Hazrate Mohammad( ص

[donsaeid]

نقش اخلاق در سيره عملى پيامبر اسلام (ص)

در سيره عملى پيامبر (ص) صدها نمونه از اخلاق نيك و زيبا وجوددارد كه هر كدام نشانگر قطرهاى از اقيانوس عظيم حسن خلق آنحضرت است، همان گونه كه خداوند با تعبير «و انك لعلى خلقعظيم; و همانا تو اخلاق عظيم و برجستهاى دارى» به اين مطلباشاره فرموده است.

يكى از شاخصه هاى پر اهميت در پيشرفت اسلام اخلاق نيك و كلامدلاويز و پرجاذبه پيامبر اكرم (ص) با انسانها بود، اين خلق نيكوتا بدان حدى بود كه معروف شد سه چيز در پيشرفت اسلام نقش بهسزايى داشت:

1- اخلاق پيامبر (ص)
2- شمشير و مجاهدات حضرت على (ع)
3- انفاق ثروت حضرت خديجه (س)

در قرآن مجيد، به نقش اخلاق پيامبر (ص) درپيشرفت اسلام و جذب دلها تصريح شده است، آن جا كه مىخوانيم: «فبما رحمة من اللهلنت لهم و لو كنت فظا غليظ القلب لانفضوا من حولك فاعف عنهمو استغفر لهم و شاورهم فى الامر; اى رسول ما! به خاطر لطف ورحمتى كه از جانب خدا، شامل حال تو شده، با مردم مهربانگشتهاى، و اگر خشن و سنگدل بودى، مردم از دور تو پراكندهمىشدند، پس آنها را ببخش، و براى آنها طلب آمرزش كن، و دركارها با آنها مشورت فرما.»

ازاين آيه استفاده مىشود كه :
1- نرمش و اخلاق نيك، يك هديه الهى است، كسانى كه نرمش ندارند،از اين موهبت الهى محرومند;
2- افراد سنگدل و سختگير نمىتوانند مردمدارى كنند، و به جذبنيروهاى انسانى بپردازند;
3- رهبرى و مديريت صحيح با جذب و عطوفت همراه است;
4- بايد دستشكستخوردگان در جنگ و گنهكاران شرمنده را گرفت وجذب كرد (با توجه به اين كه شان نزول آيه مذكور در موردندامت فراريان مسلمان در جنگ احد نازل شده است);
5- مشورت با مردم از خصلتهاى نيك و پيوند دهنده است كه موجبانسجام مىگردد.

پيامبر اسلام (ص) علاوه بر اين كه ارزشهاى اخلاقى را بسيار ارجمىنهاد، خود در سيره عملىاش مجسمه فضايل اخلاقى و ارزشهاى والاىانسانى بود، او در همه ابعاد زندگى با چهرهاى شادان و كلامىدلاويز با حوادث برخورد مىكرد.
به عنوان مثال، درتاريخ آمدهاست:در سال نهم هجرت هنگامى كه قبيله سركش طى بر اثر حملهقهرمانانه سپاه اسلام شكست خوردند، عدى بن حاتم كه از سرشناساناين قبيله بود به شام گريخت، ولى خواهر او كه «سفانه» نامداشت به اسارت سپاه اسلام درآمد.

سفانه را همراه ساير اسيران به مدينه آوردند و آنان را درنزديك مسجد در خانهاى جاى دادند، روزى رسول خدا (ص) از آناسيران ديدن كرد، سفانه از موقعيت استفاده كرده و گفت: «يا محمد هلك الوالد و غاب الوافد فان رايت ان تخلى عنى، و لا تشمت بى احياء العرب، فان ابى كان يفك العانى، و يحفظ الجار، و يطعمالطعام، و يفشى السلام، و يعين على نوائب الدهر;

اى محمد!پدرم (حاتم) از دنيا رفت، و نگهبان و سرپرستم (عدى) ناپديد شدو فرار كرد، اگر صلاح بدانى مرا آزاد كن، و شماتت و بدگويىقبيلههاى عربها را از من دور ساز، همانا پدرم (حاتم) بردگانرا آزاد مىساخت، از همسايگان نگهبانى مىنمود، و به مردم غذامىرسانيد، و آشكارا سلام مىكرد، و در حوادث تلخ روزگار، مردمرا يارى مىنمود.»

پيامبر اكرم (ص) كه به ارزشهاى اخلاقى، احترام شايان مىنمود، بهسفانه فرمود: «يا جارية هذه صفة المؤمنين حقا، لو كان ابوك مسلما لترحمناعليه; اى دختر! اين ويژگىهايى كه برشمردى، از صفات مؤمنانراستين است، اگر پدرت مسلمان بود، ما او را مورد لطف و رحمتقرار مىداديم.» آنگاه پيامبر (ص) به مسؤولين امر فرمود:«خلوا عنها فان اباها كان يحب مكارم الاخلاق; اين دختر را بهپاس احترامى كه پدرش به ارزشهاى اخلاقى مىنمود، آزاد سازيد.».

آن گاه پيامبر (ص) لباس نو به او پوشانيد، و هزينه سفر به شامرا در اختيار او گذاشت، و او را همراه افراد مورد اطمينان بهشام نزد برادرش رهسپار كرد.

نمونههايى از اخلاق پيامبر (ص)

در سيره عملى پيامبر (ص) صدها نمونه از اخلاق نيك و زيبا وجوددارد كه هر كدام نشانگر قطرهاى از اقيانوس عظيم حسن خلق آنحضرت است، همان گونه كه خداوند با تعبير «و انك لعلى خلقعظيم; و همانا تو اخلاق عظيم و برجستهاى دارى» به اين مطلباشاره فرموده است.

نظر شما را به چند نمونه از آنها جلبمىكنيم: 1- عدى بن حاتم مىگويد: «هنگامى كه خواهرم سفانه به اسارتسپاه اسلام درآمد و من به سوى شام گريختم، پس از مدتى خواهرمبا كمال وقار و متانت به شام آمد و مرا در مورد اين كهگريختهام و او را تنها گذاشتم سرزنش كرد، عذرخواهى كردم، پساز چند روزى از او كه بانويى خردمند و هوشيار بود، پرسيدم:«اين مرد (پيامبر اسلام) را چگونه ديدى؟» گفت: «سوگند بهخدا او را رادمردى شكوهمند يافتم، سزاوار است كه به اوبپيوندى كه در اين صورت به جهانى از عزت و عظمت پيوستهاى».

با خود گفتم به راستى كه نظريه صحيح همين است، به عنوان پذيرشاسلام، به مدينه سفر كردم، پيامبر (ص) در مسجد بود، در آن جا بهمحضرش رسيدم، سلام كردم، جواب سلامم را داد و پرسيد:كيستى؟ عرض كردم عدى بن حاتم هستم، آن حضرت برخاست و مرا بهسوى خانهاش برد، در مسير راه با اين كه مرا به خانه مىبرد،بانويى سالخورده و مستضعف با او ديدار كرد، اظهار نياز نمود،پيامبر (ص) به مدتى طولانى در آنجا توقف كرد و آن بانو را درمورد تامين نيازهايش راهنمايى فرمود. با خود گفتم:«سوگند به خدا اين شخص پادشاه نيست.»

سپس از آن جا گذشتيم وبه خانه رسول خدا (ص) وارد شدم، پيامبر (ص) از من استقبال وپذيرايى گرمى نمود، زيراندازى كه از ليف خرما بود، نزدم آوردو به من فرمود: بر روى آن بنشين. گفتم: بلكه شما بر آنبنشينيد. فرمود: نه، شما بر آن بنشين، خود آن حضرت بر روىزمين نشست، با خود گفتم: اين نيز نشانه ديگر كه آن حضرت،پادشاه نيست. سپس مطلبى از دينم را كه راز پوشيده بود بيانفرمود، دريافتم كه او بر رازها آگاهى دارد، و فهميدم كهپيامبر مرسل مىباشد، بيانات و پيشگوييها و مهربانىهايش مراشيفتهاش كرده و همانجا مسلمان شدم.»

2- در جنگ خيبر كه با حضور شخص پيامبر (ص) در سال هفتم هجرترخ داد، پس از پيروزى سپاه اسلام بر سپاه كفر، جمعى از يهوديانبه اسارت سپاه اسلام درآمدند، يكى از اسيران، صفيه دختر حى بناخطب (دانشمند سرشناس يهود) بود.بلال حبشى، صفيه را به همراه زنى ديگر به اسارت گرفت و آنها رابه حضور پيامبر (ص) آورد، ولى هنگام آوردن آنها اصول اخلاقى رارعايت نكرد، و آنها را از كنار جنازههاى كشتهشدگان يهود حركتداد، صفيه وقتى كه پيكرهاى پاره پاره يهوديان را ديد بسيارناراحتشد و صورتش را خراشيد، و خاك بر سر خود ريخت، و سختگريه كرد.

هنگامى كه بلال آنها را نزد پيامبر (ص) آورد،پيامبر (ص) از صفيه پرسيد: «چرا صورتت را خراشيدهاى و اينگونه خاكآلود و افسرده هستى؟! » صفيه ماجراى عبورش از كنارجنازهها را بيان كرد، رسول اكرم (ص) از رفتار غير انسانى و خلافاخلاق اسلامى بلال حبشى ناراحت شده و بلال را سرزنش كرده و فرمود: «ا نزعت منك الرحمة يا بلال حيث تمر بامراتين على قتلىرجالهما; اى بلال! آيا مهر و محبت و عاطفه از وجود تو رختبربسته كه آنها را از كنار كشتهشدگانشان عبور مىدهى؟! چرابىرحمى كردى؟»

جالب اين كه پيامبر اكرم (ص) براى جبران رنجها و ناراحتىهاىصفيه، با او ازدواج كرد، سپس او را آزاد، و بار ديگر باپيش نهاد صفيه با او ازدواج نمود و به اين ترتيب، ناراحتىهاى اورا به طور كلى از قلبش زدود.

[donsaeid]

3- در ماجراى جنگ حنين كه در سال هشتم هجرت رخ داد، شيماءدختر حليمه كه خواهر رضاعى پيامبر (ص) بود، با جمعى از دودمانشبه اسارت سپاه اسلام درآمدند، پيامبر (ص) هنگامى كه شيماء را درميان اسيران ديد، به ياد محبتهاى او و مادرش در دورانشيرخوارگى، احترام و محبتشايانى به شيماء كرد. پيش روى اوبرخاست و عباى خود را بر زمين گستراند، و شيماء را روى آننشانيد، و با مهربانى مخصوصى از او احوالپرسى كرد، و به اوامر فرمود: «تو همان هستى كه در روزگار شيرخوارگى به من محبتكردى...» (با اين كه از آن زمان حدود شصتسال گذشته بود).

شيماء از پيامبر (ص) تقاضا كرد، تا اسيران طايفهاش را آزادسازد، يامبر (ص) به او فرمود:«من سهميه خودمرا بخشيدم،و در مورد سهميه ساير مسلمانان،به تو پيشنهاد مىكنم كه بعد از نماز ظهر برخيز و در حضورمسلمانان، بخشش مرا وسيله خود قرار بده تا آنها نيز سهميه خودرا ببخشند.

شيماء همين كار را انجام داد، مسلمانان گفتند: «ما نيز بهپيروى از پيامبر (ص) سهميه خود را بخشيديم.»

سيرهنويس معروفابن هشام مىنويسد: «پيامبر (ص) به شيماء فرمود: اگر بخواهى باكمال محبت و احترام، در نزد ما بمان و زندگى كن، و اگر دوستدارى تو را از نعمتها بهرهمند مىسازم و به سلامتى به سوى قومخود بازگرد؟» شيماء گفت: مىخواهم به سوى قوم خود بازگردم.پيامبر (ص) يك غلام و يك كنيز به او بخشيد و اين دو با همازدواج كردند، و به عنوان خدمتكار خانه شيماء به زندگى خودادامه دادند.


4- مهربانى و اخلاق نيكوى پيامبر (ص) در حدى بود كه امام صادق (ع)فرمود:روزى رسول خدا (ص) نماز ظهر را با جماعتخواند، مردم بسيارى بهاو اقتدا كردند، ولى آنها ناگاه ديدند آن حضرت بر خلاف معمولدو ركعت آخر نماز را با شتاب تمام كرد (مردم از خودمىپرسيدند، به راستى چه حادثه مهمى رخ داده كه پيامبر (ص)نمازش را با شتاب تمام كرد؟!) پس از نماز از پيامبر (ص)پرسيدند: «مگر چه شده؟ كه شما اين گونه نماز را (با حذفمستحبات) به پايان بردى؟» پيامبر (ص) در پاسخ فرمود:«اما سمعتم صراخ الصبى; آيا شما صداى گريه كودك رانشنيديد؟» معلوم شد كه كودكى در چند قدمى محل نمازگزارانگريه مىكرده، و كسى نبود كه او را آرام كند، صداى گريه او دلمهربان پيامبر (ص) را به درد آورد، از اين رو نماز را با شتابتمام كرد، تا كودك را از آن وضع بيرون آورده، و نوازش نمايد.


5- عبد الله بن سلام از يهوديان عصر پيامبر (ص) بود، عواملى ازجمله جاذبههاى اخلاق پيامبر (ص) موجب شد كه اسلام را پذيرفت ورسما در صف مسلمانان قرار گرفت، او دوستى از يهوديان به نام«زيد بن شعبه» داشت، عبدالله پس از پذيرش اسلام همواره زيدرا به اسلام دعوت مىكرد، و عظمت محتواى اسلام را براى او شرحمىداد بلكه به اسلام گرويده شود، ولى زيد هم چنان بر يهودىبودن خود پافشارى مىكرد و مسلمان نمىشد.

عبدالله مىگويد: روزىبه مسجدالنبى رفتم ناگاه ديدم، زيد در صف نماز مسلمانان نشستهو مسلمان شده است، بسيار خرسند شدم، نزدش رفتم و پرسيدم «علتمسلمان شدنت چه بوده است؟» زيد گفت: تنها در خانهام نشستهبودم و كتاب آسمانى تورات را مىخواندم، وقتى كه به آياتى كهدر مورد اوصاف محمد (ص) بود رسيدم، با ژرفانديشى آن را خواندمو ويژگى هاى محمد (ص) را كه در تورات آمده بود به خاطر سپردم،با خود گفتم بهتر آن است كه نزد محمد (ص) روم و او رابيازمايم، و بنگرم كه آيا او داراى آن ويژگىها كه يكى از آنها«حلم و خويشتندارى» بود هستيا نه؟ چند روز به محضرش رفتم،و همه حركات و رفتار و گفتارش را تحت نظارت دقيق خود قراردادم، همه آن ويژگىها را در وجود او يافتم، با خود گفتم تنهايك ويژگى مانده است، بايد در اين مورد نيز به كند و كاو خودادامه دهم، آن ويژگى حلم و خويشتندارى او بود، چرا كه درتورات خوانده بودم: «حلم محمد (ص) بر خشم او غالب است، جاهلانهرچه به او جفا كنند، از او جز حلم و خويشتندارى نبينند.»

روزى براى يافتن اين نشانه از وجود آن حضرت، روانه مسجد شدم،ديدم عرب باديهنشينى سوار بر شتر به آنجا آمد، وقتى كهمحمد (ص) را ديد، پياده شد و گفت: «من از ميان فلان قبيله بهاينجا آمدهام، خشكسالى و قحطى باعثشده كه همه گرفتار فقر ونادارى شدهايم، مردم آن قبيله مسلمان هستند، و آهى در بساطندارند، وضع ناهنجار خود را به شما عرضه مىكنند، و اميد آن رادارند كه به آنها احسان كنى.»

محمد (ص) به حضرت على (ع)فرمود:آيا از فلان وجوه چيزى نزد تومانده است؟ حضرت على (ع) گفت: نه،پيامبر (ص) حيران و غمگين شد، همان دم من به محضرش رفتم عرضكردم اى رسول خدا! اگر بخواهى با تو خريد و فروش سلف كنم،اكنون فلان مبلغ به تو مىدهم تا هنگام فصل محصول، فلان مقدارخرما به من بدهى، آن حضرت پيشنهاد مرا پذيرفت، و معامله راانجام داد، پول را از من گرفت و به آن عرب باديهنشين داد.

منهم چنان در انتظار بودم تا اين كه هفت روز به فصل چيدن خرمامانده بود، در اين ايام روزى به صحرا رفتم، در آنجا محمد (ص)را ديدم كه در مراسم تشييع جنازه شخصى حركت مىكرد، سپس درسايه درختى نشست و هر كدام از يارانش در گوشهاى نشستند، منگستاخانه نزد آن حضرت رفتم، و گريبانش را گرفتم و گفتم:«اى پسر ابو طالب! من شما را خوب مىشناسم كه مال مردم رامىگيريد و در بازگرداندن آن كوتاهى و سستى مىكنيد، آيا مىدانىكه چند روزى به آخر مدت مهلت بيشتر نمانده است؟»

من با كمالبىپروايى اين گونه جاهلانه با آن حضرت رفتار كردم (با اين كهچند روزى به آخر مدت مهلتباقىمانده بود) ناگاه از پشتسر آنحضرت، صداى خشنى شنيدم، عمر بن خطاب را ديدم كه شمشيرش را ازنيام بركشيده ، به من رو كرد و گفت: «اى سگ! دور باش.» عمرخواست باشمشير به من حمله كند، محمد (ص) از او جلوگيرى كرد وفرمود:«نيازى به اين گونه پرخاشگرى نيست، بايد او (زيد) را به حلمو حوصله سفارش كرد، آن گاه به عمر فرمود:«برو از فلان خرمافلان مقدار به زيد بده.»

عمر مرا همراه خود برد و حق مرا داد،به علاوه بيست پيمانه ديگر اضافه بر حقم به من خرما داد. گفتم: اين زيادى چيست؟ گفت:چه كنم حلم محمد (ص) موجب آن شده است، چون تو از نهيب وفرياد خشن من آزرده شدى،محمد (ص) به من دستور داد اين زيادىرا به تو دهم، تا از تو دلجويى شود، و خوشنودى تو به دست آيد.

هنگامى كه آن اخلاق نيك و حلم عظيم محمد (ص) را ديدم مجذوب اسلامو اخلاق زيباى محمد (ص) شدم، و گواهى به يكتايى خدا، و رسالت محمد (ص) دادم و در صف مسلمانان درآمدم.

اينها چند نمونه از سلوك اخلاقى پيامبر اسلام (ص) بود، كه هركدام چون آيينه اى شفاف ما را به تماشاى جمال زيباى اخلاق نيكآن حضرت دعوت مىكند، و يكى از راز و رمزهاى مهم پيشرفت اسلامدر صدر اسلام را كه بسيار چشمگير بود، به ما نشان مىدهد. در فرازى از گفتار حضرت على (ع) در شان اخلاق پيامبر (ص) چنينآمده:«رفتار پيامبر (ص) با همنشينانش چنين بود كه دائما خوشرو،خندان، نرم و ملايم بود، هرگز خشن، سنگدل، پرخاشگر، بدزبان،عيبجو و مديحهگر نبود، هيچ كس از او مايوس نمىشد، و هر كس بهدر خانه او مىآمد، نوميد باز نمىگشت، سه چيز را از خود دوركرده بود; مجادله در سخن، پرگويى، و دخالت در كارى كه به اومربوط نبود، او كسى را مذمت نمىكرد، و از لغزشهاى پنهانى مردمجستجو نمىنمود، جز در مواردى كه ثواب الهى دارد سخن نمىگفت،در موقع سخن گفتن به قدرى گفتارش نفوذ داشت كه همه سكوت نمودهو سراپا گوش مىشدند... .»

فرا رسيدن ماتم جانسوز رحلت كاملترين انسان، حضرت ختمى مرتبتو شهادت سبط اكبرش حضرت امام حسن مجتبى عليه السلام را در اينروز و هم چنين شهادت امام على بن موسى الرضا عليه السلام را درآخر اين ماه به فرزند دلبندش حضرت ولى الله الاعظم ارواحنافداه، مقام معظم رهبرى و به جهان بشريت، و مسلمانان دنيا وشيعيان و به ويژه امت پاسدار اسلام و پيروان اهل بيت عصمت وطهارت تسليت عرض مىكنيم به اين اميد كه ان شاء الله پيروى ازثقلين را سرلوحه اعمال خود قرار دهيم تا پيامبر و خداى پيامبراز ما خشنود و به شفاعت آن ذوات پاك در روز «وا نفسا» نايلآييم.

[donsaeid]

نمونه هايى از فضايل و سيره فردى رسول خدا (ص


به مناسبت سال پيامبر اعظم و به منظور تبليغ سيره نبوي در اين مقاله به نمونه هايى از فضايل و سيره فردى رسول خدا خواهيم پرداخت.


جرير بن عبدالله گويد: چون رسول خدا مبعوث گرديد، من به حضورش آمدم تا با او بيعت كنم، فرمود: يا جرير به چه منظورى پيش من آمدهاى، گفتم: يا رسول الله (ص) آمدهام تا بر دست تو مسلمان شوم، حضرت عباى خود را براى نشستن من به زمين پهن كرد. بعد به ياران خود فرمود: چون كسى كه در ميان قوم خويش محترم است پيش شما آيد احترامش كنيد: «اذا اتا كم كريم قوم فاكرموه»2

نهى از بدگويى

ابن مسعود گويد: رسول خدا (ص) فرمود: كسى در پيش من از اصحابم بدگوئى نكند، مىخواهم وقتى كه پيش شما مىآيم قلبم نسبت بشما آرام و بى دغدغه باشد: «قال رسول الله (ص): لا يبلغنى احد منكم عن اصحابى شيئا فانى احب ان اخرج اليكم و انا سليم الصدر»3.

