د ـ ويژگي هاى اجتماع شناسى مدرنيسم
رويكرد مدرنيسم به بنيادهاى زندگى اجتماعى و مبانى سياسى، اخلاقى و اقتصادى آن از ويژگي هاى چندى برخوردار است كه آن را مي توان چنين برشمرد:
1. پايهريزى انديشه مدنيت نوين: مدرنيسم با تأكيد بر جايگاه مستقل انسان و آزادى و حقوق ويژه او، انديشه مدنيت نوين را پايهريزى كرد. بدين ترتيب، مدرنيسم مصالح عمومى را به خواست افراد پيوند داد و دولت را حافظ حقوق و آزادى شهروندان دانست.[29] اين ويژگى برآيند مبانى ليبراليسم است، بر اساس انديشه ليبراليسم، براى تأمين منافع فردى بايد همه قيد و بندها و محدوديتها را از سر راه فرد برداشت. بدين ترتيب، دولت فى نفسه مطلوب نيست; زيرا براى تأمين منافع فردى گونهاى محدوديت ايجاد مي كند. البته از اين پديده گريزى هم نيست; زيرا رقابت براى به دست آوردن منافع فردى سبب پيدايش گونهاى تناقض طبيعى در منافع شخصى مي شود. از اين رو اگر قرار است جامعه انسانى حفظ شود، بايد دستى دخالت كند.[30] در غير اين صورت، اجتماعى ثابت و استوار وجود نخواهد داشت تا در پرتو آن بتوان به منافع فردى دست يافت. اين دست دخالتگر همان حكومت است كه هرچند في نفسه مطلوب نيست، و شر است، ولى از آن گريزى نيز نيست. بايد دانست اين ويژگى مدرنيسم هيچ گاه در جامعه هاى ليبرالى كه در چنگال سرمايه دارى بودند،مجال ظهور نيافت.
2. كنار نهادن خدا و معرفت الهى از زندگى اجتماعى: مدرنيسم، تجربه و زندگى اجتماعى دنيوى را از شهود و تعبد الهى برتر دانست و خدا و معرفت الهى را از زندگى اجتماعى و اقتصادى، كنار نهاد.[31]
3. جايگزين ساختن اخلاق نسبى و جمعى: مدرنيسم، اخلاق قطعى و مطلق را كه بر پايه معرفت دينى يا فلسفى بنا شده بود، كنار زد و اخلاق نسبى يعنى متغير بودن صفات اخلاقى را جايگزين آن ساخت. از نظر مدرنيسم، اخلاق نسبى بر اخلاق قطعى، برترى دارد.[32] در حقيقت، تأثير انديشه تجربهگرايانه مدرنيسم به علوم محدود نماند و به قلمروهاى ديگر نيز راه يافت. در اخلاق، گرايش تجربهگرايان آن بود كه حسن اخلاق[33] را بر اساس ارضاى خواسته ها و عقل عملى را بر اساس كارآيى آن در به دست آوردن حسن اخلاقى، تجزيه و تحليل كنند.[34]
4. پي ريزى انديشه سياسى نوين:[35] در انديشه مدرنيسم، حكومت ودولت تنها در طولِ تأمين منافع فردى معنا مىيابد. بنابراين، اگر آزادي ها و منافع فردى به منافع گروهى، آسيب نرساند، دولت حق محدود ساختن آنها را ندارد. پس حكومت بايد به شرطهايى محدود باشد. راه برپايى حكومت محدود و مشروط نيز همانا تفكيك قواست كه نخستين بار منتسكيو، فيلسوف بزرگ فرانسوى، آن را مطرح ساخت.[36] جامعه مدنى نيز در همين راستا شكل مي گيرد; زيرا انجمنها و گروه هاى فكرى، فلسفى، مذهبى، فرهنگى و سياسى گوناگونى را در بردارد و وجود آنها سبب جلوگيرى از تمركز قدرت و منافع در يك جا و تشكيل حكومت استبدادى در جامعه مي شود.[37]نظارت مردم بر زمامداران و سياستهاى آنان از جمله اصول انديشه سياسى مدرنيسم است كه در قالب مبانى ليبراليسم شكل گرفته است.[38] مدرنيسم در اين راه به گسترش انديشه دموكراسى، آزادى، شكلگيرى احزاب سياسى، ايدئولوژي هاى حزبى و نظام پارلمانى مي پردازد.[39] گيدنز، جامعهشناس برجسته معاصر، نيز يكى از ويژگي هاى جامعهشناختى مدرنيسم را پيدايش برخى نهادهاى مدرن اجتماعى نظير نظام سياسى دولت ملى مي داند كه پيشتر هيچگونه سابقهاى نداشتند.[40]
