميده مي¬شود كه موضوع داوري در اين قانون "اختلاف بين زن و شوهر" است. اين تعبير عام بوده و شامل هر نوع دعوي ميان زوجين ميشود. مواردي كه در متن مادّه ذكر شده است، از باب مثال بوده و مصاديق اختلاف بين زن و شوهر محسوب ميشود. بنا بر اين مواردي نظير دعواي مهريه، حضانت طفل و ... نيز به داوري قابل ارجاع بوده است.
قانون حمايت خانواده نيز موضوع داوري را بسيار وسيع در نظر گرفته بود. در مادّة 5 اين قانون، تنها رسيدگي به دعواي راجع به "اصل نكاح و طلاق" از ارجاع به داوري استثنا شده بود. بدين ترتيب معلوم مي¬شود كه قانون¬گذار، موضوع عام داوري در قوانين پيش از انقلاب را در اصلاحات پس از انقلاب محدود كرده است.
2. لزوم ارجاع مطلق دعاوي طلاق به داوري
مي¬دانيم كه دعواي طلاق انواعي دارد. انواع طلاق با توجه به مستندات قانوني مربوط به هركدام به شرح زير است:
1. طلاق به درخواست مرد. بر اساس قوانين موجود، شوهر مي¬تواند با رعايت شرايط مذكور در قانون درخواست طلاق نمايد. در مادّة 1133 قانون مدني (اصلاحي4/9/1381) چنين آمده است: "مرد مي تواند با رعايت شرايط مقرر در اين قانون با مراجعه به دادگاه تقاضاي طلاق همسرش را بنمايد."
2. طلاق به درخواست زن. قانون براي زن هم در مواردي حق درخواست طلاق پيش¬بيني كرده است. در تبصرة الحاقي مادّة 1133 قانون مدني آمده است:
تبصره: زن نيز مي¬تواند با وجود شرايط مقرر در مواد (1119) ، (1129) و (1130) اين قانون، از دادگاه تقاضاي طلاق نمايد.
مادّة 1119 راجع به طلاق وكالتي از طريق شرط ضمن عقد، مادّة 1129 راجع به ترك انفاق، و مادّة 1130 راجع به عسر و حرج است. ممكن است زوجه از شوهرش كراهت داشته باشد كه در اين صورت به استناد مادّة 1146 قانون مدني* مي¬تواند درخواست طلاق نمايد. همچنين در مورد غيبت زوج نيز قانون¬گذار به زوجه حق داده است در صورتي كه شوهرش چهار سال تمام غايب مفقود الاثر باشد، از دادگاه درخواست طلاق نمايد.**
3. طلاق توافقي (مبارات) نيز نوع ديگري از طلاق است. هرگاه زن و شوهر از يكديگر كراهت داشته باشند، مي¬توانند به استناد مادّة 1147 قانون مدني*** به صورت توافقي از يكديگر جدا شوند.
مادّه واحدة قانون اصلاح مقررات مربوط به طلاق بين انواع طلاق فرق نگذاشته و به طور مطلق بيان داشته است كه دعواي طلاق بايد به حكميت ارجاع شود. در مادّة (1) آييننامة اجرايي قانون اصلاح مقررات مربوط به طلاق (مصوب 9/12/1371) به اين مطلب تصريح شده است. در اين مادّه چنين آمده است:
نسبت به درخواستهاي طلاق كه از طرف زوجين يا يكي از آنها به دادگاه مدني خاص تسليم ميشود، چنانچه اختلاف فيمابين از طريق دادگاه حل و فصل نگرديد، رسيدگي به موضوع با صدور قرار به داوري ارجاع ميگردد.
بنا بر اين، مطابق قانون فعلي، دعواي طلاق بايد به حكميت ارجاع شود، خواه از سوي زوج يا زوجه مطرح شده باشد، يا به صورت توافقي باشد. اين در حالي است كه در لايحة قانوني تشكيل دادگاه مدني خاص، طلاقهاي توافقي از شمول اصل داوري مستثنا شده بود.
3. ضمانت اجراي مقررات داوري
در بند سابق بيان شد كه حكميت در دعاوي طلاق الزامي است. پرسشي كه در اين بحث قابليت طرح دارد اين است: اگر دادگاه بدون رعايت مقررات و تشريفات داوري، اقدام به صدور حكم طلاق نمايد، آيا حكم صادر شده صحيح است؟ به عبارت ديگر، ضمانت اجراي مقررات مربوط به حكميت چيست؟ در پاسخ بايد گفت: در قانون يا آييننامة اجرايي آن در اين باره مطلبي نيامده است. با وجود اين، ديوان عالي كشور، در آراي خود احكام طلاق صادر شده بدون رعايت مقررات حكميت را باطل اعلام نموده است و بر اين اساس، ضمانت اجراي مقررات حكميت، بطلان حكم طلاق است. به عنوان نمونه، شعبة 22 ديوان عالي كشور، در تاريخ 7/5/1372 در رأي شمارة 427، اقدام به صدور رأي به شرح زير نموده است:
چون از ناحية دادگاه جهت ايجاد سازش و حل مشكل از طريق مذاكره و ارجاع به داوري اقدامي صورت نگرفته و از حكم صادره نتيجة مثبتي حاصل نمي¬گردد، فلذا دادنامة صادره را نقض و رسيدگي مجدد نيز به نزديكترين دادگاه مدني خاص ارجاع مي¬شود (بازگير، 1377: 106).
همين شعبه در رأي ديگر مقرر داشته است:
چون ارجاع امر به داوري در ما نحن فيه وظيفة شرعي و قانوني دادگاه بوده و با اقدام در اين زمينه و بذل اهتمام و كوشش در اصلاح ذات البين امكان برطرف شدن نزاع و شقاق مي¬باشد ...، فلذا دادنامة صادره بدون انجام مراتب فوق واجد نقص رسيدگي اعلام و با نقض آن رسيدگي مجدد به همان دادگاه محول ميشود (بازگير، 1376: 47).
همچنين شعبة هفتم ديوان عالي كشور، در رأي شمارة 1821 مورخ 30/4/1372 در خصوص تجديد نظرخواهي آقاي ... به طرفيت ... نسبت به دادنامة شمارة 595 صادر شده از شعبة 11 دادگاه مدني خاص كرمانشاه، رأيي به شرح زير صادر نموده است:
نظر به مجموع محتويات پرونده چون دعوي به داوري ارجاع نشده و تكليف بذل از نظر قبولي زوج روشن نگرديده است، لهذا تجديد نظرخواهي وارد بوده و با نقض دادنامة صادره رسيدگي به شعبة ديگر دادگاه مدني خاص كرمانشاه محول مي¬گردد.
4. نقد و بررسي
از آنچه بيان شد معلوم گرديد كه در نظم حقوقي كنوني، داوري در حقوق خانواده اختصاص به دعواي طلاق دارد و در ساير دعاوي خانوادگي جريان ندارد. از سوي ديگر، قانون¬گذار بين انواع طلاق فرق نگذاشته و حكم را به صورت كلي بيان نموده است؛ بنا بر اين در تمامي انواع طلاق، مقررات داوري اعمال خواهد شد. به نظر مي¬رسد كه قانون در هر دو جهت قابل انتقاد باشد. دلايلي وجود دارد كه حكميت اختصاص به دعاوي طلاق ندارد و در كلية اختلافات زناشويي مي¬تواند محقق شود. براي تأييد و تقويت اين نظريه مي¬توان به نكات زير اشاره نمود:
1. يكي از معاني شقاق، مشقت است. اين معنا در مقابل معناي ديگر شقاق است كه از ريشة "شقّ" به معناي انشقاق و مفارقت ميآيد. شقاق در معناي مشقت و سختي در كلية اختلافات زناشويي وجود دارد. در مواردي كه زن يا شوهر با يكديگر مشكلي دارند و بر سر موضوعي ميانشان مرافعه¬اي در ميگيرد، تا زماني كه اين مرافعه رفع نشده باشد، آن دو از يكديگر در زحمت و مشقت هستند. آنان در اين شرايط يكديگر را آزار مي¬دهند. بدين ترتيب، موضوع حكميت محقق شده است.
2. اگر شقاق از ريشة انشقاق و به معناي مفارقت و جدايي باشد، باز هم نمي¬توان موضوع حكميت را تنها دعواي طلاق دانست؛ زيرا موضوع حكميت از نظر قرآن "شقاق" نيست، بلكه "خوف شقاق" است. در اين صورت هر گونه مرافعه و نزاعي مي¬تواند خوف شقاق ايجاد نمايد و در صورتي كه براي رفع آن چاره انديشي نشود، ممكن است به شقاق و جدايي منتهي شود.
3. صحيح است كه اقدام اطرافيان زن و شوهر به تشكيل محكمة صلح خانوادگي، در صورت مشاهده كوچك¬ترين نشانة ناسازگاري، مداخله در زندگي ديگران محسوب ميشود، و چه بسا اين عمل آنان، مشكل را پيچيدهتر ميكند، و به همين دليل ما مسائل جزئي و اختلافات معمولي را از موضوع داوري خارج مي¬دانيم، ولي اين نكته نيز قابل توجه است كه مداخلة اطرافيان براي داوري و حل اختلافات، نبايد پس از عميق شدن اختلاف و تصميم جدي طرفين براي جدايي باشد. زيرا حكميت يك اقدام پيشگيرانه است و زماني نتيجه ميدهد كه دو طرف هنوز به يكديگر علاقهمند باشند. بنا بر اين مداخلة اطرافيان با هدف سازش و رفع نزاع، پس از تصميم دو طرف براي جدايي، در اكثر موارد بي¬اثر خواهد بود. ظاهراً تعبير قرآن كريم از موضوع حكميت به "خوف شقاق"، اشاره به همين مطلب باشد. لذا دعاوي طلاقي كه از سوي دادگاه به داوري ارجاع ميگردد، كمتر به سازش منتهي ميشود؛ زيرا زن و شوهري كه اختلافات آنان به جايي رسيده كه براي طلاق راهي دادگاه شدهاند و عليه يكديگر طرح دعوا كردهاند، امكان سازش و منصرف نمودن آنان ضعيف است. علاوه بر اين، شقاق و شكاف واقعاً به وجود آمده و تعبير "خوف شقاق" بي¬معناست. بنا بر اين زمان حكميت و داوري در قرآن، محدودهاي بين جدي شدن اختلاف و قبل از تصميم نهايي دو طرف براي جدايي است.
اجباري نمودن داوري به طور مطلق و در كلية دعاوي طلاق نيز قابل انتقاد است. زيرا طلاق هميشه و در همه حال امر مذمومي نيست، بلكه گاهي هم ممدوح است. از جهت فقهي، طلاق به "بدعي" و "سني" تقسيم مي¬شود. مقصود از طلاق بدعي، طلاق حرام است، در مقابل طلاق سني كه به معناي جواز (به معناي عام) است. طلاق سني خود بر سه قسم است: واجب، مستحب و مكروه. طلاق در صورتي واجب مي¬شود كه مردي همسرش را ظهار كند، يا سوگند ياد نمايد كه با وي همبستر نشود. در فرض نخست، اگر زنِ مظاهَره به حاكم مراجعه نمايد، حاكم مرد مظاهِر را مخير مي¬كند كه يا كفاره بپردازد و سپس به همسرش رجوع كند يا وي را مطلقه سازد. بنا بر اين، در فرضي كه مرد حاضر به پرداخت كفاره و رجوع نشود، طلاق واجب مي¬شود (موسوي خميني، پيشين: 356). همچنين است در مورد ايلاء كه با رجوع زن به حاكم، دادگاه شوهرش را مخير به حنث سوگند و پرداخت كفاره يا طلاق مي¬كند. در اين مورد هم اگر مرد حاضر به حنث سوگند نشود، طلاق واجب مي¬شود (همان: 35.

[donsaeid]