صبر و مقاومت

آنگاه كه پسرش ابراهيم در حال جان دادن بود چنين فرمود: اگر فرزند در گذشته، براى پدر اجرى نداشت و اگر اين نبود كه زندگان به مردگان ملحق خواهند شد، در اين صورت بر تو محزون مىشديم اى ابراهيم، بعد به گريه افتاد و فرمود: چشم اشك مىريزد، قلب مىسوزد ولى جز آنچه خدا راضى باشد سخنى نمىگوئيم و اى ابراهيم ما در فراق تو محزونيم :
«و قال لابنه ابراهيم و هو يجود بنفسه: لولا ان الماضى فرط الباقى و ان الاخر لاحق بالاول لحزّنا عليك يا ابراهيم ثم دمعت عينه و قال: تدمع العين و يحزن القلب و لا نقول الا ما يرضى الرب و انّا بك يا ابراهيم لمحزونون: 7».

تواضع

روزى خواهر رضاعيش محضر وى آمد، حضرت چون او را ديد شاد شد، عباى خويش را پهن كرد و او را در آن نشانيد، با او سخن مىگفت و بر رويش مىخنديد، بعد برخاست و رفت، آنگاه برادر آن زن آمد حضرت با او مثل خواهرش رفتار نكرد، گفتند: يا رسول الله با خواهرش رفتارى كردى كه با برادرش نكردى با آنكه او مرد است؟!
فرمود: آن خواهر بر پدرش از اين برادر نيكوكارتر بود. 10

پناه بردن به خدا

روزى به مردى از بنى فهد گذر كرد كه بندهاش را مىزد بنده در زير شكنجه مىگفت: اعوذ بالله، مولايش از او دست بر نمىداشت چون حضرت را ديد گفت: «اعوذ بمحمد» (ص) به محمد (ص) پنام مىبرم، مولايش از زدن او دست كشيد.
حضرت فرمود: به خدا پناه مىبرد دست بر نمىدارى ولى به محمد (ص) پناه مىبرد دست بر مىدارى؟!! خدا از محمد (ص) سزاوارتر است كه پناه آورندهاش را پناه دهد، مرد گفت: براى خدا او را آزاد كردم: «هو حر لوجه الله»فرمود: به خدائى كه مرا بحق مبعوث فرموده، اگر چنين نمىكردى، چهرهات با حرارت آتش جهنم مواجهه مىشد. «والذى بعثنى بالحق نبيا لو لم تفعل لواقع و جهُك حرّالنار»11.

مزاح

آن حضرت پير زنى از قبيله اشجع را ديد فرمود: پير زن داخل بهشت نخواهد شد، زن نشست و شروع به گريه كرد، بلال بن رياح گفت: چرا گريه مىكنى؟! گفت: رسول خدا فرمودند: پير زنان داخل بهشت نخواهند شد، بلال محضر آن حضرت آمد و گفت: يا رسول الله شما چنين فرمودهايد؟
فرمود: آرى، سياهان هم به بهشت نخواهند رفت، بلال هم با آن زن شروع به گريه كرد، عباس عموى حضرت آن دو را ديد، سبب گريهشان را پرسيد، گفتند: رسول خدا (ص) چنين فرمود: عباس محضر حضرت آمد، جريان را پرسيد، فرمود: آرى حتى پيرمردان هم به بهشت نمىروند، عباس نيز مانند آن دو شروع به ناله و شيون نمود.
آنگاه حضرت آن سه نفر را بحضور طلبيد، قلوبشان آرام كرد و فرمود: خداوند پير زنان و پيرمردان و سياهان را در بهترين شكل و قيافه زنده مىكند، همه در حالى كه جوان و نورانىاند داخل بهشت مىشوند «و قال: ان اهل الجنة جُرْدْ مُرْدٌ مُكَحّلوُنَ» 12.

ساده زيستى

امام صادق صلوات الله عليه فرمود: روزى على بن ابيطالب (ع) محضر رسول خدا (ص) آمد، جامه آن حضرت كهنه شده بود، دوازده درهم به على (ع) داد و فرمود: يا على اين پول را بگير و براى من لباسى بخر، تا بپوشم.
على (ع) فرمود: پول را به بازار آورده و پيراهنى به دوازده درهم براى آن حضرت خريدم و به محضرش آوردم، حضرت چون آنرا ديد فرمود: يا على اين را خوش ندارم ببين فروشنده حاضر است معامله را برگرداند؟ گفتم نمىدانم؟ آنگاه به نزد فروشنده آمد و گفتم: رسول خدا (ص) اين را خوش ندارم، ديگرى را مىخواهم، اين معامله را اقاله كن.
فروشنده پول را بمن پس داد، آنرا پيش رسول خدا (ص) آوردم، حضرت با من به بازار آمد تا پيراهنى بخرد، در راه كنيزى را ديد كه گريه مىكرد، فرمود: چرا گريه مىكنى؟
گفت: از خانه به من چهار درهم داده بودند تا متاعى بخرم ولى پولم گم شده، جرأت نمىكنم كه پيش آنها بر گردم، رسول خدا (ص) چهار درهم به او داد و فرمود: به سوى اهل خويش برگرد.
آنگاه به بازار رفت و پيراهنى به چهار درهم خريد و پوشيد و خدا را حمد كرد، چون از بازار خارج شد تا به خانه بر گردد، ديد مرد عريانى در سر راه نشسته و مىگويد: هر كه به من لباس پوشاند خدا او را از لباسهاى بهشت بپوشاند«من كَسانى كَساه اللّهُ من ثياب اِلجنة» آن حضرت پيراهنى را كه خريده بود از بدنش درآورد و بر او بپوشانيد.
سپس به بازار بازگشت و با چهار درهمى كه باقى مانده بود پيراهنى خريد و پوشيد و خداى عزّوجل را حمد كرد و به منزل برگشت.
ناگاه ديد همان كنيز در راه نشسته، گريه مىكند، رسول خدا (ص) فرمود: چه شده كه پيش خانوادهات بر نمىگردى؟! گفت: اى رسول خدا (ص) تأخير كردهام مىترسم مرا تنبيه كنند، فرمود پيشاپيش من برو، خانوادهات را به من نشان بده.
كنيز ك در پيش رفت تا رسول خدا (ص) به درخانه آنها آمد، فرمود: «السلام عليكم يا اهل الدار» جواب نيامد، دفعه دوم فرمود: سلام عليكم جواب ندادند، بار سوم سلام فرمود، جواب دادند و عليك السلام يا رسول الله و رحمة الله و بركاته.
فرمود: چرا در سلام اول و دوم جواب نداديد؟ گفتند: يا رسول الله سلام تو را شنيديم، خوش داشتيم كه كلام تو را بيشتر بشنويم.
حضرت فرمود: اين دختر تأخير كرده او را در اينكار مقصر ندانيد، گفتند: يا رسول الله چون شما تشريف آوردهايد، او را آزاد كرديم، حضرت فرمود: الحمد لله، هيچ دوازده درهمى پر بركتتر از اين نديدهام، خدا با آن، دو نفر عريان را پوشانيد و انسانى را آزاد كرد. 13

كمك به دوستان و نيازمندان

جابربن عبدالله يكى از اصحاب بزرگوار رسول خداست، پيوسته در خدمت آن جناب بود، پدرش در جنگ «احد» اشتباهاً توسط مسلمانان شهيد گرديد، او بعد از رحلت رسول خدا (ص) با اميرالمؤمنين صلوات الله عليه بسر برد، اوست كه با عطيه عوفى در اولين اربعين به زيارت ابا عبدالله الحسين (ع) مشرف گرديد و اوست كه بقدرى زنده ماند تا سلام رسول خدا (ص) را به امام باقر (ع) رسانيد.
مىگويد: رسول خدا (ص) در بيست و يك جنگ شركت كرد، و من در نوزده تاى آنها در ركاب ايشان بودم، فقط در دو تا از آنها موفق نشدم. در يكى از آن غزوات شتر من از رفتن درماند و خوابيد، آن حضرت در آخر لشكريان حركت مىكرد تا به بازماندگان يارى رساند و آنها را به مركب خود سوار كند.
من در كنار شتر خويش ايستاده و مىگفتم: اى واى مادرم اين چه شتر بدى است، در اين هنگام رسول خدا رسيد و فرمود: اين شخص كيست؟ گفتم من جابرهستم پدر و مادرم به فدايت يا رسول الله (ص).

فرمود: چرا در اينجا ماندهاى؟

گفتم: شترم از رفتن درمانده است، فرمود: چوب دستى دارى؟ گفتم: آرى. با چوب دستى به شتر زد و او را بلند كرد، آنگاه آنرا خوابانيد و قدم بر دو بازوى آن گذاشت، فرمود: سوار شو، سوار شدم و با او راه مىرفتم، آن شب بيست و پنج بار براى من استغفار كرد، شتر من (در اثر قدم آن بزرگوار) حتى بر شتر او سبقت مىكرد.
در آن شب كه با هم راه مىرفتيم فرمود: پدرت عبدالله چند نفر فرزند بعد از خود گذاشته است؟ گفتم: هفت دختر.
فرمود: آيا قرضى هم دارد؟ گفتم: آرى. فرمود: چون به مدينه برگشتى وعده كن كه با اقساط خواهى داد14 اگر قبول نكردند، وقت چيدن خرمايتان مرا مطلع كن.
بعد فرمود: زن گرفتهاى؟ گفتم: آرى. فرمود كدام را؟ گفتم: فلان زن بيوه را كه در مدينه بود. فرمود: چرا دختر نگرفتى كه با تو بازى كند و تو با او بازى كنى؟
گفتم: يا رسول الله (ص) هفت خواهر كم تجربه در منزل دارم، ترسيدم اگر دخترى مثل آنها را بگيرم كار به اشكال كشد، گفتم: اين زن بيوه و تجربه ديده با آنها بهتر مىسازد، فرمود: خوب كردهاى، راه همانست .
فرمود: اين شتر را به چند خريدهاى؟ گفتم: به پنج ششم نصف رطل.15.
فرمود: او را به من بفروش، و تا برگشتن به مدينه حق سوار شدن دارى، چون به مدينه برگشتيم، شتر را به محضرش آوردم، فرمود: بلال شش «اواق» طلا به او بده تا در اداى قروض پدرش از آنها استفاده كند، سه «اواق» ديگر اضافه كن، شترش را نيز به خودش بده.
آنگاه فرمود: آيا با صاحبان قرض پدرت مقاطعه كردى؟ گفتم: نه يا رسول الله (ص) فرمود آيا داده شده؟ 16 گفتم: نه يا رسول اللّه. فرمود: مانعى نيست چون وقت چيدن خرمايتان رسيد مرا خبر كن.
وقت چيدن خرما به محضرش رفتم، به نخلستان ما تشريف آورد و براى ما دعا كرد( و از خدا بركت خواست) خرما را چپديم، به همه قرضها كفايت كرد و بيشتر از آنچه آنها بردند، براى ما باقى ماند.
حضرت فرمود: اينها را برداريد و پيمانه نكنيد، آنها را برداشتيم و مدتى از آنها خورديم .17

[donsaeid]

ترحم ودلسوزى

رسول خدا (ص) لشكرى براى سركوبى قبيله طىّ فرستاد فرماندهى آن را على بن ابيطالب (صلوات الله عليه) بر عهده داشت، عدى بن حاتم طائى كه از دشمنان سرسخت رسول خدا (ص) بود، به شام فرار كرد.
على (ع) با مدادان بر آن قبيله حمله كرد، آنها را شكست داد مردان و زنان و اسباب و چهارپايان آنها را به مدينه آورد. 18
وقتى كه اسيران را به حضرت رسول (ص) نشان دادند، سفانه دختر حاتم طائى برخاست و گفت، يا محمد (ص) پدرم از دنيا رفت، برادرم از قبيلهام ناپديد شد، اگر مصلحت بدانى مرا آزاد كن، مرا به شماتت قبائل عرب مگذار.
پدر من پيشواى قبيله بود، اسيران را آزاد مىكرد، جانيان را مىكشت، بهر كه پناه مىداد حمايتش مىكرد، از حريم دفاع مىنمود، ازمبتلايان دستگيرى مىكرد، مردم را طعام مىداد، سلام را آشكار مىساخت، يتيم و فقير را بى نياز مىكرد، در پيشامدها مددكار مردم بود، كسى نبود كه حاجت پيش او آورد، نا اميد بر گردد، من دختر حاتم طائى هستم.
رسول خدا (ص) از سخن او در عجب شد، فرمود: اى دختر اينها كه گفتى صفات مؤمنان است اگر پدرت مسلمان بود از خدا برايش رحمت مىخواستم .19
آنگاه فرمود: اين دختر را آزاد كنيد كه پدرش اخلاق خوب را دوست مىداشته، سپس فرمود: «ارحموا عزيزاً ذلّ و غنيا افتقر و عالماً ضاع بين جهّال»: رحم كنيد عزيزى را كه ذيل گشته و توانگرى را كه فقير شده و عالمى را كه ميان نادانان ضايع گرديده است .
و نيز در اثر گفتار آن زن فرمود: همه اسيران را آزاد كنند، دختر حاتم كه چنين ديد گفت: اجازه بدهيد شما را دعا بكنم، حضرت اجازه فرمود و بياران گفت كه بدعاى او گوش فرا دهند.
دختر گفت: خدا احسان تو را در جاى خود قرار دهد، تو را به هيچ آدم لئيم محتاج نكند، نعمت هيچ بزرگ قومى را از دستش نگيرد مگر آنكه تو را وسيله برگرداندن آن قرار دهد.
دختر چون آزاد شد، به نزد برادرش عدى بن حاتم كه در «دومة الجندل» بود، رفت، گفت: برادرم پيش از آنكه نيروهاى اين مرد تو را گرفتار كند، پيش او برو، من در او هدايت و دقت رأى ديدم، حتما بر ديگران پيروز خواهد گرديد، در او خصلتهائى ديدم كه به تعجبم واداشت، او فقير را دوست مىدارد، اسير را آزاد مىكند، بصغير رحم مىكند، قدر آدم بزرگ را مىداند، من سخىتر و بزرگوارتر از او نديدهام اگر پيامبر باشد، تو پيش از ديگران ايمان آورده و برترى يافتهاى و اگر پادشاه باشد در حكومت او پيوسته با عزت زندگى مىكنى.
اين سخنان در عدى بن حاتم موثر واقع شد، لذا به مدينه آمد و به دست رسول خدا (ص) اسلام آورد، خواهرش سفانه نيز مسلمان شد.20
عدى بن حاتم مىگويد: به مدينه آمدم، داخل مسجد رسول الله (ص) شدم، سلام كردم، فرمود: تو كيستى؟ گفتم: عدى بن حاتم، فورى برخاست و مرا بخانهاش برد. او متوجه من بود، ناگاه پيرزنى ضعيف پيش آمد و گفت: حاجتى دارم، حضرت مفصل ايستاد و درباره نياز آن زن صحبت مىكرد.
من در دلم گفتم: به خدا اين شخص پادشاه نيست وگرنه با ضعفاء چنين نمىكرد، اين قدر اهميت دادن به يك پيرزن كار شاهان نيست، چون به خانهاش رسيديم، وسادهاى كه از ليف خرما داشت به طرف من انداخت فرمود: روى آن بنشين، گفتم: نه شما روى آن بنشينيد، فرمود: نه تو بنشين، من روى وساده نشستم و او به زمين نشست.
باز در دلم گفتم: والله اين پادشاه نيست، آنگاه فرمود: اى عدى آيا تو ركوسى نبودى 21؟ گفتم آرى. فرمود: آيا از قو خويش ماليات مرباع 22 نمىگرفتى؟ گفتم: آرى. فرمود: آن در دين تو جايز نبود. گفتم: آرى به خدا حرام بود، دانستم كه او پيامبر است كه غيب را مىداند23.
بدين طريق مىبينيم كه اخلاق نيكو كار خود را مىكند تا جائى كه انسانها در مقابل آن از اعتقادات خود دست بر مىدارند.

عبادت و مناجات شب

عبدالله بن سيار از امام صادق (ع) نقل مىكند: رسول خدا (ص) شبى در منزل ام سلمه بود، او در اثناى شب بيدار شد، آن حضرت را در بستر نيافت، فكر كرد كه به منزل بعضى از زنانش رفته است. لذا به جستجوى آن حضرت برخاست، حضرت را در گوشهاى از منزل يافت كه ايستاده و دست به آسمان برداشته و گريه مىكرد و مىگفت :
خدايا نعمتهاى خوبى كه بمن دادهاى از من مگير. و مرا بخودم ولو بقدر چشم بهم زدن وامگذار. خدايا هيچ وقت مرا بشماتت دشمن و آدم بدخواه مبتلا مكن. خدايا هيچ وقت مرا به آن بدبختى كه از آن نجاتم دادهاى بر مگردان .
«اللهم لا تنزع عنى صالح ما اعطيتنى ابداً، ولا تكلنى الى نفسى طرفة عين ابداً، اللهم لا تشمت بى عدواً ولا حاسداً ابدا اللهم لا تردنى فى سوء استنقذتنى منه ابداً»
ام سلمه با شنيدن اين سخنان به گريه افتاد و برگشت و به شدت مىگريست بطورى كه رسول خدا با شنيدن گريه او برگشت و فرمود: اى ام سلمه علت گريهات چيست؟
گفت: پدر و مادرم بفدايت يا رسول الله، چرا گريه نكنم در حالى كه تو با آن مقامى كه از خدا دارى و خدا گناه قديم و جديد تو را آمرزيده 24از او مىخواهى كه بشماتت دشمن مبتلايت نكند و تو را به نفس خودت ولو به قدر چشم بهم زدن وامگذارد و تو را ببدى كه از آن نجاتت داده بر نگرداند و از تو هيچ وقت نعمت خوبى كه داده نگيرد!!!
رسول خدا (ص) در جواب فرمود: اى ام سلمه چه چيز مرا خاطر جمع مىكند، خداوند يونس بن متى را فقط به اندازه چشم بهم زدن به نفس خويش واگذاشت تا به سرش آمد آن بلائى كه آمد «يا امّ سلمة ما يُؤمّننى و انّما و كل اللّه يونس بن متى الى نفسه طرفة عين فكان منه ما كان»25.

قاطعيت درمبارزه با گناه

رسول خدا (ص) در سال دهم هجرت با مسلمانان به جنگ تبوك رفت، سه نفر از مسلمانان به نامهاى كعب بن مالك و مرارة بن ربيع و هلال بن اميه، روى غفلت و اشتباه از آن حضرت تخلف كردند، رسول خدا بعد از برگشتن دستور فرمود: كسى با آنها سخن نگويد، زمين و زمان بر آنها تنگ شد، حدود 50 روز گريسته و به درگاه خدا ناله كردند تا آيه:
«و على الثلاثة الذين خلّفوا حتى اذا ضاقت عليهم الارض بما رحبت و ضاقت عليهم انفسهم و ظنّوا ان الا ملجأ من الله الا اليه ثم تاب عليهم ليتوبوا ان الله هو التواب الرحيم»26.نازل گرديد، توبهشان قبول شد و جريان خاتمه يافت.
عبدالله پسر كعب بن مالك از پدرش نقل كرده كه مىگفت: در هيچ جنگى كه رسول خدا (ص) در آن شركت داشت تخلف نكردم، مگر در جنگ تبوك.
من در جنگ «بدر» هم نبودم ولى كسى براى نبودن در آن مورد عتاب واقع نشد، من در بيعت عقبه شركت كردم و با رسول خدا (ص) با اسلام پيمان بستيم كه در نظر من از «بدر» مهمتر بود.
در جنگ تبوك از همه وقت قوىتر بودم، شركت در جنگ براى من از هر وقت آسانتر بود، به خدا قسم پيش ازآن براى من دو مركب نبود، ولى در آن، دو مركب داشتم، رسول خدا (ص) خودش در آن جنگ شركت كرد، در يك گرماى بسيار شديد، سفر دورى را در پيش گرفت، با دشمن بيشترى روبرو بود.
آن حضرت در جنگها مقصد خود را روشن نمىكرد ولى در اين جنگ از اول مقصدش را بيان فرمود، رسول خدا و مسلمانان آماده سفر مىشدند، من هم مىخواستم آماده شوم ولى آماده نمىشدم، پيش خود مىگفتم: مانعى نيست من قادرم به فوريت آماده شوم.
بالاخره آن حضرت با مسلمانان از مدينه حركت كردند، گفتم عيبى ندارد من هم آماده مىشوم، و بعداً به آنها مىرسم، اما كارى نكردم تا آنها از مدينه بسيار فاصله گرفتند، خواستم حركت كنم و به آنها برسم اما موفق نشدم.
گاهى در شهر حركت مىكردم، بعضى از منافقان را مىديدم كه در مدينه مانده بودند از اين جهت بسيار غمگين مىشدم زيرا مىديدم فقط منافقان و صاحبان عذر در شهر ماندهاند.
رسول خدا (ص) تا رسيدن به تبوك در مورد من سؤالى نكرده بود ولى در تبوك فرموده بود: كعب بن مالك چه شد؟! مردى از بنى سلمه جواب داده بود: لباس فاخر و تكبر او را از آمدن بازداشت، معاذبن جبل به آن مرد گفته بود: بد گفتى و سپس گفته بود: يا رسول الله (ص) ما از كعب جز خوبى ندانستهايم، رسول خدا (ص) ديگر سخنى نگفته بود.
روزى خبر رسيد كه رسول خدا (ص) از تبوك برگشته و نزديك است به مدينه برسد اين سخن سبب اندوه من شد، فكر كردم دروغ بگويم و عذر جعل كنم، زيرا از خشمش در امان نخواهم بود، با كسان خويش در اين رابطه مشورت كردم، گفتند: بزودى حضرت داخل مدينه خواهد شد، افكار باطل از مغز من رفت، صلاح را در آن ديدم كه راست بگويم هر چه باداباد.
تا رسول خدا (ص) وارد مدينه شدند، عادتش آن بود كه وقت برگشتن از سفر وارد مسجد مىشد.27 دو ركعت نماز مىخواند و آنگاه براى پذيرائى مردم مىنشست چون چنين كرد، آنها كه در جنگ حاضر نشده بودند آمدند و عذر مىآوردند كه نتوانستيم در جنگ شركت كنيم و قسم مىخوردند، آنها حدود هشتاد نفر بودند، آن حضرت عذر ظاهرى آنها را قبول كرد و فرمود: از باطنتان خدا آگاه است و براى آنها از خدا مغفرت خواست.
در آن هنگام من پيش رفتم و سلام كردم، حضرت تبسمى توأم با غضب كرد، فرمود: جلو بيا، رفتم تا در كنار وى نشستم، فرمود: چرا تخلف كردى مگر مركبت را نخريده بودى؟! گفتم: بلى به خدا قسم اگرپيش ديگرى از اهل دنيا مىنشستم خوش داشتم كه با عذر تراشى از غضب او در امان باشم، ليكن مىدانم اگر امروز دروغى بگويم كه از من راضى شوى احتمال هست فردا خدا تو را بر من خشمگين كند، ولى اگر راست بگويم اميدوارم خدا از گناه من بگذرد. به خدا قسم هيچ عذرى نداشتم و از هر وقت تواناتر بودم و شركت درجنگ بر من آسانتر بود.
حضرت فرمود: اين كه گفتى راست است ولى برخيز و برو تا ببينم خدا درباره تو چه حكم خواهد كرد.
از محضر آن حضرت بيرون آمدم، مردانى از بنى سلمه در پى من آمده، گفتند: به خدا نمىدانيم كه پيش از اين تقصيرى كرده باشى؟ چه مانعى داشت مانند ديگران عذر مىآوردى، استغفار رسول خدا سبب آمرزش دروغت مىشد؟ به قدرى ملامتم كردند كه خواستم پيش آن حضرت برگشته و گفتههايم را تكذيب نمايم.
به آنها گفتم: آيا با كس ديگرى نيز مانند من رفتار كرد؟ گفتند: آرى، دو نفر نيز مانند تو اقرار كردند به آن دو نيز مانند تو گفته شد. گفتم: آن دو كيستند؟ گفتند: مرارة بن ربيع و هلال بن اميه، گفتم: عجبا!! دو مرد نيكوكار كه در جنگ «بدر» شركت كرده و مسلمان نمونهاند؟!

