Hazrate Mohammad( ص

**donsaeid** · 09-29-2006, 02:11 PM

امام در خطبه‏هاى ديگر، خيرات و بركات مادى و معنوى را، كه همگى ناشى از بعثت پيامبر اكرم(ص) و رهبرى ايشان است، بيان مى‏كند:
اما بعد فانّ اللّه سبحانه بعث محمّداً و ليس احد من العرب يقرأ كتابا و لا يدَّعى نبوة و لا وحيا فقاتل بمن اطاعه من عصاه. يسوقهم الى منجاتهم و يبادر بهم الساعة ان تنزل بهم يحسر الحسير و يقف الكسير فيقيم عليه حتى يلحقه غايته الّا هالكا لا خير فيه حتّى اراهم منجاتهم و بوّاهم محلّتهم فاستدارت رحاهم و استقامت قناتهم.[6]
اما بعد، خداوند متعال زمانى محمد را برانگيخت كه هيچ كس از عرب، كتاب آسمانى نداشت و ادعاى نبوت و وحى نمى‏كرد. پس با يارانش با مخالفان مبارزه كرد. او آنان را به سر منزل نجات سوق داد و پيش از آن كه مرگشان فرا رسد، به آمادگى آنان مبادرت مى‏ورزيد و اگر كسى ناتوان يا شكسته حال مى‏شد، او را تحت حمايت خويش در مى‏آورد تا به سر منزل مقصود برساند، مگر كسى كه هيچ خيرى در او نبود تا اين‏كه وسيله نجات مردم را به آنان شناساند و در محل مناسب، مكان داد. پس آسياى زندگى آنان به گردش درآمد و نيزه آنان صاف شد(وضعيت دينى و اقتصادى و نظامى آنان رو به راه شد).
بدين ترتيب، حضرت على(ع) نه تنها پيامبر اكرم(ص) را نجات دهنده معنوى مردم ازآتش دوزخ به سوى بهشت مى‏داند، بلكه او را مصلح امور دنيوى آنان نيز معرفى مى‏كند.مردمى كه پيش از بعثت او در وضعيت اقتصادى و نظامى بسيار بدى به سر مى‏بردندودر شرف هلاكت بودند و ذليلانه در برابر حكومت‏هاى وقت خاضع بودند، به ملتى‏سرافراز و قوى با وضعيت اقتصادى مناسب تبديل شدند و اين‏ها همه از بركات بعثت‏رسول خدا(ص) و رهبرى او بود. همين مطلب را آن حضرت در خطبه ديگرى بدين گونه بيان مى‏كند:
فانظروا الى مواقع نعم اللّه عليهم حين بعث اليهم رسولاً فعقد بملّته طاعتهم و جمع على دعوته الفتهم. كيف نشرت النعمة عليهم جناح كرامتها و اسالت لهم جداول نعيمها و التفّت الملّة بهم فى عوائد بركتها فاصبحوا فى نعمتها غرقين و فى خضرة عيشها فكهين.[7]
پس به محل‏هاى نعمتهاى خداوند بر مردم، در هنگامى كه پيامبر اكرم را به سوى آنان فرستاد، بنگريد كه اطاعت آنان را با آيين خود پيوند داد و با دعوتش آنان را متحد كرد و چگونه نعمت، پر و بال كرامت خود را بر آنان گسترد و نهرهاى مواهب خود را به سوى آنان جارى ساخت و اين آيين با خيرات پر بركتش آنان را در بر گرفت. پس در ميان نعمت‏ها غرق شدند و در دل يك زندگانى خرم، شادمان گرويدند

**donsaeid** · 09-29-2006, 03:53 PM

خلق و خوى پيامبر(ص

خلق نازنينش بسيار نرم بود، به اين‏معنا كه نه كسى را با كلام‏خود مى‏آزرد و نه به كسى اهانت مى‏نمود، نعمت در نظرش بزرگ جلوه مى‏نمود، اگر چه هم ‏ناچيز مى‏بود، و هيچ نعمتى را مذمت نمى‏فرمود، و در خصوص طعام‌ها مذمت نمى‏كرد و از طعم‏آن تعريف هم نمى‏نمود،دنيا و ناملايمات آن هرگز او را به خشم در نمى‏آورد، و وقتى كه‏حقى پايمال مى‏شد از شدت خشم كسى او را نمى‏شناخت.