طلاق در صورتي مستحب است كه زوجين با هم اختلاف دارند و به اصطلاح در حال "شقاق" هستند و اميدي به آشتي وجود ندارد. همچنين در فرضي كه زوجه پاكدامن نباشد، طلاق ممدوح خواهد بود. شهيد ثاني در اين خصوص چنين مي¬گويد: "... أم محبوباً كالطلاق مع الشقاق و عدم رجاء الوفاق، و إذا لم تكن عفيفة يخاف منها إفساد الفراش." (مكي عاملي، پيشين، 9: 119؛ سبحاني، 1414: 147).
قسم سوم، طلاق مكروه و مذموم است. در صورتي كه زوجين با يكديگر سازش دارند و مشكلي ميان آنان وجود ندارد، طلاق مكروه است. رواياتي كه در مذمت طلاق وارد شده است ناظر به همين قسم است (رك: نقوي، 1406: 230؛ احسائي، 1403: 139). طلاق در فرض ناسازگاري زوجين و اميد به سازش نيز از مصاديق طلاق مكروه خواهد بود.
بنا بر آنچه گذشت، طلاق در مواردي كه زوجين با يكديگر سازش ندارند و اميدي هم به سازش نيست، مستحب است. حال ارجاع اين گونه پرونده¬ها به حكميت، جز اتلاف وقت و هدر دادن امكانات براي يك عمل مذموم نتيجه¬اي ندارد. بدين ترتيب، براي پيشگيري از طولاني شدن روند دادرسي و عدم تحميل هزينههاي اضافي به زوجين، بهتر است با اصلاح قوانين موجود، داوري فقط در صورتي كه قاضي آن را مفيد تشخيص دهد يا در صورت درخواست زوجين، الزامي باشد.
گفتار سوم: داوري اجباري قراردادي*
قرارداد يا موافقت¬نامة داوري در عقد نكاح از حيث موضوع مورد توافق به چند شكل قابل تصور است:
1. قرارداد رجوع به داوري در دعواي طلاق. ممكن است محتواي موافقت¬نامه، رجوع به داوري در دعواي طلاق باشد؛ به اين بيان كه طرفين در ضمن قرارداد توافق نمايند، در صورتي كه قصد متاركه داشته باشند، به جاي رجوع به محاكم قضايي، به داوري مراجعه كنند. نكتة قابل توجه در مورد اين قبيل موافقت¬نامه¬ها اين است كه بر اساس مادّه واحدة "قانون اصلاح مقررات مربوط به طلاق" كه در حال حاضر اجرا مي¬شود، دعاوي طلاق بايد به داوري (حكميت) ارجاع شود. بنا بر اين، داوري در دعواي طلاق الزامي است و اين الزام ناشي از قانون است. با توجه به اين مطلب، معلوم مي¬شود كه موافقت¬نامة رجوع به داوري در دعواي طلاق بي¬فايده بوده و تحصيل حاصل است. با وجود اين، تعيين داور يا داوران در دعواي طلاق احتمالي، يا بيان اختيارات داوران در ضمن عقد نكاح مفيد خواهد بود.
2. رجوع به داوري در مطلق اختلافات خانوادگي. ممكن است مفاد توافقنامة داوري، رجوع به داوري در كلية اختلافات خانوادگي باشد. در اين صورت، اين موافقت¬نامه مفيد و مهم است. بر اساس قوانين فعلي، به جز دعواي طلاق، ساير دعاوي خانوادگي در محاكم قضايي رسيدگي مي¬شود. موافقت¬نامة داوري، طرفين قرارداد را ملزم مي¬كند كه در صورت بروز هرگونه اختلافي در دوران زندگي مشترك، به داوري مراجعه نمايند و اختلاف را به روش غيرقضايي حل و فصل نمايند.
3. توافق بر داور يا داوران. در قرارداد داوري، ممكن است علاوه بر توافق راجع به اصل داوري، راجع به داور يا داوران نيز توافق صورت بگيرد.
4. تعيين اختيارات داور يا داوران. در قرارداد داوري، همچنين ممكن است راجع به ميزان اختيارات داوران توافق صورت بگيرد.
همچنين قرارداد داوري، از حيث نحوة ارتباط آن با عقد نكاح نيز بر چند نوع است. گاهي قرارداد داوري به طور مستقل مورد توافق قرار مي¬گيرد و گاهي نيز در ضمن عقد نكاح به صورت شرط مورد توافق قرار مي¬گيرد. در مواردي نيز توافق داوري پيش از عقد نكاح صورت مي¬پذيرد و عقد مبتني بر آن صورت ميگيرد. اين تقسيمات اختصاص به عقد نكاح ندارد و كليت دارد. موافقت¬نامة داوري با توجه به معيار "ذكر در عقد يا خارج آن" و معيار "پيش از اختلاف يا پس از آن" تقسيم ميشود كه در مجموع مي¬توان به چهار نوع موافقت¬نامه اشاره كرد:
1. موافقت¬نامه¬اي كه در ضمن قرارداد ديگري به صورت شرط ضمني است.
2. موافقت¬نامه¬اي كه به صورت جداگانه و به طور مستقل باشد.
3. موافقت¬نامه¬اي كه پيش از منازعه صورت گرفته و در آن بر ارجاع اختلافات احتمالي آينده توافق مي¬شود.
4. موافقت¬نامه¬اي كه پس از اختلاف صورت مي¬گيرد و در آن طرفين توافق مي¬كنند دعواي خود را نزد يك يا چند داور مرضي¬الطرفين ببرند.
موافقت¬نامه¬هاي داوري از حيث اعتبار با يكديگر متفاوت هستند و لازم است به طور جداگانه مورد مطالعه قرار گيرند.
بند اول: توافق داوري درضمن عقد نكاح
مقصود از توافق داوري در عقد نكاح، وقوع آن به صورت شرط ضمن عقد است كه در اصطلاح شرط ارجاع به داوري (Arbitration Clause) ناميده مي¬شود. زوج و زوجه در ضمن عقد نكاح توافق ميكنند كه اختلافات احتمالي آينده در زندگي مشترك را از طريق داوري حل و فصل نمايند. هدف اصلي طرفين از گنجاندن شرط ارجاع به داوري در قراردادها، نفي صلاحيت دادگاههاي دادگستري است. ترديدي نيست كه شروط مذكور در عقد نافذ است و اين جاي بحث ندارد. شيخ انصاري در بيان شرايط اعتبار شرط مي¬گويد: طرفين بايد به شرط در متن عقد ملتزم شوند: "أن يلتزم به في متن العقد." (انصاري، 1420: 54). بنا بر اين، اگر طرفين در ضمن عقد نكاح در ارجاع كلية اختلافات آينده يا اختلافات خاصي توافق نمايند، اين توافقها لازم الاجرا و نافذ است. قانون مدني به طور كلي در مورد اعتبار شروط ضمن عقد در مادّة 1119 مي¬گويد:
طرفين عقد ازدواج ميتوانند هر شرطي كه مخالف با مقتضاي عقد مزبور نباشد، در ضمن عقد ازدواج يا عقد لازم ديگر بنمايند؛ مثل اينكه شرط شود، هرگاه شوهر زن ديگر بگيرد يا در مدت معيني غايب شود يا ترك انفاق نمايد يا بر عليه حيات زن سوء قصد كند يا سوء رفتاري نمايد كه زندگي آنها با يكديگر غير قابل تحمل شود، زن وكيل و وكيل در توكيل باشد كه پس از اثبات تحقق شرط در محكمه و صدور حكم نهايي، خود را مطلقه سازد.
بند دوم: توافق داوري مرتبط با عقد نكاح
ممكن است طرفين عقد نكاح، در مذاكرات پيش از عقد، بر حل اختلافات احتمالي آينده از طريق داوري توافق كنند و عقد را مبتني بر اين توافق جاري سازند. در فقه و حقوق به چنين شرطي، "شرط بنايي" يا "شرط تباني" مي¬گويند. توافق طرفين عقد بيع راجع به زمان تحويل كالا يا مكان آن پيش از معامله، يا توافق طرفين عقد نكاح راجع به ميزان مهريه و ماهيت آن از اين موارد است. در عقد ازدواج مرسوم است كه زوجين پيش از عقد راجع به مهريه و بعضي مسائل ديگر توافق مي¬كنند و عقد را مبتني بر آن جاري مي¬سازند. آنان در اين صورت خود را بي¬نياز از ذكر مجدد موارد توافق شده در عقد مي¬دانند. آيا چنين شروطي در باب نكاح نافذ و لازم الاجراست؟ در بحث ما، اگر توافق¬نامة داوري به صورت شرط بنايي واقع شود، لازم الوفاست؟
در پاسخ به اين پرسش بايد گفت: به نظر بسياري از فقها، شرط بنايي در باب نكاح اعتبار ندارد. صاحب حدائق مي¬گويد: از كلام اكثر اصحاب فهميده مي¬شود كه شرط در صورتي قابل اعتنا و لازم¬الوفاء است كه بين ايجاب و قبول واقع شود تا جزئي از عقد لازم گردد. بنا بر اين، اگر شرط پيش از عقد يا پس از آن واقع شود جزء عقد محسوب نمي¬شود و اعتبار ندارد. فقهايي چون شهيد ثاني (مكي عاملي، پيشين، 7: 457)، محمد حسن نجفي (پيشين، 30: 183) و شيخ انصاري در كتاب النكاح (انصاري 1415: 225) بر ضرورت ذكر شروط عقد نكاح بين ايجاب و قبول تأكيد نموده¬اند.
به نظر مي¬رسد كه عبارات فقها در نفي اعتبار شروط غير مذكور در متن عقد، شامل شرط بنايي نمي¬شود. از اين جهت كه اين گونه شروط، به دليل ارتباطي كه با عقد دارند و عقد مبتني بر آن جاري شده است، در حكم شرط مذكور در متن عقدند. به نظر جمعي از فقهاي معاصر، شروط بنايي در باب نكاح لازم¬الوفا هستند كه به عنوان نمونه به بعضي از فتاوا اشاره ميشود.
مرحوم امام خميني در پاسخ به اين استفتا كه مرسوم است در مذاكرات مقدماتي بين خانواده، در بارة مهريه و ساير شروط توافقهايي مي¬شود، ليكن در موقع اجراي صيغة عقد نكاح و ثبت قبالة ازدواج، احياناً در آن شروط ـ از جمله در نوع و مقدار مهريه ـ تغييراتي داده مي¬شود، آيا يكي از طرفين ميتواند با عدول از مندرجات عقد و شروط ضمن عقد (به استثناي مذاكرات قبلي كه ممكن است در نوشته¬اي عادي منعكس شده باشد) ادعاي جديدي بنمايد، نوشتهاند:
آنچه در ضمن عقد با رضايت طرفين قرارداد شده، نافذ است؛ و نيز اگر عقد مبني بر شرط واقع شده باشد، شرط بنايي مذكور هم نافذ است و غير آن نفوذ ندارد (موسوي خميني، 1381: 107).
از آيت الله فاضل لنكراني استفتايي بدين شرح شده است:
زن به مرد مي¬گويد، در صورتي كه جداي از مهريه مقداري معين طلا به من بدهي، حاضر به ازدواج با تو هستم و مرد قبول مي¬كند. بعد از ازدواج، مرد زن را طلاق مي¬دهد. آيا زن ميتواند جداي از مهريه، آن مقدار طلا را هم مطالبه كند؟
ايشان در پاسخ نوشتهاند:
اگر چنين شرطي در ضمن عقد ازدواج شده باشد، يا عقد مبني بر آن واقع شده كه به منزلة شرط ضمني بوده است، واجب¬الوفاء است و زن مي¬تواند علاوه بر مهريه، طلا را هم بگيرد. ولي اگر شرط ابتدايي بوده است واجب¬الوفاء نيست و زن حق مطالبة الزامي طلا را ندارد؛ گر چه بهتر است زوج به شرط عمل كند (فاضل لنكراني، 1380: 385).
همان¬طور كه مشاهده مي¬شود، در فتواي فوق، شرط بنايي به منزلة شرط ضمني دانسته شده و لازم¬الوفا خوانده شده است. بنا بر اين، مي¬توان نتيجه گرفت كه اگر شرط رجوع به داوري در اختلافات خانوادگي، به صورت شرط بنايي واقع شده باشد، نافذ بوده و اعتبار دارد.
بند سوم: توافق مستقل داوري
توافق داوري ممكن است به نحوي صورت گيرد كه بين آن و عقد نكاح هيچ ارتباطي برقرار نباشد؛ اعم از اينكه اين توافق پيش از عقد نكاح باشد يا پس از آن. به اين گونه توافقنامه¬هاي مستقل در فقه و حقوق، "شرط ابتدايي" يا "شرط بدوي" گفته مي¬شود. شرط ابتدايي ممكن است به صورت يك قرارداد مستقل باشد؛ مانند آنكه شخصي در مقابل يك مؤسسة خيريه متعهد شود مبلغي به آن كمك نمايد. همچنين ممكن است ناظر به قرارداد ديگر باشد، ولي بين شرط و آن قرارداد ارتباط برقرار نشده باشد (بجنوردي، 1419: 285)؛ مانند آنكه دختري پيش از عقد ازدواج با مرد خواستگار توافق كند كه به تحصيل خود ادامه بدهد. آن دو پس از آن عقد نكاح را جاري مي¬كنند، بدون آنكه شرط سابق را در نظر داشته باشند. به همين دليل، فقها شرطي را كه پيش از عقد ذكر شده، ولي طرفين در زمان اجراي عقد آن را فراموش كرده¬اند، در زمرة شروط ابتدايي آورده¬اند (همان؛ موسوي خويي، 1371: 335). با توجه به آنچه بيان شد، شروط مذكور در متن عقد، در هيچ فرضي شرط ابتدايي محسوب نمي¬شوند. همچنين شروطي كه پيش از عقد ذكر شده و عقد مبتني بر آن منعقد مي¬شود، شرط ابتدايي نخواهند بود.
آنچه بيان شد، مورد قبول همگان نيست و ديدگاههاي ديگري نيز وجود دارد. بعضي از فقها گفته¬اند: شرط اگر در متن عقد ذكر شود و ارتباط آن با عقد به نحوي باشد كه جزء مبيع محسوب گردد و تخلف از شرط موجب حق خيار براي مشروط¬له بشود، شرط ضمن عقد است؛ اما اگر چنين ارتباطي وجود نداشته باشد، شرط ابتدايي است، حتي اگر در عقد ذكر شده باشد (يزدي، 1378: 119). همچنين بعضي معتقدند شرطي كه در عقد ذكر نمي¬شود، در هر حال شرط ابتدايي است، حتي اگر عقد مبتني بر آن واقع شده باشد (نجفي خوانساري، 1418: 49).

[donsaeid]

مشهور فقهاي اماميه معتقدند كه شروط ابتدايي لازم¬الوفا نيستند (انصاري، 1420: 54). بعضي نيز در عدم اعتبار شروط ابتدايي ادعاي اجماع نموده¬اند (بجنوردي، پيشين). به نظر آنها شرط ابتدايي در حقيقت شرط نيست. شرط در لغت به معناي "الزام و التزام مذكور در عقد" است (ابن منظور، 1405: 82). بنا بر اين، الزام و التزام غير مذكور در عقد، شرط ناميده نميشود و اطلاق شرط بر آن مجازي است. آنان سپس نتيجه مي¬گيرند كه ادلة وجوب وفا به شرط شامل شرط ابتدايي نخواهد شد (نجفي، پيشين، 3: 183؛ بجنوردي، پيشين: 255 و 256؛ آملي، 1413: 152؛ اصفهاني، 1418: 170).
در اين نكته كه شرط در لغت به معناي الزام و التزام مذكور در عقد باشد ترديد وجود دارد. به نظر بعضي از فقها، شرط به معناي "مطلق الزام و التزام" است و اطلاق لفظ شرط بر شرط ابتدايي حقيقي است (انصاري، پيشين: 11؛ يزدي، پيشين: 106؛ موسوي خويي، پيشين: 263). به همين دليل، بعضي از فقها شرط ابتدايي را نافذ دانسته و در تحقق اجماع بر عدم اعتبار چنين شرطي ترديد كرده¬اند (نراقي، 1408: 47). از جهت حقوقي نيز شرط ابتدايي معتبر است و بر اعتبار آن دلايل متعددي وجود دارد. از جمله مادّة 10 قانون مدني مي¬گويد: "قراردادهاي خصوصي نسبت به كساني كه آن را منعقد نموده¬اند، در صورتي كه مخالف صريح قانون نباشد نافذ است."
همچنين مادّة 455 قانون آيين دادرسي دادگاههاي عمومي و انقلاب در امور مدني نيز بر اعتبار موافقت¬نامة داوري كه به صورت مستقل صورت مي¬گيرد تصريح كرده است. در اين قانون آمده است:
متعاملين مي¬توانند ضمن معامله ملزم شوند و يا به موجب قرارداد جداگانه تراضي نمايند كه در صورت بروز اختلاف بين آنان به داوري مراجعه كنند و نيز مي¬توانند داور يا داوران خود را قبل يا بعد از بروز اختلاف تعيين نمايند.
حتي اگر شرط ابتدايي را در قراردادها نافذ بدانيم، در عدم اعتبار اين گونه شروط در عقد نكاح ترديد وجود ندارد. اين مطلب مورد اتفاق و اجماع فقها بوده و نظر مخالفي ديده نشده است. مدرك اين اجماع روايات متعددي است كه در اين مورد وجود دارد و قدر متيقن از دلالت اين روايات، شرط ابتدايي است. به نمونه¬هايي از اين روايات اشاره مي¬شود. در حديثي امام صادق(ع) ميفرمايد:
ما كان من شرط قبل النكاح هدمه النكاح ، وما كان بعد النكاح فهو نكاح (اشعري، 1408: 87) ؛ آنچه از شروط كه پيش از [عقد] نكاح ذكر شده باشد، [عقد] نكاح آن را از بين مي¬برد و آنچه پس از [عقد] نكاح باشد، جزء نكاح خواهد بود.
در مستدرك الوسائل آمده است: عبارت "بعد النكاح" در حديث فوق، به "بعد الايجاب" حمل شده است و بنا بر اين، مقصود از آن شروط مذكور در عقد است (نوري طبرسي، 1408: 462).
در حديث ديگري از امام صادق(ع) آمده است: اگر پيش از عقد نكاح شرايطي مورد توافق قرار گرفته و سپس عقد جاري شده باشد، بايد مجدداً همان شروط ذكر شوند و مورد توافق قرار گيرند، در غير اين صورت اعتباري ندارند:
إذا اشترطت على المرأة شروط المتعة فرضيت به و أوجبت التزويج فاردد عليها شرطك الاول
بعد النكاح، فإن أجازته فقد جاز و إن لم تجزه فلا يجوز عليها ما كان من الشرط قبل النكاح
(كليني، 1388: 456).
از آنچه بيان شد نتيجه مي¬گيريم كه اگر موافقت¬نامة داوري در نكاح، به صورت شرط ابتدايي و يك تعهد مستقل واقع شود، اعتباري ندارد.
نتيجهگيري
از آنچه در اين تحقيق بيان شد، نتايج زير به دست ميآيد:
1. داوري را در دعاوي خانوادگي در صورتي مي¬توان اجباري نمود كه شرايط آن موجود باشد. اين شرايط عبارت است از:
الف. متوقف بودن سازش به داوري و فقدان راه حلهاي ديگر؛
ب. وجود داوران واجد شرايط؛
ج. مذموم بودن طلاق (در مواردي كه طلاق واجب يا مستحب باشد، حكميت موضوع خود را از دست خواهد داد).
2. داوري در دعاوي خانواده در نظم حقوقي كنوني، منحصراً در دعواي طلاق اجباري است و در ساير دعاوي خانواده جريان پيدا نمي¬كند.
3. ضمانت اجراي مقررات داوري در دعواي طلاق، بطلان حكم طلاق است.
4. اطلاق قانون مبني بر ضرورت ارجاع كلية انواع دعاوي طلاق به داوري با مباني فقهي ناسازگار است.
5. قراردادهاي داوري در صورتي كه به صورت شرط ابتدايي و يك قرارداد مستقل (خارج از عقد نكاح) ميان زوجين مورد توافق قرار گيرد، اعتباري نخواهد داشت.

[donsaeid]

خانواده خود را از آتش دوزخ نجات دهيد!.
به دنبال اخطار و سرزنش نسبت به بعضى از همسران پيامبر(ص ), خداوند دراين آيه , روى سخن را بـه هـمـه مـؤمـنان كرده , و دستوراتى درباره تعليم و تربيت همسر و فرزندان و خانواده به آنها مى دهد.
نـخـست مى فرمايد: ((اى كسانى كه ايمان آورده ايد! خود و خانواده خويش را ازآتشى كه هيزم آن انـسـانـهـا و سـنـگهاست نگه داريد)) (يـا ايها الذين آمنوا قوا انفسكم واهليكم نـارا وقودها الناس والحجـارة ).
نگهدارى خويشتن به ترك معاصى و عدم تسليم در برابر شهوات سركش است , و نگهدارى خانواده بـه تعليم و تربيت و امر به معروف و نهى ازمنكر,و فراهم ساختن محيطى پاك و خالى از هرگونه آلودگى , در فضاى خانه وخانواده است .
ايـن بـرنـامـه اى اسـت كـه بايد از نخستين سنگ بناى خانواده , يعنى از مقدمات ازدواج , و سپس نـخـسـتين لحظه تولد فرزند آغاز گردد, و در تمام مراحل بابرنامه ريزى صحيح و با نهايت دقت تعقيب شود.
سپس مى افزايد: ((فرشتگانى بر آن آتش گمارده شده , كه خشن و سختگيرندو هرگز فرمان خدا را مخالفت نمى كنند, و آنچه فرمان داده شده اند (بطوركامل )اجرا مى كنند)) (عليهـا ملا ئكة غلا ظ شداد لا يعصون اللّه مـا امرهم ويفعلون مـايؤمرون ).
و به اين ترتيب , نه راه گريزى وجود دارد و نه گريه و التماس و جزع و فزع مؤثر است .
(آيه )ـ در اين آيه كفار را مخاطب ساخته , و وضع آنها را در آن روز بازگومى كند;Š مى فرمايد: ((اى كسانى كه كافر شده ايد! امروز عذرخواهى نكنيد, چرا كه تنها به اعمالتان جزا داده مى شويد)) (يـا ايها الذين كفروا لا تعتذروا اليوم انمـاتجزون مـا كنتم تعملون ).
(آيـه )ـ ايـن آيـه در حـقيقت راه نجات از آتش دوزخ را نشان مى دهد,مى گويد: ((اى كسانى كه ايـمـان آورده ايـد! بـه سـوى خـدا توبه كنيد, توبه اى خالص ))(يـا ايها الذين آمنوا توبوا الى اللّه توبة نصوحا).
آرى ! نـخستين گام براى نجات , توبه از گناه است , توبه اى كه از هر نظر خالص باشد, توبه اى كه محرك آن فرمان خدا بوده باشد.
در حـديـثـى از پيغمبر گرامى اسلام (ص ) مى خوانيم هنگامى كه ((معاذبن جبل )) ازتوبه نصوح سـؤال كرد, در پاسخ فرمود: ((آن است كه شخص توبه كننده به هيچ وجه بازگشت به گناه نكند آن چنان كه شير به پستان هرگز باز نمى گردد))!.
اين تعبير لطيف بيانگر اين واقعيت است كه توبه نصوح چنان انقلابى درانسان ايجاد مى كند كه راه بـازگـشـت بـه گذشته را بكلى بر او مى بندد;Š همان گونه كه بازگشت شير به پستان غيرممكن است .
سـپـس بـه آثـار ايـن تـوبـه نـصوح اشاره كرده , مى افزايد: ((اميد است (با اين كار)پروردگارتان گناهانتان را ببخشد)) (عسى ربكم ان يكفر عنكم سيئـاتكم ).
((و شما را در باغهائى از بهشت كه نهرها از زير درختانش جارى است واردكند)) (ويدخلكم جنات تجرى من تحتها الا نهـار).
اين كار ((در روزى خواهد بود كه خداوند پيامبر و كسانى را كه با او ايمان آوردند خوار نمى كند)) (يوم لا يخزى اللّه النبى والذين آمنوا معه ).
((ايـن در حـالى است كه نور (ايمان و عمل صالح ) آنها از پيشاپيش و از سوى راستشان در حركت است )) و عرصه محشر را روشن مى سازد, و راه آنها را به سوى بهشت مى گشايد (نورهم يسعى بين ايديهم وبايمـانهم ).
در ايـنجاست كه آنها رو به درگاه خداوند آورده ;Š ((و مى گويند: پروردگارا! نورما را كامل كن , و مـا را بـبـخش كه تو بر هر چيز توانايى )) (يقولون ربنـا اتمم لنـانورنـا واغفر لنـا انك على كل شى قدير).
(آيـه )ـ از آنـجا كه منافقان از افشاى اسرار درونى خانه پيامبر(ص ) و بروز مشاجرات و اختلافهائى درميان همسران او كه در آيات قبل به آن اشاره شده قطعا خوشحال بودند, بلكه به شايعات در اين زمـيـنـه دامـن مـى زدنـد شايد به همين مناسبت در اين آيه دستور شدت عمل درباره آنها داده , مى فرمايد: ((اى پيامبر! با كفار و منافقين پيكار كن و بر آنان سخت بگير جايگاهشان جهنم است و بـدفـرجـامى است )) (يـاايها النبى جـاهد الكفار والمنـافقين واغلظ عليهم وماويهم جهنم وبئس المصير).
ايـن جـهـاد در مورد كفار ممكن است به صورت مسلحانه يا غيرمسلحانه بوده باشد, ولى در مورد منافقان بدون شك جهاد مسلحانه نيست , زيرا در هيچ تاريخى نقل نشده كه پيامبر(ص ) با منافقان پـيـكار مسلحانه كرده باشد, بلكه مراد از جهاد با آنهاهمان توبيخ و سرزنش و تهديد و انذار و رسوا ساختن آنها, و يا در بعضى از مواردتاليف قلوب آنهاست .
البته بعد از پيامبر(ص ) اميرمؤمنان على (ع ) با منافقان مسلح به نبرد برخاست .

