10. عروة بن يحيى النخاس الدهقان
دو لقب "قمى" و "بغدادى" نيز براى وى ذكر شده است; از اين رو، برخى از رجاليان احتمال داده اند كه وى قمى الاصل و بغدادى المسكن بوده است.32 طبق قراين موجود، وى وكالت دو امام هادى و عسكرى(عليهما السلام) را بر عهده داشت. در عصر امام هادى(عليه السلام)، گاه توقيعات آن جناب به دست وى خارج مى شد و او سابقه زيادى در انجام امور وكالت و خدمت به امام هادى(عليه السلام)داشت. در فتنه فارس بن حاتم قزوينى، يكى از وكلاى مبرّز امام هادى(عليه السلام)، كه از آن حضرت در اين باره كسب تكليف نمود، همين عروة بن يحيى بود و امام(عليه السلام)نيز طى توقيعى، كه به دست عروة خارج شد، فارس را تكذيب و لعن نمودند.33
در عصر امام عسكرى(عليه السلام) نيز عروة بن يحيى به عنوان وكيل مبرّز آن جناب در بغداد به كار خود ادامه داد و همچنان توقيعات امام عسكرى(عليه السلام) نيز به دست وى خارج مى شد; از جمله، توقيع آن جناب كه درباره اختلاف بين فضل بن شاذان و ايوب بن ناب، وكيل اعزامى امام عسكرى(عليه السلام) به نيشابور، صادر شده است.34 در توقيع ديگرى، كه از سوى امام عسكرى(عليه السلام)خطاب به اسحاق بن اسماعيل نيشابورى صادر شده، چنين تعبيرى به چشم مى خورد: «فاذا وردت بغداد فاقرءه على الدهقانِ وكيلنا وثقتنا و الذّى يقبض من موالينا.»35 اين تعابير حاكى از وكالت وى در بغداد و نيز وثاقت وى نزد امام عسكرى(عليه السلام)است.
البته، برخى از رجاليان احتمال داده اند كه مراد از تعبير دهقان، نه عروة بن يحيى، بلكه محمد بن صالح بن محمد همدانى معروف به «دهقان» است.36 ولى به نظر مى رسد كه لقب «دهقان» به آن ميزان كه در مورد عروة بن يحيى مشهور است، در مورد محمد بن صالح شهرت نداشته باشد، به خصوص كه اگر تنها به ذكر لقب اكتفا شده باشد; حمل آن بر عروة بن يحيى آسان تر است تا محمد بن صالح. علاوه بر اين، در توقيع صادرشده از ناحيه مقدسه، كه متضمّن لعن احمد بن هلال است، چنين تعبيرى به چشم مى خورد: «و قد علمتم ما كان من أمر الدهقان 0 عليه لعنة اللّه ـ و خدمته و طول صحبته; فأبد له اللّه بالايمان كفراً حين فعل ما فعل، فعاجله الله بالنقمة، و لم يُمهله; و الحمدلله لا شريك له و صلى اللّه على محمد و آله و سلّم.»37
و از آن جا كه درباره محمد بن صالح همدانى، سخنى دالّ بر انحراف وى و در نهايت، صدور لعنش از سوى معصومان(عليهم السلام)نقل نشده و اين، عروة بن يحيى بود كه با انحراف و اختلاس، خود را مشمول غضب و نفرين و لعن امام عسكرى(عليه السلام) نمود، چنين نتيجه گرفته مى شود كه تعبير «دهقان» در جملات يادشده، ناظر به عروة بن يحيى است. نتيجه ديگر آن كه هنگام اطلاق اين لقب، مى بايست آن را بر عروة بن يحيى حمل نمود.
بدين روى، از توقيع امام عسكرى(عليه السلام) خطاب به اسحاق بن اسماعيل نيشابورى مى توان به وكالت و وثاقت عروة بن يحيى نزد آن حضرت پى برد، ولى متأسفانه چنان كه لازمه طبع بشرى است، وى به دليلى كه چندان معلوم نيست، بناى ناسازگارى و مخالفت با امام عسكرى(عليه السلام) نهاد و علاوه بر انتساب سخنان كذب به امام هادى و عسكرى(عليهما السلام)، به اختلاس اموال حضرت پرداخت. امام(عليه السلام) وى را پس از ابوعلى بن راشد مسؤول خزانه اموال امامت نموده بودند، ولى او بخشى از آن اموال را براى خود برداشت و بخشى ديگر را براى به غيظ آوردن امام عسكرى(عليه السلام)، به آتش كشيد! با اين كار، وى نهايت خبث باطن خود را بروز داد. از اين رو، امام عسكرى(عليه السلام) با اعلام لعن وى و امر به لعن و تبرّى از او توسط شيعيان از يك سو، و نفرين عليه او از سوى ديگر، با فتنه وى به مقابله برخاستند. پس از نفرين امام عسكرى(عليه السلام)در همان شب، وى به هلاكت رسيد و راهى دوزخ شد. امام(عليه السلام) در اين باره فرمودند: «امشب را به مناجات با پروردگارم به سر بردم و پيش از آن كه فجر بدمد و پيش از آن كه، آتش ايجاد شده توسط عروة در خزانه اموال ]امام(عليه السلام) [خاموش شود، خداوند دشمنش، عروة، را ـ كه لعنت خدا بر او باد ـ به هلاكت رسانيد.»38
