Islamic History and Civilisation

[donsaeid]

طب داخلى

ابومروان عبدالملك بن ابى العلاء، ملقب به ابن زهر كه در زبان لاتين از او با avenzoarياد مىكنند، در رشتهى طب، در فن جراحى همسنگ زهراوى به شمار مىرفت.25 ابن زهر از بزرگترين پزشكان در طب بالينى بود. وى طبيب و وزير عبدالمؤمن موحدى بود و در سال 558 قمرى / 1162 ميلادى در اشبيليه درگذشت.
امتياز طبى ابن زهر بر ساير اطباى اندلس به اين است كه وى همهى كوشش خود را تنها صرف مطالعه و تحقيق در علم پزشكى كرد. ابن زهر شش كتاب تأليف نمود كه مهمترين آن التيسير فى المداواه و التدبير (راه آسان مداوا و پيشگيرى) بود.26 او اول كسى بود كه از حساسيت اس تخوانها سخن گفت و نيز بيمارىهاى پوستى، به ويژه جرب (پيسى) itchmiteرا مورد تشخيص و تفسير قرار داد و كتاب صعوبات الجرب را در اين مورد تأليف كرد.27 برخى او را قديمىترين انگلشناس و نخستين كسى دانستهاند كه انگل مولد جرب را معرفى كرده است؛ اگر چه اخيراً گفتهاند در اين مورد احمد طبرى بر او مقدم بوده است.28 او همچنين تاولهايى را كه در روى پردهى ميانهى سينه پيدا مىشود و به تاولهاى تومور مشهور است، به وضوح معرفى كرد. ابن زهر نخستين پزشكى بود كه به گشودن ناى هوايى و تغذيهى مصنوعى (از راه مرى و يا به طور مستقيم، وقتى كه مرى فلج شده باشد) توصيه كرد. وى دربارهى بيمارىهاى ديگرى كه به بيمارى سرطان معده منجر مىشوند، تعاريف روشنى داشت.29 ابن زهر يبوست مزاج را با انگورى معالجه مىكرد كه تاك آن را با آب محتوى داروى مسهل آبيارى كرده باشند.30 او از هواداران كالبدشكافى بود و خود استخوان مردگان را مورد تحقيق قرار مىداد.
در منابع هرجا به طور مطلق «ابن زهر» گفته شده، منظور هموست و اين در حالى است كه اين لقب، به افراد خاندانى اطلاق مىشد كه شش نسل متوالى از قرن 4 تا 7 قمرى پزشكان نامدار از آن برخاستند. پزشكانِ اين خاندان در دربار سلاطين و امراى بنىعباد، مرابطون و موحدون در اندلس و مراكش خدمت مىكردند. اولين پزشك اين خاندان ابومروان عبدالملك بن محمد بن مروان بن زهر بود. او طبيب و فقيه اشبيلى بود. در مصر و قيروان پزشكى را آموخت و مدتى طولانى در اين دو شهر اقامت گزيد و بعد به اندلس رفت. او سرآمد پزشكان عصر خود بود. يكى از آراى شاذ او اين بود كه حمام با آب گرم بدن را بدبو مىكند و تركيب خلطها را بر هم مىزند.31 ديگر پزشك معروف اين خاندان، ابوالعلاء زهر بن عبدالملك بود. او از چنان مهارتى برخوردار شد كه پزشكان پيش از خود را تحت الشعاع قرار داد و مايهى افتخار مغربيان گرديد. 32كتابها و مقالاتى به او نسبت دادهاند كه از جملهى آنها كتاب جامع اسرار الطب، دربارهى فيزيولوژى انسان به ويژه دستگاه گوارش، درمان و پرهيز و رژيم غذايى است؛ و كتاب مجربات كه موضوع آن اثرها و فوايد دارويى اعضاى حيوانات، نباتات، درختان، ميوهجات و سنگها ست و به ترتيب الفبا تنظيم شده است. از اين خانواده، دو زن هم در پزشكى شهرت پيدا كردند كه در حرمسراى منصور موحدى طبابت مىكردند.33
پزشك ديگر قرطبه در قرن چهارم هجرى، ابن جلجل (بر وزن سنبل = سبكروح و خردمند) اندلسى (ت 332 ق / 944م) بود. شهرت او عمدتاً مديون كتاب تاريخ الحكما34 و يا طبقات الاطباء35 اوست كه قديمىترين تاريخ عربى موجود دربارهى پزشكان مسلمان است. سال درگذشت وى درست مع لوم نيست. تاريخ تأليف اثرش (377ق / 987م) كه خود آن را ذكر مىكند، مسلم است.36
پزشك ديگر، عريب بن سعد قرطبى بود كه در دربار عبدالرحمن سوم و نيز حكم دوم (نيمهى قرن 4ق / 10م) مىزيست. شهرت او اولاً به اعتبار نگارش تاريخ مسلمانان (مورها) اسپانيا و افريقا كه بعدها مورد استفادهى ابن عذارى مراكشى قرار گرفت و ثانياً از جهت پزشكى بود. ا و بيشتر در امراض مربوط به زنان در علم جنينشناسى تبحر داشت.37 كتاب طبى مهمى كه از او به جا مانده، كتاب خلق الجنين و تدبير الحبالى و المولدين است.38
ابن وافد (467ق / 1075م) پزشك و داروساز اندلسى از اهالى طليطله بود كه در اروپا به aben gueflt شناخته مىشد. او از شاگردان ابوالقاسم زهراوى بود و همچنين در طليطله و قرطبه به فراگيرى آثار طبيبان و حكيمان يونانى، از جمله جالينوس و ارسطو پرداخت و در طب و دا روسازى چيرهدست شد.39 از آثار طبى او مىتوان تدقيق النظر فى علل حاسه البصر و نيز مجربات فى الطب و الوساد فى الطب را نام برد.40 كتابى نيز دربارهى خواص درمانى گرمابه به وى نسبت دادهاند كه ترجمهى لاتين آن در ونيز (1553م) به چاپ رسيده است.41
ساير پزشكان اندلس كه بيشترين شهرت آنان در ساير دانشها (فلسفه، تاريخ و...) است نيز در نوآورىهاى طبى اندلس نقش مهمى ايفا كردهاند كه اينجا به اشارهى مختصرى اكتفا مىكنيم.