[donsaeid]

آموزش و مراقبت در دوران بچگي





بيشتر مردم فكر مي كنند كه آموزش از پنج سالگي يا از زمان مهد كودك شروع مي شود ، اما بچه ها از لحظه اي كه به دنيا مي آيند شروع به يادگيري مي كنند. واقعيت اين است كه ميليونها بچه يادگيري ابتدايي خود را تحت تأثير مربيان يا پرستاران بچه و والدين مي باشند.

امروزه هزاران بچه زير 5 سال در كشور قسمتي از ساعات بيداري خود را تحت مراقبت افراد ديگري مانند بستگان كارمندان مراكز نگهداري بچه و مربيان مهد كودك ها بجز والدين خود هستند كيفيت مراقبت اوليه و آموزشي كه بچه هاي خردسال در چنين سيستم هايي كسب مي كنند رويه زندگي آنها را مشخص مي كند و ساختار موفقيت تحصيلي آينده آنها را مشخص مي كند. مطالعات نشان مي دهد آموزش در دوران اوليه بچگي منجر به تغييرات مي شود. كودكاني كه در سيستم هاي عالي آموزشي بوده اند مهارتهاي بهتر زباني و محاسبه اي و مهارتهاي تشخيصي و اجتماعي و ايجاد ارتباط با همكلاسي ها نسبت به بچه هايي كه در سيستم آموزشي بوده اند دارند. ارزيابي برنامه هاي يادگيري خوب در خردسالي نشان مي دهد كه بچه هايي كه در چنين محيط هايي بوده اند كمتر ترك تحصيل مي كنند يا مردود مي شوند يا به آموزشهاي خاص نياز دارند يا در آينده با قانون نسبت به بچه هاي هم سن خود مشكل كمتري پيدا مي كنند

[donsaeid]

سيره نبوى در خانواده

سيرت و يا سنّت رسول خدا (ص) شامل سه بخش عمده است كه عبارتند از: گفتارها، رفتارها و تقريرات1 آن بزرگوار2. و بر هر مسلمانى كه خواهان رستگارى و سعادت است، سزاوار است كه به آنها تمسّك و تأسّى جويد و از آنجا كه خانوادهها هستههاى تشكيل دهنده جوامع بشرى مىباشند، فلاح و سعادت جامعه را بايد در بنياد استوار خانواده جستجو نمود.


سيرت و يا سنّت رسول خدا صلىاللهعليهوآلهوسلم شامل سه بخش عمده است كه عبارتند از: گفتارها، رفتارها و تقريرات1 آن بزرگوار2. و بر هر مسلمانى كه خواهان رستگارى و سعادت است، سزاوار است كه به آنها تمسّك و تأسّى جويد و از آنجا كه خانوادهها هستههاى تشكيل دهنده جوامع بشرى مىباشند، فلاح و سعادت جامعه را بايد در بنياد استوار خانواده جستجو نمود؛ از اين رو با الهام گرفتن از بخشى از «سيرت نبوى» كه شامل گفتارهاى دُرَرْ بار حضرت ختمى مرتبت صلىاللهعليهوآلهوسلم است، به قدر ميسور و محدود و در چارچوب يك مقاله، تحفههايى ارزشمند از سيره نبوى درباره خانواده را زينت بخش اين اوراق مىگردانيم:

1. تشويق به ازدواج

يكى از سنّتهاى نبوى، تشويق و ترغيب به ازدواج و تسهيل در اين امر و فراهم سازى بسترى مناسب براى آن است. «ازدواج» مايه صيانت دين، بقا و پاكسازى نسل و خيرات و بركات ديگر است.

در اين جا به نمونههايى از رهنمودهاى رسول خدا صلىاللهعليهوآلهوسلم در اين باره تبرّك و تيمّن مىجوييم:

1. «أيُّما شابٍّ تَزَوَّجَ فى حَداثَةِ سِنّه عَجَّ شَيْطانُهُ يا وَيْلَهُ عَصَمَ مِنّى دينَه؛3

هر جوانى كه در آغاز جوانى زن بگيرد، شيطان وى بانگ بر آورد: اى واى! دين خود را از دستبرد من محفوظ داشت.»

2. «مَنْ تَزَوَّجَ فَقَدِاسْتَكْمَلَ نِصْفَ الايمانِ فَلْيَتّقِ اللّهَ فى النّصْفِ الباقى4؛ هركه زن بگيرد، يك نيمه ايمان خويش را كامل كرده، از خدا درباره نيم ديگر بترسد.»

3. «مَنْ رَزَقَهُ اللّهُ امْرَأةً صالِحَةً فَقَدْ اَعانَهُ عَلى شَطْرِ دينِهِ فَلْيَتَّقِ اللّهَ فِى الشَّطْرِالْباقى5؛ هركه را خداوند زنى پارسا داده، وى را بر نصف دين خويش يارى كرده و بايد درباره نصف ديگر آن از خدا بترسد.

4. «تَزوَّجوا الوَدُودَ الوَلُودَ فَاِنّى مُكاثِر بِكُمُ الاَنْبِياءَ6؛ زن مهربان و بچه آور بگيريد، زيرا من به كثرت شما بر ساير پيغمبران افتخار مىكنم.»

5. «تَزوّجوا ولا تُطَلِّقوا فَانَّ اللّهَ لايُحِبُّ الذّوّاقين ولا الذّوّاقاتِ».7

زن بگيريد و طلاق مدهيد، زيرا خداوند مردانى را كه مكرّر زن گيرند، و زنانى را كه مكرّر شوهر كنند، دوست ندارد.

6. «مِن افضل الشَّفاعة اَنْ تَشْفَعَ بَين اثنين فى النكاح8؛ از جمله بهترين وساطتها، واسطه شدن ميان دو نفر در كار ازدواج است.»

7. «ما بنى فى الاسلام بناءً احبّ الى اللّه عَزَّوَجَلَّ، و اعزّ من التزويج9؛ هيچ بنيانى در اسلام، نزد خداوند عزّوجل، محبوبتر از ازدواج (و تشكيل خانواده) نيست.»

8. «المتزوّج النّائم افضل عند اللّه من الصّائم القائم العزب10؛ خواب شخص همسردار، در پيشگاه الهى، از روزه و شب زنده دارى شخص عزب برتر است.»

پر واضح است كه منظور روايت، عبادات مستحبّى است و شارع مقدّس هرگز ترخيص نفرموده كه همسردار تا طلوع آفتاب آسوده بخوابد و هر روز نماز صبحش قضا شود!

9. «شراركم عزابكم، ركعتان من متأهل خير من سبعين ركعة من غير متأهل11؛ بدترين شما، عزبهاى شما هستند. دو ركعت نماز از متأهّل بهتر از هفتاد ركعت از غير متأهّل است!»

2. وسعت رزق و روزى در سايه ازدواج
خداوند در سوره نور مىفرمايد:

«وَانْكِحُوا الأيامى منكم والصّالِحينَ مِن عِبادِكُمْ وَ اِمآئِكُمْ إنْ يَكُونُوا فُقَراءَ يُغْنِهِمُ اللّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَاللّهُ وَاسِعٌ عليمٌ»12

مردان و زنان عزب خود را همسر دهيد، همچنين غلامان و كنيزان صالح و درستكارتان را؛ اگر فقير و تنگدست باشند، خداوند از فضل خود آنان را بىنياز مىسازد؛ خداوند گشايش دهنده و آگاه است.

برخى از ترس فقر و تنگدستى، تن به ازدواج نمىدهند ولى بايد توجّه داشت ـ چنان كه در آيه به تصريح گذشت ـ خداوند سبحان وعده فرموده كسانى را كه قصد ازدواج دارند در مالشان گسترش دهد و آنان را بىنياز كند. رواياتى هم كه از رسول خدا صلىاللهعليهوآلهوسلم رسيده مؤيّد اين نويد است:

1. «اتّخذوا الأهل فإنّه ارزق لكم13؛ زن بگيريد، كه آن مايه روزى بيشتر برايتان است.»

2. «مَن ترك التزويج مخافة العيلة فليس منّا14؛ هركه از ترس تهيدستى ازدواج نكند، از ما نيست.»

3. «مَن ترك التزويج مخافة الفقر فقد أساء الظن باللّه عزّوجلّ إنّ اللّه عزّوجلّ يقول: «اِنْ يكونوا فقراءَ يُغنِهِمُ اللّه من فضله»»15؛ كسى كه از ترس تنگدستى ازدواج نكند، به خداى عزّوجلّ سوء ظن نموده است؛ خداوند عزّوجلّ مىفرمايد: «اگر نيازمند باشند خداوند از فضل خود آنان را بىنياز مىكند.»

4. «ثلاثٌ مَن فَعَلَهُنَّ ثقةً باللّه واحتِساباً كانَ حقّاً على اللّه تعالى أنْ يُعينَهُ و أنْ يُبارِكَ له: مَن سَعى فى فَكاكِ رقبته ثقةً باللّه واحتِساباً كان حقّاً على اللّه تعالى أنْ يُعينَه و أنْ يُبارِكَ لَهُ، و مَن تزوّج ثقةً باللّه واحتساباً كان حقّاً على اللّه أنْ يُعينَه وَ أنْ يُبارِكَ لَهُ، و مَن أَحْيا أرضاً مَيْتَةً ثقةً باللّه واحتِساباً كان حقّاً على اللّه أنْ يُعينَه و أنْ يُبارِكَ لَه16؛ سه كار است كه هركس به اعتماد خدا و به انتظار ثواب انجام دهد، برخدا لازم است كه وى را يارى كند و او را بركت دهد:

1. هركس در آزاد ساختن خود به اعتماد خدا و به اميد ثواب بكوشد، برخدا لازم است كه وى را يارى كند و او را بركت دهد.

2. و هركه به اعتماد خدا و به اميد ثواب ازدواج كند، برخدا لازم است كه وى را يارى كند و او را بركت دهد.

3. و هركه به اعتماد خدا و به اميد ثواب، زمين بايرى را آباد كند، بر خدا لازم است كه وى را يارى كند و او را بركت دهد.»

5. «ثلاثة حقّ على اللّه تعالى عَونُهُم: المجاهد فى سبيل اللّه، والمكاتِب الذى يريد الأداء، والناكح الذى يريد العفاف17؛ سه نفرند كه يارى آنها بر خدا [تفضّلاً [لازم است:

1. آن كه در راه خدا جهاد كند.

2. و بندهاى كه براى آزادى خود قرارداد بسته و مىخواهد قيمت آن را بپردازد.

3. و كسى كه به منظور عفّت، زن مىگيرد.»

6. «تزوّجوا النساءَ فإنّهنّ يأتين بالمال18؛ زن بگيريد كه زنان، توانگرى مىآورند.»

3. انتخاب همسر
براى انتخاب همسرى شايسته، سزاوار است كه انسان به صفات كسى كه مىخواهد با او ازدواج كند، توجّه نموده به آن اهميت دهد و همسرى برگزيند كه خوشنام و خوش اخلاق باشد و تنها به زيبايى و مال او بسنده نشود. بهترين همسر از نگاه رسول خدا صلىاللهعليهوآلهوسلم خانمى با اين ويژگىها است:

1. ولود و زايا؛

2. ودود و با محبت؛

3. عفيف و پاكدامن؛

4. عزيز در ميان خانواده خود؛

5. متواضع نسبت به شوهر خود؛

6. براى همسرش زينت و آرايش كند؛

7. نسبت به غير همسر، نجيب و پاكدامن باشد؛

8. حرف شنوى از شوهر داشته، از او اطاعت كند.19

در انتخاب همسر، اصالت و نجابت خانوادگى، كفويت و مسائل ژنتيكى را نيز بايد در نظر داشت. ژنها به عنوان عوامل انتقال صفات از نسلى به نسل ديگر اند كه در برخى روايات تلويحاً بدان اشاره شده است؛ در روايتى از پيامبر خدا صلىاللهعليهوآلهوسلم آمده است:

«أُنْظُر فى اَىِّ نصابٍ تَضَعُ وَلَدَكَ فإنّ العِرْقَ دسّاسٌ20؛ بنگر فرزند خود را در كجا قرار مىدهى؛ زيرا رگ (ژن) تأثير خود را باقى مىگذارد.»

در اين زمينه به روايت جالب ديگرى از رسول خدا صلىاللهعليهوآلهوسلم تيمّن مىجوييم كه مىفرمايند:

«تخيّروا لنطفكم فإنّ النّساء يلدن أشباه اخوانهنّ و اخواتهنّ».21

براى انتخاب همسر، تحقيق و بررسى و شناخت برادران و خواهران كسى كه مىخواهد از او خواستگارى كند، خود يك معيار و ملاك مىتواند باشد؛ چه اين كه همسران همانند برادران و خواهران خويش فرزند مىآورند.

مسأله كفويت نيز اين چنين مورد توجّه قرار گرفته است:

«تخيَّروا لنطفكم فأنكحوا الأكفاء و أنكحوا إليهم22؛ در گزينش همسر براى خود، محلّ مناسب انتخاب كنيد و از اشخاص هم شأن خود زن بگيريد و به آنها زن بدهيد.»

خواستگارى از دختران شايسته و واجد شرايط فاميل ـ در لسان برخى از روايات ـ در شمار يك اولويت است، چنان كه در اين روايت آمده است:

«النّاكح فى قومه كالمُعْشب فى داره23؛ آن كه از خاندان خويش زن گيرد، چنان است كه در خانه خويش علف چيند.»

از مهمترين معيارهاى انتخاب همسر، دين دارى اوست، در رواياتى كه از رسول خدا صلىاللهعليهوآلهوسلم و ساير ائمه اطهار عليهمالسلام به يادگار مانده، مىتوان بهترين ملاكها و معيارهاى انتخاب را به دست آورد و در پرتو آن رهنمودهاى والا و ارجمند، زندگى سعادتمندانهاى پى ريخت. در ذيل، برخى از آن روايات را به عنوان راهكارهايى بس ارزشمند به خانوادههاى مؤمن تقديم مىكنيم:

1. «تُنكَحُ المرأةُ لأرْبَعٍ: لمالها، ولحسبها ولجمالها و لدينها فَاظفر بذات الدين تربت يداك24؛ زن را براى چهار چيز گيرند: مال، شرف، جمال و دين. و تو زن دين دار بجوى.»

2. «إذا جاءكم مَن ترضون دينه و أمانته يخطب [اليكم] فزوّجون...25؛ اگر كسى به خواستگارى (دختر) شما آمد كه از ديندارى و امانت دارى او راضى هستيد، به او زن دهيد...»

4. تربيت فرزند
خانواده، نقش مهم و مؤثرى در تربيت فرزند ايفا مىكند. شخصيتِ آدمى عمدتاً در سنين كودكى و از طريق امر و نهىهاى والدين و ديگر اعضاى خانواده شكل مىگيرد. به طور كلّى والدين، فرزندان خود را با آموزش مستقيم و غير مستقيم تربيت مىكنند. فرزندان، بسيارى از الگوهاى رفتارى، خصوصيات اخلاقى، انگيزهها و نگرشها و ارزشهاى والدين خود را از طريق فرايندهاى تقليد و همانند سازى كسب كرده و زمان بسيارى را براى مشاهده رفتار والدين و الگوبردارى از آن صرف مىكنند. هنگامى كه والدين، با اشتياق، تعهد و قاطعيت معقولى به وظايف خويش روى مىآورند، كودكان تمايل پيدا مىكنند كه خود را با اين جنبه از منش آنان وفق دهند.

اصولاً كودكان موجوداتى پاك و خدا جوى هستند. محيط مناسب خانواده مىتواند اين فطرت توحيدى را در آنان بارور و شكوفا سازد؛ در حالى كه محيط نامناسب، سدّى در برابر رشد و تعالى آنها خواهد بود و يا موجب رشد معيوب، منحرف يا يك بُعدى آنان خواهد شد. شاكله وجودى انسان و اساس خصوصيات اخلاقى وى از ابتداى كودكى ـ به خصوص در سالهاى اوليه عمر ـ در خانواده پى ريزى مىشود. علاقه فراوان به فراگيرى و انعطاف پذيرى عميق در برابر تأثيرات رفتار و عكس العملهاى والدين و اطرافيان، ويژه مرحله خردسالى و قبل از ورود به دبستان است. به همين دليل، همه معلومات، عادتها، عكس العملها و ويژگيهاى اخلاقىاى كه در اين دوران تحصيل مىگردد، به طور ريشهدار و مستحكم و عميق، در روح كودك باقى مانده و بناى اصلى شخصيت و سازمان و شاكله وجودى او را تشكيل مىدهد و بر اساس آن، شخصيت او شكل مىگيرد. اعضاى بزرگتر خانوادهها ـ به ويژه پدران محترم و مادران گرانقدر ـ مسئوليت دارند كه با طرح ارزشهاى والاى اخلاقى در قالب قصهها و داستانها و مثلهايى از تاريخ زندگى ائمه معصومين عليهمالسلام و بزرگان و با زبانى ساده و دلنشين، كودك را با پاكىها، صداقتها، رشادتها، كرامتها، ايثارها و گذشتها آشنا ساخته و روح و روان او را صيقل دهند. كودكان از همان اوّلين سالهاى زندگى خود داراى استعداد قابل توجّهى براى مشاهده، يادگيرى و الگوسازى هستند. پدر و مادر آگاه بايد اوّلين تقليدها و همانند سازىهاى مثبت فرزند خود را به فال نيك بگيرند و او را در مسير مطلوب، هدايت و تشويق كنند.