[donsaeid]

چون اين را شنيدم ديگر پيش آن حضرت برنگشتم (ملعوم شد كه پاكان حساب ديگرى خواهند داشت).
رسول خدا (ص) مسلمانان را از سخن گفتن با ما سه نفر نهى فرمود، مردم از ما دورى كردند، و نسبت بما عوض شدند، از اين جهت زمين بر ما تنگ گرديد فكر مىكردم مدينه همان مدينه سابق نيست، پنجاه شب كار چنين بود، اما آن دو نفر در خانه نشسته، مرتب گريه و ناله مىكردند، ولى من از آنها جوانتر بودم، از منزل خارج مىشدم، به نماز جماعت مىرفتم، در بارزار حركت مىكردم ولى كسى با من سخن نمىگفت .
من محضر رسول خدا (ص) مىآمدم، سلام مىكردم، به خودم مىگفتم: آيا زبانش را حركت داد و به سلامم جواب گفت يا نه؟ نزديك آن حضرت مىنشستم و او را زير نظر مىگرفتم، چون به نمازمى ايستادم بمن نگاه مىكرد، چون به او نگاه مىكردم فورى از من روى بر مىگردانيد.
طول مدت مرا به تنگ آورد، روزى به باغ عموزادهام ابوقتاده رفتم، او از همه پيش من محبوبتر بود، از ديوار باغ بالا رفتم باو سلام كردم، جواب نداد، گفتم: اى اباقتاده تو را به خدا قسم مىدهم آيا مىدانى كه من خدا و رسولش را دوست دارم؟ او جواب نگفت .

سه دفعه سؤال را تكرار كردم در سومى گفت: خدا و رسولش بهتر مىدانند. اشك در چشمانم حلقه زد، برگشتم و از ديوار بيرون رفتم .

روزى دربازار مدينه بودم، مردى از اهل شام كه براى تجارت آمده بود، ندا مىكرد كعب بن مالك را بمن نشان دهيد اهل بازار بمن اشاره كردند، او پيش من آمد و نامهاى به من داد، نامه از پادشاه غسّان بود، نوشته بود: به من خبر رسيد كه رفيق تو از تو قهر كرده است ،خدا تو را درخانه ذلت قرار نمىدهد، پيش ما بيا تا با تو خوبى كنيم .

گفتم: اين هم يك نوع امتحان است، از اسلام ببرم و به دامن كفر پناه برم، لذا نامه را در آتش سوزاندم .

چهل روز بود ه در تب و تاب مىسوختم نماينده رسول خدا (ص) پيش من آمد كه رسول خدا (ص) مىفرمايند از زن خود دورى كن. گفتم: او را طلاق بدهم؟ گفت: نه فقط با او نزديكى نكن، به دو نفر رفيق مبغوض من نيز چنين دستور داد.

من به زنم گفتم: برو پيش پدر و مادرت و در نزد آنها باش تا خدا چه حكمى كند، زن هلال بن اميه پيش رسول خدا (ص) آمد كه يا رسول الله او پيرمردى است ،خدمتكارى ندارد آيا اجازه مىدهى باو خدمت كنم؟ فرمود: مانعى ندارد ولى به تو نزديك نشود، زن گفت: به خدا او چنين حالى ندارد، از اول پيشامد ،كارش گريه كردن است .

بعضى از خانوادهام به من گفتند: تو هم از حضرت اجازه بگير تا زنت تو را خدمت كند، گفتم: به خدا اجازه نخواهم خواست، نمىدانم چه جوابى خواهد داد، من كه جوان هستم. ده شب اين جريان ادامه داشت تا مدت تحريم به پنجاه روز رسيد.

صبح روز پنجاهم نماز صبح را خواندم و در پشت بام بودم، در همان حال كه نشسته و خدا را ذكر مىكردم، زمين و وجودم بر من تنگ شده بود، شنيدم كه مردى با صداى بلند در بالاى كوه «سلع» فرياد مىكشيد: اى كعب بن مالك مژدهات باد. از شنيدن اين صدا به سجده افتاده و دانستم كه فرجى حاصل شده است .

رسول خدا اعلام كرده بود كه خدا به ما عنايت فرموده و توبه ما را قبول كرده است، مردم به بشارت من و دو رفيقم آمدند، اسب سوارى اين خبر را به من آورد، لباس خويش را براو پوشاندم، خود دو لباس عاريه پوشيده، به محضر رسول خدا (ص) آمدم، مردم فوج فوج پيش من مىآمدند، قبول شدن توبهام را تبريك مىگفتند.

داخل مسجد شدم، حضرت در آنجا نشسته، مردم اطرافش را گرفته بودند، طلحة بن عبيدالله برخاست و با من دست داد و تبريكم گفت، من بر رسول خدا سلام كردم، آن حضرت كه شادى در قيافهاش آشكار بود فرمود: بشارت باد تو را به روزى كه از وقت بدنيا آمدن بهتر از آنرا نديدهاى «أَبْشِر بخَيرِ يومٍ مرّ عليك منذ ولدتْك اُمّك».

گفتم: آيا اين بشارت از جانب خداست يا رسول الله يا از جانب شما؟ فرمود: نه بلكه از جانب خداست، رسول خدا (ص) چون شاد مىشد صورتش مانند قرص قمر مىدرخشيد و ما اين حال را از آن حضرت مىدانستيم .

آنگاه گفتم يا رسول الله همه ثروتم را در راه خدا و رسول مىدهم فرمود قسمتى را براى خودت نگاهدار كه بهتر است، گفتم: فقط سهمى كه در خيبر دارم براى خود نگاه مىدارم، بعد گفتم يا رسول الله خدا بوسيله راستگوى و توبهام مرا نجات داد. همانا آننكه تا هستم دروغ نخواهم گفت...

خدا در اين رابطه آيه «لقد تاب الله على النبى و المهاجرين... و على الثلاثة الذين خلفوا... و كونوا مع الصادقين» (توبه 117 - 119 را نازل فرمود.

اين جريان در صحيح بخارى جزء ششم باب اول نقل شده، ما از آنجا ترجمه كرديم، و در صحيح مسلم ج 2 ص 500 -505 باب حديث توبه كعب بن مالك و در مسند احمد ج 3 ص 457 نيز منقول است و در بحار ج 21 ص 219 بطور مختصر از تفسير قمى نقل كرده است .

دعاى پيامبر(مباهله

در جنوب شرقى قبرستان تاريخى بقيع در مدينه منوره، مسجدى بنا شده بنام «مسجدالاجابه» 28 آنجا محل وقوع جريان بهت آور مباهله است و آن مسجد به يادگار همان واقعه بنا شده است.در سال دهم هجرت كه رسول خدا (ص) تازه از حجة الوداع و غدير خم برگشته بود، هيئتى از نصاراى نجران 29 در اجابت به دعوت آن حضرت به مدينه آمد.

وقت نمازشان در مسجد رسول الله (س) ناقوس زدند (و بطرف مشرق) نماز خواندند، اصحاب آنحضرت گفتند: يا رسول الله، در مسجد شما چنين كنند؟!! فرمود: كارى بكارشان نداشته باشيد، چون از نماز فارغ شدند پيش آن حضرت آمدند، بحث ميان آنها شروع شد، از حضرت پرسيدند: به كدام دين دعوت مىكنى؟
فرمود: به شهادت لاالهالاالله و اينكه من رسول خدايم و عيسى بنده و مخلوق خداست، طعام مىخورد، آب مىآشاميد و بول و غائط مىكرد. گفتند: پدرش كدام بود؟

وحى آمد كه از آنها بپرس: درباره آدم چه مىگوئيد آيا بنده مخلوق نبود كه مىخورد و مىآشاميد و حدث از او ظاهر مىشد و زن مىگرفت؟ گفتند: آرى. فرمود: پدرش كى بود؟ در جواب عاجز ماندند، خدا در جواب آنها نازل فرمود كه: خلقت عيسى نظير خلقت آدم است كه خدااو را از خاك آفريد «ان مثل عيسى عندالله كمثل آدم خلقه من تراب ثم قال له كن فيكون» (آل عمران: 59)

يعنى: اگر پدر نداشتن ملاك پسر خدا بودن باشد، بايد آدم (ع) نيز چينى باشد كه نه پدر داشت و نه مادر، به دنباله آيه فوق، خداوند به آن حضرت فرمود: هر كه بعد از اين درباره عيسى با تو محاجّه كند، بگو: بيائيد شما و ما فرزندان و زنان و خودمان را جمع كنيم و مباهله نمائيم و از خدا بخواهيم بهر كه دروغگو است عذاب بفرستد.30

حضرت به آنها فرمود: با من مباهله كنيد اگر راستگو باشم عذاب بر شما نازل شود و اگر دروغگو باشم بر من، گفتند: با انصاف سخن گفتى، لذا وعده مباهله گذاشتند31.

يعنى: هر دو گروه به خدا عقيده داريم يا من حقم يا شما، بيائيد از خدا بخواهيم هر كه ناحق است او را نابود كند، اين دعوت از كهكشانها و از همه جهان بزرگتر است، اين دعوت را فقط كسى مىتواند بكند كه در حد اعلاى يقين و اطمينان از طرف خدا باشد، مسأله، مسأله سرنوشت است، شكست در اينجا شكست حتمى اسلام خواهد بود، اما رسول خدا با آن اعتقاد راسخى كه به وعده خدا داشت با كمال اطمينان خاطر، پا در ميدان گذاشت. و پيشنهاد مباهله فرمود.

قرار شد روز بيست و چهارم ذوالحجه از سال دهم هجرت مباهله انجام شود، رسول خدا بااطمينان به وعده خدا، با كمال آرامش به محل معين آمدند.

على بن ابيطالب در پيش، فاطمه زهرا در پشت سر، آن حضرت در وسط دست حسنين عليهماالسّلام را گرفته حركت مىكردند. سپس آن بزرگوار به دو زانو نشست و آماده مباهله شد، قرار بود، آن چهار نفر به دعاى حضرت آمين
گويند: 32.
مردم به تماشا ايستاده بودند، رئيس نصارى گفت اين چهار نفر كيستند؟ جواب شنيد: آن جوان داماد و پسر عمويش على بن ابيطالب، آن زن، دخترش فاطمه و آن دو بچه، نوادههايش حسن و حسيناند.

صحنه عجيبى بود، دلها به طپش افتاده، مغزها را طوفان در گرفته بود، تماشاگران از خود بيخود شده بودند، اگر دعاى هر دو گروه مستجاب مىشد، اسلام از بين رفته بود، و اگر دعاى هيچ يك مستجاب نمىشد باز اسلام شكست يافته بود، اگر دعاى نصارى مستجاب مىگشت، باز فاتحه اسلام خوانده مىشد، فقط يك راه پيروزى در بين بود و آن اينكه دعاى آن حضرت مستجاب شود.

بزرگ مردى تمام عزيزان خويش را حاضر كرده و با ادعائى بزرگتر از كهكشانها، مانند كوه پا برجا ايستاده و حريف مىطلبد و مىگويد مدار كائنات زير لب من است اگر لبتر كنم جهان را بر سر نصارى خراب مىنمايم.

رئيس هيئت نصارى از ديدن اين صحنه پى برد كه آن حضرت اگر جزئىترين ترديدى در رسالت خويش داشت، باين كار خطرناك دست نمىزد، لذا از مباهله منصرف شد و بياران خود گفت:

«يا معشر النصارى انى لأَرى وجوها لوشاء الله ان يزيل جبلاً من مكانه لأَزاله بها فلا تباهلوا فتهلكوا و لايبقى على وجه الارض نصرانىٌ الى يوم القيامة» اى گروه نصارى من چهرههائى مىبينم اگر خدا بخواهد كوهى را از جايش بركند، بجهت آنها بر مىكند، مباهله نكنيد و گرنه هلاك مىشويد و تا قيامت در روى زمين يك نفر نصرانى باقى نمىماند.

آنگاه پيش حضرت آمده و گفتند: يا اباالقاسم رأى ما بر اين شد كه با تو مباهله نكنيم و تو را در دين خودت بگذاريم ما هم در دين خود بمانيم.

فرمود: حالا كه مباهله نكرديد پس اسلام بياوريد تا در نفع و ضرر مسلمانان شريك باشيد. گفتند: حاضر باسلام نيستيم، فرمود: پس با شما مىجنگم.

گفتند: طاقت جنگ با تو را نداريم ولى مصالحه مىكنيم كه با ما جنگ نكنى و از دينمان ما را برنگردانى، در مقابل هر سال دو هزار حله (لباس - پارچه) به شما (به عنوان جزيه) مىدهيم، هزار تا در ماه صفر و هزار تا در ماه رجب... حضرت اين مصالحه را قبول فرمودند.

آنگاه فرمود: به خدائى كه جانم در دست اوست: هلاك بر اهل نجران نزديك شده بود، اگر مباهله مىكردند بصورت ميمونها و خوكها در مىآمدند و بيابان بر آنها آتش مىشد...33 بدين گونه: رسول خدا از آن صحنه حيرت آور سرفراز بيرون آمد (ولا حول ولا قوة الا بالله).

[donsaeid]

كرامتى عجيب و خوابى عجيبتر

به سال پانصد و پنجاه و هفت هجرى مردى از اتابكان شام به نام نور الدين محمودبن زنگى بر شام و حجاز حكومت داشت، او حاكمى بود نيكوكار و اهل تهجد و شب زندهدارى، شبى پس از تهجد و اعمال شب به خواب رفت و رسول خدا (ص) را در خواب ديد.

آن حضرت دو نفر آدم سرخ پوست را به نورالدين نشان داد و فرمود: مرا از دست اين دو نفر نجات بده: «يا نورالدين انقذنى من هذين الرجلين» نورالدين با وحشت از خواب پريد، وضو گرفت و نماز خواند و بخوابد رفت، باز آن حضرت را در خواب ديد كه مىفرمود: مر از دست اين دو نفر نجات بده.

نورالدين باز از خواب پريد و مات و مبهوت درباره خواب فكر مىكرد دفعه سوم كه به خواب رفت باز حضرت را در خواب ديد كه فرمود: مرا از دست اين دو نفر نجات بده، ديگر خواب به چشمانش نرفت.

او وزير صالح و نيكوكارى بنام جمال الدين موصلى داشت، فرستاد وزير را بيدار كرده و آوردند، او خواب عجيب خود را با وزيرش در ميان گذاشت. وزير گفت: خواب عجيبى است لابد در مدينه اتفاقى افتاده كه علاج آن از تو ساخته است، ديگر توقف روا نيست، هم اكنون بايد به طرف مدينه حركت كنى، خوابت را نيز به كسى نگو.

نورالدين همان شب با بيست نفر و وزيرش به مدينه حركت كردند پول زيادى نيز با خود بهمراه برد، اين كاروان پس از شانزده روز به مدينه رسيد، چون به نزديك مدينه رسيد، در خارج آن غسل كرد، بعد داخل شهر شد در روضه ما بين قبر شريف و منبر آن حضرت نماز خواند و آنگاه نشست و نمىدانست چه كار بكند.

شب اول فرا رسيد، در اولين شب رعد و برق عجيبى در آسمان پيدا شد، و زمين چنان بشدت لرزيد كه نزديك بود، كوهها از جا كنده شود، چون صبح شد مردم در مسجد جمع شدند.

وزير به مردم گفت سلطان به قصد زيارت رسول خدا (ص) به مدينه آمده و با خود پول زيادى آورده كه به اهل مدينه (حرم الرسول) تقسيم خواهد كرد از آمدن به محضر سلطان غفلت نكنيد.

مردم گروه گروه مىآمدند، نورالدين به آنها جايزه مىداد و در قيافهشان دقت مىكرد تا مگر آن دو نفر را كه درخواب ديده بود پيدا كند، همه آمده و پول گرفتند ولى آن دو قيافه پيدا نشدند، نورالدين به مأموران گفت: آيا كسى ماند كه پول نگرفته باشد؟ گفتند: نه. مگر دو نفر از اهل مغرب كه آنها هم پول نمىگيرند. دو مرد نيكو كارند و بى نياز، بهمه اهل حاجت كمك مىكنند، پيوسته روزه مىگيرند و دائم الجماعه هستند، گفت: آن دو را نيز بياوريد، چون حاضر شدند، ديد همانها هستند كه رسول خدا (ص) در خواب نشان داده است .

نورالدين پرسيد شما اهل كجاهستيد؟ گفتند: از بلاد مغرب (اروپا) براى حج آمدهايم، قصد داريم كه امسال در مدينه در محضر رسول خدا (ص) باشيم. گفت: راست بگوئيد قصّه شما چيست، آن دو ساكت شدند، پرسيد منزل شما كجاست؟ گفتند: در كاروانسرائى نزديك حجره شريفه حضرت رسول (ص).

نورالدين آنها را در آنجا نگاه داشت و خود به منزل آنها آمد، ديد در منزل آنها پول زياد و دو عدد توبره و مقدارى كتاب و يك عدد حصير است. در اينجا حاضران شروع به تعريف و تمجيد آن دو نفر كر دند كه اهل شهر از آنها بسيار خوبى ديدهاند و هر روز در زيارت آن حضرت و زيارت بقيع هستند و هر هفته به زيارت مسجد «قبا» مىروند، نورالدين گفت: سبحان الله.

آنگاه وى به كاويدن در منزل آنها پرداخت و چون حصير را برداشت سردابى ظاهر شد كه بطرف حجره شريفه قبر حضرت رسول (ص) مىرفت، حاضران از ديدن سرداب كه به طرف قبر آن حضرت كنده شده به وحشت افتادند.

نورالدين پس از احضار آن دو گفت: جريان خودتان را باز گوئيد، بعد آن دو را به شدت شلاق زدند.

بالاخره آنها در اثر شلاق به سخن درآمده و گفتند: ما دو نفر مسيحى هستيم، پادشاه نصارى و كشيش بزرگ، ما را به صورت وزىّ حاجيان به اينجا فرستاده و پول زيادى به ما داده تا جسد شريف حضرت رسول را بيرون آورده و به اسپانيا (اندلس) ببريم.

لذا در اين كاروانسرا كه نزديك قبر آن حضرت است منزل گرفتهايم، ما شبها اين سرداب را مىكنديم، روزها به بهانه زيارت بقيع، خاك آنرا در ميان قبور مىپاشيديم و مدتى است كه اين كار را مىكنيم و چون به حجره شريفه نزديك شديم، رعد و برق و زلزله ما را هراسان كرد.

