Modernism

Collapse
X
 
  • Time
  • Show
Clear All
new posts
  • donsaeid
    Senior Member
    • Nov 2005
    • 28300

    #31

    د ـ ويژگي هاى اجتماع شناسى مدرنيسم
    رويكرد مدرنيسم به بنيادهاى زندگى اجتماعى و مبانى سياسى، اخلاقى و اقتصادى آن از ويژگي هاى چندى برخوردار است كه آن را مي توان چنين برشمرد:
    1. پايهريزى انديشه مدنيت نوين: مدرنيسم با تأكيد بر جايگاه مستقل انسان و آزادى و حقوق ويژه او، انديشه مدنيت نوين را پايهريزى كرد. بدين ترتيب، مدرنيسم مصالح عمومى را به خواست افراد پيوند داد و دولت را حافظ حقوق و آزادى شهروندان دانست.[29] اين ويژگى برآيند مبانى ليبراليسم است، بر اساس انديشه ليبراليسم، براى تأمين منافع فردى بايد همه قيد و بندها و محدوديتها را از سر راه فرد برداشت. بدين ترتيب، دولت فى نفسه مطلوب نيست; زيرا براى تأمين منافع فردى گونهاى محدوديت ايجاد مي كند. البته از اين پديده گريزى هم نيست; زيرا رقابت براى به دست آوردن منافع فردى سبب پيدايش گونهاى تناقض طبيعى در منافع شخصى مي شود. از اين رو اگر قرار است جامعه انسانى حفظ شود، بايد دستى دخالت كند.[30] در غير اين صورت، اجتماعى ثابت و استوار وجود نخواهد داشت تا در پرتو آن بتوان به منافع فردى دست يافت. اين دست دخالتگر همان حكومت است كه هرچند في نفسه مطلوب نيست، و شر است، ولى از آن گريزى نيز نيست. بايد دانست اين ويژگى مدرنيسم هيچ گاه در جامعه هاى ليبرالى كه در چنگال سرمايه دارى بودند،مجال ظهور نيافت.
    2. كنار نهادن خدا و معرفت الهى از زندگى اجتماعى: مدرنيسم، تجربه و زندگى اجتماعى دنيوى را از شهود و تعبد الهى برتر دانست و خدا و معرفت الهى را از زندگى اجتماعى و اقتصادى، كنار نهاد.[31]
    3. جايگزين ساختن اخلاق نسبى و جمعى: مدرنيسم، اخلاق قطعى و مطلق را كه بر پايه معرفت دينى يا فلسفى بنا شده بود، كنار زد و اخلاق نسبى يعنى متغير بودن صفات اخلاقى را جايگزين آن ساخت. از نظر مدرنيسم، اخلاق نسبى بر اخلاق قطعى، برترى دارد.[32] در حقيقت، تأثير انديشه تجربهگرايانه مدرنيسم به علوم محدود نماند و به قلمروهاى ديگر نيز راه يافت. در اخلاق، گرايش تجربهگرايان آن بود كه حسن اخلاق[33] را بر اساس ارضاى خواسته ها و عقل عملى را بر اساس كارآيى آن در به دست آوردن حسن اخلاقى، تجزيه و تحليل كنند.[34]
    4. پي ريزى انديشه سياسى نوين:[35] در انديشه مدرنيسم، حكومت ودولت تنها در طولِ تأمين منافع فردى معنا مىيابد. بنابراين، اگر آزادي ها و منافع فردى به منافع گروهى، آسيب نرساند، دولت حق محدود ساختن آنها را ندارد. پس حكومت بايد به شرطهايى محدود باشد. راه برپايى حكومت محدود و مشروط نيز همانا تفكيك قواست كه نخستين بار منتسكيو، فيلسوف بزرگ فرانسوى، آن را مطرح ساخت.[36] جامعه مدنى نيز در همين راستا شكل مي گيرد; زيرا انجمنها و گروه هاى فكرى، فلسفى، مذهبى، فرهنگى و سياسى گوناگونى را در بردارد و وجود آنها سبب جلوگيرى از تمركز قدرت و منافع در يك جا و تشكيل حكومت استبدادى در جامعه مي شود.[37]نظارت مردم بر زمامداران و سياستهاى آنان از جمله اصول انديشه سياسى مدرنيسم است كه در قالب مبانى ليبراليسم شكل گرفته است.[38] مدرنيسم در اين راه به گسترش انديشه دموكراسى، آزادى، شكلگيرى احزاب سياسى، ايدئولوژي هاى حزبى و نظام پارلمانى مي پردازد.[39] گيدنز، جامعهشناس برجسته معاصر، نيز يكى از ويژگي هاى جامعهشناختى مدرنيسم را پيدايش برخى نهادهاى مدرن اجتماعى نظير نظام سياسى دولت ملى مي داند كه پيشتر هيچگونه سابقهاى نداشتند.[40]
    5. دگرگونى شتاب آلود و گسترده اجتماعى: دو ويژگى ديگر كه گيدنز به آنها اشاره كرده است بدين قرارند: دگرگونى شتابناك تمدنها و اجتماعها در عصر مدرن و گسترده بودن ـ جهان شمول بودنِ ـ اين دگرگونى.[41]