ابوالوليد بن رشد (قرن 6 ق / 12 م) به لاتين averroes كه شهرت بيشتر او در فلسفه و به عنوان شارح آثار ارسطو است؛ در عين حال، پزشك زبردستى نيز بوده است. كتاب درسى طبى جامع ابن رشد در اندلس به كتاب قانون ابن سينا ترجيح داده مىشد.42 گفتهاند كه اولين بار اب ن رشدِ حكيم بود كه نشان داد يك تن دوبار به بيمارى آبله مبتلا نمىشود.43 تأليفات پزشكى او عبارتاند از: تلخيص كتاب الحميات لجالينوس، تلخيص العلل و الاغراض، تلخيص الاعضاء الاَلمه، تلخيص القوى الطبيعيه، تلخيص المزاج، تلخيص الاسطقسات لجالينوس، تلخيص الخمس مق الات الاولى من كتاب الادويه المفرده لجالينوس، مجموعهى اين نوشتهها تحت عنوان تلخيصات الى جالينوس ويراستهى دلاكو نثپثيون باثكث دبنيتو در 1984 ميلادى در مادريد منتشر شده است.44 كتابهاى ديگر او در اين زمينه عبارتاند از: رسائل ابن رشد الطبية، شرح ارجوزة ابن سينا فى الطب؛ كتاب الكليات (كه به گفتهى رنان، اين اثر يك دورهى كامل پزشكى در هفت كتاب است)؛ مقالة فى الترياق؛ مقالة فى المزاج؛ مقالة فى المزاج المعتدل؛ مراجعات و مباحث بين ابىبكر بن طفيل و بين ابن رشد فى رسمه للدّواء فى كتابه الموسوم بالكليات، مسأ لة فى نوائب الحمّى (دربارهى تبهاى متناوب)، مقالة فى الحميات العفن (دربارهى تبهاى عفونى).45
فيلسوفى ديگر كه در طب نيز دستى داشت، موسى بن ميمون قرطبى (قرن 6 ق / 12م) بود. او در طب چنان شهرت پيدا كرد كه صلاح الدين ايوبى و پسرش ملك افضل و نيز قاضى فاضل، وزير مشهور صلاح الدين، به او رجوع مىكردند. ابن ابى اصيبعه او را در طب «يگانهى روزگار خود» مى خواند. مايرهوف در مقالهى «كتب طبى ابن ميمون» (171-152) شرحى دربارهى آثار طبى ابن ميمون آورده است.46 آثار پزشكى او عبارتاند از: مختصرات از كتاب جالينوس، شرح فصول بقراط و فصول موسى كه به گفتهى مايرهوف بزرگترين و مهمترين كتاب طبى ابن ميمون است. در اين كتاب 1500 كلام از جالينوس و ديگر اطباى قديم، همراه با 42 نظر انتقادى و تحقيقى نقل شده است كه با جملهى «قال موسى» آغاز مىشود. افزون بر اين نقل قولهايى از ابن زهر، تميمى و ابن رضوان هم در آن ديده مىشود.
اين كتاب شامل 25 فصل است: فصل يك تا سه در آناتومى و فيزيولوژى و پاتولوژى عمومى، فصل چهار و پنج در علم العلامات و تشخيص امراض...، فصل هفت در علم الاسباب، فصل هشت در معالجات...، فصل ده و يازده در تب و بحرانها، فصل دوازده تا چهارده دربارهى مقيئات و مسهلا ت، فصل پانزده در بيمارىهاى زنان، فصل هفده در بهداشت، فصل هجده در ورزش، فصل نوزده در گرمابه رفتن، فصل بيست در رژيمهاى غذايى، فصل بيست و يك و بيست و دو در داروشناسى، فصل بيست و سه و بيست و چهار دربارهى آراى جالينوس و فصل بيست و پنج در نقد آراى جالينوس. اين اثر با ترجمههاى عبرى و آلمانى و لاتين بارها به طبع رسيده است.
برخى ديگر از آثار پزشكى او بدين قرارند: رسالة فى البواسير (كه داراى هفت فصل است شامل: هضم غذا، غذاهايى كه در اين بيمارى بايد از آن پرهيز كرد، غذاهايى كه براى اين بيمارى مفيد است، داروهاى ساده و مركب براى استعمال داخلى، داروهاى موضعى، حمام و روغن مالى، ت دخين و بخور)، رسالة فى الجماع، مقالة فى الربو (آسم) و... .47
طبيب - فيلسوف ديگرى كه بايد از او نام برد، ابن طفيل اندلسى (قرن 6 ق / 12م) است. حذاقت و مهارت وى در طب و جراحى ستوده شده است.48 ابن طفيل مدتها در دستگاه ابو يعقوب يوسف بن عبدالمؤمن، عنوان وزير و طبيب داشت؛49 اما سرانجام طبابت ابو يعقوب را به ابن رشد (ك ه احتمالاً شاگردش بود) واگذار كرد و تنها در سمت وزارت باقى ماند. ابن طفيل در طب تأليفاتى داشت كه از جمله مىتوان از ارجوزهى طبيه نام برد.50
طبيب - فيلسوف ديگر ابن باجّه (قرن 16 ق / 12م) است. نام لاتينى شدهى او در سدههاى ميانه avempace است. او نيز در طب تأليفاتى داشته است.51
ابن خطيب اندلسى (قرن 8 ق / 14م) پزشك حاذق ديگرى است كه شهرتش در ادب و تاريخ بيش از طب است. در قرن 14 ميلادى كه در اروپا طاعون شيوع پيدا كرد و مسيحيان آن را كار خدا تلقى كردند، اين پزشك مسلمان در رسالهاى فرضيهى سرايت بيمارى را مطرح كرد.52 شايد بالاترين مراحلى كه پزشكان مسلمان در مورد شناخت عوامل بيمارى طى كردهاند. همان كشف قانون سرايت بيمارى باشد. لسان الدين بن خطيب در كتاب خود، مقنعه السائل عن المرض الهائل - كه احتمالاً همان كتابى است كه وى در ترجمهى خود با عنوان الكلام على الطاعون المعاصر از آن يا د كرده است53 - به شبهات دربارهى اين قضيه پاسخ گفته است؛ علاوه بر آن، ابن خطيب معتقد بود كه ميزان تأثير سرايت بيمارى و درجهى سرعت ابتلا به آن منوط به شرايط جسمانى انسان است. با كشف قانون سرايت بيمارى توسط مسلمين، عملاً نظريهى شناخت علل بيمارى بر اساس اخلاط چهارگانه (نظريهى يونانيان) به كلى فرو ريخت.54
علاوه بر پزشكانى كه ذكرشان رفت، پزشكان ديگرى نيز در اندلس بودند كه شهرت كمترى داشتند و در اينجا متعرض نام ايشان نمىشويم.55