نورالدين فرداى آنروز، آن دو را در ميان مردم حاضر كرد و در حضور مردم از آنها اقرار گرفت، آن وقت خواب رسول (ص) را به نظر آورد كه آنحضرت او را براى رفع اين مشكل اهل دانسته است به شدت گريه كرد.

بعد فرمان داد هر دو نفر را در كنار حجره شريفه گردن زدند، سپس دستور داد، سرب زيادى آماده كردند و در اطراف حجره شريفه خندقى كندند كه به آب رسيد، بعد سرب را ذوب كرده و در آن خندق ريختند كه به حكم حصارى در اطراف حجره شريفه شد، بعد از اين كار به شام محل حكومت خويش بازگشت.

ناگفته نماند: اين خواب و اين معجزه را مرحوم محدث نورى در دارالسلام ج 2 ص 109 از كتاب تحفة الازهار سيد ضامن مدنى نقل كرده و گويد: در آن سال فضل بن امير هاشم حاكم مدينه بود.

و نيز سمهودى آنرا در كتاب وفاءالوفاء ج 2 ص 648 نقل كرده و بچند منبع نيز اشاره نموده است و تصريح كرده كه نورالدين محمودبن زنگى در سال پانصد و پنجاه و هفت هجرى به مدينه آمده است .

و نيز ناگفته نماند: نورالدين محمود بن زنگى از اتابكان شام است كه از سال پانصد و چهل تا پانصد و هفتاد و هفت در شام حكومت كردند، نورالدين محمود يكى از سرشناسان آن سلسله است، ابن اثير در تاريخ كامل ج 9 حالات او را بتفصيل نقل كرده است .

[donsaeid]

مهربانی و عطوفت از صفات حضرت محمد(ص) است
حضرت محمد(ص) با برخورداری از ویژگیهایی چون عدالت، مهربانی، بخشش و تواضع به عنوان رحمت برای جهانیان به مقام عظیم نبوت مبعوث شد .

پایگاه اطلاع رسانی صید الفوائد عربستان با درج مقاله ای به بررسی و تشریح ویژگیهای اخلاقی پیامبر اکرم(ص) اقدام کرده است .

در این گزارش به سوره انبیاء آیه 107 اشاره شده است که خداوند می فرماید "ما تو را جز رحمت برای جهانیان نفرستاده ایم" و یا هنگامی که پیامبر مشرکان را فراخواند به آنها گفت "من تنها برای رحمت مبعوث شده ام" .

تمامی آیات و روایتهایی که از پیامبر اکرم (ص) نقل شده حاکی از آن است که آن حضرت در مورد مسئله رحمت آورده است که هر کس که به دیگران رحم کند خداوند به او رحم خواهد کرد، یعنی اگر کسی در زمین رحم کند خداوند در آسمان به او رحم می کند.

حضرت محمد (ص) از نظر اخلاق بهترین خلق را دارا بود و در همه حال با تمام مردم با عفو و مهربانی برخورد و آنها را مورد لطف قرار داده و می بخشید.

تواضع حضرت محمد (ص) تا اندازه ای بود که با همه مردم چه فقیر، چه غنی، چه بنده و چه آزاد با مهربانی و فروتنی برخورد و از کبر و غرور و نخوت دوری می گزید .

همانگونه که در روایتها از او منقول است، مانند بندگان می نشست و مانند بندگان غذا می خورد و در همه امور تواضع را رعایت می کرد. پیامبر در زمینه دوری از کبر اظهار داشت "کسی که در قلبش ذره ای کبر و نخوت باشد وارد بهشت نمی شود." از تواضع پیامبر بود که هر دعوتی را قبول می کرد و حتی نان جو را به عنوان هدیه ای در کمال تواضع و فروتنی می پذیرفت.

در گفتار پیامبر اکرم (ص) آمده است که بسیار زیبا و شیوا سخن می گفت نه چندان سریع که کسی نتواند آ نرا حفظ کند و نه چندان آهسته و منقطع که شنونده سخن او را درک نکند.

حضرت محمد (ص) در همه شرایط عدالت را رعایت می کرد آن را به منظور اجرای فرامین الهی حتی برای نزدیکان خود نیز به کار می بست و هیچ گاه به خاطر خویشاوندی عدالت را زیر پا نمی گذاشت.

[donsaeid]

پاكدامني پيامبر اعظم(ص)

يكي از مقولههاي اخلاق فردي پيامبر اعظم(ص) كه به نوبه خود بسيار با اهميت است، اخلاق جنسي آن حضرت است. توجه به اخلاق جنسي پيامبر اعظم(ص) از اين جهت داراي اهميت است كه ميتوان جايگاه اموري همچون ازدواج و نوع نگاه حضرت به زنان و چگونگي برخورد آن حضرت با مفاسد اخلاقي و زمينههاي انحراف جنسي را در سيره نبوي بازشناخت؛ امري كه امروزه بشر به شدت به آن نيازمند است.


لطايف و معارف

يكي از مقولههاي اخلاق فردي پيامبر اعظم(ص) كه به نوبه خود بسيار با اهميت است، اخلاق جنسي آن حضرت است. توجه به اخلاق جنسي پيامبر اعظم(ص) از اين جهت داراي اهميت است كه ميتوان جايگاه اموري همچون ازدواج و نوع نگاه حضرت به زنان و چگونگي برخورد آن حضرت با مفاسد اخلاقي و زمينههاي انحراف جنسي را در سيره نبوي بازشناخت؛ امري كه امروزه بشر به شدت به آن نيازمند است. امروزه شايد بتوان انحراف جنسي در بشريت را بارزترين نمونههاي انحراف در جاهليت نوين تلقي كرد كه به اشكال و جلوههاي گوناگون، سلامت روحي و جسمي بشريت را به خطر افكنده است. اين همه ناشي از دور ماندن بشريت از اخلاق صحيح جنسي است.

كنترل جنسي

در اخلاق جنسي از دو اصل مهم نبايد غافل ماند: اصل ارتباط جنسي و اصل كنترل جنسي. در صورت عدم توجه به اصل دوم به لحاظ بعد زيادتخواه نفس انساني، ممكن است انسان به افراط و زيادهروي در شهوتطلبي، روي آورد، از اين رو در قوانين ديني براي حفظ و كنترل خواستههاي جنسي راهكارهايي پيشبيني شده است. طبيعي است كه پيامبر اعظم(ص) به لحاظ جايگاه رفيع اخلاقياش، ضمن دارا بودن ارتباط جنسي مشروع، از ابزارهاي كنترل جنسي نيز بهرهمند بوده است. در ادامه نمودهايي از كنترل جنسي در اخلاق نبوي(ص) را بر ميشماريم.

عفت نفس

عفت، يكي از صفات حميده و نيكو است كه نقش بازدارنده خوبي نسبت به روي آوري بر گناهان دارد. عالمان علم اخلاق نيز آن را چنين تعريف كردهاند: "عفت عبارت است از مطيع و منقاد شدن قوه شهويه از براي قوه عاقله تا آنچه امر ميفرمايد در خصوص اكل و شرب و نكاح و جماع، متابعت كند و از آنچه نهي فرمايد اجتناب نمايد ... ." (1. معراجالسعاده، ص 243.)
دارا بودن ملكه عفت از نگاه معصومين(ع) به منزله برترين عبادات معرفي شده است؛ (2. الكافي، ج 2، باب العفه.) و پيامبر اعظم(ص) نيز شهوت شكم و دامان(يعني فقدان صفت عفت) را در كنار گمراهي پس از معرفت و فتنههاي گمراهكننده، سه امري معرفي كرده كه به خاطر آنها بر امت خود هراسان است؛ (3. همان، ح 6.) و خود آن حضرت بهترين درجات ملكه عفاف را دارا بود به گونهاي كه درباره ايشان گفته شده كه: پيامبر اكرم(ص) عفيفترين مردم بود. (4. الشفاء (بتعريف حقوق المصطفي(ص))، ج 1، ص 133.)

چشمپوشي از نامحرم

معمولاً انحرافات جنسي از نگاههاي آلوده نسبت به جنس مخالف آغاز و تا مراحل بالاتر پيش ميرود. بدين لحاظ، در متون قرآني و روايي از آلودگي و عادت به اين گونه نگاهها شديداً نهي شده است. قرآن كريم هم زنان و هم مردان را از آلودگي نگاه بر حذر داشته و آن را زمينهاي براي پاكي دل و جان معرفي كرده است. (5. نور/ 30 و 31.) و پيامبر اعظم(ص) نيز ضمن امر به غض بصر، (6. مكارم الاخلاق، ابنابيالدنيا، ص 45، ح 116.) نگاه شهواني را تيري مسموم از تيرهاي شيطان معرفي فرمود و براي كسي كه اين گونه نگاه را از ترس الهي ترك كند وعده ايماني را داد كه طعم و لذت آن را در قلبش احساس كند. (7. مسند الشهاب، محمدبنسلامه القضاعي(م 454ق)، ج 1، ص196، ح 293، و نك. المبسوط، سرخسي، ج 10، ص148.) و ازدواج را راهكار عملي پرهيز از نگاه آلوده و نيز آلودگي دامان معرفي فرمود. (8. الشفاء بتعريف حقوق المصطفي(ص)، ج 1، ص 87.)
در رفتار اخلاقي پيامبر اعظم(ص) نيز عمل به دستور ياد شده گزارش شده است. بنا به نقل يكي از همسران آن حضرت، روزي اسماء دختر ابوبكر در حالي كه لباسي نازك و بدننما بر تن داشت وارد خانه پيامبر(ص) شد. پيامبر(ص) با ديدن وي در حالي كه روي از وي برميگرداند فرمود: "زني كه به سن بلوغ ميرسد سزاوار نيست كه جز چهره و دو دست او مشاهده شود." (9. سنن ابي داود، ج 2، ص 270؛ تفسير ابنكثير، ج 3، ص 294؛ الدرر المنثور، ج 5، ص 42؛ المغني، ابنقدامه، ج 7، ص 460.)
اين مشي اخلاقي پيامبر اعظم(ص)، در حقيقت، استمرار سيره ديگر پيامبران الهي در بعد اخلاق جنسي بود. به عنوان مثال، بنا به نقل امام صادق(ع)، هنگامي كه بنا شد دختر شعيب(ع)، حضرت موسي(ع) را به سوي خانه شعيب(ع) راهنمايي كند، موسي(ع) به او فرمود: "پشت سر من بيا و راه را به من نشان ده، زيرا ما پيامبران پشت سر زنان نگاه نميكنيم" بدين جهت، دختر شعيب او را با وصف امين به پدرش معرفي كرد. (10. دعائم الاسلام، ج 2، ص 201-202، ح 738؛ قصص/26.)

پرهيز از تماس و اختلاط با نامحرم

پرهيز از اختلاط و تماس جسمي با زنان نامحرم جلوهاي ديگر از اخلاق جنسي نبوي(ص) بود. بنا به نقل اميرالمؤمنين علي(ع) "هيچگاه دست پيامبر(ص) دست زن ديگر(غيرمحرم) را لمس نكرد." (11. الجعفريات، ص 80؛مستدرك الوسائل، ج 14، ص277؛ تاريخ الطبري، ج 2، ص 338.) برخي اين امر را اجماعي و مورد اتفاق دانستهاند. (12. تفسير الثعالبي، ج 5، ص 422.) از جمله گزارشهاي تاريخي كه بر اين مدعا دلالت دارد، جريان بيعت زنان با آن حضرت پس از فتح مكه است. هنگامي كه نوبت به بيعت زنان مكي با آن جناب رسيد، برخي از آنان-براساس رسوم جاهلي- قصد مصافحه با حضرت را داشتند (13. المعجم الكبير، ج 24، ص 182؛ فتح الباري، ج 8، ص488.) اما پيامبر اعظم(ص) دست خود را جمع كرد و فرمود "من با زنان مصافحه نميكنم." (14. الطبقات الكبري، ج 5، ص 8؛ الجعفريات، ص 80؛ المعجم الكبير، ج 24، ص 182؛ مستدرك الوسايل، ج14، ص 277.)
چگونگي انجام بيعت به سه گونه نقل شده است. 1. آن حضرت در بيعت با زنان، به بيعت كلامي اكتفا ميكرد. (15. الطبقات الكبري، ج 8، ص 605؛ تفسير الثعالبي، ج5، ص 422؛ فتحالباري، ج 8، ص 488.) 2. در حالي كه دست خويش را در آستين كرده بود زنان از روي لباس با دست حضرت بيعت كردند. (16. الطبقات الكبري، ج 8، ص 605؛ تفسير صنعاني، ج3، ص 288؛ مجمع البيان، ج 9، ص 457؛ فتح الباري، ج 8، ص 488؛ نورالثقلين، ج 5، ص 309.) 3. در نقل معروف چنين آمده كه حضرت دست خويش را در ظرف آبي فرو برد و پس از بيرون آوردن به زنان فرمود براي بيعت، دستان خود را در آن ظرف آب فرو برند. (17. تحفالعقول، ص 457؛ مشكاهالانوار، ص 356؛ تاريخ الطبري، ج 2، ص 338؛ مجمعالبيان، ج 9، ص 457؛ انوارالثقلين، ج 5، ص 309؛الدر المنثور، ج 6، ص 211.) البته اين سه گونه نقل در تنافي با هم نيستند چرا كه ممكن است پيامبر اعظم(ص) در چند نوبت و با چند گروه از زنان، به چند شيوه، مراسم بيعت را انجام داده باشد.
جريان ديگري كه مؤيد رفتار اخلاقي ياد شده در پيامبر اعظم(ص) است مربوط به نوع رفتار آن حضرت با خواهر همسرش، اسماء بنت ابيبكر است. هنگامي كه در سر و صورت اسماء ورمي پديد آمد پيامبر(ص) نزدش آمد و از روي لباس، دست مبارك بر سر و صورت وي نهاد و دعا فرمود و به بركت دعاي حضرت، ورم بر طرف شد. (18. بحارالانوار، ج 92، ص 62، ح 37.)
تلاش پيامبر اعظم(ص) براي تثبيت مرزبندي و حريم ميان زنان و مردان نامحرم، علاوه بر رفتارهاي فردي آن حضرت، در محتواي پيمانها و مفاد بيعتهاي آن حضرت نيز نمود داشته است. پس از فتح مكه و هنگام بيعت زنان با پيامبر(ص)، يكي از بندهاي بيعت زنان با حضرت اين بود كه در جامعه با خودنمايي و خودآرايي ظاهر نشوند، (19. المعجم الكبير، ج 11، ص 211؛ مجمع الزوائد، ج 6، ص 39.) و نيز جز با مرد محرم در خلوت نباشند (20. الدر المنثور، ج 6، ص 211.) و جز با مرد محرم سخن نگويند. (21. الطبقات الكبري، ج 8، ص 10؛ المعجم الكبير، ج 25، ص 169؛ الاصابه، ج 8، ص 438؛ الدر المنثور، ج 6، ص211.) روشن است كه مراد پيامبر(ص)، آن گونه از سخن گفتن است كه موجب تهييج شهوت شود.

پاكدامني و قناعت بر حلال

آن گونه كه در مسير ترسيم شده مربوط به رفتار مشروع و صحيح جنسي در قرآن و سنت برنامهريزي شده است، هنگامي كه منشأ و سرچشمه در غلتيدن در مفاسد جنسي-يعني نگاههاي آلوده و اختلاطها و تماسهاي حرام -مورد ممانعت و نهي قرار گرفت نوبت به مراحل بالاتر نميرسد و جامعه از نوعي ايمني طبيعي نسبت به آسيبهاي اخلاقي و جنسي برخوردار ميشود. چنانكه پيش از اين اشاره شد، پيامبر اعظم(ص) براي مصون ماندن از آسيبهاي جنسي، به طور جدي توصيه به ازدواج ميفرمود و آن را زمينه پاكدامني معرفي ميفرمود. (22. الشفاء، ج 1، ص 87.) و پاكدامني و حفظ دامان را در كنار صدق حديث و وفاي به وعده و اداي امانت و چشمپوشي از حرام و قناعت بر حلال زمينه نيل به بهشت برشمرد. (23. مكارم الاخلاق، ابنابيالدنيا، ص 45، ح 116.)
پيامبر اعظم(ص) به صورت عملي و گفتاري راه دور ماندن از گناهان جنسي و آلوده داماني را آموزش داده است. بنا به نقل امام صادق(ع) از پيامبر اعظم(ص) آن حضرت طي دستورالعملي فرمود:
"هرگاه يكي از شما نگاهتان بر زني زيبا افتاد به نزد همسر خودش مراجعه كند، چرا كه همسرش نيز داراي همان چيزي است كه آن زن داراست." در اين هنگام مردي برخاست و عرض كرد: اي رسول خدا، اگر همسر نداشته باشد چه كند؟! فرمود: "نگاهش را سوي آسمان كند و خدا را در نظر گيرد و از فضل او جويا شود." (24. الكافي، ج 5، ص 494، ح 2.) اين دستورالعمل را پيامبر اعظم(ص) خود، هنگامي كه نگاهش بر زني خوبرو افتاد اجرا كرد، به اين ترتيب كه به نزد همسرش-امسلمه- رفت و پس از بيرون آمدن از حجره وي فرمود: "اي مردم، همانا نگاه از [ابزارهاي] شيطان است پس هر كس بدان مبتلا شد نزد همسرش مراجعه كند." (25. همان، ح 1.) و روشن است نگاهي كه مقصود پيامبر اعظم(ص) در اين روايت است، اعم از نگاه اول (غير اختياري) و نگاه دوم (اختياري) است و آنچه حرام است نگاه دوم است، چنانكه پيامبر اكرم(ص) در سفارشاتش به اميرالمؤمنين(ع) فرمود. (26. مناقب اميرالمؤمنين(ع)، محمدبنسليمان الكوفي، ج1، ص 351، ح 278.) ولي به هر حال، نگاه اول نيز ميتواند ذهن و قلب فرد را مشغول ساخته و چه بسا زمينه گناه را فراهم كند و بهرهمندي و قناعت بر حلال راهگشا و چاره دوري از گناهان اس

[donsaeid]

پيامبران جديد خود را بشناسيم

استاد سيد محمود نبويان

در ميان موجودات عالم ماده، انسان يگانه موجودي است كه توانايي سير به كمالات نامتناهي را داشته و به همين جهت با ساير موجودات متفاوت ميباشد، ولي براي اينكه انسان، از حيوانات وساير موجودات، ممتاز شود لازمهاش آن است كه راه سعادت خود را بشناسد و درآن گام زند، والّا هيچ فرقي ميان انسان و حيوان نبوده بلكه انسانهايي يافت ميشوند كه از حيوان هم پستترند، چنانكه در ميان حيوانات، به ندرت ميتوان يافت كه حيوان درنده وگرسنهاي همنوع خودش را دريده و به مراد خويش نايل شود، علاوه بر اين يك حيوان درنده، به كشتن يك يا چند حيوان بسيار محدود، اكتفا ميكند ولكن انساني كه مسير سعادت و تكامل خويش را طي نكرده و كاملاً تحت تأثير شيطان واقع شده است به سراغ همنوع خود رفته و دريك ثانيه و فشار يك دكمه (مانند آمريكا) دويستهزار نفر از همنوعان خود از مردم ژاپن را از بين ميبرد.

از طرف ديگر روشن است كه انسان نميتواند راه سعادت خود را بيابد (چون ادراكات بشري در سه قسم؛ حسي، عقلي و شهودي محدود است و هر يك از اين سه مورد نيز از كشف سعادت وكمال اصلي بشر به ويژه راههاي وصول به آن قاصر ميباشد) لذا لازم است كه هدايتگري با عنايت خداوند و از ناحيه او بر انگيخته شده و با رهايي بشر از دست شيطان، او را به سعادت خود نايل گرداند.

چنين هدايتگران شريف همان انبياء الهي(عليهم السلام) ميباشند.

از طرف ديگر، شيطان و پيروان او بيكار نبوده و به مخالفت جدي با انبياء و پيروان ايشان دست زدهاند.

در طول تاريخ، اين نكته مسلم وروشن، به خوبي قابل درك است كه در زمان هر پيامبري صرفاً انسانهايي كه ازآن وجودهاي مقدس و نوراني پيروي نمودهاند، سعادتمند و اهل نجات بودهاند ولي انسانهايي كه به مخالفت آنها برخاستهاند در واقع از انسانيت به دور بوده و به مرتبه پستتر از آن سقوط نمودهاند.

وجودهاي شريفي چون علي(ع) و فرزندان گراميشان و پيروان صادق آن بزرگواران از يك طرف و نيز وجودهاي انسان نمايي مانند معاويه ويزيد و يزيديان روزگار ما از طرف ديگر، گواه صدقي بر مدعاي ما ميباشند.

اين نكته نيز مسلّم است كه مخالفان پيامبران و ائمه هدي عليهمالسلام يعني ابليس و شياطين انس و جن، در هر زماني با اغواي مردم، سعي در از بين بردن اهداف انبياء و ائمه عليهمالسلام داشتهاند، و دراين راستا، گاهي با تبليغات وسخنرانيها سعي مينمودند كه تأثيرات دين را خنثي كنند و زماني با نوشتن كتب ومقالات، وگاهي نيز وقتي از تأثير خويش مأيوس ميشدند دست به حذف فيزيكي پيامبران و ائمه عليهمالسلام و پيروان آن بزرگواران ميزدند و در نهايت نيز حربه ديگري را مطرح ميساختند و آن اينكه خودشان ادعاي پيامبري مينمودند.