    پيشرفت علمى و صنعتى غربيان با دين گريزى آنان چه رابطهاى دارد؟
    برخى پنداشته اند كه دين گريزى در غرب عامل اصلى پيشرفتهاى چشمگير علمى و صنعتى غرب است، ولى اين پندار نادرست است.
    هر چند كليسا در دورهاى از تاريخ غرب، نقشى منفى داشته و با هرگونه پژوهش علمىِ خارج از چارچوب كليسا مخالفت ورزيده است، ولى نمي توان از آن، نتيجه كلى گرفت و دين گريزى را عامل پيشرفت علمى و صنعتى غرب دانست. در اين باره بايد گفت:
    1. از سالهاى پايانى سده دهم ميلادى به بعد شكوفايى دانش و معرفت در كليساها و مجامع دينى آغاز شد. با اين حال، زنده شدن دانش و معرفت در اين دوره، احياى غير دينى به شمار نمي رود. دانشگاه هاى سده هاى ميانه، مراكزى علمى بود كه مدرسان و طلاب شاغل يا فعّال يك شهر در آن شركت مي جستند.[42] به جز اين دانشگاه ها، بسيارى از كليساها و مجامع دينى نيز مركز علم بودند.[43]
    2. گذشت زمان نشان داد كه گريز از دين نه تنها پي آمد مثبتى براى آنان نداشت، بلكه پي آمدهاى منفى نيز بر جاگذاشته است. در حقيقت، روى آوردن به علم پي آمد دين گريزى نبود[44] بلكه، پي آمدهاى دين گريزى چندين قرن پس از عصر نوزايى[45] به صورت ويرانگرى نظام ارزشهاى اخلاقى، از هم پاشيدگى نظام خانوادگى و پايمال شدن اصول و مبانى ارزشى به رخ نمود.[46]
    3. بسيارى از دانشمندان مشهور غرب به دين پاى بند بودند و به هم آهنگى و پيوند علم و دين مي انديشيدند. اينشتاين، دانشمند معروف لهستاني تبار مي گفت: «علم بدون مذهب، لنگ است و مذهب بدون علم، كور.» اين سخن انديشه همآهنگى علم و دين را نشان مي دهد.[47] هم چنين نيوتون كه يكى از پرآوازهترين دانشمندان غرب است، فردى دينگرا و مذهبى بود. وى در خداشناسى حتى بيش از دانش خود جدّى بود و باور داشت كه نظام مكانيكى فلكي اش، دليلى بر وجود خدا فراهم مي آورد. وى مي گفت: «ممكن نيست حركت سياره ها تنها از علتى طبيعى ريشه بگيرد، بلكه اين حركتها از عاملى هوشمند اثر مي پذيرند.[48] جان لاك نيز كه پايه گذار تجربه گرايى[49] است، فردى مسيحى و باورمند به وحى الهى بود.[50] رابرت بويل[51] شيمي دان برجسته انگليسى مي گفت: «علم، رسالتى دينى است براى گشودن اسرار آفرينش بديعى كه خداوند در جهان پديد آورده است.»[52] در كتاب اثبات وجود خدا نيز مقاله هايى در اثبات وجود خداوند به قلم چهل دانشمند و كارشناس رشته هاى گوناگون علمى مانند: رياضى، فلسفه، پزشكى، فيزيك و... آمده است كه به تعارض نداشتن علم با دين و بي ارتباط بودن پيشرفت علمى با دين گريزى گواهى مي دهد.[53] بنابراين، ريشه هاى دين گريزى در غرب را بايد در جاى ديگرى جستوجو كرد.