[donsaeid]

داروشناسى

تنوع اقليم و وسعت قلمرو اسلام كه از چين تا اندلس امتداد داشت، مسلمين را بيش از يونانىها با انواع ادويهى مفرده آشنا كرد. اگر چه فارماكولوژى اسلامى بر مبناى يونانى و ايرانى بود، ولى توسط مسلمين گسترش پيدا كرد و نام صدها ادويهى مفرده كه براى يونانى ها مجهول بود، در فارماكولوژى اسلامى وارد شد.56
در اندلس بيش از ساير مناطق اسلامى، كشاورزى و گياهشناسى و داروشناسى پيشرفت داشت. در اين مورد، آثار نويسندگانى چون ابن وافد طبيب، ابن بصال طليطلى، ابوالخير و ابن حجاج اشبيلى و بالاخره ابن عوام و ابن بيطار قابل توجه است. در قرن پنجم هجرى در جاهايى چون طلي طله و اشبيليه كشاورزان، باغهاى گياهشناسى براى انجام تحقيقات گياهى درست مىكردند. كشاورزى و گياهشناسى با طب و داروسازى رابطهى نزديك داشت. كتاب عمدة الطبيب فى معرفه النبات لكل لبيب (قرن 5 ق) از مؤلفى مجهول، اوج اين رابطه را نشان مىدهد.57 دانشمندان مسل مان در اين رشته و در پيشبرد كشاورزى در اسپانيا چنان پيشرفت كردند كه فقط در قرن 19 ميلادى با توسعهى علم شيمى بر آن سبقت گرفته شد.58
مشهورترين داروشناسان اندلس عبارت بودند از:
ابن جلجل (قرن 4 ق / 10م) پزشك و گياهداروشناس مشهور اندلس بود. او آثار مهمى در داروشناسى دارد كه عبارتاند از:
1. تفسير اسماء الادويه المفرده، كه بر كتاب الادوية المفرده، يا الحشائش ديسقورديس نوشته شده است؛
2. مقالة فى الذكر الادويه التى لم يذكرها ديسقوريدس فى كتابه كه در واقع استدراك كتاب الحشائش ديسقوريدس است؛ 3. مقالة فى ادويه الترياق؛ 4. رسالة فى العقاقير.59
داروشناس معروف ديگر ابن وافد طبيب (قرن 5 ق / 11م) بود. وى در كشاورزى و گياهشناسى نيز دست داشت. چنان كه باغ مشهورِ سلطان، زير نظر او احداث شد. ابن وافد در زمينهى ادويهى مفرده مهارتى تام داشت.60 در غالب منابع آمده است كه وى به روشهاى تغذيه بيش از تجوي ز دارو گرايش داشت و در ميان داروها نيز آنچه سادهتر بود بر داروهاى مركب ترجيح مىداد و در تركيب داروها نيز به حداقل بسنده مىكرد.61 مشهورترين اثر او در اين زمينه الادوية المفردة است كه به گفتهى صاعد اندلسى همهى آموزشهاى طبى ديسقوريدس و جالينوس را در ب ر مىگرفته و مؤلف بيست سال از عمر خود را بر سر تأليف و تدوين آن گذاشته است.62
بزرگترين داروشناس در اسپانياى مسلمان، غافقى قرطبى (قرن 6 ق / 12م) بود كه نظرهاى مشروحى دربارهى گياهان اندلسى ارائه داد. او گياهانى از اسپانيا و افريقا فراهم آورد و نام عربى و لاتينى و بربرى آنها را ضبط كرد و وصف آنها را چنان آورد كه مىتوان گفت درستت ر و دقيقتر از آن به عربى نيامده است. تأليف اساسى او الادوية المفردة نام دارد63 كه مورد استفادهى ابن بيطار بوده است. به عقيدهى مايرهوف، غافقى بىترديد داروشناسى نوآور و بهترين گياهشناس قرون وسطى و جهان اسلام بوده است.64
ابن الروميه (قرن 6 و 7 ق / 12 و 13م) ملقب به عشّاب، نباتى و زهرى، گياهشناس و داروشناس بزرگ اندلس بود. اصل وى از قرطبه بود و در اشبيليه متولد شد. وى پس از آموختن علم حديث، به علم گياهشناسى متمايل شد و براى شناخت و دستهبندى نباتات، سراسر اندلس و مغرب و افريقيه را زير پا گذاشت، پس از آن رهسپار مشرق شد و در مصر و شام و عراق و حجاز به تحقيق و تفحص در نباتات پرداخت و بسيارى از نباتات ناشناخته را دستهبندى و غوامض اين علم را حل كرد.65 وى برجستهترين گياهشناس مسلمان است كه نباتات ناشناخته را نه فقط از ديدگ اه پزشكى، كه از نظر دانش گياهشناسى نيز مطالعه كرد و توانست زمينهى اين علم را توسعه داده، تجارب خود را به وسيلهى شاگردانش كه بزرگترين آنها ابن بيطار است به آيندگان انتقال دهد. او پس از سفرهاى دور و دراز در مشرق، به موطن خود باز گشت و دكانى براى فروش گ ياهان دارويى گشود.66 آثار او در علم گياهشناسى عبارتاند از:
1. تفسير اسماء الادوية المفردة من كتاب ديسقوريدس؛
2. مقالة فى تركيب الادويه؛
3. الرحله النباتيه، كه مهمترين اثر او بود و در آن انواع گياهانى را كه كشف كرده بود با ذكر نام و خواص آنها جمع آورده بود؛
4. التنبيه على اغلاط الغافقى.67
طبيب گياهشناس ديگرى كه بايد از او نام برد، ابن عوام اشبيلى (قرن 6 ق / 12م) است. كتاب او موسوم به كتاب الفلاحة، مهمترين كتاب عربى در اين زمينه است. اين اثر به همان اندازه كه از نظر ادبى حايز اهميت و متكى بر نوشتههاى يونانى و عربى است، به همان اندازه ه م بر اساس آگاهىهاى عميق تجربى و كاربردى نوشته شده است. كتاب الفلاحة طى يك شرح دقيق، 585 نوع رستنى را كه 55 نوع آن درخت ميوه است معرفى مىكند. به عقيدهى مايرهوف اين كتاب را بايد يكى از مهمترين رسالات عربى در مورد علوم طبيعى و بهخصوص علوم گياهشناسى به شمار آورد.68
ابن بيطار مالقى (قرن 7 ق / 13م) معروفترين دانشمند گياهشناس و داروشناس اندلس بلكه همهى جهان اسلام بود و او را جانشين به حق ديسقوريدس دانستهاند.69 ابن بيطار براى تحقيق در انواع نباتات طبى در اندلس، شمال افريقا، مصر، سوريه و آسياى صغير مسافرتها كرد و نتيجهى آن، دو كتاب معتبر و مشهور در اين زمينه است:
1. المغنى فى الادوية المفردة، كه بر حسب معالجات اعضاى بدن و تأثير درمانى داروها تنظيم شده است؛
2. الجامع فى الادوية المفردة،70 كه به مفردات ابن بيطار معروف است.
او در كتاب الجامع فى الادوية المفردة، از داروهاى ساده كه از مايههاى حيوانى يا گياهى يا معدنى به دست مىآيد سخن گفته و تجربيات و تحقيقات شخصى خويش را بر آن افزوده است. ابن بيطار حدود 1400 نوع ادويهى مفرده را - كه 300 مورد از آن تازگى داشتند - به ترتيب حروف الفبا نام برده است71 شرح اين داروها بسيار دقيق نوشته شده و نامهاى مترادف، نامهاى يونانى و حتى اغلب اسم مترادف فارسى، بربر و نامهاى محلى اسپانيولى آنها هم در اين كتاب آمده است.72
مفردات ابن بيطار از حيث جامعيت و دقت چنان بود كه از عهد ديسقوريدس تا دورهى رنسانس اروپا شايد هيچ كتابى كه با آن قابل مقايسه باشد به وجود نيامد.
در اسپانيا مطالعات مسلمين راجع به نباتات، نه فقط در كتاب بلكه به ويژه در طبيعت انجام مىشد.73