در اين عصر نيزهمة اين حربهها در حال جريان است، عدهاي به صورت وسيع در دنياي بشريت، با نوشتن كتب ومقالات و ارايه و چاپ مطبوعات و مجلّات مختلف، سعي در پيشبرد اهداف شيطاني دارند و عدهاي نيز با حذف فيزيكي بندگان مخلص خداوند و ... در نهايت هم عدهاي در اين عصر و به ويژه در ايران اسلامي وكشور پيروان ائمه هدي عليهم السلام ادعاي پيامبري دارند.

شايد تعجب كنيد كه دركشور ما بعضي از افرادي كه ادعاي روشنفكري دارند با انكار حقانيت قرآن و نيز انكار ختم نبوت، پيامبري را ختم شده ندانسته و با ادعاي نبوت، خودشان را پيامبر ميدانند!!

بلي درست است، عدهاي خويش را پيامبر دانسته و ادعاي نبوت و پيامبر بودن دارند، با اينكه خود را مسلمان نيز ميدانند، والبته بر انسان فطن و اهل بصيرت روشن است كه اين ادعاي مسلماني كردن از سر چيست؟

آيا ـ العياذ بالله ـ كسي كه صريحاً معتقد است كه ختم نبوت باطل بوده و قرآن پر از اشكال وتناقض است وخود او پيامبر است و هيچ يك از ائمه عليهم السلام معصوم نبوده و عصمت منحصر به پيامبر است وبس، وسخنان ائمه عليهم السلام حجت نميباشد، چنين كسي مسلمان است؟ آيا كسي كه التزام و حتي اعتقاد به تصورات و تصديقات بكار رفته در قرآن و نيز اصول دين و فروع دين را لازم نميداند آيا باز هم ميتواند ادعاي مسلمان بودن داشته باشد؟

در ميان چنين روشنفكراني آقاي سروش و آقاي اكبر گنجي بيشتر از ديگران تأكيد ميورزند كه قرآن از ناحيه خدا نبوده والفاظ خود پيامبر است و ختم نبوت باطل بوده و روشنفكران پيامبر هستند.

و براي اينكه براي خوانندگان محترم، نكته فوق كاملاً آشكار شود، در ابتدا مقدمهاي را ذكر نموده و سپس عين كلام اين دو باصطلاح روشنفكر را بيان ميكنيم و در نهايت پاسخ محوريترين مدعيات آنها را بيان ميداريم:

يكي از موارد تأكيد شده از ناحيه آقاي سروش و اكبر گنجي (و بعضي از روشنفكران ديگر) مسأله تاريخيت دين است و مقصود از تاريخيت يك امر و مثلاً يك معرفت اين است كه:

1) آن معرفت برخاسته از شرايط بيروني و فرهنگ زمانه صاحب آن معرفت است، مثلاً وقتي كه من معرفتي را بيان نموده و ميگويم: الف ب است و يا خدا موجود است و يا معاد خواهد بود و... همه اين معرفتها را ازفرهنگ عصر خودم دريافت نمودهام؛ يعني شرايط فرهنگي و علوم زمانه مانند فلسفه، عرفان و علوم تجربي سبب شدهاند كه معرفت من به وجود آيد. بنابراين ادعاي اينكه معرفت خاصي از ناحيه خداوند و از طريق فرشتهاي مانند جبرئيل بيان شده است ادعاي باطلي است.

2) هر معرفتي چون تابع شرايط متعدد عصر خود برخاسته از آن شرايط ميباشد يك امر نسبي است؛ يعني با تغيير شرايط، معرفت ناشي از آن نيز تغيير خواهد كرد و لذا هيچ گاه يك معرفت نميتواند مطلق باشد، همچنين چون شرايط هر عصري غير از شرايط عصر ديگر است لذا معرفت ناشي از آن نيز ثابت نبوده و در نتيجه ادعاي ثبات در معرفت، ادعاي گزاف ميباشد.

3) چون شرايطي كه سبب پديد آمدن يك معرفت ميشود، اموري ناقص ميباشند، طبيعي است كه معرفت ناشي ازآن ناقص ميباشد.

4)از طرف ديگر به علت نقص شرايط و نقص معرفت ناشي از آن، هيچ معرفتي مصون از اشكال نبوده و قابل نقد و ابطال است.

5) از آنجايي كه عوامل بيرون معرفتي كه سبب به وجود آمدن معرفت شدهاند در حال تغيير و تكاملاند ـ مثلاً فرهنگها و علوم زمانه مانند علوم تجربي و... در حال تغيير است ـ معرفت نيز كه ناشي از آن ميباشد در حال تغيير و عوض شدن و تكامل است. بنابراين ادعاي خاتمه يافتن رشد و تحول يك معرفت و عدم بسط و تكامل آن ادعايي گزاف و باطل است.

حال با توجه به اين لوازم اگر كسي قايل باشد كه دين ـ يعني كتاب و سنت و به تعبير ديگر قرآن و روايات ـ (توجه بفرماييد: بحث روي دين است نه معرفت ديني) يك امر تاريخي است لازمهاش اين است كه:

اولاً: قرآن كه معارفي را بيان ميدارد امري است كه پيامبر از فرهنگ زمانه خودش گرفته است نه اينكه جبرئيل به امر، اين معارف را داده است يعني فرهنگ عرب است كه قرآن را پديد آورده است.

ثانياً: چون فرهنگ عرب مختص به زمان خودش است بنابراين قرآن نيز امري نسبي و غير مطلق است.

ثالثاً: چون فرهنگ عرب و علوم رايج آن عصر، ناقص بودهاند قرآن نيز ناقص است.

رابعاً: چون در فرهنگ عرب اشكال وجود دارد، قرآن نيز بي اشكال نبوده و قابل رد و قابل نقض ميباشد.

خامساً: به علت اينكه معارف بيروني يعني فرهنگ عرب و علوم آن عصر كه قرآن را پديدآوردهاند به آخر خود نرسيدهاند، قرآن و دين نيز به ختم خودش نرسيده و لذا دين، قابل بسط و تكامل است و عدهاي كار پيامبر را حقيقتاً و نه مجازاً ادامه ميدهند، يعني به آنها هم وحي شده و اين عده بر دين ميافزايند.

پس از ذكر مقدمه فوق، ميگوييم كه متأسفانه افرادي چون آقاي سروش و گنجي دقيقاً همه اين لوازم را نسبت به قرآن و روايات ميپذيرند مثلاً آقاي سروش تصريح ميكند كه وحي همان تجربه ديني است (تجربه ديني نوع خاصي از احساسات است) كه براي پيامبر حاصل ميشود و قرآن عبارت از تعبيرهايي است كه پيامبر از آن احساساتش انجام داده است، بنابراين قرآن همان وحي نيست بلكه تعبيراتي است كه خود پيامبر از حالات دروني خودش و احساسات خودش بيان نموده و پيامبر نيز اين تعبيرات خودش را از فرهنگ عصر خود كسب نموده است، به عبارت ديگر فرهنگ عصر پيامبر در تعبيرات او مؤثر بوده است و لذا قرآن، منعكس كننده فرهنگ عصر جاهليت است و در نتيجه اين اعتقاد كه الفاظ قرآن از ناحيه خدا نازل شده است حرف باطلي است.

حال به كلام آقاي سروش در مورد مسايل فوق توجه ميكنيم:

1ـ آقاي سروش در مورد وحي و تساوي آن با تجربه ديني (يعني احساسات يك انسان) ميگويد: پس مقوِّم شخصيت و نبوت انبياء و تنها سرمايه آنها همان وحي يا به اصطلاح امروز «تجربه ديني» است. و بايد توجه داشت كه طبق اين نظر، قرآن همان وحي نيست بلكه وحي همان احساسات پيامبر است و قرآن تعبيراتي است كه خود پيامبر از آن احساساتش بيان داشته است و لذا قرآن، الفاظ خود پيامبر است نه اينكه فرشتهاي مانند جبرئيل بر او نازل كرده باشد.

2ـ در مورد اينكه قرآن الفاظي است كه خود پيامبر گفته است نه اينكه جبرئيل اين الفاظ را نازل كرده باشد ميگويد: از قضا يكي از دوستان بسيار عزيز ما درباره مقاله اخير من«ذاتي و عرضي» و همچنين مقالات قبل از آن خصوصاً «بسط تجربه نبوي» با من وارد مباحثه شد، يكي از سخنان ايشان همين بود كه اين چنين سخن گفتن، وحي را به تعبير شما نفسي ميكند و از حالت قدسي بودن بيرون ميآورد و آن را بدل ميكند به يك تجربه بشري كه جزو احساسات يك انسان است و لذا از دينيت و ماورائيت و قدسيت در آن خبري نيست، من به ايشان همين را عرض كردم، گفتم كه ما بايد متافيزيكمان را در اينجا مورد بحث قرار دهيم، يك متافيزيكي كه به نظر من يك متافيزيك مكانيكي است در نظر بياوريد كه ملكي مثل پرندهاي بر پيامبري نازل ميشود و در گوش او يا در دل او حرفي ميخواند و او هم ياد ميگيرد و به ديگران درسي ميدهد، من چنين تلقي ندارم.

3ـ از طرف ديگر آقاي سروش مدعي است كه وحي (يعني همان تجربه ديني و احساسات يك شخص) و نيز دين، يك امر تاريخي و بشري است (توجه كنيد كه سخن در فهم ما از دين و قرآن نيست بلكه سخن در خود دين و وحي و قرآن است) و روشن است كه لازمه تاريخي بودن وحي اين است كه وحي به ختم خود نرسيده است و هر كس ميتواند صاحب تجربه ديني و وحي شود و به همين خاطر است كه ايشان نام مقاله و كتاب خود را بسط تجربه نبوي گذاشته است، يعني وحي (تجربه ديني) قابل بسط و تكامل است زيرا وحي، جز احساس امر ديگري نيست و اين احساس به ما نيز دست ميدهد و بديهي است كه دين هم چون محصول وحي است قابل بسط و تكامل است و لذاست كه ايشان مدعي است كه ختم نبوت باطل بوده و پيامبران جديد ميآيند، ايشان در مورد تاريخي بودن و بشري بودن وحي و دين (نه معرفت ديني) ميگويد:

در قبض و بسط تئوريك شريعت سخن از بشري بودن و تاريخي بودن و زميني بودن معرفت ديني ميرفت و اينك در بسط تجربه نبوي سخن از بشريت و تاريخيت خود دين و تجربه ديني ميرود.

[donsaeid]

4ـ ايشان معتقد است كه به دو معنا ميتوان ختم نبوت را پذيرفت: يكي اينكه عصمت با پيامبر(ص) ختم شده است و لذا بعد از پيامبر(ص) سخن هيچ كس جهت تعبدي ديني نيست و بديهي است لازمه چنين سخني اين است كه هيچ يك از ائمه(ع) معصوم نيستند و ديگر اينكه پيامبران علاوه بر اينكه داراي وحي(تجربه ديني) بودهاند مأموريت داشتهاند كه مردم را نيز تبليغ و انذار كنند ولي با رفتن پيامبر، دوران مأموريت تمام شده است ولي وحي به همه ميتواند برسد.

ايشان ميگويد: امروز سخن هيچ كس براي ما حجت تعبدي ديني نيست، چون حجيت و ولايت ديني از آن پيامبر اسلام(ص) است و بس، با بسته شدن دفتر نبوت به مُهر خاتميت شخصيت هيچ كس پشتوانه سخن او نيست از همه حجت ميخواهند جز از پيامبر(ص) كه خود حجت است.

روشن است كه لازمه اين گفتار اين است كه هيچ يك از ائمه(ع) معصوم نيستند و سخنانشان حجت ديني نيست. و در مورد پايان مأموريت و استمرار وحي ميگويد: امروز دوران مأموريت نبوي پايان يافته است، اما مجال براي بسط تجربه نبوي باز است.

باز بودن مجال براي بسط تجربه نبوي يعني استمرار وحي به افراد، زيرا در اعتقاد ايشان وحي همان تجربه ديني است، و از طرف ديگر چون در نظر ايشان، مقوّم پيامبري همان وحي و تجربه ديني است با استمرار وحي، استمرار نبوت نيز ثابت شده و لذا ختم نبوت باطل است.

5ـ در مورد اينكه به انسانهاي ديگر نيز وحي ميرسد و لذا دين قابل بسط و تكامل بوده و پيامبري حقيقتاً ادامه دارد، ميگويد: فراموش نكنيم عارفان ما بر غناي تجربه ديني و متفكران ما بر درك و كشف ديني چيزي افزودهاند، نبايد فكر كرد اين بزرگان فقط شارحان آن سخنان پيشين و تكرار كنندة تجربههاي نخستين بودهاند، غزالي كشفهاي ديني تازه داشته است، مولوي و يحييالدين و سهروردي و صدرالدين شيرازي و فخررازي و ديگران همينطور. اصلاً اين دين به همين نحو تكامل و رشد كرده است... اسلام در طول تاريخ با اين افزودهها پختهتر، پروردهتر و فربهتر شده است و مادامي كه اين تكوّن و تكميل تدريجي ادامه پيدا كند، حيات دين تضمين شده است...

اما متفكران، آفرينشگران، فرهنگسازان و شاعران همه ميتواننددر حوزه فرهنگي اسلامي به حيات اين هويتي كه تدريجاً ساخته شده خدمت كنند و بر تكامل و فربهي آن بيافزايند و دين خود را نسبت به اين دين مقدس ادا كنند و حقيقتاً نه مجازاً راه پيامبر(ص) را پي بگيرند.

6ـ آقاي سروش در جاي ديگر با حالت تأسف ميگويد كه مشكل امروز بشر اين است كه پيامبر كم ميآيد يعني صاحبان تجربه ديني (وحي) كم پديد ميآيند، ايشان ميگويد:

من در يكي از نوشتههايم پيشنهاد كرده بودم كه در جهان جديد بايد راه انبياء را ادامه داد يعني بايد تجربههاي ديني را مجدداً زنده كرد و راه كشفهاي ديني را بر مردم گشود تا بر روي آن، كلام ديني جديدي متناسب با عصري كه در آن زندگي ميكنيم بنا شود و آن تجربههاي برهنه، جامهاي از زبان عصر بر اندام خود بپوشانند، اگر شور تجربهگري ديني فرو بخسبد تئوريپردازيها توانايي چنداني براي ايجاد و احياي ايمان ديني نخواهند داشت، مولانا ميگفت: «قفل گر گه قفل سازد گه كليد» و امروزه گويا قفل سازي در كمال رونق است و به همين سبب امكان تجربههاي ديني كاهش بسيار يافته است. البته دشواري وقوع تجربههاي ديني يك نكته را مسلّمتر كرده است و آن اينكه ادعاي نبوت در جهان جديد بسيار كمتر و باور نكردنيتر شده و لذا بر خاتميت پيغمبر اسلام مهر تصويب محكمتري خورده است؛ يعني فضاي تاريخ، ديگر پيامبر پرور نيست، و به تعبيري كه در مقاله «خاتميت» آورده بودم جهان چنان اسطوره زدايي شده است كه اساساً امكان حصول تجربههاي بسيار غني پيامبرانه مشكلتر شده است.

7ـ از طرف ديگر ايشان قايل است كه تعبيرات پيامبر (يعني همان قرآن) تأثير پذيرفته از فرهنگ اعراب است و لذا چون قرآن همان الفاظ خود پيامبر است (نه اينكه از ناحيه فرشتهاي مانند جبرئيل نازل شده باشد) و از طرف ديگر چون پيامبر عرب بوده است لذا ميبينيم كه اولاً: قرآن عربي است و ثانياً: چون دين يك امر تاريخي است لذا پيامبر اين سخنانش (يعني قرآن) را از فرهنگ عصر خود گرفته است و در نتيجه كاملاً فرهنگ عرب در آن انعكاس يافته و آن را پديد آورده است. آقاي سروش در اين مورد ميگويد:

ب. نه فقط زبان اسلام كه فرهنگ آن هم عربي است و لذا نه فقط زبان اسلام كه فرهنگ آن هم عرضي است، بدين معنا (كه نظراً نه عملاً) ميتوانست به گونه ديگري باشد. كمترين و آشكارترين جلوه اين عربيت، زبان عربي است لكن اوج و عمقي فراتر از اين دارد، اوجش در استفاده از مفاهيم و تصوراتي است كه فرزند فرهنگ و پروردة جهان بيني اعراب است، در اين ميان جهان مألوف و محسوس و سنن و عادات اعراب نيز جاي خود دارد اينكه قرآن نشان از حوران سيه چشم (نه زنان چشم آبي) در بهشت ميدهد، و اينكه آنان را در خيمهها ساكن ميبيند (حور مقصورات في الخيام ـ رحمن/72) و اينكه به ناظران توصيه ميكند تا به شتر و خلقت آن بنگرند (افلا ينظرون الي الابل كيف خلقت ـ غاشيه/17) و اينكه از ميوههاي گرمسيري مورد شناخت اعراب سخن ميگويد: موز (طلح منضود ـ واقعه/29) خرما و انار (فيهما فاكهه و نخل و رمان ـ رحمن/6 انگور (و عنباً و قضباً ـ عبس/2… و اينكه پشم و پنبه و كافور و زنجيل و زنجير هفتاد زرعي و فلز گداخته و… را كه اشياء و ابزارهاي متعارف و معروف عرب بودند مطرح ميكند و بسي بيش از اينها كه با تتبع در قرآن سنت نبي گرامي به دست ميآيد همه نشان ميدهد كه چگونه رنگ و بوي ذوق و ظرافت و خلق و خشونت و رسم و عادت و محيط و معيشت عربي، هسته مركزي انديشه اسلامي را چون قشري ستبر فرا گرفته است ترديد نيست كه بعثت پيامبر عزيز و عظيم اسلام در محيطي ديگر، دفتر وحي و قانون شفاي او را پاك، رنگي ديگر ميزد و بدون آنكه ذرهاي از فروغ و فخامت پيام آن بكاهد او را از اشاره كردن به ستوران و حوران و زنده به گوران و قريس و ابولهب و… بي نياز ميكرد… همچنين است واژههاي غير عربي بسيار (عبري، حبشي، فارسي، يوناني، سرياني و…) كه در قرآن كريم آمده است و عددشان از دويست تجاوز ميكند و برگرفته از زبان و لهجههاي فرهيخته و نا فرهيخته و قبايل و جماعات ديني و غير ديني محيط آن روز عربستاناند و مورد استفاده مؤسس و صاحب شريعت قرار گرفتهاند… داد وستد و رفت و آمد و مناسبات سياسي و جنگي و ديني قوم عرب با ديگر اقوام، عامل عمده ورود اين واژهها و زبان عربي و از آنجا در زبان وحي بوده است.

8ـ آقاي سروش معتقد است كه چون مفاهيم بكار رفته در قرآن از ناحيه خود پيامبر است و فرهنگ عرب در آن بيان گرديده است، لذا اعتقاد به محتوا و مفاهيم قرآني ضرورتي نداشته و مسلمان بودن وابسته به آن نيست، يعني شما ميتوانيد به آيات قرآن و تصورات و تصديقات قرآني و نيز به احكام ديني مانند نماز، روزه و... به هيچ وجه معتقد نباشيد ولي در عين حال مسلمان باشيد زيرا اينها عرضي دين بوده و عرضيات، دخالتي در مسلمان بودن ندارند، ايشان ميگويد:

اولين شأن عرضي دين اسلام، زبان عربي آن است كه ميتوانست زبان ديگري جاي آن را بگيرد، دومين عرضي، فرهنگ اعراب است، سومين عرضي، تصورات و تصديقات و تئوريها و مفاهيمي هستند كه مورد استفاده شارع قرار گرفتهاند... ششمين عرضي احكام فقه و شرايع ديني است... در پايان به نتيجهگيري پرداخته شده و به طور خلاصه بيان شده است كه اسلام (و كذا هر دين ديگري) به ذاتياتش اسلام است نه به عرضياتش و مسلماني در گرو التزام و اعتقاد به ذاتيات است.

بنابراين نظر آقاي سروش، اعتقاد به احكام شريعت و نيز قرآن ( كه مجموعه تصورات و تصديقات و تئوريهايي است كه مورد استفاده شارع ( يعني پيامبر) قرار گرفته است) ربطي به مسلمان بودن ندارد و لذا كسي كه حتي معتقد به نماز، روزه، وحدانيت خداي متعال و...، هم نباشد باز هم مسلمان است و معيار مسلمان بودن، صرفاً اعتقاد به ذاتيات دين ميباشد و بايد توجه داشت كه ذاتي دين در ناحيه اصول دين اين نيست كه: خدا يكي است و يا اينكه پيامبر و ائمه(ع) معصوم هستند و يا... بلكه اين امور از عرضيات دين است و لذا كسي كه معتقد به اين امور نبوده و آنها را انكار نمايد باز هم مسلمان است.

اما ذاتي دين (كه معيار مسلمان بودن است) در نظر آقاي سروش در بخش اصول دين فقط يك امر است و آن امر اين است كه: بنده بداند كه خدا نيست، و در ناحيه احكام اين است كه: بنده معتقد باشد كه حفظ دين و عقل و نسل و مال و جان مهمترين غرض شارع است و در بخش اخلاقي اين است كه: شخص معتقد به اهميت سعادت اخروي باشد.