[donsaeid]

در متون اسلامى ما نقل شده است: زمانى كه پيامبر اسلام صلىاللهعليهوآلهوسلم به سجده مىرفتند، امام حسن و امام حسين عليهماالسلام بازىكنان سوار بر دوش رسول اللّه صلىاللهعليهوآلهوسلم مىشدند و آن بزرگوار به قدرى سجده خود را طولانى مىكرد كه آنان خسته شده، پايين بيايند. اى كاش ما نيز در رفتار و گفتار خود، كودكان را جذب كنيم تا آنان نيز به اخلاق و مذهب علاقهمند شوند! در هر حال، پدر و مادر بايد توجه داشته باشد كه اوّلين الگوهاى فرزندان هستند و اگر آنان در وظايف دينى صادق و جدّى باشند فرزندان خود را نيز مىتوانند مذهبى بار بياورند. اين نكته نيز در خور توجه است كه هرچه پدر و مادر در تربيت مذهبى فرزندان خود هماهنگتر باشند و كسانى كه با كودك سروكار دارند هماهنگ عمل كنند، رشد گرايشهاى اخلاقى و مذهبى در كودكان و نوجوانان سريعتر خواهد بود. هماهنگى بعدى بايد ميان خانه و مدرسه و سرانجام مطلوبترين نتيجه، هنگامى حاصل خواهد شد كه خانواده، مدرسه و فرهنگ اجتماعى با يكديگر هماهنگ باشند و انتظاراتشان از كودكان و نوجوانان نيز هماهنگ، واقع بينانه و در حدّ توان كودك يا نوجوان باشد.26

يكى از آموزههاى تربيتى در «سيره نبوى» توزيع عادلانه محبت بين فرزندان است! در اين باره رواياتى از آن حضرت نقل شده است از جمله:

«اعدلوا بين اولادكم كما تحبّون ان يعدلوا بينكم فى البرّ و اللطف27؛ بين فرزندانتان به عدالت رفتار كنيد، چنان كه مىخواهيد [مردم و فرزندان] در نيكى و لطف، با شما به عدالت رفتار كنند.»

نقل است شخصى كه دو فرزند پسر داشت، در حضور حضرت يكى را بوسيد و به ديگرى توجهى نكرد، پيامبر با نگرانى به او فرمود: چرا ميان دو فرزندت فرق گذاشتى!؟28 و در كلامى گهربار فرمود:
«انّ اللّه تعالى يحبّ ان تعدلوا بين اولادكم حتّى فى القُبل29؛ خداوند دوست دارد كه ميان فرزندان خود حتّى در بوسيدن آنها، به عدالت رفتار كنيد».

[donsaeid]

مباني روان شناختي ارتباط مؤثر والدين با فرزندان در محيط خانواده



اين نوشتار، با تكيه بر برخي يافته هاي نظري و نيز به پشتوانه برخي پژوهش هاي انجام گرفته، در پي يافتن و بيان مباني روان شناختي ارتباط مؤثر والدين با فرزندان مي باشد.


مقدّمه

خانواده، يك سازمان اجتماعي كوچك است كه روابط اعضاي آن، بخصوص روابط والدين با فرزندان، مهم ترين عنصر شكل دهنده اين سازمان است. رشد مطلوب و سالم فرزندان در تمام ابعاد مرهون ارتباط مؤثر و مطلوب والدين با فرزندان مي باشد. تحليل هاي نظري و تجربي بسياري به ارتباط مؤثر والدين با فرزندان اختصاص يافته است و براي آن اهميت و ارزش خاصي قايل شده اند.
از سوي ديگر، مطالعات و تحقيقات فراواني به اثر فرزند بر هر يك از والدين و ديگر اعضاي خانواده و يا بر كل خانواده به عنوان يك رابطه دوجانبه و تأثير متقابل توجه داشته اند، اما بررسي مباني روان شناختي ارتباط مؤثر و مطلوب والدين بر فرزندان از مهم ترين مسائل در حريم خانواده و سلامت رواني آن تلقّي مي شود. آگاهي و شناخت كافي و عميق از اين مباني مي تواند ما را در پرورش شخصيت سالم فرزندان در خانواده ياري رساند و روش هاي مناسب و مؤثر را براي چگونگي و نحوه ارتباط والدين با فرزندان به دست دهد.
اين نوشتار، با تكيه بر برخي يافته هاي نظري و نيز به پشتوانه برخي پژوهش هاي انجام گرفته، در پي يافتن و بيان مباني روان شناختي ارتباط مؤثر والدين با فرزندان مي باشد.

الف. نگرش1

اولين و مهم ترين مبناي روان شناختي ارتباط مؤثر والدين با فرزندان در حريم خانواده، نوع نگرش والدين به جهان و انسان است. در ابتدا به بررسي واژه نگرش مي پردازيم:
نگرش عبارت است از يك روش نسبتاً ثابت در فكر، احساس و رفتار نسبت به افراد، گروه ها و موضوع هاي اجتماعي يا قدري وسيع تر، در محيط فرد. مؤلفه هاي نگرش عبارتند از: افكار و عقايد، احساسات يا عواطف و تمايلات رفتاري. بنابراين، همان گونه كه محققان نيز گفته اند، مي توان براي نگرش سه بعد شناختي، عاطفي و رفتاري در نظر گرفت.2 نگرش يك سازه فرضي و داراي ويژگي هاي متعددي است; از جمله:

1. مؤلفه هاي نگرش با يكديگر تعامل دارند.
2. مؤلفه هاي هر نگرش با يكديگر تناسب سطح دارند. معمولا وقتي بعد شناختي آن عميق و ريشه دار و وابسته به ارزش هاي مهم باشد، به همان نسبت بُعد عاطفي آن نيز محكم و ريشه دار بوده و به تبع آن، آمادگي رواني فرد براي رفتار مناسب نيز بيشتر است.
3. نگرش از ويژگي هاي اصلي يا فرعي برخوردار است. نگرش هاي اصلي بر نگرش هاي فرعي تأثير مستقيم دارند; بيشتر دروني شده اند و كمتر به موقعيت ها و شرايط خارجي وابسته اند. اما نگرش هاي فرعي هر قدر فرعي باشند وابستگي بيشتري به شرايط محيطي دارند.
حال اگر ايمان يك نگرش اصلي تلقّي شود، مي توان در پرتو يك تحليل عقلي آن را يك حالتي رواني دانست كه در هر انساني ممكن است ايجاد شود و داراي سه مؤلفه «عقيده و شناخت»، «علقه قلبي و عاطفي» و «رفتار ظاهري» مي باشد. در واقع، ما ابتدا نسبت به موضوعي شناخت پيدا مي كنيم و سپس نسبت به آنچه شناخته ايم جهت گيري عاطفي و انگيزشي اتخاذ مي كنيم و در نهايت، بر اساس آن شناخت و آن انگيزش كيفيت رفتار خود را تعيين مي كنيم.
بنابراين، ايمان به خدا به عنوان يك نگرش اصلي بر زندگي خانوادگي و ارتباط اعضاي خانواده و از جمله ارتباط والدين با فرزندان، مؤثر است و آن را مي توان به عنوان يك مبناي روان شناختي براي ارتباط مؤثر مطرح ساخت.
كساني كه معتقدند پدر يا مادر شدن يك مسئوليت الهي يا امري مقدس است در ايجاد ارتباط و حفظ آن به شكل مطلوب و مؤثر نقش فراواني دارند; زيرا ارزش يك امر قدسي فراتر از امور عادي و مادي است و همچون ديگر امور مقدس و معنوي تناسب بيشتري با بعد اصيل انسان پيدا مي كند. شايد به همين دليل
باشد كه در تعاليم اسلامي بر مسئوليت والدين در برابر فرزندان و تقدس و ارزش معنوي آن بسيار تأكيد شده است و والدين را به محبت كردن و مورد رحمت و لطف خويش قرار دادن فرزندان توصيه مي كند. امام صادق(عليه السلام) مي فرمايد: «خدا بنده اي را كه فرزند خود را بسيار دوست مي دارد، مورد رحمت خويش قرار مي دهد.»3
پيامبر اكرم(صلي الله عليه وآله) فرمود: «نگاه محبت آميز پدر به صورت فرزند عبادت است.»4 و يا در جاي ديگر فرمود: «هر بوسه اي كه والدين نثار فرزند مي كنند درجه اي مثبت به دست مي آورند.»5
در مقابل، كساني كه فرزند را به عنوان امري مزاحم زندگي مي دانند و نگرش منفي به فرزند دارند هرگز نمي توانند با روش محبت آميزي ـ كه يكي از نيازهاي اساسي نياز به محبت است ـ با فرزند خود برخورد كنند، چه رسد به اينكه بخواهند رابطه مؤثر و مطلوب با وي داشته باشند.
به طور كلي، آنچه در ارتباط بين فردي نقش عمده اي ايفا مي كند و مي تواند تسهيل كننده تأثيرگذاري مطلوب والدين نسبت به فرزند باشد، نگرش مثبت والدين نسبت به فرزند است; بدين معنا كه به فرزند به عنوان هديه و امانت الهي و حتي به صرف انسان بودن بايد ارج نهاد و بدون توجه به مشكلات و رفتارهاي ناهنجار وي، او را به عنوان انساني كه داراي همه گونه توانايي و قابليت هاي بالقوه است نگريست و توجه كرد. با اين نوع نگرش مي توان به او امكان داد تا آنچه هست باشد و احساسات واقعي خويش را بيان و ابراز كند. در حقيقت، نگرش مثبت شامل يك نوع عشق و علاقه انساني به فرزند است; عشق توأم با احترام.
بنابراين، به نظر مي رسد مهم ترين مبنايي كه در ارتباط مؤثر والدين با فرزندان نقش آفريني مي كند، نگرش والدين نسبت به هستي، خداوند، انسان، زندگي و جايگاه فرزند در مجموع جهان هستي است. در واقع، رابطه والدين با فرزند در درجه اول متأثر از نگرش والدين به جهان هستي و هستي بخش جهان است.
امام سجاد(عليه السلام) ارتباط والدين با فرزندان را مبتني بر اين كرده اند كه اصولا فرزند از آن والدين است و جزئي از وجود آنهاست، پس هر حركت و تلاشي در اين زمينه به حيطه وجودي آنها بر مي گردد و ثمره و نتيجه اش براي خود آنهاست و بر همين اساس، حقوق فرزند را تبيين مي كنند و مي فرمايند: «وَ أمَّا حَق وَلدِكَ فَتعلم إنَّه منك و مضاف إِليكَ فِي عَاجل الدُّنيَا بِخَيره و شَرَّه وَ إِنَّكَ مَسؤُول عَمَّا وَلّيته مِن حُسنِ الاَدَبِ وَ الدَّلَالة عَلي رَبِّه وَ المَعُونَة عَلَي طَاعَته فِيكَ وَ فِي نَفسِه فَمُثَابَ عَلي ذَلِكَ وَ مُعَاقَب.»;6 حق فرزندت بر تو آن است كه بداني او از توست و رفتار نيك و بدش در اين دينا با تو پيوند دارد و تو به دليل مسئوليت و ولايتي كه بر او داري موظفي كه او را خوب تربيت كني و به جانب پروردگارش رهنمون باشي و به او كمك كني تا در ارتباط با تو و خودش، از خداوند فرمان برد و نيز توجه داشته باش كه اگر او را به شايستگي تربيت كني، پاداش آن را خواهي يافت و چنانچه در تربيت او سهل انگاري كني مورد عقوبت خداوند قرار خواهي گرفت.
بنابراين، وقتي كه در فرهنگ اسلامي، «فرزند» از بهترين و ارزشمندترين جايگاه ها برخوردار است و فرزندآوري يك مسئوليت خطير و وظيفه ديني تلقّي مي شود، والدين به اين وظيفه نگاه تقدس گونه دارند، در برابر آن مسئوليت با كمال وجود و هستي آمادگي پيدا مي كنند. و يا وقتي كه در فرهنگ اسلامي به فرزند به عنوان يك امانت از طرف خداوند در دست والدين نگاه مي شود، والدين در ايجاد و حفظ رابطه مؤثر و مطلوب از هيچ تلاشي دريغ نخواهند كرد و با تمام وجود به حفظ و استمرار ارتباط مؤثر خود با وي خواهند پرداخت و هميشه در انديشه ايجاد و گسترش بهترين و مناسب ترين شرايط براي اين امر خواهند بود.
بر خلاف آنجا كه والدين مسئله فرزندآوري را به يك مسئله انتخاب شخصي كاهش داده اند و بر همين اساس، به دنبال كشف روش هاي مختلف كنترل مواليد و رهايي از داشتن فرزند مي روند و يا آنجا كه داشتن فرزند را به عنوان امري كه به از دست دادن آزادي و مقيد شدن به گرفتاري هاي ظاهري آن يا باعث فشار مالي و امثال آن مي شود تلقّي مي كنند، در اين صورت، والدين با چنين نگاه منفي به اين مسئله، چگونه مي توانند به دنبال ايجاد رابطه، آن هم به شكلي مطلوب و مؤثر باشند؟
امروزه در كشورهاي صنعتي غرب مسئله فرزندآوري يك انتخاب شخصي است. افزايش روش هاي كنترل مواليد، افرادي را كه نمي خواهند والد شوند قادر مي سازد از فرزندآوري اجتناب ورزند ... .7 اما در فرهنگ اسلامي فرزند يا نعمت است يا رحمت، و به داشتن فرزند و توالد و تناسل توصيه اكيد شده است و در انتخاب همسر توصيه مي شود همسري را برگزينيد كه قابليت فرزندآوري داشته باشد.

[donsaeid]

ب. دلبستگي8

دومين مبناي روان شناختي ارتباط مؤثر والدين و فرزندان، دلبستگي است. برخي دلبستگي را آغاز محبت و رابطه عاطفي بين والدين و فرزندان تلقّي كرده اند.
هر نوزادي با طيفي از رفتارها به دنيا پا مي گذارد و رابطه دلبستگي عميقي را با والدين خود گسترش مي دهد. دلبستگي را مي توان به عنوان يك رابطه فعال، عميق و پايدار عاطفي بين كودك و والدين تعريف كرد. در مطالعه رفتار دلبستگي كه مي توان آن را آغاز رابطه عاطفي فرزند با والدين تلقّي نمود، برخي پژوهشگران از ديدگاه زيستي يا فطري طرفداري مي كنند و به عبارت ديگر، به مبناي زيستي يا فطري براي رابطه مثبت و مؤثر والدين و فرزندان معتقد هستند. پژوهشگراني كه از اين ديدگاه طرفداري مي كنند به بررسي هاي جان بالبي (John Bowlby، 1969 و 199 استناد مي كنند. بالبي معتقد بود كه نوزادان در هنگام تولد از لحاظ زيست شناختي به رفتارهاي كلامي و غيركلامي (مانند گريه كردن، چسبيدن و لبخند زدن) و به رفتارهاي «دنباله روي»9 (مانند خزيدن يا راه رفتن به دنبال مراقب اوليه) كه پاسخ عاطفي غريزي معيني را در مراقب فرا مي خواند، مجهّز هستند. اين استدلال زيست شناختي علاوه بر اين، به وسيله بررسي هاي كنراد لورنز (Konrad Lorenz، 1937) درباره نقش پذيري10 مورد حمايت قرار گرفت. پژوهش هاي لورنز نشان مي دهد كه جوجه اردك ها چگونه به اولين شيء متحركي كه در طي يك دوره بحراني11 معين در رشد خود مي بينند، وابسته مي شوند و سپس به دنبال آن راه مي افتند.
هري هارلو (Harry Harlow) و رابرت زيمرمن (Robert Zimmerman، 1959) با تحقيقات خود روي حيوانات به نتايج جالبي دست يافتند و در پاسخ به اين پرسش كه آيا آرامش و آسودگي نوزادان به عواملي از قبيل تغذيه يا تماس بستگي دارد يا خير، به اين نتيجه رسيدند كه: «آرامش حاصل از تماس جسماني در مقايسه با تغذيه، مهم ترين عامل تعيين كننده دلبستگي نوزادان به مراقب اوليه است.»12
همچنين هارلو بر اساس نتايج و يافته هاي تحقيق خود در حيوانات نتيجه گرفت: «چيزي كه او آن را آرامش ناشي از تماس مي ناميد، يعني احساس هاي آسودگي لذت بخشي كه به وسيله يك مادر نوازشگر فراهم مي شود، يك عامل تعيين كننده قوي در دلبستگي است و رضامندي ناشي از نيازهاي فيزيكي ديگر مانند غذا در اين زمينه تبيين كافي و مناسبي را فراهم نمي كند.»13
آرامش ناشي از تماس بين مادران و نوزادان انسان نيز مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته و بررسي هاي انجام شده در اين زمينه آن را تأييد مي كند. برخي پژوهشگران معتقدند تماس جسماني بلافاصله پس از تولد يك بخش اساسي و مهم از پيوند عاطفي اوليه است.14
مادران سراسر دنيا، همراه با تماس جسماني زياد اطفال خود را مي بوسند، نوازش، پرستاري و تميز مي كنند، براي آنها آرامش فراهم مي كنند و به آنها واكنش نشان مي دهند.15
گرچه روان شناسان بحث دلبستگي را در محدوه كودك (به ويژه نوزادي) و روابط آن با مراقب (مادر و پدر) مطرح كرده اند، ولي اين دلبستگي در سال هاي ديگر عمر هم وجود دارد و تأثيرات آن نيز سرنوشت ساز است. همچنين تمام پژوهش ها در زمينه دلبستگي متمركز بر مادران و اطفال آنها بوده اند ولي مسلم است كه نتايج پژوهش ها در مورد پدران و ساير مراقبت كنندگان اوليه صادق است.16
روان شناسان در دهه هاي اخير17 بيشتر بر روابط كودك ـ مراقب تأكيد ورزيده و كنش هاي متقابل آن را اساس عمده ريشه عاطفي و شناختي قلمداد كرده اند. اين نظريه پردازان تمام توجه خود را به روابط مادر و كودك معطوف داشته، مادر را به عنوان كسي كه توجه، مراقبت و احساس امنيت يا عدم امنيت به كودك مي دهد شناخته اند.
يكي از عوامل بسيار مهم در رشد دلبستگي عاطفي كودك، مادر و ساير مراقبان او هستند و اين دلبستگي روابط كودك را در جامعه بزرگ تر فردا رقم مي زند و كودك اين رابطه با والدين را بعدها هم حفظ خواهد كرد تا رفتار خود را با والدين محبوبش تطبيق دهد. پس دلبستگي مي تواند زمينه لازم براي تأثير مثبت والدين بر فرزندان را فراهم نمايد و فرزندان را به سوي تطبيق رفتار خود با والدين تشويق و ترغيب كند و مبناي رفتارشان را مي توان در ميزان و چگونگي دلبستگي آنها به والدين شان مشاهده كرد.
مادران ژاپني وظيفه خود مي دانند كه كودك را وابسته به خانواده و وفادار به خود و اعضاي خانواده بار آورند. بنابراين، فرزندانشان را غالباً نزد خود نگهداري مي كنند، هرگاه كودك گريه كند او را به خوبي ساكت مي كنند. به همين سبب، كودكان وابسته تر و علاقه مندتر هستند و در مجموع، گسستگي از زندگي در آنها ديده نمي شود.
با آنچه بيان شد، مي توان چنين نتيجه گرفت كه با پرورش دلبستگي زمينه جذب و انجذاب افراد و تأثيرگذاري والدين بر فرزندان فراهم مي شود. برخي نظريه پردازان نيز مثل اينزوورت، بلر، واترز، وال (197، بالبي و اريكسون (1962) كنش هاي متقابل اوليه مادر ـ فرزند را كنش هايي مي دانند كه براي رشد اوليه كودك لازم است و بر مهر و محبت و رفتار آرام و اطمينان بخش مادر (به عنوان مراقب) تأكيد زيادي دارند. اريكسون بيان كرد كه نوعي احساس اطمينان به ديگران در دوره رشد شيرخوارگي بيش از هر چيز اهميت دارد. هر شيرخواره كه از لحاظ پرورش، تجاربي رضايت بخش داشته باشد اين دوره را با موفقيت مي گذراند، وگرنه در بزرگ سالي احساس اطمينان نخواهد داشت.18
بنابراين، دلبستگي در كودكي مي تواند پايه ارتباط مطلوب والدين با فرزندان در دوره هاي بعدي باشد; زيرا در ابتدا كودك به اين علت به سمت والدين متمايل مي شود كه آنها مهم ترين و قابل اعتمادترين و پايدارترين منابع او محسوب مي شوند و زمينه ارتباط مؤثر والدين و فرزندان را يجاد مي كنند.