تأثير طب اندلس بر اروپا
انتقال علوم اسلام به اروپا از سه طريق عملى گرديد:
1. تماسهايى كه از زمان صليبيان بين مسلمانان و غربىها برقرار شد؛
2. تماسهايى كه در سيسيل واقع شد (كه بيشترين تماسها از اين طريق بود)؛
3. تماسهايى كه در شبه جزيرهى ايبرى بين مسلمانان و غربىها برقرار شد، و چنان كه برخى محققان گفتهاند، ارتباطات اخير بيشترين نتايج را در بر داشته است.74
در قرون اوليهى نفوذ اسلام به اندلس، فرهنگ شرقى به سوى اندلس جريان يافت. فهرست نام طالبان علمى كه از اندلس به جستوجوى دانش، راهى مصر و شام و عراق و... مىشدند، مؤيد اين گفتار است. به تدريج اوضاع تغيير كرد و اندلس خود به مرحلهى توليد علم رسيد و بزرگانى در رشتههاى مختلف علمى، از جمله طب ظهور كردند. دستاوردهاى والاى مسلمين در اسپانيا، براى فرهنگ اروپاى مسيحى، به ويژه پس از سدهى دهم ميلادى [سوم هجرى] حايز اهميت است.75
دربارهى اقتباس غرب از فرهنگ و علوم اسلامى، جوزف كامپل(joseph campell) فيلسوف معاصر آمريكا، در كتاب آفريننده اساطير،(creative mythology) فصلى از تأليف خود را به ميراث اسلام leogacy of islamاختصاص داده است. او در اين فصل، از ارزش معنوى و علمى فرهنگ اسلا مى و چگونگى انتقال آن به اروپا به تفصيل سخن گفته است.76
اقتباس علوم اسلامى از نيمههاى قرن چهارم هجرى آغاز شد و شهر طليطله مركز عمدهى نهضت علمى در اين برهه از زمان بود.

دارالترجمهى طليطله
طليطله بعد از تسلط مسيحيان به سال (478 ق / 1085م) كه مقام خود را به عنوان مركز فرهنگ اسلامى محفوظ داشته بود، راه اصلى براى انتقال ذخاير معنوى عرب به غرب بود. در طليطله، به همت ريموند اول، اسقف اعظم طليطله (520 -546 ق / 1126- 1151م) مدرسهى منظمى بر اى ترجمه تأسيس شد و مترجمان زيادى از آن بيرون آمدند.77 از جمله علماى بريتانيا كه بدانجا راه يافتند، ميشل اسكات و رابرت آوچستر بودند. ادلارد آوباث نيز در همين دوران به اسپانيا سفر كرده بود.78 اين مترجمان كتابهاى علمى بسيارى را به لاتين ترجمه كردند.
هنگامى كه پيترونرابل(piter venerable) و ابوت كلونى(abbot of cluny) به دعوت رييس دارالترجمهى طليطله، رومان سوتاتى(roman of sauvetat) (1151 - 1126م) از آن جا ديدن كردند بيش از هفتاد تأليف از زبان عربى به لاتين ترجمه شده بود.79 در نتيجهى اين ترجمهها بسي ارى از اصطلاحات فنى عربى به زبانهاى اروپايى راه يافت؛ از جمله كلمه julep (از جلاب عربى = گلاب) به معناى شربت طبى معطر؛ كلمهى rob (همان رب عربى) به معناى عصارهى ميوهى غليظ كه با عسل آميخته باشد؛ كلمهى syrup(شراب عربى) به معناى آبى كه شكر را به نسبت معينى در آن حل كرده و بعضى مايههاى طبى بر آن افزوده باشند و كلمهى soda(= صداع) كه در قرون وسطى به معناى سردرد به كار مىرفت.80
در قرن ششم جريان اقتباس علوم اسلامى به مناطق ديگرى مانند فرانسه،81 آلمان، اروپاى مركزى و انگليس82 رسيد. قرن ششم اين ويژگى را داشت كه مترجمانى پديد آمدند كه علاوه بر توانايىهاى زبانى، معلومات علمى تخصصى لازم براى ترجمهى متون تخصصى را نيز داشتند. اين د وره آغاز مرحلهى تقليد محسوب مىشود.
شمال غربى افريقا و اسپانيا به ويژه طليطله كه جرارد كرمونايى و ميشل اسكات در آن جا به كار مشغول بودند، در انتقال طب اسلام به اروپا نقش معتبر داشت.83 لازم است ذكر شود كه در اين زمان سطح معالجه در اروپا بسيار پايين بود. يادداشتهاى اسامة بن منقذ، يكى از قه رمانان جنگهاى صليبى كه درنبورگ drenbourg آن را جمعآورى كرده و اصل عربى را به همراه ترجمهى فرانسوى آن منتشر نموده،84 حاكى از اين امر است. اسامه شيوهى طبابت پزشكان مغرب زمين را اين گونه ترسيم مىكند:
بنا به خواهش كوتوال فرنگىِ قلعهى منيطره، كه در لبنان واقع است، عموى اسامه، پزشكى را اعزام مىكند. طولى نمىكشد كه پزشك برمىگردد و حكايت قابل توجهى را نقل مىكند. او مجبور بود يك سرباز و يك زن را معالجه كند. سرباز در پاى خود دُملى داشت و پزشك مسلمان تد بيرى انديشيد كه عفونتهاى آن بالا آمد و دمل باز شد و عفونت به صورت رضايتبخشى خارج شد. اما زن دچار بيمارى سل بود. پزشك مسلمان رژيم غذايى خاصى را تجويز كرد كه حاوى سبزيجات تازه و فراوان بود. در اينجا پزشك فرنگى به صحنه آمد. او از سرباز پرسيد آيا مىخواهد با يك پا زنده بماند، يا با دو پا بميرد. سرباز پاسخ داد مىخواهد زنده بماند؛ لذا پزشك دستور داد با تبر پاى او را قطع كنند. با دومين ضربهى تبر، مرد بيمار جان باخت. معالجهى آن زن بدتر از اين بود. دكتر فرنگى گفت: ديوى بر او مستولى شده و بايد موهايش تراشيد ه شود. اين كار انجام شد. بيمارى او افزون شد. پزشك گفت كه ديو به داخل سر او وارد شده و سپس شكافى در سر او ايجاد كرد كه جمجمهى وى ديده مىشد و با آب و نمك مغز را شستوشو داد. اين زن بلافاصله مرد؛ از اينرو پزشك عرب از مردم پرسيد: آيا [با وجود اين پزشك فرن گى] نيازى به من هست؟ آنها پاسخ منفى دادند؛ لذا وى به وطن خود برگشت.85