    ريشه هاى دين گريزى در نظام اجتماعى غرب و عصر نوگرايى كدامند؟
    هرچند دين گريزى در غرب بيشتر در پى پيدايش پديده هاى فكرى در عصر نوگرايى رخ داده است، اما همه زمينه هاى آن را در انديشه هاى نوگرايانه نمي توان جست; زيرا دين گريزى، از پيشينهاى نيز برخوردار بوده است و هيچگاه دين گريزى را نمي توان رهآورد پيشرفت علوم و فنون در عصر نوگرايى دانست.
    در دسته بندى عوامل دين گريزى در غرب، اختلاف نظر وجود دارد، ولى همگان در زمينه نقش منفى ارباب كليسا در دين گريزى غربيان، همانديشه اند و از نظر ما نيز همين امر مهمترين عامل به شمار مي رود. اينك به دسته بندى عوامل دينستيزى مي پردازيم:
    1. برخورد دوگانه حكمرانان بي اعتنا به دين حكمرانان فاسد اروپا از يك سو نمي توانستند به مخالفت آشكار با دين برخيزند و از سوى ديگر، كامجويي هاى مادى را عزيزتر از آن مي دانستند كه از آن دست بشويند. از اين رو، در ظاهر به دين و ديانت تظاهر مي كردند، ولى در عمل، هيچگونه شباهتى به دينداران نداشتند. وضع آن گاه دردناكتر مي شود كه همين حاكمان فاسد، نماينده خدا معرفى شوند. براى نمونه، حكومت فرانسه در دوران لويى پانزدهم و شانزدهم (قرن 1، سلطنتى بود و اشراف (يا طبقه آريستوكرات) حكومت را در دست داشتند. در اين حكومت شاه براساس سنت ديرينه، نماينده خداوند معرّفى مي شد. از اين رو، مردم، سلطنت را در دست پادشاه، وديعهاى الهى مي دانستند و نسبت به كردار وى، حق اعتراض نداشتند.[54] لويى شانزدهم در اكتبر 1887، در پارلمان پاريس اظهار داشت: «شاه در كردار خود جز خداى تعالى به هيچ كس پاسخگو نيست».[55] مال مردم نيز در چنگ همين پادشاهان بود و شاه و خانودهاش آشكارا به عيش و نوش مي پرداختند و از فساد مالى و اخلاقى روى گردان نبودند.[56] چون ميان اينگونه رفتارهاى نمايندگان خدا و اسوه هاى دينى مردم هيچگونه سنخيتى نبود، اين رفتارها كمكم به سست شدن باورهاى دينى مردم انجاميد. افزون بر آن، به دليل نبود الگوى دينى مناسب و اولياى دين، در جاي گزينى با آن رفتارها، مردم نسبت به مسايل دين بهطور كامل بي اعتناشدند.
    2. عملكرد نادرست و ضعيف كليسا در اين گيرودار فكرى، كليسا به جاى بازيابى نقش هدايتگر خود در گسترش آموزه هاى دين، روش بسيار غلطى را در پيش گرفت. ارباب كليسا به نام دين، باورهاى خرافى را گسترش مي دادند و هرگونه مخالفت با آ راء بدعت و سزاوار عذاب مي دانستند. از همين رو بسيارى از دانشمندان را تنها به دليل بيان انديشه علمي شان كه با آموزه هاى كليسا مخالف بود، شكنجه دادند يا اعدام كردند. براى نمونه، زبان وافن، دانشمند ايتاليايى را بريدند و وى را سوزاندند. همچنين اتيندوله فرانسوى و جوردانو برونو ايتاليايى را زنده زنده در آتش انداختند.[57] و نمونه هاى فراوان ديگر كه همواره لكه ننگى در تاريخ كليسا بوده است. در حقيقت، كليسا بر اساس باورهاى قرون وسطى، نظام سلسله مراتب زمينى را بازتاب نظام سلسله مراتب آسمانى مي دانست كه هر كس بايد نقش ويژه خود را مي پذيرفت كه به باور آنان، پروردگار به ايشان سپرده بود. همه بايد از پادشاهان يا مالكان بزرگ پيروى مي كردند و حكم آنان همچون حكم خدا واجب بود[58]. رفتارهاى نادرست ارباب كليسا تنها در مرز انديشه و باور آنان باقى نماند، بلكه در عمل به احكام دين نيز سستى ورزيدند و دامان خويش را به مفاسد اخلاقى و گناه آلودند. سستى اخلاق و احكام دين در ميان روحانيان كليسا به گونهاى بود كه مردم، راهبان و كشيشان را خدمتگزاران و شيطان ناميدند و گرايش آنان به زنا، همجنس بازى و ناپرهيزكارى بر سر زبانها افتاد.[59] به يقين، اين امور در دين گريزى غربيان، نقش انكارناپذيرى داشته است.
    نه غزه نه لبنان جانم فدای ایران