آن دسته از آيات قرآن كه خلق كريم و ادب جميل آن جناب از آنهااستفاده مى‏شودنوعا سياق‏شان، سياق امر و نهى است، از اين جهت بهتر آن ديديم كه از ايراد آن آيات‏خوددارى نموده‏و روايات مشتمل بر سنن آن جناب و مجامع اخلاقى حاكى از ادب الهى‏جميلش‏را ايراد نمائيم.چه در اين روايات استشهاد به آن آيات هم شده است.

1 - در معانى الاخبار به يك طريق از ابى هاله تميمى ازحسن بن على(ع)وبطريق ديگر از حضرت رضا، از آباء گرامش از على بن الحسين از حسن بن على(ع)و به طريق‏ديگرى از مردى از اولاد ابى هاله از حسن بن على(ع)روايت‏شده كه‏گفت: از دائى خود هند بن ابى هاله كه رسول‏خدا را براى مردم وصف مى‏كرد تقاضا كردم كه‏مقدارى از اوصاف آن حضرت را براى من نيز بيان كند، بلكه به اين وسيله‏علاقه‏ام به آن جناب‏بيشتر شود او نيز تقاضايم را پذيرفت و گفت: رسول خدا(ص)مردى بود كه در چشم هر بيننده‏بزرگ و موقر مى‏نمود وروى نيكويش در تلالؤ چون ماه تمام و قامت رعنايش از قامت معتدل بلندتر و از بلندبالايان‏كوتاهتربود، سرى بزرگ و موئى كه پيچ داشت و اگر هم گاهى موهايش آشفته ميشد شانه‏مى‏زد، و اگر گيسوان مى‏گذاشت‏از نرمه گوشش تجاوز نمى‏كرد.
رنگى مهتابى و جبينى فراخ‏و ابروانى باريك و طولانى داشت و فاصله بين دو ابرويش‏فراخ بود، بين دو ابروانش رگى بودكه در مواقع خشم از خود پر مى‏شد و اين رگ به طورى براق بود كه اگر كسى‏دقت نمى‏كردخيال مى‏كرد دنباله بينى آن جناب است و آن حضرت كشيده بينى است، محاسن شريفش پرپشت و كوتاه‏و گونه‏هايش كم گوشت و غير برجسته بود، دهانش خوشبو و فراخ و بيشتر اوقات‏باز و دندانهايش از هم باز و جدا و چون مرواريدسفيد، و موى وسط سينه تا شكمش باريك‏بود، و گردنش در زيبائى چنان بود كه تو گوئى گردن آهو است، و از روشنى‏و صفا تو گوئى‏نقره است، خلقى معتدل، بدنى فربه و عضلاتى در هم پيچيده داشت در حالى كه شكمش از سينه جلوتر نبود، فاصله بين دو شانه‏اش زياد و به اصطلاح‏چهار شانه بود، مفاصل استخوانهايش‏ضخيم و سينه‏اش گشاد و وقتى برهنه مى‏شد بدنش بسيار زيبا واندامش متناسب بود، از بالاى‏سينه تا سره خطى از مو داشت، سينه و شكمش غير از اين خط از مو برهنه بود ولى از دو ذراع‏وپشت‏شانه و بالاى سينه‏اش پر مو، و بند دستهايش كشيده و محيط كف دستش فراخ واستخوان‏بندى آن واستخوان‏بندى كف پايش درشت بود.سراپاى بدنش صاف و استخوانهايش‏باريك و بدون برآمدگى بود، و گودى كف پا و دستش‏از متعارف بيشتر و دو كف قدمش‏محدب و بيشتر از متعارف برآمده، و هم چنين پهن بود، به طورى كه آب بر آن قرار مى‏گرفت،وقتى قدم برمى‏داشت تو گوئى آنرا از زمين مى‏كند و بارامى گام برمى‏داشت و با وقار راه‏مى‏پيمود، و در راه رفتن‏سريع بود، و راه رفتنش چنان بود كه تو گوئى از كوه سرازير مى‏شود، ووقتى بجائى التفات مى‏كرد با تمام بدن متوجه‏مى‏شد، چشمهايش افتاده يعنى نگاهش بيشتربه زمين بود تا به آسمان، و آنقدر نافذ بود كه كسى را ياراى‏خيره شدن بر آن نبود، و به هر كس‏برمى‏خورد در سلام از او سبقت مى‏جست.