[donsaeid]

اسامه حكايتى مشابه از زبان گيوم دوبور(guillaume de bures) كه به همراه او از عكا تا طبريه مسافرت كرده بود، نقل مىكند:
گيوم گفت: در كشور ما و در ميان همراهان ما پهلوانى دلير و تنومند بود كه بيمار گشت و چيزى نمانده بود كه بميرد. سرانجام دست به كار آخرين علاج زديم و به يك كشيش مسيحىِ بسيار مقتدر مراجعه كرديم و بيمار را به وى سپرديم. ما ايمان داشتيم كه كافى است او دست به ب دن بيمار گذارد تا بىدرنگ بيمار شفا يابد. همين كه كشيش بيمار را ديد گفت «موم بياوريد». مقدارى موم آورديم و او مومها را نرم كرد و از آن دو گلوله مانند بند انگشت ساخت و هر يك را در يكى از منخرين بيمار فرو كرد. فوراً مريض محتضر جان داد. ما تعجبكنان گفتيم: «مرد!». كشيش پاسخ داد: «بله، رنج مىكشيد و من منخرينش را گرفتم تا بميرد و آرام شود!.86


اين قبيل حكايات نشان دهندهى آن است كه به نظر اعراب آن عصر، طب اروپاييان در قبال طب خودشان بسيار وحشيانه و بدوى بود.87
آغازگر جنبشى كه به آشنايى غرب با طب اسلامى انجاميد، فردى به نام قسطنطين افريقى (480 ق / 1087م) از حوزهى تمدن اسلامى بود. در واقع اروپاى قرون وسطى معلومات طبى خود را به ويژه مرهون قسطنطين و جرارد كريمونايى88 (583 ق / 1187م) بود كه كتب طبى چون: تصريف زه راوى، طب منصورى و قانون بوعلى را ترجمه كردند. ترجمهى قسمت جراحى كتاب التصريف در نيمهى دوم قرن دوازدهم ميلادى از عربى به لاتين كه به وسيلهى جرارد كرمونايى در شهر طليطله انجام گرفت و نخستين بار در سال 1497 ميلادى در شهر ونيز ايتاليا تحت عنوان libre als ahatavi de cirurgia چاپ و منتشر گرديد و سپس در سال 1499 و 1500 دو چاپ ديگر از آن صورت گرفت. چاپ ونيز در سالهاى 1520 و 1532 و 1540 نيز تجديد گرديد. نخستين چاپ جديد كتاب، كه در آن متن عربى همراه با ترجمهى لاتينى آورده شده، در سال 1778 در اكسفورد صورت پذي رفته و در سال 1861 ترجمهاى به زبان فرانسه از آن شده است. با نشر ترجمههاى متعدد كتاب التصريف، علم جراحى در غرب در سطح عالىترى قرار گرفت و كتاب زهراوى يكى از مهمترين كتابهاى اين فن در دورهى رنسانس شد و تا آغاز قرن هفدهم ميلادى در دانشگاههاى مهم اروپ ا، به ويژه اسپانيا و فرانسه تدريس مىشد و دانشمندان اروپايى مقالات متعددى دربارهى قسمتهاى مهم اين كتاب به رشتهى تحرير درآوردند.89
در بين چشمپزشكان غربى، گى دو شولياك(cuy de chauliac) (1363م) در دويست موضع، از زهراوى نقل قول مىكند.90نام وى، در نوشتههاى پزشكى لاتينى به صورتهاى تصحيف شدهى زير فراوان ديده مىشود: البوكاسيس،(albucasis) ابوكاسا،(abbu cassa) بولكاسيس،(bulchasis) بول كاريس(bulcaris)و غيره.91 بعضى از عمليات مهم جراحى كه به اطباى بزرگ اروپايى منسوب كردهاند، در كتاب زهراوى مطرح شده است؛ از آن جمله، مسألهى بندآوردن جريان خون شرايين، كه در قرن شانزدهم، جراح فرانسوى، امبرواس پاره(ambroise pare)بدان شهرت يافت و نيز روش مع روف به «ترند لنبوركى» منسوب به فردريك ترند لنبورك(friedrich trendelenburg) (1924م) از نظر ابوالقاسم زهراوى شناخته شده بود.92 چنان كه گفته شد، نخستين جراحان برجستهاى كه در اروپا ظهور كردند، به منزلهى شاگردان زهراوى و ديگر جراحان مسلمان بودند. از جمله كس انى كه فن جراحى اسلامى را در اروپا گسترش داد، گى دو شولياك بود.93 ترجمههاى مختلف و چاپهاى متعدد كتاب التيسير ابن زهر در اروپا، نيز نشان دهندهى رونق اين كتاب در مجامع علمى و تأثير آن در تطور دانش پزشكى در طى قرون وسطى است كه تا رنسانس ادامه داشت.94
مورخان علم طب كشف «قانون سرايت بيمارى» را مرحلهى مهمى در تاريخ پزشكى به شمار آوردهاند. ك.سودهف(k.sudhoff) ضمن بررسى پديدههاى وبا و طاعون در اروپا، به اين نتيجه رسيد كه انديشهى سرايت بيمارى از آغاز قرن 14 ميلادى در اروپا منتشر شده است. بدون ترديد، اط باى اروپا اين طرز فكر را از اساتيد مسلمان خود فرا گرفتهاند.95
قديمىترين مدارس پزشكى اروپا در «سالرنو» بود و پيشينهى تاريخى آن مبهم است. مدرسهى قديمى ديگر پزشكى، احتمالاً شاخهاى از سالرنو بود كه در شهر «مونپليه» واقع شده بود.96 در اين شهر جمعيت نسبتاً زيادى از عرب و يهود، همچنين مسيحيان عرب زبان، بودند و در او ايل قرن دهم ارتباط نزديكى با مدارس عربى در جنوب اسپانيا داشتند. به همين دليل سهم مونپليه در توسعهى پزشكى اروپا از طريق ارتباط با عربها، مهمتر از آن است كه عموماً مطرح مىشود.97
«جراحى» به تدريج و با تأخير به مدارس پزشكى اروپا راه يافت. پس از سال 1163 ميلادى دستورى از كليسا مبنى بر منع آموزش جراحى در مدارس پزشكى صادر شد. احتمالاً، در اثر گسترش وسيع مطالعات پزشكى، طرز تفكر كليسا نسبت به جراحى تغيير يافت و لذا در سال 1252 ميلادى براى «برنو»، اهل ايتاليا، خلق يك اثر مهم كه chirargica magna نام گرفت، ممكن شد.98
كتابهاى قديمى نشان مىدهد كه پزشكى اروپا در قرنهاى پانزدهم و شانزدهم نيز، وابسته به پزشكى اعراب و امتدادى از آن بوده است.99