    «در زندگی زخم*هايی هست که مثل خوره روح را آهسته در انزوا می*خورد و می*تراشد.»
    صادق هدايت؛ بوف کور

    Comment

    • donsaeid
      Senior Member
      • Nov 2005
      • 28300

      #32

      3. پيدايش ليبراليسم ليبراليسم، پي آمد دو عامل پيشين است. اين روند با تعريف اصطلاحى ليبراليسم نيز سازگار است. ليبراليسم را چنين تعريف كرده اند: جريان فكرى عقيدتى است كه خواهان پيشرفت از راه آزادى بوده و با اقتدار كم و بيش مطلق دستگاه سلطنت و كليسا مخالفت دارد.[60] از اين رو، ليبراليسم را بايد نفى قدرتهاى مقدس يا سلطنتى و رها شدن از قيد و بند مقدسات و شاهان با شعار آزادى دانست.[61] فيلسوفان ليبرال، سلسله جنبان و رهبران فكرى اين پديده نوپيدا بودند كه مي گفتند: «ما اهل تحليليم، نه تجليل. اين مفهوم دقيق ليبراليسم و راسيوناليسم همزاد آن است.»[62] اين پديده در عرصه دينى به گسترش گونهاى تجاهل و تساهل مذهبى پرداخت و مبانى آموزه هاى دينى را اندك اندك سست كردند «چنين برخوردى را مي توان نوعى مبارزه و ستيز مؤدبانه با دين و دينمدارى دانست روشنفكر بر مبناى آن به اسم دين و با تظاهر به ديندارى، به مبارزه با دين برمي خيزد».[63]
      در حالى كه ليبراليسم و مكتبهاى همزاد و همگون با آن، به پيشروى و نفوذ فوقالعاده خود ادامه مي دادند، قدرت فكرى و عملى كليسا ناتوانتر از آن بود كه در مقابل اين هجوم بايستد. از همينرو، چون پديده و مكتب ليبراليسم در آغاز پيدايش از جنبه الهياتى و كلامى هيچگونه معناى مثبت و مطلوبى در محفلهاى دينى و كليسايى نداشت، با مخالفت انديشمندان مسيحى روبهرو شد، به گونهاى كه برخى از آن به آزادى دروغين انديشه ياد كرده اند. با اين حال، كمكم اين ديدگاه جاى خود را به ديدگاه هايى داد كه بر اساس آن، الهي دانان كم و بيش از اصول اعتقادى مأثور يا برداشتهاى سنتى از متون مقدس، انتقاد مي كردند. بنابراين، به كارگيرى واژه «ليبراليست» در تقابل با نگرشهايى كه با تحقير آنها را سنتگرا[64]، جزمانديش[65] يا مخالف روشنگرى[66]مي ناميدند، مورد توجه قرار گرفت.[67] بدين گونه، نفوذ ليبراليسم روز به روز گستردهتر شد و كم كم بر همه محفلهاى دينى اثر گذاشت.
      صرف نظر از تعديلهايى كه بعدها در ليبراليسم رخ داده، ليبراليسم هم چنان به همان معناى اصلى خود كه از اصولى هم چون: آزادى فكر، آزادى بيان، آزادى فردى تا آنجا كه با آزادى ديگران منافات نداشته باشد و اصالت فرد[68] (به معناى خاص خود) هوادارى مي كند، همواره در راه سست كردن بنيادهاى دين و ديانت و اخلاق جامعه گام برداشته است. پس هيچ گاه نمي توان آن را با دين سازگار دانست. گفتنى است ليبراليسم شاخهاى برآمده از زمينه ديگرى به نام راسيوناليسم است. راسيوناليسم به معناى اصالت فرد بر پايه اين باور استوار است كه انسان با خرد خويش مي تواند آنچه را لازم دارد، بشناسد و خرد انسان به تنهايى براى راهبرى و راهنمايى او كافى است. راسيوناليسم بر اين باور است كه انسان عقلانيتى كامل و كافى دارد و با اين عقلانيت ديگر به حاكميت دين و مذهب يا دو گونه قانونى فراتر از قانونى كه انسان با عقل خويش مىيابد و وضع مي كند، نيازى ندارد... و بالطبع به وجود پيامبران نيز نيازى نيست. در حقيقت، مكتب راسيوناليسم، وحى را به عنوان سرچشمه مستقل آگاهى و شناخت نمي پذيرد... .[69] از نظر ما، عوامل اصلى دين گريزى در غرب را بايد در همين سه عنصر پيش گفته جستوجو كرد و مي توان ديگر عوامل را در قالب اين سه علّت گنجاند.
      شهيد مطهرى اين عوامل را چنين برمي شمارد:
      1. نارسايى مفاهيم دينى كليسا (و خشونتهاى كليسا);
      2. نارسايى مفاهيم فلسفى غرب;
      3. نارسايى مفاهيم اجتماعى و سياسى;
      4. اظهارنظر غير كارشناسان;
      5. انحصار غلط بشر در دوراهى خداپرستى يا زندگى;
      6. محيط اخلاقى و اجتماعى نامساعد;
      7. قهرمانى و پرخاشگرى فلسفه ها و نحله هاى مادى و كشش آفرينى آن براى جوانان.[70]
      عواملى هم چون انديشه هاى ساخته و پرداخته روشنفكر مآبان كه به شبه ه افكنى در ساحت دين مي انجامد و برخورد اصلاح طلبانه و روشنفكرمآبانه با اساس دين ـ كه گروهى[71] در شمار عوامل دين گريزى در غرب آورده اند ـ در رديف همان عامل سوم مي گنجد. به هر ترتيب، روشن شد كه گرايش به ابتكارهاى علمى و پيشرفت صنعتى هرگز در فهرست عوامل دين گريزى نمي گنجد.[72] از اين رو، بايد گفت پيشرفت صنعتى همچنان كه ممكن است با بي دينى و دينستيزى همراه باشد، مي تواند با دين باورى نيز باشد. از اينها حتى اگر بپذيريم كه در غرب ميان سكولاريسم و به انزوا كشيدن دين و پيشرفت علمى و صنعتى، رابطهاى وجود دارد، در جامعه هاى اسلامى كه بر اساس آيين اسلام، دانشجويى را فريضه دينى خود مي شمارند هيچگاه نمي توان چنين اعتقادى داشت.[73]
      نه غزه نه لبنان جانم فدای ایران