ايشان در اين مورد ميگويد:

به توفيق خدا در مقابل ديگر به شرح ذاتيات دين اسلام خواهيم پرداخت: اين ذاتيات عمدتاً عبارتند از 1ـ آدمي خدا نيست بلكه بنده است (اعتقاد) 2ـ سعادت اخروي مهمترين هدف زندگي و مهمترين غايت اخلاق ديني است (اخلاق) 3ـ حفظ دين و عقل و نسل و مال و جان مهمترين مقاصد شارع در حيات دنيوي است (فقه).

9ـ همان طوري كه گفتيم، در نظر آقاي سروش فرهنگ زمان پيامبر افكار پيامبر را ساخته و در قرآن جلوهگر شده است وبايد توجه داشت كه آن فرهنگ بايد عوض شود زيرا هيچ دليلي نداريم كه آن فرهنگ كه سبب پديدآمدن قرآن ـ به اين شكل ـ شده است بهترين فرهنگ است و لذا نبايد به احكام موجود در قرآن كه در اين زمان خلاف آن رايج و معمول است ملتزم و معتقد بود، و اگر كسي بگويد كه در اين زمان نيز بايد به همان احكام موجود در قرآن ملتزم و معتقد بود سخن باطلي را بيان داشته و در واقع، «دبّه» در آورده است: آقاي سروش در اين مورد ميگويد:

پيامبر برهمان آدابي كه در جامعه عربي جاري بوده، صحه گذاشته و بدانها مشروعيت بخشيده و با تغييرات و تعديلاتي به درون شرع اسلام آورده است. از تجارت گرفته تا رهن و اجاره و نكاح و طلاق و... و به قول شاه وليالله دهلوي در حجت الله البالغة، پيامبر يك قوم را تربيت كرد و به ديگران گفت آنان را الگوي خود بگيريد، و لذا به راحتي ميتوان گمان زد كه اگر پيامبر در عصر ما ظهور ميكرد، بدون دست زدن به كثيري از اشكال زندگي امروزين، محور و كانون معنوي جديدي براي زندگي ميآورد، يعني نه يك نظريه علمي ـ فلسفي جديدي عرضه ميكرد و نه يك نظام تكنولوژيك ـ صنعتي تازهاي، بلكه با قبول عرف عصر از مردم ميخواست تا حياتشان را به كانون معنوي دين معطوف كنند. اصلاح دين هم در عصر جديد معنايي غير از اين ندارد و به جاي آنكه به ترميم فقه و حقوق همت در بندد، به احيا و بسط تجربه نبوي اهتمام ميورزد. حقوقدانان و فقيهان محترمند، اما جاي اولياي الهي خالي است، مصلحان دوباره بايد از گوهر دين آغاز كنند و صدفهاي عصر را در خدمت آن بنهند.

باري چه دليلي در دست است كه نشان دهد نحوة معيشت و آداب و عرف اجتماعي زمان پيامبر بهترين عرف و آداب ممكن بوده است؟ آن نحوه معيشت، يك نحوه معيشت ممكن بوده و پيامبر هم آن را كما بيش امضا كرده است همچنان كه زبان عربي و تقويم قمري هم يك زبان و تقويم ممكن بوده و در دسترس پيامبر بوده و ايشان از آن استفاده كرده است و هيچ دليلي در دست نيست كه نشان دهد زبان عربي و تقويم قمري بهترين زبانها و تقويمهاي ممكن و متصورند! بر اين قياس بگيريد نابرابري حقوق مرد و زن، حقوق ارباب و برده و... و امضا شد نشان راه آيا اين امضا به خودي خود نشان ميدهد كه نظام برده داري بايد تا ابد برقرار بماند؟ مگر جمهوري اسلامي ايران ميثاق بين المللي حقوق بشر را امضا نكرده و تعهد نسپرده است كه برده گيري نكند؟ بلي پيامبر اسلام، نظام بردهداري را ملغي نكردند و صرفاً به امير الجيش اختيار دادند به جاي برده، فديه بگيرد. (فامّا منّاً بعدُ و امّا فداءً حتي تضع الحربُ اوزارها، محمد/9) و در قرن هجدهم بود كه تحت فشار انديشههاي ليبرالي نظام بردهداري ملغي اعلام شد. آيا حالا باز هم بايد «دبّه» درآوريم و بساط بردهگيري را پهن كنيم؟

[donsaeid]

اين است كه ميگويم اين نابرابريها جزء عرضيات اسلامند و منبعث از شرايطي هستند كه پيامبر در دل آنها مبعوث شدند و به هيچ وجه جزئ ارزشهاي مطلق و متعالي انساني محسوب نميشوند و به همين سبب ميتوانند مشمول اجتهادات عصري واقع شوند و جاي خود را به عرضيات و آداب و ارزشهاي ديگر بدهند و همچنان حافظ مقاصد شارع باشند.

10ـ نكته ديگر اينكه: روشن شد كه آقاي سروش معتقدند كه قرآن همان الفاظ پيامبر و تعبيرات ايشان از احساسات درونيشان (يعني تجربه ديني كه عين وحي است) ميباشد و بنابراين الفاظ و تعبيرات و مفاهيمي كه در قرآن آورده و بيان نموده است از فرهنگ عرب اخذ نموده و فرهنگ عرب در قرآن منعكس است و از طرف ديگر چون فرهنگ عرب نيز بهترين فرهنگ نميباشد آقاي سروش نتيجه ميگيرند كه بهتر از قرآن نيز ميتوان آورد، چون آن احساس و به عبارت ديگر تجربه ديني و وحي به ما هم ميرسد و ما هم ميتوانيم تعبيراتي بهتر از تعبيرات پيامبر از احساسات خودمان بياوريم و لذا ميتوان كتاب مقدس (مانند قرآن) بهتري آورد.

به عبارت ديگر ما با پيامبر در اصل تجربه ديني (يعني همان وحي و احساسات دروني) مشتركيم ولكن پيامبر تعبيري از احساس خود نموده كه آن تعبيرات را از فرهنگ عرب اخذ نموده است ( كه همان قرآن ميباشد) و ما نيز ميتوانيم از احساسات خودمان (يعني وحياي كه به ما ميشود) تعبير ديگري داشته باشيم و اين تعبير ما نيز بهتر از تعبير پيامبر است و لذاست كه ميتوان قرآن بهتري از قرآن به وجود آورد. آقاي سروش اين ادعا را به صورت كلي نسبت به هر كتاب مقدس ديني بيان مينمايد، ايشان پس از بيان رابطه متن كتب مقدس با تجربه ديني (يعني همان احساسات كه عين وحي ميباشد) در جواب كسي كه ميگويد: متن كتب مقدس (مانند قرآن) كه همان تبيينهاي صاحب تجربه ديني از تجربه و احساسات خودش است بهترين تبيين نبوده و ميتوان تبيين بهتري نيز آورد، چنين امري را كاملاً ميپذيرد و ميگويد:

{سؤال} جنابعالي بين صورت و بي صورت يا به تعبيري بين متن و تجربهاي كه در متن بيان شده، تفكيك قايل شديد، به نظر ميرسد فرد مؤمن به شرطي ميتواند كماكان به يك «صورت» متعهد و پايبند بماند كه معتقد باشد آن صورت در طول تاريخ بهترين لباس بر تن بي صورت يا بهترين تبيين (best explanation) براي آن تجربه بوده و خواهد بود، اما با توجه به «تئوري قبض وبسط» به نظر ميآيد نميتوان به اين فرضيه پايبند ماند، چه بسا امر بي صورت بعدها تبيينها و صورتهاي بهتري پيدا كند.

{جواب} دقيقاً همينطور است.

خلاصه اينكه آقاي سروش معتقدند كه:

1ـ ختم نبوت باطل بوده و پيامبري ادامه دارد.

2ـ وحي همان احساسات خاصي (يعني تجربه ديني) است كه به پيامبر دست داده است و اين احساسات به ما نيز دست ميدهد و لذا ما نيز صاحب و داراي وحي بوده و در نتيجه نبوت ادامه دارد.

3ـ قرآن، الفاظ و تعبيرات شخصي پيامبر است نه اينكه از ناحيه خداوند و جبرئيل نازل شده باشد.

4ـ فرهنگ عرب كاملاً در قرآن منعكس است يعني قرآن تعبيرات خود پيامبراز احساسات اوست و اين تعبيرات نيز برگرفته از فرهنگ عرب است و روشن است كه فرهنگ عرب نيز بهترين فرهنگ نيست.

5ـ اعتقاد به احكام ديني و نيز تصديقات و تصورات قرآني در مسلمان بودن ضرورتي ندارد و عدم اعتقاد به آنها و انكار آنها مضرّ به مسلمان بودن نيست.

6ـ بهتر از قرآن هم ميتوان آورد.

7ـ ائمه(ع) معصوم نيستند.

مراجعهاي اندك به آثار آقاي سروش به راحتي سير تفكر ايشان از ابتدا تا به حال را در مورد دين آشكار ميسازد و در اين مقام مناسب است كه اين سير فكري ايشان را به صورت اجمالي ذكر نماييم:

ايشان در ابتدا (يعني در كتاب قبض و بسط تئوريك شريعت) معتقد بودند كه دين امري بشري نيست بلكه فهم ما از دين بشري است، و يا دين ناقص نيست بلكه فهم ما از دين ناقص است و نيز دين ثابت است ولي فهم ما از دين ثابت نبوده تغيير ميكند، مثلاً ميگويد:

آنكه ثابت ميماند دين است اما آنكه تغيير ميكند معرفت ديني است.

دين قدسي و آسماني است اما معرفت ديني زميني و انساني است.

دين ناقص نيست اما فهم آدميان از آن ناقص است... دين محتاج به بازسازي و تكميل نيست، معرفت ديني كه معرفتي است بشري و ناقص، محتاج بازسازي است.

ولي پس از مدتي معتقد شدند كه علاوه بر فهم ما از دين، خود دين نيز اولاً: بشري است و ثانياً: ناقص است و ثالثاً: در حال تحول و غير ثابت است، مثلاً گفتهاند:

در قبض و بسط تئوريك شريعت سخن از بشري بودن و تاريخي بودن و زميني بودن معرفت ديني ميرفت و اينك در بسط تجربه نبوي سخن از بشريت و تاريخيت خود دين و تجربه ديني ميرود.

و يا ميگويد: اسلام در طول تاريخ با اين افزودهها پختهتر، پروردهتر و فربهتر شده است و مادامي كه اين تكون و تكميل تدريجي ادامه پيدا كند حيات دين تضمين شده است.

همچنين ايشان معتقد است كه دين اسلام در حال تكامل است و پيامبر اسلام فقط مقدار حداقل از دين را آورده و بقيه آن ـ يعني حداكثر دين ـ در طول تاريخ توسط انسانهاي ديگر (مانند ما و ديگران) بر آن افزوده ميشود (توجه فرماييد كه بحث بر روي معرفت ديني نيست بلكه سخن ايشان در مورد خود دين است) ايشان در اين مورد ميگويد:

و آن آيه كريمه كه ميفرمايد: اليوم اكملت لكم دينكم (مائده/3) ناظر به اكمال حداقلي است نه حداكثري. و در نهايت پس از بيان اينكه دين يك امر بشري و ناقص است مدعي ميشوند كه نبوت ختم نشده و پيامبري ادامه دارد و آخرين ادعاي ايشان اين است كه بهتر از قرآن نيز ميتوان آورد.

سخن از آراي آقاي سروش را در همينجا به پايان ميبريم. و اين موارد صرفاً نمونهاي از آراي ايشان در مورد دين است و بايد منتظر ماند كه پس از ادعاي اينكه نبوت ختم نشده و ادامه دارد و اينكه بهتر از قرآن ميتوان آورد، آقاي سروش در آينده نه چندان دور، مدعي چند نكته مهم ديگري خواهند شد؟!

پس از آشنايي اجمالي با افكار آقاي سروش، كلامي نيز از آقاي اكبر گنجي در مورد نقض پذير و قابل رد بودن قرآن و همچنين ادعاي پيامبري ايشان نقل مينماييم، ايشان در جريان مصاحبهاي، خطاب به آقاي مصطفي ملكيان ميگويد: ولي در سالهاي اخير اين توجه دارد حاصل ميشود؛ يعني روحانيت ما از بيرون كه به رويكرد روشنفكران ديني نگاه ميكند ميبيند كه طرح روشنفكري ديني كه يكي از لوازمش نگاه تاريخي به دين است به هر چهار معنايي كه فرموديد از دين تقدس زدايي ميكند، {مقصود از چهار معنا كه در كلام قبلي و در صفحات قبلي نشريه راه نو آمده است عبارت است از: از ناحيه خدا آمدن، كامل بودن، بي چون و چرا بودن و نقض ناپذير بودن} به عبارت ديگر طبق تفكيك شما از اسلام {آقاي ملكيان سه نوع اسلام را نام ميبرد: اسلام يك = كتاب و سنت، اسلام دو = تفسيرها و شرحهايي كه بر آن نوشته شده است، اسلام سه = عمل پيروان آن} آنها ميبينند كه نه تنها تاريخي ديدن از اسلام دو، قداست زدايي ميكند بلكه از اسلام يك نيز قداست زدايي خواهد كرد. چرا كه از نظر روشنفكري ديني اصل دين هويت تاريخي دارد و به مرور بسط و تكامل تاريخي پيدا ميكند. معلوم نيست كه دين خاتميت داشته باشد و احياگران بعدي كارشان فقط فهم و شرح دين نيست، بلكه آنها تجربيات ديني داشتهاند كه بر دين افزوده و آن را متكاملتر كردهاند. مولوي، ابن عربي و حافظ فقط شارحان ديني نبودهاند آنها تجربيات خود را بر دين افزودهاند، از طرف ديگر روشنفكري ديني به دليل اينكه تعيين مصداق را وظيفه نبي نميداند كل تاريخ دين را بلا موضوع كرده و از حيطه دين خارج ميكند. بدين ترتيب در اين نوع دين پژوهي ختم نبوت اصلاً معنا نخواهد داشت، چنين تاريخ نگري درباره دين منتهي به قداست زدايي از دين به هر چهار معنا ميشود، روشنفكري ديني نه تنها از دين قداست زدايي ميكند بلكه با ادعاي افزودن به دين، به نوعي ادعاي پيامبري ميكند. اين خطري است كه روحانيت، در حال حاضر در مواجهه با روشنفكران ديني احساس ميكند. از اين كلام آقاي گنجي بدست ميآيد كه ايشان مدعياند كه:

1ـ قرآن از ناحيه خدا نيست و دين ـ يعني قرآن و روايات ـ يك امر بشري است.

2ـ دين هويت تاريخي دارد و به مرور بسط و تكامل مييابد و لذا ادعاي ختم نبوت صحيح نيست.

3- روشنفكران ديني ادعاي پيامبري دارند.

4ـ قرآن قابل رد و ابطال بوده و نقض پذير است و اينطور نيست كه قرآن بي چون و چرا باشد.

[donsaeid]

«بررسي و نقد»

حال پس از اينكه پيامبران و مدعيان پيامبري جديد را شناختهايم و نيز با روشن شدن ادعاي ايندو روشنفكر در انكار ضروريات بنيادين دين اسلام، سه محور ادعاي آنها يعني: 1ـ تجريه ديني و تساوي آن با وحي، 2ـ اينكه قرآن از ناحيه خداوند نازل نگرديده بلكه سخنان شخص پيامبر است، 3ـ ختم نبوت باطل بوده و پيامبران جديدي ميآيند و از جمله ايندو روشنفكر و ساير روشنفكران پيامبر هستند، را هر چند به صورت اجمالي مورد بررسي قرار دهيم.

1)) تجربه ديني (Religious Experience) و حقيقت وحي

قبل از بررسي تجربه ديني مناسب است كه به بعضي از زمينههاي تاريخي طرح مسأله تجربه ديني در دنياي غرب اشاره نماييم: پس از انقلاب علمي قرن هفدهم و ظهور بزرگان و دانشمندان مهم و مشهوري مانند: گاليله و نيوتن، علوم تجربي رونق بسيار زيادي يافت. ايندو متفكر بزرگ تجربي كه ميراث و دستاورد كوپرنيك و كپلر رانيز در چنگ خويش داشتهاند تحولي بس عظيم و شگرفت را در رويكرد انسان غربي نسبت به جهان و ماسواي انسان و از جمله دين و خدا پي ريزي نمودند، وقتي كه زمين مركزي توسط كوپرنيك رد شد و نيز زماني كه كپلر، بيضوي بودن مدار حركت سيارات را اثبات نمود، دو اعتقاد اساسي دين مسيحيت در قرون وسطا؛ يعني زمين مركزي و اينكه مدار حركت سيارات به صورت دايره ميباشد، مورد چالش جدي قرار گرفت و به تدريج اين انديشه را پديد آورد كه انديشهها و نظريههاي ديني از اساس محكمي برخوردار نبوده و نميتوان به آن اعتماد نمود و پس از مدتي اين انديشه نسبت به دين، توسط اكتشافات گاليله نسبت به اجرام آسماني و نيز نظريات نيوتن تقويت شد و بدين وسيله زمينه و اساس يك معيار و اعتقاد مهم در عصر روشنگري ـ يعني قرن هيجدهم به بعد ـ را (هر چند به صورت روانشناسانه و نه به صورت منطقي) بنيان نهاد، و آن اعتقاد مهم سيانتيسم scien tism (علم تجربي گرايي) ميباشد. براي متفكران عصر روشنگري، علم تجربي از اعتبار بسيار بالايي برخوردار بوده به طوري كه درستي و بطلان و ارزشمندي معرفتهاي ديگر بشر را به وسيله آن ميسنجيدند و در صورتي كه انديشهاي با علوم تجربي متعارض بود، نزد متفكرين عصر روشنگري هيچ اعتباري نداشت، و با ظهور انديشه سيانتيسم در قرن هيجدهم است كه پس از يك قرن، در دنياي غرب در دامن چنين انديشهاي تفكر فلسفي پوزيتويسم با آن لوازم خاصش (مانند اينكه معنا داري هر گزارهاي وابسته به تجربه پذيري آن است و اگر گزارهاي تجربه پذير نباشد پوچ و بيمعني است و لذاست كه گزارههاي ديني پوچ و باطل هستند زيرا گزاره خدا موجود است و يا معاد خواهد بود به هيچ وجه تجربه پذير نميباشد؛ يعني نميتوان در تجربه، خدا يا معاد را مورد آزمايش قرار داد تا صحت و يا بطلان اين دو گزاره را بدست آورد و در نتيجه ايندو گزاره بي معني و پوچ هستند) پديد آمد.

بديهي است كه در چنين عصري هر انديشه و نظريهاي كه با علوم تجربي ناسازگار بود غير قابل قبول و بيارزش بوده است و چون در دين مسيحيت موارد گوناگوني وجود داشته كه معارض با علوم تجربي بوده است اين امر سبب شد كه دين نزد متفكرين عصر روشنگري امري بيارزش تلقي شود.

از طرف ديگر، بزرگترين فيلسوف عصر روشنگري يعني ايمانوئل كانت (فيلسوف شهيد آلماني 1724 ـ 1804) نظريات خاصي در زمينه معرفت ارايه نمود، ايشان معتقد بود كه چون معرفتهايي كه از خارج نصيب انسان ميشود از قالبهاي متعدد پيشيني ذهني عبور مينمايد، جهان خارج به همان صورتي كه هست. نصيب انسان نميشود و انسان هميشه معرفتهايي را از خارج به چنگ آورد كه توسط ذهن او قالب گيري شده باشد(نومن) و به عبارت ديگر انسان هميشه از پشت عينكهايي به خارج مينگرد كه خود اين عينكها نيز رنگي بوده و از خودشان بر آنچه كه از خارج به او ميرسد تأثير ميگذارد. در نتيجه، انسان نسبت به خارج، نميتواند ادعاي معرفت يقيني نمايد.

اين نظريه كانت در معرفت شناسي بر متفكران غربي تأثير بسيار مهمي گذاشته است واين تأثيرات، حوزههاي ديگر معرفت بشر، مانند دين پژوهي را نيز بي نصيب نگذاشته است.

بر اين اساس، بسيار روشن و قابل درك است اگر بگوييم دين در عصر روشنگري امري بي معني و لغو جلوه نموده است، زيرا گزارههاي ديني از يك سو گرفتار مشكل تعارض با علوم تجربي بوده (البته بعضي از گزارههاي ديني مسيحيت) و از سويي ديگر معرفت شناسي كانت، تمام گزارهها و نظريات ديني در مورد جهان را از اعتبار ساقط نموده و آنها را به مدعياتي مشكوك و غير يقيني تبديل نموده بود. (گرچه كانت با فروكاستن دين به اخلاق و با تكيه بر عقل عملي به نوعي از دينداري دفاع نمودند)

در اين عصر، انديشمندان متعددي در غرب راه حلهاي گوناگوني براي احياي مجدد دين مطرح ساختهاند، و از آن جمله، متكلم و فيلسوف آلماني يعني شلايرماخر (1767 ـ 1834) كه داراي مقام كليسايي در برلين بوده است، انديشه جديدي را نسبت به دين مطرح ساخت، تا بدين طريقحياتدينرادرعصرروشنگري تضمين نمايد.

بديهي است كه شلايرماخر نميتوانست دين را همان گزارههاي مطرح شده در كتب مقدس معرفي نموده و در عين حال به عنوان يك مقام كليسايي در عصر روشنگري (با آن زمينه خاصش) مردم را به دين مسيحيت دعوت كند، به عبارت ديگر او نميتوانست به مخاطبين خود اعلام نمايد كه به اين گزارههاي مطرح شده در كتب مقدس معتقد شده و ايمان بياوريد، زيرا گزارههاي ديني به سبب نظريه معرفت شناختي كانت و نيز به سبب تعارض بعضي از آنها با علوم تجربي از ارزش ساقط شده بودند.