[donsaeid]

بررسي تاريخي توليد علم در تمدن اسلامي



جهان*شناسي اسلام مبتني بر اصول وحي است و دستاورد نگاه متافيزيكي است اسلام انسان را در مركز توجه قرار داده و انسان*شناسي*هاي آن تحت تأثير انسان*شناسي قرآن پايه*ريزي شده است. انسان اسلام با بهره*گيري از اين موقعيت ممتاز به پيروزي معنوي دست*يافته و خلاقيت*هايش را آشكار ساخته است.


طرح مسئله

يكي از ديدگاه*هايي كه مي*توان نسبت به توليد علم داشت ديدگاه تاريخي است. در رويكرد تاريخي مي*توان چگونگي پويايي و ايستايي دانش*ها را در هر تمدني از جمله تمدن اسلامي ايران مطالعه كرد و عوامل و موانع آن را بررسي كرد. سوال اين است كه چگونه در دوره*ي طلايي تمدن اسلامي دانش*ها پرورانده شده توسعه يافتند اما امروزه توليد دانش در جامعه سنتي ما پويايي خود را از دست داده*اند.

درآمد

جهان*شناسي اسلام مبتني بر اصول وحي است و دستاورد نگاه متافيزيكي است اسلام انسان را در مركز توجه قرار داده و انسان*شناسي*هاي آن تحت تأثير انسان*شناسي قرآن پايه*ريزي شده است. انسان اسلام با بهره*گيري از اين موقعيت ممتاز به پيروزي معنوي دست*يافته و خلاقيت*هايش را آشكار ساخته است. با كاوش*هاي تاريخي مي*توانيم ويژگي*هاي رويكرد اسلام به دانش را بيابيم.

1ـ وحدت*گرايي معرفتي

علم در اسلام بر دو محور اساسي «وحدت» و «سلسله مراتب» استوار است مراجع قدرت عقلي اسلامي چون با علم پرورش*يافته*ي تمدن*هاي ديگر برمي*خوردند سعي مي*كردند آن را در رده*بندي و سلسله مراتب خود قرا دهند. حفظ سلسله مراتب علوم تا قرن سيزدهم تاب آورد اما با حمله ناگهاني علوم غربي در معرض تهديد و كم كم متروك گرديد.
تدوين و فصل*بندي علوم كه بر اجتهاد تكيه داشت و بر اساس روش* معقول و منطقي صورت مي*گرفت مورد حمايت دولت بود و موجب يك دستي علوم و انسجام ذهني دانشوران مسلمان بود. تقسيم علوم به منقول و معقول بي*حكمت نبود. علوم منقول مبتني بر قرآن و علوم داخلي بودند و علوم معقول بر خلاف آن بيشتر علوم دخيل و مهاجر شمرده مي*شدند. از اين رو هرگز در متن آورده نشدند.

2ـ تعميم**گرايي علمي

تعميم دانش به حوزه*هاي علوم فيزيكي يكي از عوامل رونق علوم بود. عشق به علوم رياضي به ويژه نجوم و هندسه به جوهره پيام اسلام يعني آموزه*ي توحيد مربوط مي*شود. رياضيات بر معماري اثر نهاده و حساب سر از علم اعداد اوفاق و حروف درآورد. نجوم و گاه*شماري اسلامي تحت تأثير داده*هاي قرآن رشد چشمگيري داشت. رصدخانه*ها توسط مسلمانان به وجود آمد. علوم طبيعي عهده*دار تبيين وحدت و همبستگي سلسله مراتب عناصر طبيعت بود مسلمانان به علوم جغرافيايي نيز اهميت دادند و مي*خواستند از وضعيت جهان سر درآورند.

3ـ سنت*گرايي

درآثار مكتوب قرون اوليه اسلامي، نوعي روحيه*ي تحقيق و اختراع ميان همه*ي اهالي علم و فن قابل رديابي است. دانشمندان در مطالعات خود پا در جاي پاي پيشيناين نهاده و رنج*ها برده تا به درك درست آنها نائل مي*شدند و چه بسا در ضمن تلاش خود به كشف مفاهيم و نكته*هاي جديد نائل مي*گرديدند. مسلمانان قانون تجربه و نظريه*پردازي را بنيان نهادند.

4ـ نفع*گرايي

مسلمانان در پي علوم و دانش*هاي نافع و سودمند بودند. دانش را براي تسلط بر طبيعت و قوانين آن دنبال مي*كردند.