      «در زندگی زخم*هايی هست که مثل خوره روح را آهسته در انزوا می*خورد و می*تراشد.»
      صادق هدايت؛ بوف کور

      Comment

      • donsaeid
        Senior Member
        • Nov 2005
        • 28300

        #33
        ملاحظاتي درباره مدرنيته ايراني



        اگر مدرنيته توانسته است خود را برهاند و بال بگشايد تا به مرزهاي بي*كران و تجربه نشده برود، اگر توانسته تاريكي*ها را روشن، نور خورشيد را افزون*تر كند، از سكوي پرتاب سنت بود. زياده از بحث دور نشويم كه، مدرنيته در ايران نه تنها برخاسته از ترجمه است، بلكه در اين ترجمه نيز سعي بر ربط آن به سنت و تاريخ ايراني نشده است.


        مدرنيته و پست مدرنيته به سابقه و تاريخ و سنت جامعه ربط دارند. هر چند كه زيگموند باومن معتقد است مدرنيته، منكر هرگونه اقتدار و اعتبار براي گذشته بود و هيچ*گونه احترام يا حرمتي براي گذشته و سنت قايل نبود.
        نيز از تمايل و آمادگي براي ابداع و نوآوري و رفتن به قلمروهايي كه تا پيش از آن احدي جرأت پاي گذاردن بدان قلمروها را حتي به مخيله خود نيز راه نداده بود حمايت و پشتيباني مي*كرد. باومن به خود اجازه مي*دهد كه با تبر انديشه اش زنجير اتصال سنت و مدرنيته را قطع كند، اما نمي*توان منكر اين شد كه مدرنيته بر شانه*هاي سنت ايستاده است.