براي اينكه دين مجدداً در عصر روشنگري بتواند حيات داشته باشد، ماخر معتقد شد كه گزارهها و اعتقادات ديني، گوهر دين نيستند بلكه گوهر دين، تجربه ديني است. به عبارت ديگر گوهر دين، نه انديشه است و نه عمل، بلكه احساس دروني و بي واسطه اتكا به واقعيت مطلق است. اين احساس اتكا «وجه مذهبي» خود آگاهي است و در واقع همان احساس مذهبي است، زيرا كه به اعتقاد شلايرماخر، گوهر دين نه انديشه است و نه عمل، بلكه شهود و احساس اتكا به موجود بيكرانه است.

ماخر معتقد بود كه دين نه علم ما بعد الطبيعه است و نه علم اخلاق (اگر چه موضوع آنها واحد است) بلكه از ريشه و اساس با آندو متفاوت است، زيرا علم ما بعد الطبيعه حقيقت جهان و قوانين آن را از خود به هم ميبافد و علم اخلاق از درون نهاد انسان و رابطه او با جهان، نظامي از وظايف را پديد ميآورد كه كردارهايي را فرمان ميدهد يا از آنها باز ميدارد، اما سرو كار دين نه با استنتاج متافيزيكي است نه با آنكه جهان را براي بر كشيدن قانون تعيين وظايف به كار ميگيرد، دين نه دانش است نه اخلاق، بلكه احساس است.

با ابداع تئوري «تجربه ديني» شلايرماخر به اعتقاد خودش توانست از دين دفاع كند، زيرا ادعاي او اين نبوده است كه دين همان گزارهها است، تا اينكه دو اشكال نظريه كانت در زمينه معرفت شناسي و تعارض با علوم تجربه، بر آن وارد باشد و بدين طريق نتوان دين را در عصر روشنگري مطرح نمود، بلكه به اعتقاد ماخر، گوهر دين همان تجربه ديني يعني احساس دروني خاص ميباشد و اين احساس و تجربه ديني در عصر روشنگري (و هر زمان ديگر) نيز قابل حصول است.

بدين ترتيب، شلايرماخر به گمان خود، با ابداع نظريه «تجربه ديني» و اينكه گوهر دين همان تجربه ديني و احساس دروني خاص است، مجالي را براي دين در عصر جديد باز نموده است. بر اساس اين نظريه، وقتي دين همان تجربه ديني و احساسات دروني خاص است گزارههاي موجود در كتب مقدس در واقع تعبيراتي است كه صاحب تجربه ديني و آن احساس خاص، از احساسات خويش بيان مينمايد

[donsaeid]

پس از ذكر مقدمه فوق، نظريه تجربه را مورد احساسات اجمالي قرار ميدهيم: به نظر ميرسد كه انطباق وحي بر تجربه ديني و احساسات دروني خاص، باطل است، زيرا: (1) دو مسأله مذكور ـ يعني نظريه معرفت شناسانه كانت و مسأله تعارض گزارههاي ديني با گزارههاي علوم تجربي ـ صحيح نيستند چون اولاً: حصول معرفت يقيني ـ هر چند محدود ـ امري نيست كه بتوان آن را انكار نمود و لذا ادعاي كانت از بنياد درستي برخوردار نيست، علاوه بر اين، نظريه كانت گرفتار مغالطه تكويني است كه راقم اين سطور در موضع ديگر آن را بيان نموده است.[i] ثانياً: گزارههاي علوم تجربي به لحاظ نظري داراي ارزش يقيني نيستند و لذا تعارض آن با بعضي از گزارههاي ديني موجب آن نميشود كه انسان دست از گزارههاي ديني بردارد، به عبارت ديگر، به لحاظ منطقي، وقتي صحيح است كه انسان در موارد تعارض ميان گزارههاي ديني و گزارههاي علوم تجربي دست از گزارههاي ديني برداشته و به گزارههاي علوم تجربي معتقد شود كه گزارههاي علوم تجربي يقيني باشند، ولكن امروزه شايد همه فلاسفه علم بر اين امر وفاق دارند كه گزارههاي علوم تجربي به هيچ وجه ارزش معرفتي نداشته و در هيچ علم تجربي گزاره يقيني وجود ندارد.[ii]

بنابراين با توجه به اين ادعا (كه ادعاي درستي است و اين مقاله گنجايش توضيح مبسوط اين امر را ندارد) سخنان متفكرين عصر روشنگري در ارزشگذاري به علوم تجربي و ردّ گزارههاي ديني باطل است.

(2) علاوه بر اين، اشكال اساسي وارد بر تجربه ديني اين است كه: تجربه ديني داراي هيچگونه ارزش معرفتي نميباشد، زيرا ممكن است در هر تجربهاي ديني، تجربهگر، نفس خود را تجربه نمايد نه موجود متعالي را، ولي به خطا گمان نمايد كه موجود متعالي را تجربه نموده است، لذا سخن او ـ از آن حيث كه صرفاً از تجربهاش گزارش ميدهد ـ قابل اعتماد نيست.

اندك توجهي به انواع تجربه ديني كه در كتب فلسفه دين آمده است، صدق مدعاي ما (يعني عدم ارزش معرفتي تجربه ديني به لحاظ برون ديني) را ثابت مينمايد. به عنوان مثال «ريچارد سويين برن (1934)» با ادعاي اينكه دسته بندي و طبقه بندي وي، جامع و مانع است، تجربه ديني را به پنج قسم زير تقسيم مينمايد:

الف) تجربه خداوند يا حقيقت غايي به واسطه شئ محسوس كه در قلمرو تجربه همگان است، براي مثال، ممكن است شخص، خداوند را در تمثال شخصيتي مقدس، غروب خورشيد يا اقيانوس ببيند. تمثال يك شخصيت يا غروب خورشيد، خدا نيستند اما شخص در قالب اين امور يا از طريق آنها با خداوند يا امر مافوق طبيعي مواجهه مييابد.


ب) تجربه خداوند يا حقيقت غايي به واسطه شئ محسوس، نامتعارف و مشاع، براي مثال ممكن است شخص، امر مافوق طبيعي را از طريق باكرة لورد يا در بوتهاي كه مشتعل است اما نميسوزد تجربه كند.

ج) تجربه خداوند يا حقيقت غايي به واسطه پديدهاي شخصي كه در قالب زبان حسّي متعارف قابل توصيف است، براي مثال ممكن است شخصي، خداوند را در رؤيا يا مكاشفه تجربه كند مانند پطرس. پطرس در حالت رؤيا، چادري ديد كه از آسمان آويخته شده و در آن حيوانات حرام گوشت هستند. مكاشفهها، رؤياها، نداهاي غيبي و نظاير آنها، اگر چه در قالب زبان حسّي بيان ميشوند اما فقط براي شخص واحد قابل حصول هستند.

د) تجربه خداوند يا حقيقت غايي به واسطه پديدهاي شخصي كه در قالب زبان حسّي متعارف قابل توصيف نيست. در اينجا، شخص چيزي را احساس ميكند يا ميبيند اما آن چيز به مثابه امري توصيف ناپذير به تجربه او در ميآيد.

ه) تجربه خداوند يا حقيقت غايي بدون واسطه هر گونه امر حسّي. در اين حالت، شخص به نحو شهودي و بي واسطه از خداوند يا آن بيگانه مطلق آگاه ميشود.[iii]

دقت در موارد فوق روشن ميسازد كه آنچه كه به نام تجربه ديني ناميده ميشود به لحاظ برون ديني، واجد هيچ ارزش معرفتي نيست، يعني به صرف اينكه كسي خواب ديده و مدعي مواجهه با امر مطلق و ماوراء طبيعي شده است، دليل صدق رؤيا و خواب او نيست، به چه دليلي احساس دروني شخصي كه مدعي درك موجود ماوراء طبيعي است را بايد قبول نموده و دليل صدق گفتارش دانست؟ (يعني در واقع هم موجود ماوراء طبيعي علت پديد آمدن اين احساس در او شده باشد؟) به چه دليلي او نفس خودش را مورد تجربه قرار نميدهد؟ بديهي است كه به لحاظ برون ديني، ادعاي مواجهه با امر مطلق از طرف يك شخص، هيچگونه دليلي بر صدق و درستي كلام و يا تجربه او نيست. همچنان كه تحليل آقاي «پراود فوت (1939)» از تجربه ديني نيز مؤيد گفتار ما ميباشد، ايشان ميگويد:

توصيف ما از تجربه ديني بايد چندان جامع باشد كه {اولاً} بتوانيم ديگران را هم صاحب تجربههاي ديني بدانيم (تجربههايي كه به اعتقاد صاحبانشان حاكي از امر ما فوق طبيعي هستند) و {ثانياً} ملزم نباشيم متعلقات ما فوق طبيعي اين تجربهها را تصديق كنيم. بنابراين تجربه ديني، تجربهاي است كه شخص صاحب تجربه آن را ديني تلقي كند، ديني دانستن يك تجربه بدان معناست كه شخص تجربهگر معتقد است تبيين آن تجربه بر مبناي امور طبيعي نارسا و غير كافي است و آن تجربه را فقط بر مبناي آموزههاي ديني ميتوان تبيين كرد... اما اين امر كه صاحبان تجربه، تجربه خود را بر مبناي وجود موجودي ما فوق طبيعي درك ميكنند، بدان معنا نيست كه آنها واقعاً موجودي ما فوق طبيعي را تجربه مينمايند، يا هيچ تبيين طبيعي مقنع و با كفايتي براي آنها وجود ندارد.[iv]


بديهي است وقتي تجربه ديني، هيچ ارزش معرفتي به لحاظ برون ديني ندارد، تفسير چنين تجربهاي نيز هيچ ارزش معرفتي نخواهد داشت، بنابراين حمل وحي بر تجربه ديني، حملي غير صحيح و سبب عدم اعتبار و عدم ارزش معرفتي وحي خواهد بود و در نتيجه كلام انبياء نيز كه به اعتقاد صاحبان تئوري تجربه ديني تفسير آن تجربه و وحي ميباشد هيچگونه ارزشي نخواهد داشت و با غير قابل اعتماد شدن سخنان انبياء فعل خداوند لغو خواهد شد. در حالي كه فرض لغويت در فعل حكيم محال ميباشد، به عبارت ديگر، هدف خداي متعال در ارسال انبياء و انزال كتب، هدايت نمودن بشر است و اين هدف وقتي تأمين ميشود كه پيامبر، هم در تلقّي و دريافت وحي و هم در ابلاغ آن به بشر، معصوم باشد و الاّ هدف خداي متعال از ارسال انبياء و انزال كتب تأمين نميگردد، زيرا احتمال خطا كافيست تا بشر به طور طبيعي به كلام آنها اعتماد نكرده و هدايت نيابد، لذا اگر كسي قرآن را همان تعبيرات شخص پيامبر و الفاظ ايشان و اين تعبيرات را نيز متأثر از فرهنگ عرب و بازتاب فرهنگ عرب بداند، مستلزم اين است كه قرآن به سبب وجود خطا در فرهنگ عرب، مشتمل بر خطا و غير قابل اعتماد باشد و در نتيجه هدف خداي متعال از ارسال رسل و انزال كتب تأمين نميشود (البته روشن است كه اين استدلال براي كسي اقامه ميشود كه وجود خداوند را پذيرفته باشد و اصلاً بحث از دين و قرآن و وحي به طور منطقي پس از اعتقاد به خداوند معنا پيدا خواهد كرد) لذا بايد گزارههاي ديني از تأثير تاريخ، زبان فرهنگ و اجتماع بشري ـ كه محفوف به خطاها و تنگناهاي متعدد است ـ محفوظ بوده تا صحت دين و وجه اعتماد يقيني به آن تأمين شود.

به عبارت ديگر، وقتي بشر ملاحظه ميكند كه ـ به قول آقاي سروش و گنجي ـ فلان گزاره ديني، تعبيري است كه فلان پيامبر بر اساس زبان و فرهنگ خويش بيان نموده است، بديهي است اين سؤال پيش ميآيد كه آيا حقيقت امر دقيقاً همان چيزي است كه او بيان ميدارد يا مسأله به صورت ديگري بوده و تعبير پيامبر ناقص ميباشد؟ به چه دليلي بايد به كلامش اعتماد نمود؟ و به خاطر همين نكته است كه قرآن كريم، خود را عين كلام و لفظ الهي معرفي ميكند «إن هو الّا وحي يوحي، علّمه شديد القوي» (نجم/4-5) «آنچه ميگويد چيزي جز وحي كه بر او نازل شده نيست ـ آن كس كه قدرت عظيمي دارد {= جبرئيل امين} او را تعليم داده است.

روشن است كه گرچه تعبيرات ديني نيز بالاخره در قالب يك زبان خاصي بيان ميشود، لكن وقتي شخص خداوند آن حقايق را در قالب يك زبان خاص بيان مينمايد، از صحت كافي برخوردار است و لكن اگر پيامبر بيان نمايد چنين اعتمادي حاصل نميشود، زيرا تأثير تاريخ و جامعه و فرهنگ و ساير امور بشري بر انسان قابل تصور است ولي چنين تأثيري در مورد خداي متعال قابل تصور نيست.

(3) انطباق وحي بر تجربه ديني از جهت ديگر نيز باطل است، زيرا تجربه ديني، از اين سويه و اكتسابي است و به دو قسم رحماني و شيطاني قابل انقسام است (كما اينكه عرفا، تجربه عرفاني را به اين دو قسم، تقسيم مينمايند) در حالي كه وحي به انبيا از آن سويه و غير اكتسابي بوده و خطا در آن قابل تصور نيست، زيرا در صورت احتمال خطا در آن، از حجيت و اعتبار ساقط شده و غير قابل اعتماد ميباشد و بديهي است كه با فرض عدم اعتماد به آن، اهتداء بشريت از طريق وحي حاصل نگرديده و در نتيجه هدف از ارسال انبياء از ناحيه خداي متعال تأمين نميگردد با اينكه روشن است كه حكيم كار عبث انجام نميدهد.

(4) توجه به حقيقت وحي، تفاوت آن را با تجربه ديني بيشتر آشكار ميسازد:

در لغت «وحي» به معناي «اعلام مخفيانه» است كه از طريق الهام يا اشاره يا كتابت رمزي يا بيان سريع صورت ميپذيرد.[v] گاه به گونهاي به كار ميرود كه شامل وضع قوانين تكويني در نهاد طبيعت، يا هدايت غريزي جانوران، يا ودايع فطري انسانها نيز ميشود، اما معناي اصطلاحي وحي كه در اينجا مورد بحث است، همان ارتباط ويژهاي است كه ميان خداوند و پيامبرانش برقرار ميشود كه ما از كم و كيف آن بيخبريم و تنها همان توصيفهايي را ميدانيم كه خود پيامبران از حالات خويش در قالبهاي تنگ زبان عادي بيانكردهاند.

حاصل و نتيجه وحي اصطلاحي ايجاد يا احياي يك دين است؛ يعني وحي گاهي به منظور تأسيس شريعت و دين تازهاي صورت ميپذيرد و گاهي به منظور احياي دين كه تعاليم آن به فراموشي سپرده شده يا دچارمسخ و تحريف شده است. در واقع وحي را ميتوان نوعي از كلام خداوند دانست كه به گفته قرآن به يكي از سه طريق القا ميشود:

«و ما كان لبشرٍ أن يكلّمه الله الّا وحياً أو من وراء حجاب او يرسل رسولاً فيوحي باذنه ما يشاء انّه عليّ حكيمٌ» (شوري/51)

و هيچ بشري را نرسد كه خدا با او سخن گويد جز {از راه} وحي يا از فراسوي حجابي، يا فرستادهاي بفرستد و به اذن او هر چه بخواهد وحي كند، آري اوست بلند مرتبه و صاحب حكمت.

در اين آيه كريمه سه طريق براي وحي اصطلاحي ذكر شده است (و ظاهراً از آن انحصار فهميده ميشود) اين سه طريق عبارتند از:

1ـ وحي مستقيم (الاّ وحياً): در اين طريق حقايق و معارف الهي مستقيماً بر قلب پيامبر نازل ميشود و هيچ واسطه و حجابي در كار نيست و شايد اين دشوارترين و سنگينترين مشكل وحي باشد.

2ـ ايجاد صورت (من وراء حجاب): در اين روش، معارف الهي از طريق صوتي به گوش ميرسد كه در يك شئ خاص مانند: درخت، سنگ و... ايجاد شده باشد. در اين حالت، شخصي ديده نميشود اما گويي كسي از پس پرده سخن ميگويد.

3ـ وحي به واسطه فرشته (أو يرسل رسولاً): طريق سوم آن است كه خداوند فرشتهاي، ميفرستد تا حقايق الهي را بر گوش و جان پيامبر ميخواند. شايد بتوان القاي معارف و فرامين خداوند را در حالت خواب به قسم دوم (من وراء حجاب) ملحق كرد، زيرا خواب، خود حجاب است، گرچه عدهاي از مفسرين آن را به قسم اول ملحق نمودند

[donsaeid]

(5) عدم وجود اختلاف و تناقض در قرآن دليل ديگري بر اين مدعا است كه وحي همان تجربه ديني نبوده و قرآن، تعبيرات شخص پيامبر و الفاظ ايشان نميباشد، چون يكي از جنبههاي اعجاز قرآن آن است كه در آن اختلاف و تناقض گويي وجود ندارد، البته مقصود اين نيست كه ظاهر هيچ دو آيهاي در قرآن كريم با هم تفاوت ندارند، بلكه مقصود اين است كه پس از فهم معاني آيات قرآن و مقاصد و مفاهيم گويندة آن، هيچ گونه تناقضي در مقاصد و مفاهيم القا شده مشاهده نميشود. اين در حالي است كه در كتابهايي كه به دست بشر نوشته ميشود، حتي پس از فهم دقيق مقصود نويسنده از هر قسمت، اختلاف و اشكال تناقض گويي وجود دارد به ويژه اگر واجد مطالب مهم و اساسي و فراوان باشد. كافي است به كتابهايي كه عارفان نوشتهاند مراجعه كنيم تا اختلافها و تناقضات زيادي در آنها ببينيم.

قرآن كريم خودش نيز اين مطلب را تأييد ميكند كه مقتضاي بشري بودن امور، آلوده شدن آنها به اختلاف است، قرآن ميفرمايد: «أفلا يتدبّرون القرآن و لو كان من عند غير الله لوجدوا فيه اختلافاً كثيراً» (نساء/82)

«آيا در قرآن نميانديشند؟ اگر از نزد غير خدا بود اختلاف فراواني در آن مييافتند».

(6) افزون بر موارد ياد شده، تفاوت الفاظ و عبارات قرآن با كلمات شخص پيامبر(ص) دليل بر اين است كه قرآن همان الفاظ و تعابير شخص پيامبر(ص) نيست. روايات زيادي از شخص پيامبر(ص) بر جاي مانده است كه هنگامي كه آنها را با قرآن مقايسه ميكنيم تفاوت محسوسي در سبك و نحوه بيان و آهنگ كلمات و تركيب جملات و محتواي جامع و دقيق آن مشاهده ميشود. حال چه تبييني براي اين تفاوت محسوس ميتواند وجود داشته باشد جز اينكه وحي، كلمات خداوند است نه كلمات پيامبر؟ كساني كه ميگويند: «كلام خداوند، همان كلام پيامبر است» اين تفاوت مهم را تبيين ناشده گذاشتند. بنابراين، انطباق وحي بر تجربه دين باطل است.



2ـ آيا قرآن الفاظ پيامبر است يا نازل شده از ناحيه خداوند؟

با توجه به نكاتي كه در امر اول بيان داشتيم روشن ميشود كه قرآن، الفاظ و تعبيرات پيامبر(ص) نيست چون در صورتي كه قرآن ـ كه كتاب هدايت است ـ الفاظ شخص پيامبر باشد و پيامبر نيز در اين تعبيرات، از فرهنگ عرب بهره برده باشد كه مستلزم آن است كه در قرآن نيز خطا راه داشته باشد و در اين صورت، قرآن نميتواند هدايتگر باشد با اينكه فلسفه انزال كتب و ارسال رسل، هدايت بشريت ميباشد و روشن است كه با فرض وجود خطا در قرآن، هدايتگري آن نيز مخدوش خواهد بود و در نتيجه هدف خداوند از انزال كتب و فرستادن پيامبران محقق نگرديده و لازمهاش عبث بودن نبوت ميباشد، در حالي كه عبث در فعل خداوند راه ندارد.

علاوه بر اين:

1ـ پيامبر اكرم(ص) چهل سال پيش از بعثت در ميان مردم مكه به سر برد ولي نه يك بيت شعر از خود سرود و نه خطابهاي خواند و نه به فراگرفتن دانش و حكمت پرداخت و نه به شناسايي كتب ديني روي آورد و نه با كسي در امر ديانت به مباحثه و مناظره برخاست، اما در چهل سالگي ناگهان ادعا نمود كه روح القدس را در كوه مكه رؤيت كرده است و از آن پس، هر روز آياتي بر مردم ميخواند سرشار از توحيد ناب خدا و توصيف صحنههاي رستاخيز و وصف پيامبران گذشته و احوال امم گذشته و عبرت از ماجراهاي تاريخي و بيان حكمتهاي اخلاقي و توضيح قوانين زندگي و تببين آيين شريعت و تشويق و تحذير و انذار و بشارت... و به ياري خدا جزيرة العرب را دگرگون ساخت و مردم روزگارش را منقلب كرد و مسير تاريخ را تغيير داد و بنيان تمدني نو نهاد. اين توفيقات رباني و اين معارف بلند الهي و اين اطلاعات مبسوط تاريخي و اين نظم عجيب قرآني (كه قرنهاست نوابغ ادب را به عجز افكنده است) از كجا پيدا شد و از كدام سرچشمه نشأت گرفته است؟ قرآن كريم، خود، پاسخ اين سؤال را داده و ميفرمايد: «قل نزّله روح القدس من ربّك بالحق»(النمل/101) «بگو روح القدس از سوي خداوندت آن را به راستي فرود آورده است».