راوى گفت پرسيدم منطقش را برايم وصف كن، گفت: رسول‏خدا(ص)دائما با غصه‏ها قرين و دائما در فكر بود و يك لحظه راحتى نداشت، بسيار كم حرف بود و جزدرمواقع ضرورت تكلم نمى‏فرمود، و وقتى حرف ميزد كلام را از اول تا به آخر با تمام فضاى‏دهان ادا مى‏كرد، اين تعبير كنايه‏است از فصاحت، و كلامش همه كوتاه و جامع و خالى اززوائد و وافى به تمام مقصود بود.خلق نازنينش بسيار نرم بود، به اين‏معنا كه نه كسى را با كلام‏خود مى‏آزرد و نه به كسى اهانت مى‏نمود، نعمت در نظرش بزرگ جلوه مى‏نمود، اگر چه هم‏ناچيزمى‏بود، و هيچ نعمتى را مذمت نمى‏فرمود، و در خصوص طعامها مذمت نمى‏كرد و از طعم‏آن تعريف هم نمى‏نمود،دنيا و ناملايمات آن هرگز او را به خشم در نمى‏آورد، و وقتى كه‏حقى پايمال مى‏شد از شدت خشم كسى او رانمى‏شناخت، و از هيچ چيزى پروا نداشت تاآنكه احقاق حق مى‏كرد، و اگر به چيزى اشاره مى‏فرمود با تمام كف دست اشاره‏مى‏نمود، ووقتى از مطلبى تعجب مى‏كرد دست‏ها را پشت و روى مى‏كرد و وقتى سخن مى‏گفت‏انگشت‏ابهام دست چپ را به كف دست راست مى‏زد، و وقتى غضب مى‏فرمود، روى مبارك‏را مى‏گرداند در حالتى كه چشمها راهم مى‏بست، و وقتى مى‏خنديد خنده‏اش تبسمى شيرين‏بود به طورى كه تنها دندانهاى چون تگرگش نمايان مى‏شد.

صدوق(عليه الرحمه)در كتاب مزبور مى‏گويد: تا اينجا روايت‏ابى القاسم بن منيع ازاسماعيل بن محمد بن اسحاق بن جعفر بن محمد بود، و از اين پس تا آخر روايت عبد الرحمن است، در اين روايت‏حسن بن على(ع)مى‏فرمايد: تا مدتى‏من اين اوصاف را كه ازدائى خود شنيده بودم از حسين(ع) كتمان مى‏كردم، تا اينكه وقتى برايش نقل‏كردم، ديدم او بهتر از من وارد است، پرسيدم تو از كه شنيدى، گفت من از پدرم امير المؤمنين(ع)از وضع داخلى‏و خارجى رسول خدا(ص)و هم چنين از چگونگى‏مجلسش و از شكل و شمايلش سؤال كردم، آن جناب نيز چيزى را فروگذار نفرمود.