11. شفيع خادم
با توجه به روايتى كه كلينى نقل كرده، چنين به دست مى آيد كه وى از جمله وكلاى امام عسكرى(عليه السلام) در مصر بوده است. حاصل اين روايت آن است كه فردى از اهل مصر به نام سيف بن ليث، از مصر به سامرا آمد و قصد داشت تا نزد مهتدى خليفه عباسى رفته، به دليل غصب زمينش توسط شفيع خادم و اخراج وى از آن زمين، اظهار تظلم نمايد ولى، پيش از انجام اين منظور، برخى از اصحاب امام عسكرى(عليه السلام)، از جمله عمر بن ابى مسلم (راوى اين روايت)، وى را از اين كار بازداشته، توصيه كردند كه به امام(عليه السلام)مكتوبى ارسال كند و ماجرا را باز گويد و او نيز پذيرفت. امام(عليه السلام) نيز در پاسخ نوشتند: «زمينت به تو مسترد خواهد شد; به نزد سلطان مرو و با وكيلى كه زمين را در دست دارد ملاقات كن و او را از سلطان اعظم ـ يعنى اللّه رب العالمين ـ بترسان.» سيف بن ليث نيز به اين توصيه امام عسكرى(عليه السلام)عمل نمود و نزد وكيل ياد شده رفت. پس از ملاقات، وكيل به وى گفت: امام(عليه السلام)هنگامى كه تو از مصر خارج شدى، طى مكتوبى از من خواستندكه تو را فرا خوانده، زمين را به تو بازگردانم. بنابراين، با حكم قاضى، ابن ابى الشوارب، و شهادت شهود، زمين مزبور به صاحبش مسترد گشت و نيازى به مراجعه آن فرد به نزد مهتدى حاصل نشد.39
ظاهر اين روايت، دلالت بر مذموم بودن چهره شفيع خادم به عنوان وكيل امام عسكرى(عليه السلام) در مصر دارد; زيرا تعبير «غصب ضيعة» در روايت، حكايت از امرى غير مشروع دارد و صدور آن از سوى وكيل امام(عليه السلام) ناپسند است. ولى نكته جالب آن است كه امام عسكرى(عليه السلام) با توجه به علم امامت، از سامرا ناظر به اعمال وكيل خود در نقطه دور دستى همچون مصر بودند.
از اين رو، پيش از آن كه سيف بن ليث به قصد تظلّم از مصر خارج شود و حضرت در جريان اين امر قرار گيرند، آن جناب نامه اى به وكيل مزبور نوشته، او را مكلف مى سازند كه زمين را به صاحبش بازگرداند. اين بهترين نوع نظارت يك رهبر بر سازمان تحت سرپرستى خود است. البته، پيرامون اصل وكالت شفيع خادم براى امام عسكرى(عليه السلام) و يا نوع وكالت او (وكالت در امور مهمى همچون جمع وجوه شرعى و نامه ها، يا وكالت در امرى جزيى مثل مسؤوليت يك زمين يا موقوفه) مى توان تشكيك نمود; روايت سابق الذكر و ديگر روايات نيز سخن روشنى در اين باره ندارند. گرچه با توجه به نامه امام(عليه السلام) به او، و امتثال امر امام توسط وى و تعبير «وكيل» در روايت، حدس قوى زده شده كه وى وكيل امام(عليه السلام)در مصر بوده است.
12. وكيل فاسدالاخلاق امام عسكرى(عليه السلام)
كلينى در روايتى ديگر، ماجراى يكى ديگر از وكلاى امام عسكرى(عليه السلام)را نقل كرده است كه در بيت آن حضرت سكنى داشت و اقدام به عملى غير اخلاقى نمود. از اين رو، از سوى امام(عليه السلام) از كار بركنار و از آن بيت اخراج شد. ماجرا را فردى به نام يحيى بن قشيرى (قسرى يا قنبرى) كه اهل روستاى «قير» بوده (لذا احتمال مى رود لقب وى نيز «قيرى» بوده) چنين نقل كرده است:
"امام ابومحمد عسكرى(عليه السلام) وكيلى داشت كه در حجره اى در خانه آن حضرت به همراه خادمى سفيدرو، سكنى داشت. وكيل مزبور، خادم را به سوى خود طلبيد، ولى خادم اجابت خواسته وكيل را مشروط به تهيه نبيذ از سوى وكيل نمود و وكيل نيز چنين كرد! سپس خادم را به نزد خود برد و اين در حالى بود كه بين اين حجره و حجره امام عسكرى(عليه السلام) سه درِ بسته وجود داشت. وكيل مزبور، خود براى يحيى بن قشيرى چنين نقل كرده است: «در حالى كه من هنوز بيدار بودم، ناگاه درها يكى پس از ديگرى گشوده شده و امام(عليه السلام) وارد حجره ما شد و در حالى كه بر در حجره ايستاده بود رو به ما كرده، فرمودند: «تقواى الهى پيشه ساخته، از خدا بترسيد! و هنگامى كه صبح دميد، حضرت دستور فروش خادم و اخراج من از خانه را صادر فرمودند.»40



Comment