5ـ هاضمه*ي جهاني

ماهيت جهان وطني تفكر اسلامي، دارالاسلام را از لحاظ جفرافيايي تا جاي ممكن توسعه داد و سرّ و بندهايي را كه موجب انزواي سرزمينهاي مختلف بود از ميان برداشت. براي نخستين بار علم ماهيت بين*المللي يافت.
جامعه اسلامي از زبان*ها و فرهنگ*ها و اصحاب مدرسه*هاي گوناگون بهره گرفت و تلاقي انديشه*هاي گوناگون در اين چهار راه ممكن گرديد.
در ساختار نوين فرهنگ اسلامي به عنوان نظام فرهنگي غالب نه تنها خرده فرهنگ*ها را از ميان نبرد بلكه زمينه*هاي باروري آنها را فراهم نمود.
مسلمانان بويژه ايرانيان متوجه جنبه*هاي جهاني اسلام بودند و به همين دليل تن به تعصبات قومي بني*اميه و بني*عباس نمي*دادند.
پس از ورود اسلام به ايران، آثار ايرانيان همچنان در برخي كتابخانه*ها نگاهداري شد و مسلمانان آنها را از بين نبردند.

6ـ دين*مداري

تبارشناسي علوم انساني در تاريخ اسلام مي*تواند نشان دهد كه اين علوم چگونه توانستند تعريف تازه و سازنده*اي از خود به دست دهند. دريافتهاي فرهنگي مسلمانان با ترس از بيگانه توأم نبود بلكه با اشراف و اعتماد به نفس و جسارتهاي فكري همراه بود.
از آنجا كه موقف ديني محرك اصلي مسلمانان در كسب معارف ملتهاي ديگر و معارف نو بود علماي اسلام با تفسير قرآن و بحث*هاي كلامي و مطالعات ديني توانستند راه را براي عقلانيت نود در حال شكل*گيري بگشايند و زمينه*ي تشويق مسلمانان به مطالعات ميداني و تفحص در احوال ملتها را فراهم سازند.
از سوي ديگر دانش*هاي بنيادي كه از ديدگاههاي كلان و كلي اسلام دفاع مي*كردند مانع مي*شدند دريافت معارف شرق و غرب خودباختگي پديد آورد.

7ـ احترام به علم و عالم

در فرهنگ اسلامي علم و عالم جايگاه بلندي دارند كه از توصيه*ها و لعنوص قرآني و سنت نبوي به دست آوردند. اين امر براي دانشمندان سرافرازي آورده و همچنين حرمت آنها در محافل سياسي و ميان مردم محفوظ بود.
مسئوليت دانشوران هم بالا بردن سطح آگاهي مردم و ترويج معرفت بود و در كنار آن به سبب تحت*الشعاع قرار گرفتن تعلقات به همسر و فرزند و تعلقات فردي، زمينه*هاي مهاجرتها علمي و تبليغي فراهم مي*گرديد.

8ـ برخورداري از نگاه ميداني

دانشمندان اسلامي بيشتر مهاجراني سيار و جهان*گرداني حقيقت*ياب بودند. به هر جا كه فضا را براي فعاليت فكري مناسب و آن جا را كانون علم و ادب ني*يافتند، راه مي*سپردند مانند رابي، ابن*سينا و طبري.
اين سفرها اسباب مناسبات فرهنگي را در آن عصرها فراهم مي*ساختند و آلودگي فرهنگي نمي*آفريدند. انگيزه*ي اصلي كنجكاوي خودجوش ديني و علمي پايان*ناپذير بود كه سبب گشايش راه*هاي جديد مي*شد.

9ـ نقدپذيري

سنت نقد و گفتگوي بي*طرفانه تا سده*ي هفتم در جهان اسلام از اهميت فراواني برخوردار بود و بيشتر علما و فلاسفه با يكديگر مكاتبات علمي و فلسفي داشته و به نقد افكار و انديشه*هاي هم مي*پرداختند.
در اين سده*ها نحله*هاي فكري گوناگون با هم روبرو مي*شدند درباره مسائل و مباحث مختلف ديني با هم گفتگو كرده دلايل يكديگر را نقض نموده و در اين باره ادله و براهين عقلي مي*آوردند. آنگاه خواننده منصف را به قضاوت فرامي*خواندند.
اين گفتمان*ها و نقادي*ها، عرصه*هاي گوناگون علم، ادب و هنر، سياست و فقه و دين را پوش مي*داد. پيشگامان نقادي جهان اسلام در هر عصري كتابهاي فراواني را به نقد رويكردهاي عقيم و بازدارنده اختصاص داده*اند.
البته گاهي نيز گفتگوهاي حضوري و ماظره*ها شكل بسيار تندي به خود مي*گرفت و از چهارچوب اخلاق علمي خارج مي*شد.
آزادانديشي در حوزه*ي علوم تجربي نيز رخنه كرده بود. از جمله ابوريحان به عنوان يكي از بزرگترين دانشمندان تجربي در جهان اسلام، به هيچ روي، تعصب جاهلانه نداشت بلكه با ارباب مذاهب خاصه دانشمندان بدون كينه و تنفر مجالست داشت.
از ضعف*هاي نقد تاريخ علم در جهان اسلام اين است كه بيشتر نقدها از سر تفنن يا بر اساس اقتضائات و مصلحت*هاي زمانه يا به انگيزه*هاي شخصي نوشته* شده*اند و از نظريه*هاي انتقادي مبتني بر اصول و قواعد مشخص نقد، كمتر در جهان اسلام به چشم مي*خورد و اين نقدها به ويژه در دوره*هاي متأخر بيشتر جنبه*ي هتّاكي و ارعاب دارند تا خلاقيت و فرهنگ*سازي.

10ـ توسعه*گرائي فرهنگي

علم*گرايي در دوران طلايي اسلامي امري فراگير بود و منحصر به محيط*هاي علمي نبود و در ميان همه*ي اصناف و طبقات جامعه گسترش يافته بود و مردم از خرفتي و جهل پرهيز داشتند و اين قضيه بر معماري اسلامي و تركيب مسجد و مدرسه و بازار تأثير گذاشت. در دوره*هاي طلايي دانشوران تمام عمر خود را در محافل علمي سپري نمي*كردند انگيزه بازگشت به وطن و ديار خود سبب مي*شد مردم آن ديار نيز در جريان رويدادهاي علمي قرار گيرند. چنين بود كه مسلمانان در سده*هاي نخست به آگاهي جمعي رسيدند. آنها در پيوند خود با تفكر اسلامي شك نداشتند. شك آنها شك نيهليستي نبود بلكه خلاق بود و دريچه*هاي جديدي را در پيش*فرض آنها باز مي*كرد.