5. دگرگونى شتاب آلود و گسترده اجتماعى: دو ويژگى ديگر كه گيدنز به آنها اشاره كرده است بدين قرارند: دگرگونى شتابناك تمدنها و اجتماعها در عصر مدرن و گسترده بودن ـ جهان شمول بودنِ ـ اين دگرگونى.[41]
پيشرفت علمى و صنعتى غربيان با دين گريزى آنان چه رابطهاى دارد؟
برخى پنداشته اند كه دين گريزى در غرب عامل اصلى پيشرفتهاى چشمگير علمى و صنعتى غرب است، ولى اين پندار نادرست است.
هر چند كليسا در دورهاى از تاريخ غرب، نقشى منفى داشته و با هرگونه پژوهش علمىِ خارج از چارچوب كليسا مخالفت ورزيده است، ولى نمي توان از آن، نتيجه كلى گرفت و دين گريزى را عامل پيشرفت علمى و صنعتى غرب دانست. در اين باره بايد گفت:
1. از سالهاى پايانى سده دهم ميلادى به بعد شكوفايى دانش و معرفت در كليساها و مجامع دينى آغاز شد. با اين حال، زنده شدن دانش و معرفت در اين دوره، احياى غير دينى به شمار نمي رود. دانشگاه هاى سده هاى ميانه، مراكزى علمى بود كه مدرسان و طلاب شاغل يا فعّال يك شهر در آن شركت مي جستند.[42] به جز اين دانشگاه ها، بسيارى از كليساها و مجامع دينى نيز مركز علم بودند.[43]
2. گذشت زمان نشان داد كه گريز از دين نه تنها پي آمد مثبتى براى آنان نداشت، بلكه پي آمدهاى منفى نيز بر جاگذاشته است. در حقيقت، روى آوردن به علم پي آمد دين گريزى نبود[44] بلكه، پي آمدهاى دين گريزى چندين قرن پس از عصر نوزايى[45] به صورت ويرانگرى نظام ارزشهاى اخلاقى، از هم پاشيدگى نظام خانوادگى و پايمال شدن اصول و مبانى ارزشى به رخ نمود.[46]
3. بسيارى از دانشمندان مشهور غرب به دين پاى بند بودند و به هم آهنگى و پيوند علم و دين مي انديشيدند. اينشتاين، دانشمند معروف لهستاني تبار مي گفت: «علم بدون مذهب، لنگ است و مذهب بدون علم، كور.» اين سخن انديشه همآهنگى علم و دين را نشان مي دهد.[47] هم چنين نيوتون كه يكى از پرآوازهترين دانشمندان غرب است، فردى دينگرا و مذهبى بود. وى در خداشناسى حتى بيش از دانش خود جدّى بود و باور داشت كه نظام مكانيكى فلكي اش، دليلى بر وجود خدا فراهم مي آورد. وى مي گفت: «ممكن نيست حركت سياره ها تنها از علتى طبيعى ريشه بگيرد، بلكه اين حركتها از عاملى هوشمند اثر مي پذيرند.[48] جان لاك نيز كه پايه گذار تجربه گرايى[49] است، فردى مسيحى و باورمند به وحى الهى بود.[50] رابرت بويل[51] شيمي دان برجسته انگليسى مي گفت: «علم، رسالتى دينى است براى گشودن اسرار آفرينش بديعى كه خداوند در جهان پديد آورده است.»[52] در كتاب اثبات وجود خدا نيز مقاله هايى در اثبات وجود خداوند به قلم چهل دانشمند و كارشناس رشته هاى گوناگون علمى مانند: رياضى، فلسفه، پزشكى، فيزيك و... آمده است كه به تعارض نداشتن علم با دين و بي ارتباط بودن پيشرفت علمى با دين گريزى گواهى مي دهد.[53] بنابراين، ريشه هاى دين گريزى در غرب را بايد در جاى ديگرى جستوجو كرد.