        اگر مدرنيته توانسته است خود را برهاند و بال بگشايد تا به مرزهاي بي*كران و تجربه نشده برود، اگر توانسته تاريكي*ها را روشن، نور خورشيد را افزون*تر كند، از سكوي پرتاب سنت بود. زياده از بحث دور نشويم كه، مدرنيته در ايران نه تنها برخاسته از ترجمه است، بلكه در اين ترجمه نيز سعي بر ربط آن به سنت و تاريخ ايراني نشده است.

        مدرنيته بايستي تجربه شود نه ترجمه. «زيگموند باومن» ادعاي قطع اتصال مدرنيته و سنت را دارد، مي*خواهد آزادي بي*قيد و شرط براي آن بسازد، تا برود به ناكجا*آبادي كه فقط ذهن تعداد محدودي از انسان*ها توان ديدن و درك كردن آن را داشته باشند. آني كه مدرنيته را ساخته مي*تواند پروبالي اين*چنيني به آن دهد، و آني كه تنها مصرف*كننده صرف است نمي*تواند پروبالي بدهد و يا پروبالي بكند.

        اما قصد در اينجا تكرار قصه خسته*كننده تعريف مدرنيته نيست كه، عده*اي از زمانه*اي آغاز كرده*اند و عده*اي ديگر از زمانه*اي ديگر. عده*اي نشانه آن را ادبيات دانسته*اند و عده*اي نشانه*اش را معماري، عده*اي قصه روشنگري را سردادند و عده*اي فيلسوفاني همچون كانت را نشانه قلمداد كردند. آنقدر اين قصه تكراري شده است كه اگر به شيوه رياضيدانان بخواهيم از يك كتاب 200 صفحه*اي با يك كتاب مشابه ديگر فاكتور بگيريم، شايد 50 صفحه بيشتر به كار نيايد.

        سوال اين است كه اين مقدار فراوان كتاب درباره مدرنيته كه به چاپ رسيده ، آيا امري ضروري است؟ آيا دانستن هر نظريه*اي براي جامعه*اي كه نه مدرنيته را پذيرفته، نه نهادينه كرده، نه سنت را رد كرده، نه از نقد مدرنيته نكته*اي را درك كرده و نه تعريف از سنت را كنار گذارده است، امري واجب بوده است؟

        آيا ترجمه كردن تئوري*هاي مدرنيته پز عالي و افتخاري عظيم شده است؟ در گوشه و كنار و از زير دست هر مترجمي، كتابي از باب مدرنيته به چاپ مي*رسد، سر و سامان ندارد كه هيچ، به شكلي هدفمند و دقيق نيز نيست.


        قصد در اينجا پرسش*هايي از مدرنيته در ايران است كه به نظر مي*رسد طرحش كفايت كند تا پاسخي يافتن و يا نوشتن. امروزه شايد به نقطه*اي از زمان رسيده باشيم كه بتوانيم اين پرسش را از مدرنيته بپرسيم كه آيا، آني را كه منتظر بود ديد، راهي را كه بايد مي*پيمود، پيمود، هدفي را كه بايد كسب مي*كرد، كسب كرد؟

        مي*توانيم از مدرنيته بپرسيم كه آيا مدرنيته كه در اول مدرنيته بود، حال به سنتي مانند سنت قبل از مدرنيته اوليه تبديل شده است؟ آيا مدرنيته توانسته آني را كه از بين برده (از سنت) جايگزين كند و آني را كه نخواسته، جديدي را بخواهد؟ آيا رجوع به سنت يعني شكست و نافرجامي مدرنيته؟


        دو نقل قول از زيگموند باومن را مي*خوانيم. او معتقد است كه مدرنيته بايد همه گذشته را ويران كند و امر نويي بسازد.

        مدرنيته را در بهترين وجه مي*توان عصري توصيف كرد كه ويژگي شاخص آن تحولات دائمي است. ليكن عصري آگاه از اين ويژگي شاخص خود، عصري كه اشكال حقوقي خود، آفرينش*هاي مادي و معنوي خود، دانش و اعتقادات خود را به مثابه جرياناتي سيال، گذرا، متغير و غير ثابت و غير*قطعي تلقي مي*كند.