ج. همدلي19

سومين مبناي روان شناختي ارتباط مؤثر والدين و فرزندان، فرايند همدلي است. همدلي مفهوم مهمي در حوزه روان شناسي و ارتباط بين فردي است. در آثار پيشگامانه كارل راجرز (Rogers Carl) مفهوم همدلي به بهترين وجه توصيف شده است، ولي آن را طوري در نظر گرفته كه به آساني در ارتباط بين والدين با فرزندان قابل استفاده است. به گفته راجرز، همدلي فرايندي است كه متضمن حساس بودن نسبت بر احساسات متغير ديگر افراد و پيوند عاطفي با آنهاست. همدلي متضمن فرايند «براي مدتي در زندگي ديگران زيستن» و وارد دنياي ادراكي ديگري شدن و وقايع را از ديد او نگريستن است. همدلي عبارت است از اجتناب از داوري در باب احساسات ديگران و در مقابل، كوشش براي درك كامل اين احساسات از ديد آنها.
همدلي لزوماً مستلزم آن است كه فرزند بداند والدين او را درك كرده اند. چنين ارتباطي فراتر از آن است كه صرفاً بگوييم «من احساس شما را درك مي كنم.» براي همدلي ابتدا بايد تجربه عاطفي فرزند را دقيقاً درك كرد و سپس آنچه را والدين فهميده اند در قالب كلمات يا اشارات به فرزند منتقل كرد. طبيعي است كه علايم غيركلامي در ارتباط والدين با فرزند نقش مهمي ايفا مي كند.
همدلي غير از همدردي20 است. همدردي، نگراني، تأسف يا ترحمي است كه شخص ممكن است نسبت به ديگري احساس كند يا نشان دهد، اما همدلي عبارت است از كوشش براي هم احساسي با ديگري براي درك احساسات وي از ديدگاه خود او. همدلي مشاركت در احساس ديگران است، نه اظهار احساسات خود.21
بدون شك، همدلي نيازمند تلاش هاي متعدد و دقيقي است. ايجاد و رشد همدلي نيازمند تلاش در سه بعد مهم شناختي، عاطفي و ارتباط است:

1. مؤلفه شناختي همدلي والدين را ملزم مي سازد كه رفتار فرزند را دقيقاً مشاهده كرده و از معناي مشاهدات خود آگاهي يابد. همدلي نيازمند آشنايي با تجربه رفتاري فرزند و نيز اطلاع از تأثيرات آن رفتار است; اطلاعاتي نظير تأثيرات رفتار فرزند بر افكاروعواطف او و يا هنگام رويارويي با مسائل مختلف زندگي.

2. مؤلفه عاطفي همدلي نيازمند حساسيت به احساسات فرزند و گوش دادن به گفته هاي او درباره احساسات خويش است. اين احساسات در قالب كلام، حركات و يا اعمال فرزند جلوه گر مي شود. اين مؤلفه ها نيازمند هماهنگي دريافت هاي والدين از عواطف فرزند با رفتارهاي فرزند است.

3. مؤلفه ارتباط همدلي متمركز بر انتقال اين نكته به فرزند است كه والدين او را درك كرده، حقايقي درباره تجارب و رفتارهاي فرزند مي دانند و احساسات كنوني او را دقيقاً درك مي كنند. به عبارت ديگر، همدلي مستلزم آن است كه به نحوي به فرزند منتقل شود كه والدين او را درك مي كنند.

براي همدلي مي توان تأثيرات زير را در زمينه ارتباط مؤثر والدين و فرزندان برشمرد:

1. همدلي والدين تأثير مهمي در محافظت و مراقبت از فرزند دارد; زيرا هنگامي كه والدين از وضعيت و شرايط فرزندشان آگاه باشند و او را درك كنند، به دقت و درجه مراقبت خود نسبت به فرزندشان در هنگام بروز خطر مي افزايند.

2. هنگامي كه فرزند احساس كند والدين او را درك مي كنند احتمال بيشتري دارد كه از توصيه هاي والدين خود پي روي نمايد. هرگاه براي بيان نيازها و نگراني هاي عاطفي به فرزند فرصت داده شود، او احساس مي كند كه مي تواند به والدين خود اعتماد داشته باشد. همچنين احساس مي كند والدين به مسائل واقعي او مي پردازند و در اجراي تصميماتي كه مربوط به مراقبت و محافظت و يا رشد و كمال آنهاست با والدين خود بيشتر تشريك مساعي مي كنند. در واقع، توانايي والدين براي همدلي با فرزند و درك او عامل مؤثري براي تمايل فرزند براي مراجعه به والدين در آينده است.

3. هرگاه فرزند از رابطه همدلانه والدين با خود راضي باشد، حتي اگر از نتايج ارتباط رضايت نداشته باشد، كمتر عليه والدين حالت دفاعي به خود مي گيرد و با آنها به مخالفت صريح مي پردازد. والديني كه با فرزندشان همدلي دارند مي توانند احساس سرخوردگي احتمالي فرزند را از نتايج توصيه هاي خود و چگونگي ارتباط خود با فرزندان كشف نموده و براي يافتن راه حلي كه براي هر دو قابل قبول باشد، كوشش كنند. به عبارت ديگر، والديني كه با احساسات فرزند خود همدلي مي كنند مايل و قادرند كه به طور سازنده به سمت مطلوب حركت كنند و زمينه ارتباط مطلوب و مؤثر با فرزندشان را فراهم نمايند.

رابطه مؤثر برخاسته از رابطه همدلانه والدين با فرزند را مي توان در گفته هاي يكي از مراجعان به مركز مشاوره روان شناختي به خوبي مشاهده كرد:

يك نوجوان (17 ساله پسر) در يك مشاوره اي احساس خود را نسبت به پدر خود چنين ابراز مي كرد: «آنچه واقعاً من را در حرف زدن با پدرم كمك مي كند اين است كه حتي اگر با نظرش هم مخالفت كنم، از دست من عصباني نمي شود، هر چند بيشتر اوقات سرانجام آنچه او مي خواهد انجام مي دهم، اما آنچه اهميت دارد اين است كه پدرم حرف هاي من را به خوبي گوش مي دهد و مي شنود. دانستن اينكه او به حرف هاي من گوش مي دهد، عمل گوش دادن من به او را ساده تر مي كند.»22

زماني كه والدين به نوجوان اجازه مخالفت كردن مي دهند، در حقيقت، مفاهيم و معاني مختلفي را به طور ضمني به او تفهيم مي كنند.

[donsaeid]

د. ابراز عواطف مثبت
چهارمين مبناي روان شناختي ارتباط مؤثر والدين و فرزندان، ابراز عواطف مثبت است. ما عواطف مختلفي را در طول زندگي روزانه تجربه مي كنيم و اظهار مي نماييم. حالت عاطفي ما در هر لحظه بر ادراك، شناخت، انگيزش، تصميم گيري و قضاوت هاي بين فردي مؤثر است.23

تجارب آزمايشگاهي به طور هماهنگ نشان دهنده آن است كه عواطف مثبت به ارزيابي مثبت از ديگران و تأثير مطلوب مي انجامد و عواطف منفي به ارزيابي منفي منتهي مي شود.24 به عبارت ديگر، ابراز عواطف مثبت و خوشايند والدين در برخورد با فرزندان، دوستي و علاقه آنها را پديد مي آورد و آن را افزايش مي دهد و در نتيجه، بر استحكام و شدت روابط والدين با فرزندان مي افزايد.

ابراز عواطف مثبت از دو طريق مي تواند بر ارتباط والدين و فرزندان تأثير گذارد: نخست اينكه والدين مي توانند با ابراز عواطف مثبت، كاري كنند كه در فرزند موجب احساس مطبوع شود و فرزند مايل مي شود آنچه در ما ايجاد خوشايندي مي كند انجام دهد; مثلا والدين فرزندي را كه از نخستين ساعات روز آنها را با تعريف و تمجيد صادقانه شاد مي كند دوست مي دارند.

دوم اينكه وجود والدين به هنگام برانگيختگي عواطف مثبت نقش مهمي در پيامد علاقه فرزند به والدين دارد و در واقع، به شكل گيري نگرش مثبت به سخنان والدين مي انجامد و زمينه را براي همكاي و پذيرش پيشنهادهاي آنها فراهم مي كند.

برخي روان شناسان توصيه اكيدي به والدين دارند، حتي توجه عاطفي مثبت و بي قيد و شرط نسبت به فرزند را اساس رابطه با او معرفي كرده اند. راجرز مي گويد: «هنگامي كه "خود" رشد مي كند، انسان نسبت به دوستي و قبول ديگران احساس نياز مي كند و توجه رعايت مثبت نامشروط ديگران را جذب مي كند، اين نياز يك نياز ذاتي براي انسان است.»25

بنابراين طبق اين ديدگاه، انسان از كودكي نياز به توجه عاطفي مثبت ديگران، آن هم به طور غيرمشروط، دارد. آنچه مهم است استمرار اين توجه عاطفي مثبت است; زيرا والدين معمولا به فرزند خود اين توجه عاطفي مثبت را دارند، ولي به تدريج اين توجه مثبت به رفتارهاي خاصي از فرزند مشروط مي شود و دوستي و عواطف مثبت خود را مشروط به خوب بودن رفتار كودك مي كنند در آن صورت، اين تلقّي براي كودك شكل مي گيرد كه گويا تمام شخصيت او پذيرفته نشده است. بنابراين، بايد والدين نسبت به كودك پذيرش كامل داشته باشند.

ديكسون و ديگران (1993) تأثيرات متعددي را براي ابراز عواطف مثبت در روابط بين فردي بيان مي كنند. از جمله اين تأثيرات عبارتند از:

1. افزايش تعامل و حفظ روابط;
2. ابراز علاقه واقعي به ايده ها، افكار و احساسات طرف مقابل;
3. جالب و لذت بخش ساختن تعامل.
بنابراين، آنچه ما به عنوان مبناي ارتباط مؤثر والدين و فرزندان به دنبال آن هستيم، مي توانيم بر اساس ابراز عواطف مثبت از سوي والدين نسبت به فرزندان پي گيري كنيم، همان گونه كه نقطه مقابل آن، يعني ابراز عواطف منفي، مي تواند به سردي روابط والدين با فرزندان و سست شدن ارتباط مؤثر و مطلوب آنها بينجامد و به تدريج در كجروي فرزندان تأثير گذارد. روان شناسان اجتماعي و جامعه شناسان در بررسي علل كجروي فرزندان به عوامل متعددي از جمله به عدم روابط گرم، محبت آميز و حمايت گرانه كه مصاديق ابراز عواطف منفي است، اشاره كرده اند.

جامعه شناسان در بين عوامل متعددي كه بر كجروري فرزندان تأثير مي گذارد چند عامل خانوادگي را شناسايي كرده اند. گذشته از ضعف نظارت مستقيم بر رفتار فرزندان كه در خانواده هاي تك سرپرست احتمال بيشتري دارد، عوامل ديگري مانند ستيز و ناسازگاري پدر و مادر، نبود روابط گرم، محبت آميز و حمايت گرانه بين والدين و فرزندان، كجروي والدين، بدرفتاري و خشونت آنان با فرزندان در گرايش فرزندان به كجروي و ارتكاب جرم مؤثر شناخته شده اند.26

پژوهش ها نشان مي دهند كه در رابطه والد ـ كودك دو مسئله مهم وجود دارد: پذيرش از سوي والدين; نظارت بر كودك.

به نظر مي رسد از اين دو عامل، پذيرش از سوي والدين مهم تر باشد.27 در آموزه هاي اسلامي نيز لزوم توجه به ابراز عواطف مثبت و خوشايند در برخورد والدين با فرزندان تأكيد شده است و آن را در قالب دستورالعمل هايي به عنوان وظايف والديني نسبت به فرزندان مطرح و به نمونه هاي زير اشاره شده است:

1. گفتوگوي مهربانانه و دلسوزانه با فرزندان;
2. نگاه مهربانانه به فرزندان;
3. روابط غيركلامي ناشي از عواطف مثبت; مثل بوسيدن و نوازش فرزند به مقتضاي سن كودك و ... .
يكي از مشخصه هايي كه در كيفيت روابط والدين با فرزند حايز اهميت است، گرمي روابط، حمايت و ملايم بودن آن است. والدين هنگام تعامل با كودك بايد گرم و آرام صحبت كنند و از تحسين و تشويق به موقع و مناسب دريغ نورزند. از اين نوع گرمي و ملاطفت در برخوردهاي رسول گرامي اسلام(صلي الله عليه وآله)فراوان ديده مي شود. از جمله، روزي پيامبر اكرم(صلي الله عليه وآله) نماز جماعت را با گروهي به جاي مي آوردند. امام حسين(عليه السلام) كه در سنين كودكي بودند، در كنار رسول اكرم(صلي الله عليه وآله)قرار داشتند. وقتي پيامبر(صلي الله عليه وآله) به سجده مي رفتند امام حسين(عليه السلام) به پشت حضرت(صلي الله عليه وآله) سوار مي شد. هر گاه پيامبر(صلي الله عليه وآله)مي خواستند سر از سجده بردارند به آرامي امام حسين(صلي الله عليه وآله) را كنار مي نشاندند. وقتي سجده بعدي را شروع مي كردند، ديگر بار امام حسين(عليه السلام)بر پشت حضرت(صلي الله عليه وآله)سوار مي شد. در تمام نماز، پيوسته امام حسين(عليه السلام) اين كار را تكرار مي كرد تا حضرت(صلي الله عليه وآله) نماز را تمام كردند. مردي يهودي كه شاهد اين منظره بود گفت: «"اي محمد! شما با كودكان برخوردي داريد كه ما تا به حال چنين نكرده ايم.» پيامبراكرم(صلي الله عليه وآله) فرمودند: «اگر شما به خداي پيامبر ايمان داشتيد با كودكان مهربان بوديد.»28

در اسلام در مورد پاسخ گو بودن والدين و علاقه نشان دادن آنها به كودك سفارش هاي اكيدي شده است. در روايتي از حضرت صادق(عليه السلام) چنين نقل شده است: «إِنَّ اللَّه عَزَّوَجَلَّ لَيَرحَم الرَّجُلَ لِشِدة حُبِّهِ لِوَلَدِه»;29 خداي تعالي مردي كه فرزندش را خيلي دوست دارد حتماً مورد ترحم و لطف قرار خواهد داد.

و در روايتي ديگر مي فرمايد: «قَالَ الصَّادِقُ(عليه السلام): قَالَ رَسُولُ اللَّه(صلي الله عليه وآله): مَن قبّل وَلَدِه كَتَبَ اللَّه لَهُ حَسَنَة وَ مَن فَرّحَه فَرّحه اللَّه يَومَ القِيمَةِ ...»;30 هر كس فرزندش را ببوسد خداوند براي او پاداشي نيكو مي نويسد و كسي كه فرزند خود را خوشحال كند خداوند متعال او را در قيامت خشنود خواهد كرد ... .

هـ . ارتباط غيركلامي
پنجمين مبناي روان شناختي روابط مؤثر والدين و فرزندان، لزوم توجه به ارتباطات غيركلامي است. كلام و گفتار تنها بخشي از جريان ارتباط و تبادل نظر با ديگران است. والدين يا فرزندان، افكار، نگرش ها و معاني مختلف را بيشتر از طريق حركات چهره، آهنگ حركات و طرز نگاه كردن و بالاخره مجموعه رفتار غيركلامي به طرف مقابل منتقل مي سازند. رفتار غيركلامي را مي توان نيرومندتر و حتي مؤثرتر از كلمات دانست. نياز به درك اثرات ارتباط غيركلامي، به ويژه در كار كردن با كودكان، از اهميتي خاص برخوردار است; زيرا كودكان هنوز پيچيدگي ها و رموز ارتباط كلامي را به خوبي نمي دانند.

تا اوايل دهه 1960 م در مورد جنبه هاي غيركلامي ارتباطات انساني مطالعات كمتري انجام شده بود، اما محققان پس از دهه 1960 متوجه شدند كه براي بررسي كامل فرايندهاي ارتباطي الزاماً بايد كانال هاي غيركلامي را نيز در نظر گرفت. بردويسل (Birduhistell، 1970) كه از چهره هاي برجسته حوزه ارتباط غيركلامي است، در تصديق نقش حساس فرايندهاي غيركلامي مي گويد: «هر شخص عادي عملا روزانه 10 تا 11 دقيقه صحبت مي كند و هر جمله او به طور متوسط 5/2 ثانيه طول مي كشد.»