ريشه هاى دين گريزى در نظام اجتماعى غرب و عصر نوگرايى كدامند؟
هرچند دين گريزى در غرب بيشتر در پى پيدايش پديده هاى فكرى در عصر نوگرايى رخ داده است، اما همه زمينه هاى آن را در انديشه هاى نوگرايانه نمي توان جست; زيرا دين گريزى، از پيشينهاى نيز برخوردار بوده است و هيچگاه دين گريزى را نمي توان رهآورد پيشرفت علوم و فنون در عصر نوگرايى دانست.
در دسته بندى عوامل دين گريزى در غرب، اختلاف نظر وجود دارد، ولى همگان در زمينه نقش منفى ارباب كليسا در دين گريزى غربيان، همانديشه اند و از نظر ما نيز همين امر مهمترين عامل به شمار مي رود. اينك به دسته بندى عوامل دينستيزى مي پردازيم:
1. برخورد دوگانه حكمرانان بي اعتنا به دين حكمرانان فاسد اروپا از يك سو نمي توانستند به مخالفت آشكار با دين برخيزند و از سوى ديگر، كامجويي هاى مادى را عزيزتر از آن مي دانستند كه از آن دست بشويند. از اين رو، در ظاهر به دين و ديانت تظاهر مي كردند، ولى در عمل، هيچگونه شباهتى به دينداران نداشتند. وضع آن گاه دردناكتر مي شود كه همين حاكمان فاسد، نماينده خدا معرفى شوند. براى نمونه، حكومت فرانسه در دوران لويى پانزدهم و شانزدهم (قرن 1
2. عملكرد نادرست و ضعيف كليسا در اين گيرودار فكرى، كليسا به جاى بازيابى نقش هدايتگر خود در گسترش آموزه هاى دين، روش بسيار غلطى را در پيش گرفت. ارباب كليسا به نام دين، باورهاى خرافى را گسترش مي دادند و هرگونه مخالفت با آ راء بدعت و سزاوار عذاب مي دانستند. از همين رو بسيارى از دانشمندان را تنها به دليل بيان انديشه علمي شان كه با آموزه هاى كليسا مخالف بود، شكنجه دادند يا اعدام كردند. براى نمونه، زبان وافن، دانشمند ايتاليايى را بريدند و وى را سوزاندند. همچنين اتيندوله فرانسوى و جوردانو برونو ايتاليايى را زنده زنده در آتش انداختند.[57] و نمونه هاى فراوان ديگر كه همواره لكه ننگى در تاريخ كليسا بوده است. در حقيقت، كليسا بر اساس باورهاى قرون وسطى، نظام سلسله مراتب زمينى را بازتاب نظام سلسله مراتب آسمانى مي دانست كه هر كس بايد نقش ويژه خود را مي پذيرفت كه به باور آنان، پروردگار به ايشان سپرده بود. همه بايد از پادشاهان يا مالكان بزرگ پيروى مي كردند و حكم آنان همچون حكم خدا واجب بود[58]. رفتارهاى نادرست ارباب كليسا تنها در مرز انديشه و باور آنان باقى نماند، بلكه در عمل به احكام دين نيز سستى ورزيدند و دامان خويش را به مفاسد اخلاقى و گناه آلودند. سستى اخلاق و احكام دين در ميان روحانيان كليسا به گونهاى بود كه مردم، راهبان و كشيشان را خدمتگزاران و شيطان ناميدند و گرايش آنان به زنا، همجنس بازى و ناپرهيزكارى بر سر زبانها افتاد.[59] به يقين، اين امور در دين گريزى غربيان، نقش انكارناپذيرى داشته است.


Comment