به علاوه به سابقه پيامبر استدلال ميكند و ميفرمايد:

«قل لو شاء الله ما تلوته عليكم و لا ادريكم به فقد لبثت فيكم عمراً من قبله أفلا تعقلون» (يونس/16)

بگو اگر خدا (جزاين) خواسته بود من قرآن را بر شما تلاوت نميكردم و (خدا) از آن آگاهتان نميساخت، عمري در ميان شما به سر بردم (و چيزي از اين قبيل سخنان از من نشنيدهايد) چرا انديشه نميكنيد؟

ياران پيامبر(ص) از وي ميپرسيدند: كيف يأتيك الوحي يا رسولالله؟ اي رسول خدا اين وحي چگونه به تو ميرسد؟

پيامبر(ص) پاسخ داد:

«أحياناً ياتيني مثل صلصلة الجرس و هو أشدّه عليّ فيفصم عنّي و قدوعيتُ عنه ما قال و أحياناً يتمثّل لي الملك فأعي ما يقول»[vii]


يعني: گاهي از اوقات وحي در خلال آوايي چون طنين زنگ به من ميرسد و اين سختترين حالات وحي بر من است، سپس آن حالت از من برطرف ميشود در حالي كه آنچه گفته شده ضبط كردهام و گاهي فرشته براي من متمثل ميگردد و با من سخن ميگويد و آنچه گويد از حفظ ميگويم.

2ـ قرآن كريم در آيات بسيار متعددي با صراحت تمام اعلام ميدارد كه قرآن از ناحيه خداي متعال نازل شده است و كلام پيامبر و نيز هيچ انسان ديگري نيست. كه به چند نمونه از آن اشاره مينماييم:

الف: در سوره مدثر پس از اينكه با شدت تمام با مخالفين قرآن برخورد نموده و چند بار تعبير «مرگ بر او باد» را بكار برده و جايگاه او را به صورت قطعي در جهنم ميداند از قول چنين شخصي نقل ميكند كه او ميگويد: قرآن كلام و قول خدا نيست، بلكه قول و كلام يك انسان و بشر است، قرآن ميفرمايد:

«انّه فكّر و قدّر ـ فقُتل كيف قدّر ـ ثمّ قُتل كيف قدّر ـ ثم نظر ـ ثمّ عبَس و بَسر ـ ثم أدبر و استكبر ـ فقال إنْ هذا الّا سحرٌ يؤثر ـ ان هذا الّا قول البشر ـ سأُصليه سقر ـ و ما ادريك ما سقر ـ لا تبقي و لا تذر ـ لوّاحة للبشر» (مدثّر/18ـ29)

«او (براي مبارزة با قرآن) انديشه كرد و مطلب را آماده ساخت ـ مرگ بر او باد، چگونه (براي مبارزه با حق) مطلب را آماده كرد؟ ـ باز هم مرگ بر او، چگونه مطلب (و نقشه شيطاني خود را) آماده نمود؟ ـ سپس نگاهي افكند ـ بعد چهره درهم كشيد و عجولانه دست به كار شد ـ سپس پشت (به حق) كرد و تكبر ورزيد ـ و سرانجام گفت: اين (قرآن) چيزي جز افسون و سحري همچون سحرهاي پيشينيان نيست ـ اين فقط سخن انسان است (نه گفتار خدا) ـ (اما) بزودي او را وارد سقر {دوزخ} ميكنم ـ و تو چه ميداني «سقر» چيست؟ ـ (آتش است كه) نه چيزي را باقي ميگذارد و نه چيزي را رها ميسازد ـ پوست تن را به كلي دگرگون ميكند.

ب: قرآن ميفرمايد اين قرآن قول جبرئيل است:

«إنّه لقول رسول كريم ـ ذي قوّة عند ذي العرش مكين ـ مطاع ثَمّ أمين ـ و ما صاحبكم بمجنون ـ و لقد رآه بالافق المبين ـ و ما هو علي الغيب بضنين ـ و ما هو بقول شيطان رجيم ـ فأين تذهبون» (تكوير/ 19ـ26)

كه اين (قرآن) كلام فرستاده بزرگواري است {=جبرئيل امين) ـ كه صاحب قدرت است و نزد (خداوند) صاحب عرش، مقام والايي دارد ـ در آسمانها مورد اطاعت (فرشتگان) و امين است ـ و مصاحب شما {= پيامبر} ديوانه نيست ـ او (جبرئيل) را در افق روشن ديده است ـ و او نسبت به آنچه از طريق وحي دريافت داشته، بخل ندارد ـ اين (قرآن) گفته شيطان رجيم نيست ـ پس به كجا ميرويد ـ .

ج: در مورد ديگر پس از اينكه تأكيد نموده است كه قرآن قول و لفظ فرشته است (نه پيامبر) كه از طرف خداي متعال بر پيامبر نازل شده است، ميفرمايد اگر پيامبر كلمهاي بر آنچه كه ما گفتهايم كم يا زياد نمايد و به دروغ به ما نسبت دهد، به شدت با او برخورد نموده و رگ قلب او را قطع ميكنيم. حال آيا معنا دارد كه قرآن لفظ شخص پيامبر باشد؟ آيا شخص پيامبر خودش را تهديد ميكند كه رگ قلبت را قطع ميكنيم؟ آيا چنين سخني خنده دار و مضحك نيست كه ما اين تهديد را نيز لفظ پيامبر بدانيم؟ قرآن ميفرمايد:

«انّه لقول رسول كريم ـ و ما هو بقول شاعر قليلاً ما تؤمنون ـ و لا بقول كاهن قليلاً مّا تذكّرون ـ تنزيل من ربّ العالمين و لو تقوّل علينا بعض الأ قاويل ـ لأخذنا منه باليمين ـ ثمّ لقطعنا منه الوتين ـ فما منكم من أحدٍ عنه حاجزين» (الحاقه/40ـ47)

كه اين قرآن گفتار رسول بزرگواري است ـ و گفته شاعري نيست، اما كمتر ايمان ميآوريد ـ و نه گفته كاهني، هر چند كمتر متذكر ميشويد ـ كلامي است كه از سوي پروردگار عالميان نازل شده است ـ اگر او سخني دروغ بر ما ميبست ـ ما او را با قدرت ميگرفتيم ـ سپس رگ قلبش را قطع ميكرديم ـ و هيچ كس از شما نميتوانست از (مجازات) او مانع شود.

د: در مورد ديگر از قول كفار نقل ميكند كه آنها ميگويند: اين قرآن كلام شخص پيامبر است و او به دروغ ميگويد كه قرآن را خدا نازل كرده است، سپس قرآن در جواب ميفرمايد: اگر راست ميگوييد كه بشر ميتواند چنين كلامي را بگويد شما نيز سخني همانند قرآن بياوريد. قرآن ميفرمايد:

«ام يقولون شاعرُ نتربّص به ريب المنون ـ قل تربّصوا فاني معكم من المتربّصين ـ ام تأمُرهم احلامهم بهذا ام هم قومً طاغون ـ ام يقولون تقوّله بلٍ لا يؤمنون ـ فليأتو بحديث مثله ان كانوا صادقين» (طور/30ـ34)

بلكه آنها ميگويند: او شاعري است كه ما انتظار مرگش را ميكشيم ـ بگو: انتظار بكشيد كه من هم با شما انتظار ميكشم (شما انتظار مرگ مرا، و من انتظار نابودي شما را با عذاب الهي ـ آيا عقلهايشان آنها را به اين اعمال دستور ميدهد، يا قومي طغيانگرند؟ ـ يا ميگويند: قرآن را به خدا افرا بسته؟ ولي آنان ايمان ندارند ـ اگر راست ميگويند سخني همانند قرآن بياورند.

ه: آياتي داريم كه آيات قرآن را كاملاً مستقل از تجربه و تلاش و حتي اراده رسول معرفي ميكند:

1ـ «لا تحرّك به لسانك لتعجل به انّ علينا جمعه و قرآنه، فاذا قرأناه فاتّبع قرآنه، ثم انّ علينا بيانه» (قيامت/16ـ19)

(اي رسول، به هنگام دريافت وحي) زبان خويش حركت مده تا بر (خواندن) آن شتاب كني، جمع كردن آن (در حافظه تو) و خواندنش بر ماست، پس همين كه ما خوانديم، تو خواندن آن را دنبال (تكرار) كن، پس از آن نيز بيانش بر ماست.

و يا در آيهاي ديگر ميفرمايد:

2ـ «فتعالي الله الملك الحقّ و لا تعجل بالقرآن من قبل ان يقضي اليك وحيه و قل ربّ زدني علماً» (طه/114)

پس خداوند حاكم حق برتر و بالاتر است و توبه خواندن (آنچه بر تو وحي ميشود) قبل از اتمام آن شتاب مكن و بگو پروردگارا علم مرا بيفزاي.

اين آيه نيز مانند آيه 116 سوره قيامت، رسول خدا را از شتاب براي خواندن آنچه بر او الهام ميشود، قبل از انقضاي وحي، باز ميدارد.

اگر محتواي قرآن محصول تراوشهاي فكري و تجربه و تفكر و تلاشهاي سياسي اجتماعي پيامبر بود آيا چنين توصيهاي معنا خواهد داشت؟ آيا پيامبر به خودش ميگويد قبل از اينكه قرآن تمام شود (خواندن تمام شود) زبانت را حركت مده و قبل از اينكه وحي قرآن تمام شود عجله نكن؟ در اين صورت معني اين سخن چيست؟ اگر قرآن تعبيرات شخص پيامبر است معني اين سخن چيست كه پيامبر به خودش بگويد قبل از اينكه وحي قرآن تمام شود عجله نكن و زبانت را حركت مده؟

[donsaeid]

و: آيات متعددي در قرآن موجود است كه ميفرمايد خداوند قرآن و كتاب را نازل كرده است، بديهي است اگر قرآن الفاظ شخص پيامبر باشد ادعاي اينكه روح القدس، قرآن را به قلبت نازل كرده است و يا اينكه ما آيات قرآن را از هم جدا كرديم تا اينكه با درنگ بخواني و ما نيز به تدريج آن را نازل نمودهايم و نيز تعبيرات ديگر، لغو و بي معني خواهد بود، قرآن ميفرمايد:

1ـ «و بالحق أنزلناه و بالحقّ نزل و ما أرسلناك الّا مبشّراً و نذيراً ـ و قرءاناً فرقناه لتقرأه علي الناس علي مكث و نزّلناه تنزيلا» (اسراء/105ـ106)

و ما قرآن را به حق نازل كرديم و به حق نازل شد و تو را، جز به عنوان بشارت دهنده و بيم دهنده نفرستاديم ـ و قرآني كه آياتش را از هم جدا كرديم، تا آن را با درنگ بر مردم بخواني، و آن را به تدريج نازل كرديم.

2ـ «قل من كان عدوّاً لجبرئيل فانّه نزّله علي قلبك باذن الله مصدّقاً لما بين يديه هديً و بُشري للمؤمنين» (بقره/97)

(آنها ميگويند: چون فرشتهاي كه وحي را بر تو نازل ميكند، جبرئيل و ما با جبرئيل دشمن هستيم به تو ايمان نميآوريم) بگو: كسي كه دشمن جبرئيل باشد ( در حقيقت دشمن خداست، چرا كه) او به فرمان خدا، قرآن را بر قلب تو نازل كرده است، در حالي كه كتب آسماني پيشين را تصديق ميكند و هدايت و بشارت است براي مؤمنان.

3ـ «انا نحن نزّلنا عليك القرآن تنزيلاً» (انسان/23)

مسلماً ما قرآن را بر تو نازل كرديم.

4ـ «و يوم نبعث في كلّ امّ شهيداً عليهم من انفسهم و جئنابك شهيداً علي هولآء و نزّلنا عليك الكتاب تبياناً لكلّ شئ و هديً و رحمة و بشري للمسلمين» (النحل/89)

(به ياد آوريد) روزي را كه از هر امّتي، گواهي از خودشان بر آنها ميانگيزيم و تو را گواه بر آنان قرار ميدهيم و ما اين كتاب را بر تو نازل كرديم كه بيانگر همه چيز، و مايه هدايت و رحمت و بشارت براي مسلمانان است.

5ـ علاوه بر اين، قرآن در آيات متعددي تصريح ميكند كه خداوند كتابش را به «زبان عربي» بر پيامبر (ص) فرود آورده است مانند: «انا انزلناه قرآناً عربيّاً لعلّكم تعقلون» (يوسف/2) ما آن را به صورت قرآني عربي نازل كرديم شايد كه بيانديشيد.

و يا ميفرمايد: «انا جعلناه قرآناً عربياً لعلكم تعقلون» (الزخرف/30) ما آن را به صورت قرآني عربي قرار داديم شايد كه بيانديشيد.

باز ميفرمايد: «و انّه لتنزيل رب العالمين، نزّل به الروح الأمين علي قلبك لتكون من المنذرين، بلسانٍ عربيّ مبينً» (الشعراء/193ـ 195)

اين قرآن از سوي خداوند جهانيان نازل شده است، روح الامين آن را بر قلب تو به زبان عربي فصيح نازل كرد تا از بيم دهندگان باشي.

اين قبيل آيات نشان ميدهد كه تنها معاني قرآني به خداوند منسوب نيست، بلكه وحي با الفاظ و واژگان عربي بر دل و جان پيامبر(ص) فرود آمده است وگرنه معاني صرف به عربي يا تركي يا فارسي و... وصف نميشوند و ذاتاً فارغ از اين قالبها هستند.

در قرآن، آياتي كه دلالت صريح و آشكار بر اين امر داشته باشد كه قرآن، الفاظ شخص پيامبر نبوده بلكه از ناحيه خداوند نازل شده است، آنقدر زياد است كه در اين قابل ذكر نميباشد و اگر ادعا شود كه كل قرآن و سبك و سياق همه آيات، دلالت بر امر فوق دارد، ادعاي گزافي نبوده و مطابق با واقع است.



3)) آيا نبوت ختم شده است يا نه؟

مسأله سوم كه در اين تعال بايد مورد بررسي قرار گيرد مسأله ختم نبوت است، اين مسأله از مسايل مورد اتفاق فرقههاي مسلمانان است و البته اين اتفاق و اجماع نيز مؤيّد با ادله عقلي و نقلي ميباشد كه ما در اينجا به صورت اجمالي به بعضي از ادله آن اشاره ميكنيم.

در تاريخ بشريت، انبياي متعددي از ناحيه خداي متعال مبعوث به رسالت شدهاند و لذا اين مسأله قابل بحث است كه علت و سبب تجديد نبوتها ـ چه تشريعي و جه تبليغي ـ چيست؟ چرا پيامبري پس از پيامبر ديگر و شريعتي پس از شريعت ديگر و كتابي پس از كتاب ديگر از ناحيه خداي متعال فرستاده ميشود؟

پاسخ اجمالي اين پرسش مهم اين است كه علت تجديد نبوتها (و شايد بعضي از ادله آن) دو امر است:

1ـ نقضان دين، 2ـ تحريف در دين.

زماني كه دين و كتاب و شريعتي فرستاده ميشود اين دين، نيازهاي آن عصر را برآورده ميسازد و وقتي كه با تغيير مردم و آمدن عصر جديد، نيازهاي مردم نيز عوض شود ممكن است كه قوانين بيان شده در آن دين، از برآوردن نيازهاي عصر جديد قاصر باشد و در اين حالت، ادلّه ضرورت نبوت ـ يعني لزوم هدايت مردم به سوي سعادت و كمال از ناحيه خداوند ـ مقتضي آن است كه برا ي عصر جديد نيز شريعت و قوانين جديدي كه پاسخگوي نياز عصر جديد باشد از ناحيه خداي متعال فرستاده شود و لذاست كه نبوّت، تجديد ميگردد.

اما اگر يك دين و كتاب و شريعتي، طوري باشد كه بتواند پاسخگوي نيازهاي مردم در تمام عصرها تا روز قيامت باشد. طبيعي است ضرورتي براي تجديد نبوت باقي نميماند و مدعاي ما اين است كه دين اسلام، واجد چنين خاصيت و ويژگي مهمي ميباشد. دين اسلام با توجه به تشريع غني و وسيع احكام، اعتباردادن به حكم عقل (با قيود خاص آن) تبعيت احكام اسلامي از مصالح و مفاسد، وجود اصول كلي و زاينده در اسلام، وجود اصل مهم و سرنوشت ساز اجتهاد، توجه به اختيارات حاكم اسلامي، وجود احكام كلي بدون اشاره و تقيّد به مصداق خاص، وجود قوانين حاكم و كنترل كننده ماننده قاعده لاضرر و امور ديگري كه در دين جامع اسلام موجود است توانسته است اين دين را پاسخگوي نياز همه عصرها قرار دهد (بديهي است كه ما صرفاً به صورت اجمالي به اين موارد اشاره نموديم و تفصيل مسايل فوق، مجال ديگري را ميطلبد) بنابراين وجه اول براي تجديد نبوت در مورد دين مبين اسلام جاري نيست.

علاوه بر اين، با توجه به صيانت و حفظ قرآن از ناحيه خداي متعال و جان فشاني مسلمين و مؤمنين در حفظ آن، هيچگونه تحريفي در قرآن پديد نيامده است، كما اينكه خداي متعال ميفرمايد: «انّا نحن نزّلنا الذكر و انّا له لحافظون» (الحجر/9)

ما قرآن را نازل كريم و ما به طور قطع نگهدار آنيم)

از طرف ديگر، همت و توجه اكيد مسلمانان به قرآن و فهم دقيق آن و توجه جدي علماي اسلام به تبليغ دين مبين اسلام و اشاعه و ترويج پيام قرآن، سبب شده است كه مجالي براي ارسال انبياي تبليغي نيز باقي نماند.

بنابراين هيچ دليلي و سببي براي تجديد نبوتها باقي نميماند و لذا ختم نبوت امري درست و قابل قبول ميباشد. همچنان كه ادله قرآني و روايي بسيار متعددي وجود دارد كه خداوند و پيامبر و ائمه(ع) با صراحت كامل، ختم نبوت را علام مينمايند، كه در ذيل به بعضي از آنها اشاره مينماييم.

الف) خاتميت از ديدگاه قرآن

آيات متعددي بر ختم نبوت تأكيد ميورزند كه فقط به دو نمونه از آن اشاره ميكنيم:

1ـ «ما كان محمّد أبا احدٍ من رجالكم و لكن رسول الله و خاتم النبيّين و كان الله بكل شئٍ عليماً» (احزاب/40) محمد پدر هيج يك از مردان شما نيست بلكه پيامبر خدا و ختم كنندة پيامبران است و خدا به همه چيز دانا است. اين آيه با صراحت تمام حضرت محمد(ص) را با عنوان «خاتم النبيين» ياد كرده است، كلمه «خاتَم» از نظر ساختمان لغوي خود در زبان عربي به معني چيزي است كه به وسيله آن به امري پايان دهند. مُهري كه پس از بسته شدن نامه بر روي آن ميزدند به همين جهت «خاتم» ناميده ميشود و چون معمولاً بر روي نگين انگشتري، نام يا شعار مخصوص خود را نقش ميكردند و همان را بر روي نامهها ميزدند، انگشتري را «خاتم» ميناميدند.

در قرآن هر مورد كه ماده «ختم» استعمال گرديده است مفهوم پايان دادن يا بستن را ميدهد، به عنوان مثال در سوره يس در آيه 65 آمده است:

«اليوم نختم علي افواههم و تكلّمنا ايديهم و تشهد ارجلهم بما كانول يكسبون» در اين روز به دهانهاي آنها مهر ميزنيم و دستهاي آنها با ما سخن ميگويند و پاهايشان بر آنچه بدست آوردهاند گواهي ميدهند.» علاوه بر اين، سياق آيه مورد بحث ميرساند كه قبل از نزول اين ايه نيز پايان يافتن نبوت به وسيله پيامبر اسلام در ميان مسلمين امري شناخته بوده است. مسلمانان همان طوري كه «محمد» را رسول الله ميدانستند، او را «خاتم النبيين» نيز ميشناختهاند و اين آيه فقط يادآوري ميكند كه او را با عنوان پدر خواندة فلان شخص نخوانيد بلكه او را با همان عنوان واقعياش كه رسول الله و خاتم النبيين است بخوانيد.

2ـ «ان الذين كفروا بالذكر لما جائهم و انه لكتاب عزيز، لايأتيه الباطل من بين يديه و لا من خلفه تنزيل من حكيم حميد» (فصلت/41ـ42)

كساني را كه موقع نزول قرآن به انكار آن برخاستند، مجازات خواهيم كرد، به راستي قرآن كتابي ارجمند و عزيز است، باطل هرگز به آن راه ندارد نه از پيش رويش و نه از پشت سرش، و اين كتاب از جانب خداي حكيم ستوده نازل شده است.