او همچنين تخمين مي زند كه در يك برخورد دو نفره معمولي يك سوم معاني اجتماعي از طريق مؤلفه هاي كلامي و دو سوم مابقي از طريق كانال غيركلامي منتقل مي شود. پس بخش اعظمي از اطلاعات از طريق كانال غيركلامي رد و بدل مي شود و ويژگي هاي زير را براي آن مي توان بيان كرد:

1. رفتارهاي غيركلامي مكمل گفتار هستند.
2. رفتارهاي غيركلامي حالات عاطفي را مي رسانند و بر غناي كلماتي كه نشانگر حالات هيجاني هستند مي افزايند.
3. رفتارهاي غيركلامي به ترسيم و توصيف محتواي پيام ها كمك مي كنند.
4. رفتارهاي غيركلامي به عنوان يكي از اجزاي جدا نشدني فرايند ارتباط، تأكيد فرد را بر بخش هاي كلامي مي افزايند.
5. رفتارهاي غيركلامي به تنظيم جريان ارتباط سخنگو و شنونده كمك مي كند.
6. رفتارهاي غيركلامي با فراهم كردن فيدبك (= بازخورد) براي تعامل كنندگان به شروع و حفظ ارتباط كمك مي كنند.
7. رفتارهاي غيركلامي از طريق تعريف ضمني روابط، تأثير قابل توجهي بر ديگران مي نهند; مثلا، كسي كه مي خواهد بر ديگري تسلط پيدا كند مي تواند براي رسيدن به هدف خود به رفتار غيركلامي متوسل شود.
ارتباط والدين و فرزندان از جمله ارتباطات انساني است كه بخش اعظم اين ارتباط را، ارتباط غيركلامي تشكيل مي دهد. بدون شك، براي ايجاد و رشد ارتباط مؤثر و مطلوب والدين با فرزندان بايد از ارتباطات غيركلامي (كه بنابر تحقيق فوق 32 ارتباطات انساني را تشكيل مي دهد و چه بسا در خصوص ارتباط والدين با فرزندان بيش از اين مقدار باشد) و ويژگي هاي آن بهره جست و به عبارت ديگر، مي توان گفت: ارتباط مؤثر بيش از آنكه تحت تأثير ارتباط كلامي باشد ناشي از ارتباط غيركلامي است.

و. پذيرش غيرمشروط
يكي ديگر از مهم ترين مباني روان شناختي ارتباط مؤثر با فرزندان پذيرش غيرمشروط نسبت به فرزندان است; بدين معنا كه والدين، كودك و نوجوان را آن گونه كه هست بپذيرند، هر چند ممكن است رفتار او مورد پذيرش آنان نباشد. بايد به فرزند به عنوان يك شخص مستقل احترام گذاشت و براي او به عنوان يك انسان با توانايي ها و رغبت هاي خاص خود، ارج و ارزش قايل شد. نبايد كوشش خود را صرفاً به اين خاطر كه فرزند، انساني كوچك تر، ناآگاه تر و نارسيده تر است پي ريزي نمود و بر حاكميت و تسلط بر او به كار گرفت، بلكه بايد حق مسلم او را براي «فرزند بودن» شناخت و انرژي خويش را متوجه جهت دادن به اعمال و رفتار او در مسير سازگاري مطلوب و پيشرفت و موفقيت نمود. والدين بايد درك كنند كه رفتار براي فرد صاحب رفتار، اعم از كودك يا نوجوان، چه معنا و مفهومي دارد.

در گسترش روابط مطلوب، بايد به كودك اجازه داد تا نظرات و تصميمات خويش را هر گاه و در هر زماني كه ممكن باشد ابراز كند. اجراي اين امر مستلزم آن است كه براي كودك حق اشتباه كردن نيز قايل شد و جز در مواردي كه اين اشتباه براي خود او يا ديگران خطرناك است به او اجازه داد تا نتايج حاصل از اعمال خويش را تحمل و تجربه كند.

والدين مؤثر بايد نخست يك شنونده خوب باشند تا بتوانند در زمينه تعبير و تفسير اطلاعات و ارائه كمك و راهنمايي و تأثيرگذاري مطلوب اقدام ورزند. فرزندان نياز دارند كه با تمام وجود احساس كنند مورد عشق و علاقه والدين و پذيرش غيرمشروط والدين هستند، هر چند كه اعمال و رفتارشان احتمالا مورد تأييد آنان نخواهد بود. به بيان ديگر، بايد مفهوم «من را دوست دارند اما از كارم خوششان نمي آيد» را با تفكيك معني در مورد والدين احساس كنند.

پذيرش غيرمشروط موجب مي شود تا رابطه انساني غني تر و مؤثرتر به وجود آيد. پذيرش غير مشروط يا توجه بدون قيد و شرط بدين معناست كه والدين ارج و حرمتي به طور مطلق و كلي براي فرزند قايل باشد نه آنكه مشروط; يعني كودك را آن گونه كه هست بپذيريم، نه آن گونه كه والدين مي خواهند. تحقيقات نشان مي دهد كه توجه بدون قيد و شرط تغييرات سازنده و رشد و تكامل را در كودك و نوجوان تسهيل مي كند.31

[Rasputin]

نتايج تحقيقات صورت گرفته نشان ميدهد كه بيشتر نوجوانان شهر تهران اعم از دختر و پسر سن 25 سالگي را مناسبترين سن براي ازدواج خود ذكر كردهاند كه در ميان دختران اين نسبت 7/17 درصد و در مورد پسران 4/24 درصد است.

به گزارش خبرنگار «جوانان» ايسنا تحقيق صورت گرفته بر روي نگرش و ايدهآلهاي نوجوانان تهران در زمينه همسرگزيني، فرزندآوري و تنظيم خانواده توسط دكتر شيرين احمدنيا، استاديار دانشگاه و دكتر اميرهوشنگ مهريار، رييس مركز مطالعات و پژوهشهاي جمعيتي آسيا و اقيانوسيه نشان ميدهد با توجه به اينكه سن متوسط اولين ازدواج در مورد دختران از 7/18 سالگي در سال 45 به 5/22 سالگي در سال 75 افزايش يافته است، تمايل دختران به سن 25 سالگي به عنوان سن مطلوب ازدواج، رشد قابل توجهي را نويد ميدهد؛ بويژه اينكه با افزايش سن ايدهآل اولين ازدواج انتظار ميرود كه سن نخستين بارداري نيز افزايش يابد.

بر اساس اين تحقيقات ميانگين به دست آمده براي متغير سن ايدهآل ازدواج در مورد دختران 9/22 سالگي و در مورد پسران 6/25 سالگي بوده؛ از سوي ديگر بيشتر اين دختران، سن ايدهآل براي بچه دار شدن خود را 25 سالگي اعلام كردهاند.

نكته قابل توجه در مورد اين تحقيق آن است كه اين افراد در مورد اين سوال كه «آيا هيچ وقت به طور جدي فكر ميكنيد كه تا آخر عمر ازدواج نكنيد؟» ديده شده كه نسبت بالايي (3/28 درصد) از نوجوانان به اين سوال پاسخ بله دادهاند كه در اين ميان تعداد بيشتري از دختران (3/29 درصد در مقايسه با پسران 3/27 درصد) به اين سوال پاسخ مثبت دادهاند.

از اين رو نسبت قابل توجه دختران و پسراني كه به اين سوال پاسخ مثبت دادهاند، با توجه به عموميت ازدواج در ايران و غلبه تفكر موافق ازدواج و تشويق عمومي نسبت به اين امر حائز اهميت و قابل تامل است.

به گزارش ايسنا، بر اساس اين تحقيق هنگامي كه از نوجوانان در مورد ويژگيهاي مطلوب همسر آينده شان سوال شده است، بيشترين نسبت دختران به ترتيب به ويژگي خوش اخلاقي با 6/17 درصد، تحصيلات خوب 17 درصد، دينداري 7/15 درصد و نجابت با 8/13 درصد همسر آينده خود و پسران به ترتيب به زيبايي 4/37 درصد، عفت و نجابت 3/20 درصد، دينداري و متقي بودن با 6/11 درصد و خوش اخلاق بودن با 8/9 درصد اشاره كردهاند.

گفتني است دختران ويژگي ظاهري «خوش تيپ بودن» و پسران ويژگي «تحصيلات خوب» همسر آيندهشان را در انتخابهاي به عمل آمده در اولويت اول تا چهار قرار ندادهاند و در مقابل براي هر دو گروه ويژگيهاي عفت و نجابت و دينداري در اولويتهاي اول قرار گرفته است.

به گزارش ايسنا بر اساس يافتههاي تحقيق ياد شده در مورد سطح تحصيلات نيز بيشتر دختران و پسران هم سطح بودن سطح تحصيلات همسر با خودشان را ترجيح ميدادند؛ از سوي ديگر درصد نسبت بيشتري از دختران نيز مايل بودند با كسي ازدواج كنند كه سطح تحصيلاتشان كمي بيشتر از سطح تحصيلات آنها باشد؛ اما در مورد پسران بيشتر آنها اظهار كردند كه فرقي نميكند ميزان تحصيلات همسرشان چقدر باشد.

همچنين درباره اختلاف سني، دختران بيشتر مايلند كه همسر آيندهشان از خودشان بزرگتر و پسران مايلند كه همسرشان از آنها كوچكتر باشد، اما جالب آنكه نسبت بالاتري از پسران (7/15 درصد) در مقايسه با دختران (8/6 درصد) ميپذيرند كه همسر آيندهشان همسن و سال خودشان باشد.

[donsaeid]

نيم نگاهي به آسيب شناسى خانواده



نهادهاي اجتماعي هر يك براي برآوردن نيازي از نيازهاي اساسي بشر پديد آمده اند. نهاد خانواده نيز در پي سامان بخشيدن به نيازهاي جنسي و توليد نسل و سكونت و آرامش روحي است. اما با اين وصف، نهاد خانواده در تعامل با ساير نهادهاي اجتماعي اشكال و صور متنوّعي مي يابد، روابط اعضاي خانواده را دگرگون مي كند و كاركردهاي آن را به چالش مي كشاند.


1. مقدّمه

نهادهاي اجتماعي هر يك براي برآوردن نيازي از نيازهاي اساسي بشر پديد آمده اند. نهاد خانواده نيز در پي سامان بخشيدن به نيازهاي جنسي و توليد نسل و سكونت و آرامش روحي است. اما با اين وصف، نهاد خانواده در تعامل با ساير نهادهاي اجتماعي اشكال و صور متنوّعي مي يابد، روابط اعضاي خانواده را دگرگون مي كند و كاركردهاي آن را به چالش مي كشاند.
در جوامع سنّتي، كه تغييرات اجتماعي آهنگ كُندي داشت، بيشترين آسيب هاي اجتماعي از اعضاي خانواده ناشي مي شد; اما در جوامع صنعتي و نوين امروزي، كه دگرگوني هاي اجتماعي بسي شتاب يافته و جوامع را در «حال گذار» پيوسته قرار داده، وضع به گونه ديگري است; زيرا بسياري از تحوّلات و تغييرات اجتماعي تأثير عميقي در نهاد خانواده بر جاي مي گذارد و از اين رهگذر، خانواده نيز در معرض آسيب قرار مي گيرد. امروزه مسئله «اشتغال و استقلال مالي» براي زنان از اهميت فراواني برخوردار است. كارخانه ها، شركت ها و بيمارستان ها، آموزش و پرورش و ديگر بنگاه هاي اشتغالزا ترجيح مي دهند در برخي بخش ها، براي پيشبرد مأموريت ها و وظايف خود از زنان استفاده كنند; اما به موازات اشتغال زنان در خارج از خانه، خانواده و اعضاي آن از غيبت زن و خلأ وجودي او دچار آسيب و عوارض منفي مي شوند.
اشتغال زنان يكي از عوامل آسيب زا است كه امروزه خانواده را متأثر نموده. اكنون اين سؤال مطرح مي شود كه جامعه در حال گذار چه مشكلات و آسيب هايي براي خانواده پديد آورده است؟ و از منظر دين مبين اسلام، چه راه حل هايي براي جبران و رفع اين مشكلات وجود دارد؟
پيش از پرداختن به پاسخ دو سؤال مزبور، لازم است واژگان كليدي اين پژوهش به دقت مورد بررسي قرار گيرد. در اين مقال چهار مفهوم كليدي توضيح داده مي شود تا قلمرو و ابعاد بحث روشن گردد و از هرگونه پيش داوري و خلط بحث جلوگيري شود.

2. بررسي واژگان محوري

2ـ1. آسيب شناسي اجتماعي1
مفهوم «آسيب شناسي» نخست در مباحث پزشكي، براي شناسايي امراض و بيماري هاي مربوط به اعضاي بدن و بافت هايش و درمان آن امراض به كار مي رفت و سپس توسط دوركيم در مباحث «جامعه شناسي انحرافات» به كار رفت. در فرهنگ جامعه شناسي چنين آمده است: «اين مفهوم قرن نوزدهمي مبتني است بر تشابهي كه بين بيماري هاي عضوي يا مرض شناسي و انحرافات اجتماعي قايل بوده اند. در بحث اِ. دوركيم از جرايم و خودكشي، آسيب شناسي اجتماعي بيش از آنكه امري مربوط به انحرافات افراد تلقّي شود، بر اساس در نظر گرفتن فرق شرايط بهنجار و نابهنجار اجتماعي مورد توجه قرار مي گيرد. به علاوه، دوركيم مدعي است كه اين فرق داراي عينيت است، مبتني بر داوري اخلاقي نيست و آسيب شناسي اجتماعي را مي توان به طور علمي سنجيد و مورد آزمايش قرار داد. متأسفانه كاربرد اين مفهوم از طرف دوركيم، مبهم است. وي آسيب شناسي اجتماعي را صرفاً يكي از وجوه بهنجار بودن شرايط جامعه به حساب مي آورد.»2

2ـ2. نهاد اجتماعي3
«نهاد اجتماعي» عبارت است از: شبكه روابط اجتماعي پايداري كه براي برآورده شدن يك نياز اساسي بشر شكل گرفته باشد.

آنتوني گيدنز در تعريف «نهاد اجتماعي» مي گويد: «شيوه هاي اساسي فعاليت اجتماعي كه اكثريت اعضاي يك جامعه معيّن از آنها پي روي مي كنند. نهادها شامل هنجارها و ارزش هايي هستند كه بسياري از مردم با آنها همنوايي مي كنند. همه شيوه هاي رفتار نهادي شده به وسيله ضمانت هاي اجرايي نيرومند حمايت مي شوند. نهادها اساس يك جامعه را تشكيل مي دهند; زيرا شيوه هاي نسبتاً ثابت رفتار را، كه در طول زمان پايدار مي ماند، ارائه مي كنند.»4

2ـ3. خانواده
خانواده نخستين نهاد اجتماعي است كه هسته اوليه زندگي اجتماعي را تشكيل مي دهد و از ديدگاه كاركردي، روابط خويشاوندي و خانوادگي ضرورت هاي اساسي مربوط به بقا را برآورده مي كنند. اين ضرورت ها عبارتند از:

1. تنظيم روابط جنسي و مقاربتي;
2. فراهم ساختن حمايت زيستي از هر يك از اعضاي جامعه، به ويژه نوزادان و كودكان كه آينده سازان جامعه اند.
3. ايجاد واحد باثباتي از جامعه پذيري، به نحوي كه كودكان بتوانند فرهنگ و مهارت هاي بازي نقش را، كه براي زندگي بزرگ سالي اساسي است، كسب كنند.
4. تأمين فضايي از حمايت اجتماعي مساوي براي كودكان و بزرگ سالان;
5. تنظيم و روشمند ساختن جان گيري بزرگ سالان جوان در موقعيت هاي حياتي توليدي (اقتصادي) و بازآوري زايمان و تربيت بچه در جامعه.5
خانواده به دو نوع «هسته اي» و «گسترده» تقسيم مي شود. مقصود از خانواده «هسته اي» خانواده اي است كه از پدر و مادر و فرزندان تشكيل شده است. ولي خانواده «گسترده» خانواده اي است كه در آن، علاوه بر پدر و مادر و فرزندان، پدر بزرگ، مادربزرگ، عمّه، خاله، دايي و عمو و فرزندان آنها حضور دارند.

در جوامع سنّتي، الگوي خانواده «گسترده» غلبه دارد; زيرا همبستگي طايفه اي و قبيله اي بسيار مستحكم است و تجمّع افراد خانواده علاوه بر مشاركت در امر توليد و كشاورزي، ساز و كاري براي دفاع اجتماعي از خطرات طبيعت و جنگ و تهديدها به شمار مي رود.

ولي در جوامع معاصر و صنعتي، بيشتر الگوي خانواده «هسته اي» و با جمعيت كم شيوع دارد و ارتباط و روابط خانوادگي در اين نوع خانواده بسيار رنگ باخته و آنها از حمايت گسترده فاميل و طايفه كمتر برخوردارند. (در اين مقاله، عمدتاً خانواده «هسته اي» مدّنظر است.)

2ـ4. جهان معاصر
شناخت ويژگي هاي جهان معاصر ما را با واقعيات زندگي اجتماعي ـ كه گيدنز از آن به «جهاني شدن زندگي اجتماعي» ياد مي كند ـ و تأثيرات آن بر خانواده و آسيب هاي آن بيشتر آشنا مي سازد. به طور فشرده، مي توان به چند ويژگي شاخص جهان معاصر اشاره كرد:

1. ناهمگرايي ميان كشورهاي غني و فقير;
2. جهاني شدن رسانه هاي جمعي;
3. تحوّلات سريع و شتابان;
4. جهاني شدن اقتصاد و تجارت جهاني;
5. عصر سلطه و استعمار;
6. تورّم گسترده و بحرانزا;
7. مسابقه تسليحاتي;
8. بحران انرژي و مواد اوليه;
9. رشد دين گرايي;
10. هسته اي شدن خانواده;
11. نهضت دفاع از حقوق زنان;
12. مرحله گذار از مدرنيسم به پست مدرنيسم.
آشنايي با شاخص هاي مزبور و توجه به ميزان تأثير آنها در نهاد خانواده، چشم اندازي را پيش روي ما مي گشايد كه همه مشكلات و نابهنجاري ها را معلول ارتباط دروني اعضاي خانواده ندانيم و با وسعت بينش و نظر، از دخالت خودآگاه و ناخودآگاه چنين عواملي چشم پوشي ننماييم. پس از بررسي مفاهيم بحث، آسيب هاي اجتماعي، كه در جوامع معاصر و در حال گذرا وجود دارد، مورد بررسي قرار مي گيرد:

3. افسردگي
يكي از آسيب هايي كه منشأ اجتماعي دارد، «افسردگي» است. اين بيماري روحي، كه واكنش طبيعي در مقابل فشارهاي زندگي است، در زنان بيش از مردان پديد مي آيد. در تعريف «افسردگي» مي گويند: «افسردگي نوعي نابهنجاري خلقي يا عاطفي است كه طيف هاي پايينِ آن را افراد عادي نيز بعضي مواقع، تجربه مي كنند. خود ما بعضي وقت ها احساس غم و ملامت مي كنيم و حاضر نيستيم به هيچ كاري حتي كارهاي لذت بخش دست بزنيم.»6

3ـ1. نشانه هاي افسردگي
افسردگي داراي علايم و نشانه هايي است كه طبق آن، فرد از همه چيز نااميد شده، غم و غصه اي بر دل او چيره مي شود. او احساس وحشت مي كند و از تصميم گرفتن براي زندگي خود عاجز مانده است و هر گاه مي خواهد كاري انجام دهد، در خود صلاحيت و كفايت لازم احساس نمي كند. يكي از نشانه هاي بسيار خطرناك افسردگي اين است كه فرد آنچنان از همه كس و همه چيز نااميد مي شود كه به فكر خودكشي و خودزني مي افتد و يا، دست كم، بسيار گريه مي كند.