11ـ بهره*وري مادي

در كنار علتهاي معنوي، شكوفائي علم و فرهنگ در تمدن اسلامي حاصل كيفيت فزاينده*ي زندگي مادي در شهرهاي اسلامي نيز بود. بازرگاني محلي و بين*المللي، تنوع صنايع رونق مادي و شكوفايي علم و فرهنگ با همديگر پيوندهاي متقابل داشتند.

[donsaeid]

12ـ همدستي قدرت سياسي

مباني سياست علمي دولت اسلامي در عمل عبارت بود از: گسترش زبان عربي، نهضت ترجمه و بنيان*گذاري مراكز علمي، كتابخانه*ها و رصدخانه*ها و.... كه اثر حيات*بخشي بر رونق دانش*ها گذاشت. كمتر علمي مثل فقه و كلام مورد توجه قرار گرفت. قدرتهاي سياسي در اين امر دخيل بودند. اسلام و زبان عربي دو عامل وحدت*بخش دولت اسلامي بودند. با ترجمه*ي علوم رايج به زبان عربي سر و بندهاي بين علماء و مردم عادي برداشته شد و آموزش امري همگاني گرديد. رفتار و نيازهاي قدرت موضوع تازه*اي در دانش را پيش مي*آورد و آنها را مي*پروراند. رابطه با قدرت منافع دانشمندان را تأمين مي*كرد.
در سده*هاي نخستين جريان توسعه*ي صنايع وابسته به علم و فرهنگ مانند ساختن قلم و دوات و رحل و...... و نيز علاقه*ي قدرتهاي اقتصادي و سياسي به جمع*آوري آثار هنري و فرهنگي، همبستگي بين دانشمندان و صاحبان صنايع و قدرت را دامن زد. اما شكست آل*بويه به دست سلجوقيان و تسلط بر بغداد، از ميان رفتن خلافت عباسي، جنگهاي صليبي كه خلافت فاطميان را لرزاند. و به قدرت رسيدن صلاح*الدين ايوبي، تهاجم*هاي مغول و تصرف بغداد به دست هلاكوخان پايه*هاي تمدن اسلامي را لرزاند و ظهور دولتهاي ملي از جمله دولت ايران و ايالات مسلمان*نشين هند، اين نقش را كمرنگ*تر كرد.

عوامل انحطاط و ركود توليد

1ـ عمل نكردن به دستورات كتاب آسماني و بالتبع ناهمسازگاري ميان حكام و مسلمانان در كسب دانش*هاي ضروري.
2ـ شكل*گيري بحران فرهنگي ناشي از جدال كلام، فلسفه، عرفان و فقه كه سبب يكجانبه*نگري در اسلام شد. نابودي عيني نظام سياسي مبتني بر ولايت وحدت علوم اسلامي را به خطر انداخت و معرفت اسلامي تجزيه شد و شخص مسلمانان از فهم جامع اسلام و نگاه كلان آن به انسان طبيعت خدا و تاريخ و جامعه بازماند و اين كج فهمي را بر محافل علمي تحميل كرد.
3ـ جدايي ابعاد ظاهري و باطني اسلام و تقسيم* حوزه*هاي معرفتي، پيشوايي معرفت را از اسلام گرفت. اسلام متعادل با افراط و تفريط مواجه شد. تصوّف منفي و يكطرفه و پشت كردن به زندگي اسباب انحطاط دانش*ها را فراهم ساخت.
تصوف*گرايي افراطي و يكجانبه*نگري صوفيان بيشتر محصول دوران غزنويان، سلاجقه و مغول بود. سركوب عقل سبب شد تا از ميراث آن جز صورتهاي فسيلي باقي نماند. طلوع و بلوغ تصوف زاهدانه مسئول توقف نهضت عقل*گرايي شد. توازن دانش*ها به دست تصوف و در رتبه*ي بعد فقه، از بين رفت.
4ـ جدايي دو ساخت حكمت نظري و عملي از يكديگر و تقابل ميان اين قلمروها سبب گسيختگي فرهنگي شد.
5ـ روشهاي عقيم علمي متأثر از يونان و منطق صوري ارسطو از عوامل نازائي علمي جامعه اسلامي بود. اين روشها قياسها را كه نگاه استاتيك را بر انديشه توصيه مي*كنند، محور حركت علمي قرار مي*دهند در حالي كه قرآن با نگاه ديناميك به پديده*ها مي*نگرد.
6ـ جنبه*ي تاريخي گرفتن و به فرهنگ تبديل شدن اسلام بر خلاف دوره*ي شكوفايي كه اسام به عنوان ايدئولوژي مطرح بود سبب انحطاط اسلام شده است. ايدئولوژي ذاتاً منتقد، حركت*آفرين و ناسازگار با ركود است اما فرهنگ به جاي ستيز به تبيين وضع موجود مي*پردازد.
7ـ قد برافراشتن نيروهاي مذهبي محافظه*كار و قشري كه تعريف محدودي از سودمندي علم ارائه دادند. از ديگر عوامل انحطاط است.
8ـ تعصب كوركورانه، تقليد، غرور، ترس از نوآوري به عنوان موانع رواني و فرهنگي توليد دانش بود.
حضور قدرت مهاجم و عدم پايبندي او به ارزشهاي اسلامي اسباب تقويت اين عناصر را فراهم نمود.
9ـ فرقه*گرايي*ها، مشاجرات طولاني متوليان اسلام انجماد دير پاي دانشهاي نظري و كاربردي را به دنبال داشت.

نتيجه*گيري

بنابر داده*هاي تاريخي، اسلام توانست با عناصري چون وحدت معرفتي، تعميم معرفت به همه حوزه*هاي معرفتي و حفظ سنتهاي علمي و ديگر عواملي كه در قبل ذكر شد اسباب توسعه فرهنگي را فراهم سازد و در اين ميان همه*ي قدرت سياسي و حمايت او از سياستهاي فرهنگي نقش مهمي داشت. در نقطه*ي مقابل موانعي چون كنار گذاشتن اسلام، برخورد دانش*ها و ديگر موانع مذكور در قبل، عوامل ايستايي دانش در جهان اسلام گرديد.
شناخت اين ديناميزم و بازگشت به عناصر مولد مي*تواند وضعيت استاتيك كنوني را به وضعيت ديناميك تغيير دهد.