        جرياناتي كه صرفا بايد تا اطلاعيه بعدي به آنها باور داشت و عمل كرد، و جرياناتي كه در نهايت ارزش و اعتبار خود را از دست داده و جاي خود را به جرياناتي جديد و بهتر مي*سپارند.

        به عبارت ديگر، مدرنيته عصر يا دوره*اي است كه نسبت به تاريخمندي خود اشعار و آگاهي دارد. نهادهاي انساني جرياناتي خود ساخته، خود آفريده و تابع پيشرفت و بهبود تلقي مي*شوند، تنها در صورتي مي*توان آنها را حفظ كرد كه خود را با خواسته*هاي دقيق و سختگيرانه عقل وفق داده و توجيه كنند و اگر از عهده اين آزمون بر نيايند مي*توان آنها را كنار گذاشت.

        جايگزيني طرح*هاي جديد به جاي طرح*هاي قديمي و كهنه را مي*توان حركتي مترقي و پيشروانه دانست، گامي تازه به سمت گسترش و افزايش روند توسعه و تكامل انسان. جالب بودن اين نقل قول فقط در يك*طرفه به قاضي رفتن است، آن هم بدون شنيدن دفاعيه هر دو*طرف (سنت و مدرنيته)، قاضي كه از قبل راي خود را صادر كرده و به حكميت نشسته است.


        قاضي كه حقيقتا صادق نيست. فقط اين پرسش از نقل قول فوق به نظر مهم*تر مي*رسد؛ چه ضمانتي است كه طرح*هاي جديد بتواند جايگزين بهتر و مطمئن*تري باشد براي پيشرفت و ترقي به جاي طرح قديم ؟ آيا طرح جديد موفقيت داشته كه اين*گونه قاطعانه حكم صادر مي*كنيم؟


        نقل قول دوم: دولت مدرن عهده*دار كاركردها و وظايفي بود كه هرگز حكام و فرمانروايان ماقبل مدرن درباره آن فكر نكرده بودند و هيچ*گاه به مخيله آنان خطور نكرده بود. دولت مدرن مي*بايست نظمي واحد و هماهنگ را بر قلمروهايي وسيع و عرصه*هايي پهناور اعمال كند كه سابق بر اين به كمك انواع سنت*هاي محلي صورت مي*گرفت.

        علاوه بر اين، دولت مدرن مي*بايست آفرينش و حفظ و نگهداري نظم اجتماعي را به صورت موضوعي قابل تامل و تفكر در آورد و آن را همچون طرحي آگاهانه، دقيق، نظارتي و مديريت روزمره تلقي كند، نه اين كه خود را به رعايت و ملاحظه عرف و عادات امتيازات سنتي محدود سازد.

        وظايف و رسالت*هاي جديد شامل يك دست كردن قانون و نهادهاي حقوقي در پيوند با دولت و حكومت بود و نيز هماهنگ*سازي و غالبا مديريت مستقيم فرآيند آموزش عمومي و تامين اولويت و تقدم انضباط حقوقي واحد بر تمامي ديگر اشكال پيمان*ها و وفاداري جزو گرايانه.

        به اين دليل است كه دولت*هاي مدرن كه درگير فرآيند ايجاد ملت شده بودند، عمدتا شكل و قالب دولت*هاي ملي را به خود گرفتند، نه قلمروهاي سلسله و سلطنتي.
        اين تحليل مناسب است، اما نه آن دولت سنتي كه قدرت و اقتدار فردي در آن سخن اول و آخر را مي*زند صحيح است و نه دولت مدرن كه قدرت و اقتدار سازماني در آن سخن اول و آخر را مي*زند، قابل قبول. باور كنيم كه امروزه به حد ميانه اين دو نرسيده*ايم.
        گاهي برخي دولت*هاي سنتي با وارد كردن ابزار مدرنيته مي*خواهند ذات آن را نهادينه كنند. اما پذيرفتن ابزار مدرنيته را حكايتي و نقل ديگري است.