به طور كلي، براي افسردگي 12 نشانه برشمرده اند:

1. خلق و روحيه افسرده;
2. عصبانيت و بي حوصلگي (عدم تحمّل ديگران حتي نزديكان);
3. بي علاقگي و لذت نبردن از فعاليت هاي تفريحي;
4. كاهش انرژي يا بي قراري;
5. بي اشتهايي;
6. كاهش شديد وزن;
7. بي خوابي (ديدن كابوس در خواب، خواب بريده);
8. كاهش قواي ذهني (عدم تمركز حواس، فراموشي، عدم قدرت تصميم گيري، عدم قدرت سريع پاسخ گويي);
9. كاهش ميل جنسي;
10. احساس بي ارزشي و گناه (احساس گناه، مهم ندانستن خود);
11. احساس نااميدي و فكر خودكشي;
12. علايم و دردهاي جسماني (سر درد، كمردرد، سرگيجه، يبوست، بي حسي عضلاني، لرزش اندام).7
انجمن روان پزشكي آمريكا سه دسته از اختلالات افسردگي را طبقه بندي كرده است:

الف. افسردگي اساسي;8
ب. افسردگي خويي;9
ج. افسردگي غير از دو نوع قبلي.
در نوع اول، يك يا چند دوره اساسي (دست كم دو هفته خلق افسرده يا از دست دادن علاقه، به اضافه علايم ديگر افسردگي) وجود دارد، اما نوع دوم دست كم دو سال خلق افسرده در بيشتر اوقات روز همراه با ساير علامت ها مشاهده مي شود.

3ـ2. رابطه خانواده و افسردگي
گاهي فشارهاي اقتصادي و اجتماعي و يا فقدان والدين يا فرزندان، موجب افسردگي شديد روحي و رواني فرد مي شود و روابط خانوادگي را دچار اختلال مي كند و بر اساس مطالعات همايشي، ميان وضعيت خانوادگي و افسردگي فرد همبستگي وجود دارد.

براون و همكاران (197 ميزان آسيب پذيري در مقابل افسردگي را به عنوان بخشي از عوامل مرتبط با خانواده مي دانند. طبق تحقيق آنان، زناني كه داراي سه يا بيش از سه كودك زير چهار سال در خانه هستند، اعتماد و اطمينان خود را براي برقراري ارتباط صحيح با شوهر از دست مي دهند و حتي مطمئن نيستند بتوانند دوستان دوران خردسالي و قبلي خود را به اندازه لازم ملاقات كنند. اين گونه زن ها و زناني كه مادر خود را پيش از 11 سالگي از دست داده اند، بيش از مردم ديگر براي افسردگي مستعد هستند.10

البته ناگفته نماند كه كودكان نيز در برخي مواقع دچار افسردگي مي شوند. كودكاني كه با كمبود مراقبت و مهرورزي و يا طرد شدن از سوي والدين مواجه مي شوند و يا فقدان وجداني والدين و ستيزه هاي خانوادگي را تجربه مي كنند بيشتر در معرض نوعي افسردگي و فشار رواني قرار مي گيرند.

[donsaeid]

3ـ3. علل افسردگي
معمولا آسيب شناسان سه علت زيستي، اجتماعي و رواني براي افسردگي ذكر كرده اند.

3ـ3ـ1. زيستي
مقصود از علل زيستي عواملي است كه از طريق وراثت، از والدين به فرزندان منتقل مي شود كه در اين صورت، لازم است افرادي كه در خانواده شان چنين سابقه اي وجود دارد با مراجعه به روان پزشك، براي مشكلات خود راه علاجي پيدا كنند و موضوع را با آنها در ميان بگذارند.

عامل ديگر زيستي شامل هرگونه آسيب به مغز در حالات جنيني در رحم مادر يا در حين زايمان و پس از تولّد مي شود. آسيب به مغز مي تواند به شكل ضربه فيزيكي و يا به شكل هرگونه بيماري مغزي ـ مثلا، تومور يا عفونت ـ باشد. در متون پزشكي، برخي همه گيري هاي ويروسي گزارش شده است كه گروه زيادي از افراد همزمان دچار سلسله اي از علايم از جمله افسردگي شده اند. برخي بيماري هاي جسمي و داخلي همچون كم كاري غده تيروئيد يا بيماري پاركينسون يا سكته قلبي و مغزي و اسكلرو زمولتي پل نيز مي توانند خود را به شكل افسردگي نشان دهند.11

3ـ3ـ2. اجتماعي
عامل اجتماعي افسردگي معمولا به وضعيت فرد در مقاطع گوناگون زندگي از كودكي و جواني و پيري و تحوّلات زندگي مربوط مي شود. چنانچه كودك در محيطي گرم و با صميميت رشد كند كه پدر و مادرش ضمن داشتن درآمد مناسب، از تفاهم نسبي برخوردار باشند و ارزش هاي اخلاقي و ديني بر زندگي آنان حاكم باشد، به احتمال قوي، كمتر دچار بيماري رواني و افسردگي مي شود و اعتماد به نفس پيدا مي كند. ولي در مقابل، كودكي كه در خانواده پرجمعيت رشد مي كند و يا در خانواده اي كه انواع نابساماني ها و ستيزه هاي خانوادگي وجود دارد و يا در سنين حسّاس نوجواني، والدين را از دست بدهد، به احتمال زياد، دچار افسردگي مي شود.

محيط مدرسه و كار، مهاجرت و جابه جايي و نابساماني هاي اقتصادي و تورّم شديد مي تواند افراد را به افسردگي مبتلا سازد.

امروزه در جامعه ما، كه به سرعت مردم به سوي تجمّلات و كالاهاي شيك و مصرف گرايي مفرط تمايل پيدا مي كنند، به دليل آنكه خانواده ها نمي توانند خود را با تغييرات سريع و شتابان مصرف گرايي منطبق نمايند، زياد دچار افسردگي مي شوند.

3ـ3ـ3. روان شناختي
اين عامل شايد مهم ترين عامل افسردگي باشد; زيرا ساير عوامل از طريق اين عامل اثر خود را بر جاي مي گذارند. چنانچه فرد هميشه نگرش منفي و بدبينانه اي به خود، زندگي و اطرافيانش داشته باشد، به زودي در دام افسردگي مي افتد. از سوي ديگر، هر كس بايد توانمندي هاي خود را بشناسد و به همان ميزان، بر داشته هاي خود تكيه كند و بر اساس شناختي كه از محيط دارد و ضميمه نمودن توان و قدرت دروني، به انجام رفتار اقدام نمايد. اما اگر فرد اتّكا به نفس12 نداشته باشد و هميشه خود را حقير و ناتوان تر از ديگران بپندارد، به زودي در گرداب مرگبار افسردگي فرو خواهد رفت. روشن است كه وجود باورها و اعتقادات نادرست، نگرش هاي بيمارگونه و حاكميت جبر بر روان منجر به بروز رفتار بيمارگونه مي گردد. وجود تضاد بين اعتقاد و رفتار و يا بين نگرش و رفتار، تعادل رواني انسان را خدشه دار مي سازد. از منظر الگوهاي شناختي، كه در شناخت و درمان افسردگي به تفصيل مورد بحث قرار گرفته است، وجود باورهاي غلط در ذهن، انسان را گرفتار اين بيماري مي كند و اصلاح اين باورها در فرايند شناخت درماني محور درمان به شمار مي رود.13

3ـ4. درمان افسردگي
معمولا سه راه عمده براي درمان افسردگي پيشنهاد مي شود:

3ـ4ـ1. درمان فيزيكي
از سي سال پيش تاكنون، داروهايي براي درمان افسردگي به بيماران توصيه شده كه عبارتند از: «ايمي پرامين»، «آمي تراپيتيلين» و مهاركنندگان آنزيم و مونوآمين اكسيد از قبيل: «ترانيل سيپرومين» و «فنلرين» البته داروهاي مزبور عوارض جانبي فراواني بر بيمار دارد، ولي امروزه داروي جديدي توصيه مي شود كه مصرف يك تا دو قرص آنها در روز كافي است. اين داروي جديد «SSRI,S» نام دارد و شامل فلوئوكستين پاروكسبتن، سرترالين و فلووكسامين است. گاه شوك برقي نيز براي كساني كه مبتلا به افسردگي شديد باشند توصيه شده است.14

لازم به ذكر است كه دارو براي افرادي توصيه مي شود كه با روان درماني معالجه نشوند، اما امروزه مشاوران روان شناس از طريق روان شناسي باليني و گفتاردرماني و القاي اعتماد به نفس و آماده سازي روح و روان آسيب ديده براي مقابله و يا فراموشي فشارهاي رواني، تأثير بيشتري بر بيمار مي گذارند كه عوارض جانبي مصرف دارو را هم به دنبال نخواهد داشت.

3ـ4ـ2. شناخت درماني15
در دهه 1980 گروهي از روان پزشكان و روان شناسان براي شناخت و درك بهتر افسردگي، رويكرد جديدي ابداع كردند و آن «شناخت درماني» بود. كار اساسي آن توسط پرفسور اتي بك و همكارانش در دانشكده پزشكي دانشگاه «پنسيلوانيا» انجام گرفت و از آن زمان تاكنون بسياري از پزشكان آن را مورد توجه قرار داده اند.

شناخت درماني چيست؟ اساس بنيادين اين نظريه آن است كه خُلق شما انعكاسي از شيوه تفكر شماست. به عبارت ديگر، خُلق شما توسط شناخت ها يا افكارتان شكل مي گيرد. شناخت ها به شيوه نگرش شما به دنياي اطرافتان، به تمام تعابير و تفاسيري كه داريد، ادراك ها، تصاوير ذهني، باورها و نگرش هاي شما اطلاق مي شود.16 بنابراين:

الف. اولا، بايد دانست كه مشكلات زندگي نوعي امتحان الهي است، و در صورت مقاومت و تحمّل در برابر آنها، پاداش عظيمي در انتظار فرد است. اين مشكلات براي همه انسان ها پيش مي آيد و منحصر به فرد نيست; (وَ لَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْء مِنَ الْخَوفِ وَالْجُوعِ وَنَقْص مِنَ الأَمَوَالِ وَالأنفُسِ وَالَّثمَرَاتِ وَ بَشِّرِالصَّابِرِينَ.)(بقره: 155)

ب. ثانياً، حوادثي كه گريبانگير فرد مي شود، حاصل عمل خود اوست و نبايد ديگران را در اين زمينه مقصّر دانست; (وَ مَا أَصَابَكُم مِن مُصِيبَة فَبَِما كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ وَ يَعْفُو عَن كَثِير)(شوري: 30)

پس انسان در برخورد با مشكلات و نابساماني ها، ابتدا بايد بداند كه اين مشكلات ناشي از رفتار نسنجيده خود اوست و ديگران در اين خصوص نقش اصلي ندارند، و ديگر اينكه اين مشكلات وسيله آزمايش الهي است و او مي تواند با نيروي صبر بر آنها غلبه كند و نبايد با تفكرات و وساوس شيطاني روحيه خود را از دست بدهد.

3ـ4ـ3. روان درماني
در اين زمينه، توصيه هايي ارائه شده است; از جمله:

الف. فرد بايد ارتباط معنوي خود را با خداوند زيادتر كند; زيرا تمام اسباب و مسبّبات عالم در دست قدرت اوست و شايد همين مشكلات سبب نزديك تر شدن او به خداوند شود تا از غفلت بيرون بيايد; (وَلَقَدْ أَرْسَلنَآ إِلَي أُمَم مِن قَبْلِكَ فَأَخَذْنَاهُمْ بِالْبَأْسَاء وَالضَّرَّاء لَعَلَّهُمْ يَتَضَرَّعُونَ.)(انعام: 42)

ب. ياد خدا داشتن; (الَّذِينَ آمَنُواْ وَ تَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُم بِذِكْرِاللّهِ أَلاَ بِذِكْرِ اللّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ.) (رعد: 2

ج. در هيچ شرايطي نبايد اميد به خدا را در حل مشكلات از دست داد; زيرا نااميدي به معناي قطع همه راه هاي حل مشكلات است; (وَلاَ تَيْأَسُواْ مِن رَوْحِ اللّهِ إِنَّهُ لاَ يَيْأَسُ مِن رَوْحِ اللّهِ إِلاَّ الْقَوْمُ الْكَافِرُونَ.) (يوسف: 87)

د. توكّل به خدا در ستيزها و كشمكش ها; (قُل لَن يُصِيبَنَا إِلاَّ مَا كَتَبَ اللّهُ لَنَا هُوَ مَوْلاَنَا وَ عَلَي اللّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ.)(توبه: 51)

و. انسان مؤمن در هر حال، بايد از خدا راضي باشد و تمام مشكلات را هديه اي از جانب خداوند بداند. در اين صورت، هر قدر فشار زندگي بيشتر شود، كوچك ترين تأثيري بر روح بلند او نخواهد داشت.

حضرت علي(عليه السلام) مي فرمايد: «من رضي مِن اللّه بما قسّم له استراح بدنه»;17 هر كس به آنچه خداوند برايش تقسيم كرده است راضي باشد بدنش احساس راحتي مي كند.

پس هنگامي كه انسان افسرده جهان را آزمايشگاه ميزان صبر و تحمّل خود بداند و توجه كند كه اين بلاها از هيچ انساني استثنا نشده است، با اميد به خدا و ارتباط از طريق دعا و افزايش معنويت، روحيه از دست رفته او باز مي گردد و روح او توان مقابله و بلكه غلبه بر مشكلات و فشارهاي زندگي پيدا خواهد كرد.

3ـ5. چگونگي ارتباط افكار با افسردگي
3ـ5ـ1. تعميم بيش از حد
شما چنين مي انديشيد كه چون يك بار حادثه ناگواري برايتان اتفاق افتاده است، اين اتفاق هميشه برايتان رخ خواهد داد و به همين دليل، سرخورده و مأيوس مي شويد.

3ـ5ـ2. شخصي سازي
شما خود را در مورد هر حادثه ناخوشايند و منفي تنها فرد مسئول مي پنداريد، در حالي كه صحّت اين نتيجه گيري بر دلايل و شواهد كافي استوار نيست.

3ـ5ـ3. تفكر به شيوه همه يا هيچ
اين مبحث به ارزيابي خود، افراد ديگر و شرايط و اوضاع به نحو افراطي اشاره دارد و در اين نگاه، حد وسط وجود ندارد.

3ـ5ـ4. استنتاج عجولانه و بي اساس
زماني كه شواهد براي نتيجه گيري ناكافي است و يا حتي به هيچ وجه شواهدي در دست نداريد، به طور منفي و با عجله نتيجه گيري مي كنيد. اين عمل را «نتيجه گيري عجولانه و بي اساس» مي گويند.

3ـ5ـ5. فاجعه انگاري
ممكن است به خودتان بگوييد «اشتباه وحشتناكي مرتكب شده ام، چه قدر بد شد! تباه شدم.» در اين حالت، احتمالا چنين اشتباهات و خطاهايي را بيش از حد بزرگ مي كنيد و به طور ناهماهنگي جنبه مثبت رفتار و موفقيت را بي ارزش قلمداد مي كنيد. مسئوليت و تقصيرهاي خود را زير ذرّه بين مي بريد و بزرگ جلوه مي دهيد و توانمندي هاي خود را دست كم مي گيريد. اين ديدگاه جهت گيرانه به كاهش عزّت نفس و اعتماد به آن منجر مي شود.

3ـ5ـ6. مردود شمردن نكات مثبت
در اين نگرش، نه تنها جنبه هاي مثبت اوضاع ناديده گرفته مي شود و فرد روي جنبه هاي كوچك و منفي تأكيد مي كند، بلكه بيش از آن جنبه هاي مثبت موجود را به صراحت، به منفي تبديل مي سازد.

3ـ5ـ7. بايد گفتن ها
در اين وضعيت، فرد مانند يك كارفرماي سنگ دل براي خود و ديگران قوانين خودسرانه، دلبخواه و غيرقابل اجرا وضع مي كند. چنين انتظارات و معيارهايي افراطي با عملكرد روزانه ما انسان هاي عادي مطابقت ندارد و همواره در شخص احساسات نامطلوب و شكست ايجاد خواهد كرد.18

4. شكاف سنّي در ازدواج
يكي ديگر از آسيب هاي خانواده فاصله سنّي زياد ميان زن و مرد است. هرچند مردان دوست دارند با زنان جوان تر از خود ازدواج كنند، اما به هر حال، وجود مشكلات فرهنگي و اجتماعي بسياري مانع جدّي چنين كاري به شمار مي آيد.

به عقيده برنارد (J. Bernard) بيشترين خرسندي براي زنان هنگامي حاصل مي شود كه با مردي ازدواج كنند كه پنج تا شش سال، سالمندتر از ايشان باشد و براي مردان همين خرسندي هنگامي به وجود مي آيد كه ميان صفر تا ده سال بزرگ تر از همسرانشان باشند.19

در برخي مناطق كشور ما، مردان گاهي با داشتن فاصله بيش از 40 سال از زنان، با آنان ازدواج مي نمايند و خانواده ها صرفاً براي منافع مادي با چنين ازدواج هايي موافقت مي كنند. اين امر معمولا در سطح انسان هاي معمولي موجب بحران و ستيزه هاي خانوادگي مي شود و كفويتي كه در فرهنگ اسلام بر آن تأكيد گرديده، ناديده انگاشته مي شود; زيرا روشن است كه تمايلات، نيازها و احساسات يك مرد 60 ساله بسيار متفاوت تر از دختر نوجوان 14 ساله است. تفاهم، عشق و محبت چگونه در سايه اين ازدواج جامه عمل مي پوشد و آيا چنين دختري آمال، آرزوها و سعادت خود را در اين زندگي مشترك مي يابد؟

در اين خصوص، لازم است سن متناسب ازدواج براي زوجين رعايت شود تا مصالح زندگي زوجين رعايت گردد. اين موضوع به سلامت خانواده از لحاظ روحي، جسمي، فرهنگي و اجتماعي كمك شايان توجهي مي كند.

[donsaeid]

5. تبديل خانه به خوابگاه
در جامعه معاصر، زنان بسياري شاغل هستند، مرد هم براي فراهم نمودن يك زندگي نسبتاً مرفّه مجبور به داشتن دو شغل است و فرزندان هم هر يك دنبال مدرسه و دانشگاه هستند. در چنين وضعيتي، خانه كاركرد اصلي خود را از دست مي دهد. در زماني كه زن كدبانوي خانه بود و مرد يك شغله بود، فرصتي فراهم مي شد تا ارتباطات كلامي اعضاي خانواده با يكديگر بيشتر باشد، محبت و روابط صميمي معنا پيدا مي كرد و پدر فرصت مي يافت به تربيت فرزندان بپردازد و از وضعيت تحصيلي، دوستان و مشكلات آنان اطلاع كسب نمايد و با تجارب ارزشمند خود، فرزندان را راهنمايي كند. اما اكنون مادر خسته از كار برگشته نه حال و حوصله ابراز محبت به فرزندان دارد و نه مي تواند شوهرداري كند. اينجاست كه خانه نقش اصلي خود را از دست مي دهد و تنها شب هنگام، اعضاي خانواده براي خوابيدن، غذا خوردن و تماشاي برنامه هاي تلويزيوني گرد يكديگر جمع مي شوند و همه اعضا به نوعي مشكلات و دغدغه هاي بيروني را در روابط با اعضا لحاظ مي كنند. در چنين شرايطي است كه خانواده متزلزل مي شود و به محيطي سرد و بي عاطفه تبديل مي گردد; محيطي كه اعضاي آن هميشه با يكديگر طلب كارانه برخورد مي كنند و هر كس در مسابقه گرفتن حق خود براي رفاه فردي خويش است.

خانه و خانواده در بينش ديني، محيطي گرم و محل تصميم سازي براي آينده زندگي است كه اعضا با مشورت يكديگر بتوانند مشكلات زندگي را بررسي و حل نمايند. ارتباطات كلامي و عاطفي نقش مهمي در اين رابطه دارد و شايد تلويزيون و ساير رسانه هاي تصويري مانع جدّي وقت گيري هستند كه نمي گذارند اعضاي خانواده ارتباط بيشتري با يكديگر داشته باشند.

6. خشونت خانوادگي
خشونت و برخوردهاي قهرآميز آرامش خانواده را به هم زده است و زنان و كودكان بيشترين قربانيان خشونت هستند. در غرب، جامعه شناسان اين پديده را به عنوان يك مسئله اجتماعي مورد مطالعه قرار داده اند. نخستين بار در سال 1962 هنري كمپ در مقاله اي به نام «سندرم كودك كتك خورده» كودكاني را توصيف كرد كه تحت بدرفتاري و خشونت خانوادگي قرار گرفته اند.

البته نگرش حاكم بر بيشتر جوامع چنين است كه خانواده محيطي خصوصي است و ديگران، جامعه و دولت حق دخالت در امور شخصي افراد را ندارند. نگرش چشم پوشي از خشونت هاي خانوادگي نيز وجود دارد.20 معمولا در جوامع پدرسالار، اين حق براي پدر محفوظ است كه مي تواند در صورت مشاهده رفتاري كه با ارزش و هنجارهاي پدر خانواده سازگاري ندارد، كودكان و زنان خود را تنبيه كند تا بدين وسيله، هنجارهاي مورد نظر خود را در محيط خانواده با قوّت حاكم نمايد.

اما ضرب و جرح كودكان و زنان اثرات ناگواري بر شخصيت و عواطف و احساسات آنان بر جاي مي گذارد و كودك را دچار اختلالات رواني كرده، او را با نارسايي در كلام و فكر مواجه مي سازد و اعتماد به نفس را در او نابود مي سازد; زن را هم از ايفاي نقش مادري و همسري دل سرد مي كند.

منطق دين در هنگام بروز نابهنجاري از سوي كودكان و زنان، ابتدا روشنگري، نصيحت و ارشاد است و در نهايت، كه هيچ راهي براي هنجارمند كردن آنان وجود نداشته باشد، تنها مقدار اندكي تنبيه براي رفع ضرورت تجويز شده است.

برخي كج انديشان به غلط تصور كرده اند تفاوت هاي حقوقي بين مرد و زن نوعي خشونت قانوني تلقّي مي شود كه بايد در نفي و محو آن تلاش كرد; اما بايد دانست كه چنين تصوري غلط است. تفاوت مالي مرد و زن در ارث و ديه ناشي از عدم مسئوليت زن در تأمين هزينه هاي خانواده و حتي هزينه هاي شخصي خود در نظام اسلامي است. از سوي ديگر، اختلاف زن و مرد در مسئله شهادت و قضاوت نيز ناشي از عاطفي بودن زن، مشكلات ماهانه و زايمان است و علاوه بر اين، جواز ضرب و كتك زدن زن، كه در برخي آيات و روايات آمده، در شرايط استثنايي و متناسب با وضعيت ويژه اي است و به قدر ضرورت تجويز شده است.

7. اختلال در جامعه پذيري و فرايند تربيت
يكي از آسيب هاي جدّي خانواده اختلال در فرايند تربيت فرزندان و جامعه پذير كردن آنهاست; زيرا در اين صورت، فرزندان راه و روش برخورد با ديگران، پديده ها و مشكلات اجتماعي را نمي شناسند. بروس كوئن در تعريف «اجتماعي شدن يا جامعه پذيري» مي نويسد: اجتماعي شدن فرايندي است كه به انسان، راه هاي زندگي كردن در جامعه را مي آموزد، شخصيت مي دهد و ظرفيت هاي او را در جهت انجام وظايف فردي و به عنوان عضو جامعه، توسعه مي بخشد. چهار هدف عمده براي اجتماعي شدن وجود دارد:

1. شخص بايد مهارت هاي ضروري را، كه براي زندگي در جامعه ضروري است، فرا بگيرد.
2. شخص بايد بتواند به صورت مؤثري با ديگران ارتباط برقرار نمايد و توانايي خواندن و نوشتن و سخن گفتن پيدا كند.
3. فرد بايد بتواند نيازهاي بدني خود، همچون قضاي حاجت را به شيوه هاي قابل قبول جامعه فراگيرد.
4. فرد بايد ارزش ها و اعتقادات اساسي جامعه خود را در ذهن متمركز كند.21
بسياري از جامعه شناسان و نيز روان كاوان عقيده دارند: ريشه بسياري از انحرافات شخصيت را بايد در پرورش نخستين خانوادگي جستوجو كرد; زيرا اگر منشأ اغلب كج رفتاري ها و انواع متنوّع بيماري هاي رواني بررسي شود، نقش پرورش خانواده در كيفيت رشد شخصيت آشكار مي گردد.22

هرچند برخي از نقش هاي خانواده مانند «آموزش» به نهادهاي ديگري مانند آموزش و پرورش داده شده، اما با اين وصف، هنوز هيچ نهاد اجتماعي نتوانسته است در امر تربيت و پرورش انسان ها جايگزين خانه و خانواده شود. فرزندان در محيط خانه با هنجارها آشنا مي شوند و ارزش هاي ديني و اخلاقي را در عمق شخصيت خود نهادينه مي كنند و هنگامي كه وارد مدرسه و دانشگاه و محيط كار مي شوند، همان سرمايه تربيت و جامعه پذيري خانوادگي را با خود به چنين محيط هايي مي آورند.

جامعه پذيري يا تربيت فرزندان يكي از وظايف و كاركردهاي اصلي خانواده به شمار مي آيد كه در روايات مورد تأكيد قرار گرفته است.

رسول خدا(صلي الله عليه وآله) مي فرمايد: «اكرموا اولادَكم و احسنوا آدابهم»;23 به فرزندان خود احترام بگذاريد و آنان را نيكو تربيت كنيد.

ايشان همچنين مي فرمايد: «ادّبوا اولادكم علي ثلاث خصال: حبّ نبيّكم و حبّ اهل بيته و قرائة القرآن»;24 فرزندان خود را بر سه خصلت تربيت كنيد: دوست داشتن پيامبرتان، دوست داشتن اهل بيت او و خواندن قرآن.

امام صادق(عليه السلام) مي فرمايد: «الغلامُ يلعبُ سبع سنين و يتعلّم الكتابَ سبع سنين و يتعلّم الحلال و الحرام سبع سنين»;25 پسر بايد هفت سال بازي كند و هفت سال دوم قرآن بياموزد و هفت سال سوم به آموزش مباحث فقهي و حلال و حرام بپردازد.

با توجه به توصيه هاي جامعه شناسان و تأكيد نصوص ديني بر ضرورت تربيت صحيح فرزندان، چنانچه خانواده نتواند نقش مهم جامعه پذيري و تربيت را براي فرزندان به اجرا درآورد، فرد هنگامي كه وارد جامعه مي شود، نمي داند چه راه صحيح و مشروعي را بايد در مواجهه با انواع نابهنجاري ها و بحران هاي اجتماعي در پيش گيرد و در اين صورت است كه زمينه هاي انحراف براي او فراهم مي شود و به سرعت بي هنجار و كج رو مي گردد.

نكته قابل توجه اينكه پدر بايد نسبت به انحرافات و كجروي زن و فرزندانش داراي روحيه «غيرت ديني» باشد. «غيرت» نيروي بازدارنده اي است كه مرد را در مقابل انحراف اعضاي خانواده اش حسّاس مي كند و اجازه نمي دهد از هنجارهاي شناخته شده تخلّفي صورت گيرد. متأسفانه امروزه تبليغات رسانه اي و ژورناليستي شديدي در جهت غيرت زدايي در جامعه به كار گرفته مي شود و پدران نمونه را اين گونه معرفي مي كنند كه در امور شخصي و دوست گزيني فرزندان دخالتي ندارند و بر رفت و آمد همسر نظارتي نمي كنند. روشن است كه غيرت زدايي راه را براي افتادن فرزندان و همسر در دام فريب كاران و نامحرمان باز مي كند.

8. ازدواج تحميلي
امروزه يكي از معضلات اجتماعي ازدواج هاي اجباري و ناخواسته است كه حق مشروع و گزينش همسر را از دختران سلب مي نمايد. اين آسيب كم و بينش در مناطق گوناگون جهان وجود دارد. سالانه 4 ميليون زن در جهان خريد و فروش يا مجبور به ازدواج اجباري مي شوند. بخشي از اين ازدواج ها مربوط به دوران خردسالي دختران است. بيشتر ازدواج هاي پايين تر از 12 سال اجباري و ناخواسته است و معمولا پس از چند سال به جدايي از همسر يا ساير آسيب هاي فردي و خانوادگي منجر مي شود. اين پديده شوم منحصر به كشورهاي جهان سوم نيست و در كشورهاي پيشرفته و صنعتي هم گزارش شده است.

مقصود از «ازدواج اجباري» پيوند زناشويي رسمي است كه در آن رضايت و اراده زوجين يا يكي از آنان ناديده انگاشته شود و براي برقراري اين پيوند، از انواع فشارهاي جسمي و رواني استفاده گردد. در طول تاريخ، انواع متعددي از اين پديده وجود داشته است كه زنان را همچون كالا يا وسيله اي براي مقاصد سياسي، اقتصادي و رفع اختلاف طايفه اي و قبيله اي مورد استفاده قرار داده اند. از جمله اين ازدواج ها، مي توان به موارد ذيل اشاره كرد: 1. ازدواج ربايشي; 2. ازدواج يغمايي; 3. ازدواج وراثي; 4. ازدواج از طريق خريد همسر; 5. ازدواج سياسي; 6. ازدواج مبادله اي.26

بي ترديد، علل گوناگوني در بروز اين نابهنجاري تأثير دارد كه مي توان به علل فردي، اجتماعي، فرهنگي و سياسي اشاره كرد. اما به هر حال، بايد آثار منفي آن را بر روابط خانوادگي مورد مطالعه قرار داد و آن را به عنوان يك آسيب جدّي در نظر گرفت. ازدواجي كه بايد بر پايه عشق، اخلاق، محبت و درك متقابل شكل گيرد تا بتواند جوانه هاي خوش بختي را به همراه آورد، اكراه و اجبار در همسرگزيني اين پيوند نامقدّس را به صورت يك كابوس وحشتناك درمي آورد و زندگي فردي، خانوادگي و اجتماعي زنان را با آسيب هاي جدّي مواجه مي سازد.

8ـ1. آسيب هاي ازدواج تحميلي
1. اولين آسيب و عوارض منفي آن متوجه جسم و بدن زن شده، بر سلامت جسمي او تأثير منفي بر جاي مي گذارد و موجب اختلال در دستگاه باروري وي و تولد كودكان نارس و عوارض ناشي از آن مي شود.

2. دومين آسيب مربوط به اختلالات روحي دختران است. از دست دادن اميد به زندگي، فقدان تصويري موفقيت آميز براي زندگي خود و فرزندان يكي ديگر از اختلالات عاطفي و رواني ازدواج هاي تحميلي به شمار مي رود. مجموعه اين فشارهاي رواني ايجاد هرگونه ابتكار، طراوت و نشاط را در محيط خانه براي اين دختران از بين مي برد و خانه را براي آنان به زنداني با ميله هاي رواني و نامرئي تبديل مي كند و افسردگي، پرخاشگري و دل سردي از زندگي را به همراه مي آورد.

3. آسيب ديگر مربوط به روابط خانوادگي است كه در نتيجه آن مي توان به سست شدن بنيان خانواده، طلاق، فرار از خانه، سوء ظن، فقدان تفاهم بين زوجين، همسرآزاري، همسركشي، وجود فرزندان بزهكار، انحطاط اخلاقي و طلاق اشاره كرد.

8ـ2. راه كارهاي جلوگيري از آسيب هاي ازدواج اجباري
1. برگزاري كارگاه هاي آموزش حقوق در زمينه ازدواج، مشاوره خانواده براي دختران و پسراني كه در آستانه ازدواج قرار دارند.

2. ارتقاي آگاهي هاي خانواده در خصوص حقوق دختران و نيز تبعات ناگوار ناشي از چنين پديده اي در پيش گيري از ازدواج هاي تحميلي مؤثر است.

3. تدوين قوانين مناسب براي حمايت از زناني كه قرباني ازدواج تحميلي گرديده اند.

4. ضروري است از طريق آموزش و دانش افزايي والدين نسبت به روحيات جوانان، استقلال طلبيواحترام به انتخاب حق همسرگزيني دختران، از وقوع چنين شرايطي پيش گيري شود.

5. به يقين، رعايت سن مناسب ازدواج يكي از اقدامات قانوني براي كاهش ازدواج اجباري است.

6. كاهش هزينه هاي زندگي، مهار تورّم، اشتغال زايي و بهبود ساختار اقتصادي جامعه و حمايت از خانواده هاي كم بضاعت كه براي تأمين مخارج سنگين زندگي، دختران خود را براي ازدواج با افراد متموّل مجبور مي نمايند.

[donsaeid]

9. كثرت فرزندان
در نصوص ديني بر داشتن فرزندان متعدد تأكيد شده است; چنان كه پيامبر اكرم(صلي الله عليه وآله)فرمود: «انّي اباهي بكم الامم و لو بالسقطِ»;27 من در قيامت به كثرت شما بر ديگر امّت ها مباهات مي كنم، هرچند به فرزند سقط شده اي باشد. خداوند هم مي فرمايد: (وَ مَا مِن دَآبَّة فِي الأَرْضِ إِلاَّ عَلَي اللّهِ رِزْقُهَا)(هود: 6); روزي همه موجودات در دست خداست. اما بايد دانست كه كثرت فرزندان به حكم اوّلي مطلوب است، مشروط بر اينكه موجب عزّت جامعه اسلامي گردد و عدالت در ميان آنها رعايت شود و مورد تربيت و آموزش آموزه هاي ديني قرار گيرند.

اما سؤال اين است كه آيا در شرايط كنوني، چنين شروطي محقق است؟ آيا كثرت مشاغل، دغدغه هاي معيشت، گرفتاري هاي خانوادگي و تورّم شديد اجازه رسيدگي شايسته به فرزندان را مي دهد؟ واقعيت اين است كه در شرايط اقتصادي، سياسي، فرهنگي جامعه معاصر، براي كثرت فرزندان مشكلاتي وجود دارد كه نمي توان آنها را حتي از نظر اسلام در نظر نگرفت. پدري با داشتن فرزندان بسيار، چگونه مي تواند آنها را با آداب اسلامي و قواعد اخلاقي آشنا سازد؟ پدري كه در جامعه امروز مجبور است براي تأمين معيشت خود و اعضاي خانواده در دو نوبت مشغول فعاليت اقتصادي شود از تربيت فرزندان و نظارت بر رفتار آنان عاجز مي ماند و در نتيجه، فرزنداني پرورش مي يابند كه نه به صورت صحيح و ديني تربيت شده اند و نه از تحصيلات عالي، كه معمولا مستلزم پرداخت هزينه هاي بسيار است، برخوردارند و مهم تر از همه، از عواطف گرم و صميمانه پدر و مادر بي بهره اند. پس نبايد بدون ملاحظه جوانب گوناگون تربيتي، فرهنگي و اجتماعي به تكثير فرزندان پرداخت.

از سوي ديگر، آنچه مورد اشاره قرار گرفت مشكلات فردي و خانوادگي كثرت فرزندان بود، ولي مشكلات حكومت و نظام سياسي بسي دشوارتر و پيچيده تر است. دولت بايد به تأسيس مدارس، راه، ايجاد شغل مناسب و توسعه خدمات اجتماعي از قبيل برق، آب، گاز، مسكن و بيمارستان بپردازد.پس كثرت فرزندان در شرايط جهاني و منطقه اي، به ويژه جامعه معاصر، داراي مشكلات و آسيب هاي فراواني است.