        با تمامي فراز و نشيب*ها و انتقادها، مدرنيته با قدرت كامل به راه خود ادامه مي*دهد. مفهومي به گستردگي مدرنيته هزار راهي است كه هر كدام به مقصد خاصي مي*رسند و بسيار شبه راه*ها يا به عبارت ديگر بيراهه*ها وجود دارد كه با اندك غفلتي هر جامعه*اي و يا هر انديشمندي به راحتي در آن افتاده و بي*ثمر به جلو مي*رود.
        در اين ميان متاسفانه بايد گفت كه مدرنيته در ايران به يكي از اين شبه راه*ها يا بيراهه*ها افتاده است كه سرانجام روشني براي آن ديده نمي*شود. مدرنيته در ايران ويران كرد، چون هدفش ويران كردن بود. همچنين مدرنيته در ايران خواست آباد سازد، چون واقعا هدفش آباد كردن بود. اما اين آبادي بر چه ساخته شد؟ بر همان ويرانه؟

        ويرانه سنتي كه دوباره ساختن همان سنت امري نشدني است. به راستي اگر ساختن مدرنيته همان ويران كردن سنت بود، پس حكايت ساختن ناقص و ويراني نيمه چيست؟ آيا در اين ميان انسان نبود كه بيهوده دست و پا زد و خود را غرق جنگ*هاي خونين، آشفتگي*هاي ذهني، ويراني*هاي زيست*محيطي و بي*اعتباري شخصيتي كرد؟

        براي ايران، مدرنيته را هم آناني كه آوردند، مقصر بودند كه به واقع ندانستند چه آوردند و هم درست معنا نكردند آني را كه آوردند، و زحمتي براي فهم درست آني كه آوردند نكشيدند، و هم مردماني كه كوتاهي كردند در فهم و شناخت صحيح مدرنيته.

        اما روي سخن و تقصير بر گردن آناني است كه ناقص آوردند و نيمه فهم كردند. آناني كه تاكيد بر معناي صحيح مفاهيم نداشتند، كه نه از سنت مفهومي اصيل داشتند و نه از مدرنيته برداشتي كامل. آناني كه با برخي مفاهيم ناتمام، تماميت تمدني را به بازي گرفتند.

        آناني كه مدرنيته به ايران آوردند بايد بيشتر از اينها مي*انديشيدند. آناني كه خواستار ورود مدرنيته به ايران شدند انديشه را به تمام نياوردند و به دلخواه و گزينش خودشان بود، نه نياز جامعه و مردمان. آيا براي ورود مدرنيته به ايران اولويت مهم نبود؟ يا هر چه دلمان خواست و مذاقمان خوش آمد؟ آناني كه مدرنيته را ساختند از بطن جامعه*اي كه در آن زندگي مي*كردند ساختند و آناني كه تغيير را اساس زندگي دانستند تيشه به ريشه*ها نزدند، بلكه بر همان ريشه*ها تغييرات را بنا كردند.

        اما «ما»يي كه مدرنيته را نساخته*ايم و وارد كرده*ايم، وصله ناجور، زائده مزاحم، قفسي تاريك و آلودگي انديشه را وارد كرده*ايم. «ما»يي كه تغييرات را به جامعه تحميل كرده*ايم تيشه به ريشه*ها زده*ايم. بود و نبود، بد و زشت و زيبا را با هم سوزانديم و خشكانديم. سپس بر روي چه، بنايي جديد گذارديم؟ بر هيچ، بر تهي و بر پوچ. اصل تفاوت ما كه مدرنيته را وارد كرديم و آناني كه مدرنيته را ساختند در اين نكته نهفته است.
        آمديم بيانديشيم، به جاي ما انديشيده بودند. در اين روزگار، عقب*مانده انديشه*ها هستيم. حكايت روزگار ما حكايت سنگ و شيشه است. سنگ مدرنيته ناقص، شيشه سنت عميق را شكسته است. مدرنيت*هايي كه براي ما نه سري دارد و نه آغازي، نه شوقي و نه تمنايي. مدرنيت*هايي كه حقيقت*ها را سوزاند و واقعيت*ها را پوساند.

        در عوض حقيقتي مجازي و دروغيني هديه كرد كه همگان را انگشت حيراني بر عقل و گزيدن لب بر دل گذارده است. پرسش اين است كه براي ايراني مدرنيته به چه كار مي*آيد؟ اين مدرنيته چه گلي به سر ايراني و ايران زده است كه سنت نتوانسته بزند؟

        نه غزه نه لبنان جانم فدای ایران


        «در زندگی زخم*هايی هست که مثل خوره روح را آهسته در انزوا می*خورد و می*تراشد.»
        صادق هدايت؛ بوف کور

        Comment

        Working...