حسين(ع)براى برادر خود چنين نقل كرد كه: من‏از پدرم از روش رفتاررسول خدا(ص)در منزل پرسيدم، فرمود: به منزل رفتنش به اختيار خود بود، ووقتى‏تشريف مى‏برد، وقت‏خود را در خانه به سه جزء تقسيم مى‏كرد، قسمتى رابراى عبادت خدا، و قسمتى را براى به سر بردن بااهلش و قسمتى را به خود اختصاص مى‏داد، در آن قسمتى هم كه مربوط به خودش بود، باز به كلى قطع رابطه نمى‏كرد،بلكه مقدارى از آن‏را بوسيله خواص خود در كارهاى عامه مردم صرف مى‏فرمود، و از آن مقدار چيزى را براى خودذخيره‏نمى‏كرد.از جمله سيره آن حضرت اين بود كه اهل فضل را با ادب خود ايثار مى‏فرمود، وهر كس را به مقدار فضيلتى‏كه در دين داشت احترام مى‏نمود، و حوائج‏شان را برطرف‏مى‏ساخت، چون حوائج‏شان يكسان نبود، بعضى را يك حاجت‏بود و بعضى را دو حاجت وبعضى را بيشتر، رسول خدا(ص)با ايشان مشغول مى‏شد و ايشان را سرگرم اصلاح‏نواقص‏شان‏مى‏كرد، و از ايشان در باره امورشان پرسش مى‏كرد، و به معارف دينيشان آشنامى‏ساخت، و در اين باره هر خبرى كه مى‏داددنبالش مى‏فرمود:
حاضرين آنرا به غائبين‏برسانند، و نيز مى‏فرمود: حاجت كسانى را كه به من دسترسى ندارندبه من ابلاغ كنيد، وبدانيد كه هر كس حاجت اشخاص ناتوان و بى رابطه با سلطان را نزد سلطان برد، و آنرا برآورده‏كند،خداى تعالى قدم‏هايش را در روز قيامت ثابت و استوار مى‏سازد.در مجلس آن حضرت‏غير اينگونه مطالب ذكر نمى‏شد،و از كسى سخنى از غير اين سنخ مطالب نمى‏پذيرفت، مردم‏براى درك فيض و طلب علم شرفياب حضورش مى‏شدند و بيرون‏نمى‏رفتند مگر اينكه دلهاى‏شان سرشار از علم و معرفت بود و خود از راهنمايان و ادله راه حق شده بودند.

سپس از پدرم امير المؤمنين(ع)از برنامه و سيره‏آن جناب در خارج از منزل‏پرسيدم، فرمود: رسول خدا(ص)زبان خود را از غير سخنان مورد لزوم بازمى‏داشت،و با مردم انس مى‏گرفت، و آنان را از خود رنجيده خاطر نمى‏كرد، بزرگ هر قومى‏را احترام مى‏كرد، و توليت امور قوم را به اوواگذار مى‏نمود، هميشه از مردم برحذر بود، و خود رامى‏پائيد، و در عين حال بشره و خلق خود را درهم نمى‏پيچيد، همواره از اصحاب خود تفقد مى‏كرد، و از مردم حال مردم را مى‏پرسيد، و هر عمل‏نيكى را تحسين و تقويت مى‏كرد، و هرعمل زشتى را تقبيح مى‏نمود، در همه امور ميانه رو بود، گاهى افراط وگاهى تفريط نمى‏كرد، از غفلت مسلمين و انحراف‏شان غافل نبود، و در باره حق، كوتاهى نمى‏كرد و از آن تجاوز نمى‏نمود،درميان اطرافيان خود كسى را برگزيده‏تر و بهتر مى‏دانست كه داراى فضيلت بيشتر و براى مسلمين‏خيرخواه‏تر بود،و در نزد او مقام و منزلت آن كسى بزرگ‏تر بود كه مواسات و پشتيبانيش براى‏مسلمين بهتر بود.

سيد الشهداء(ص)سپس فرمود: من از پدر بزرگوارم‏از وضع مجلس‏رسول الله(ص)پرسيدم، فرمود: هيچ نشست و برخاستى نمى‏كرد مگر با ذكرخدا،و در هيچ مجلسى جاى مخصوصى براى خود انتخاب نمى‏كرد، و از صدرنشينى نهى‏مى‏فرمود، و در مجالس هر جا كه‏خالى بود مى‏نشست، و اصحاب را هم دستور مى‏داد كه‏چنان كنند.و در مجلس، حق همه را ادا مى‏كرد، به طورى كه احدى‏از همنشينانش احساس‏نمى‏كرد كه از ديگران در نزد او محترم‏تر است، و هر كسى كه شرفياب حضورش مى‏شد اين‏قدرصبر مى‏كرد تا خود او برخيزد و برود، و هر كس حاجتى از او طلب مى‏كرد برنمى‏گشت‏مگر اينكه يا حاجت‏خود را گرفته بود، يابا بيانى قانع، دلخوش شده بود، خلق نازنينش اينقدرنرم بود كه به مردم اجازه مى‏داد او را براى خود پدرى‏مهربان بپندارند، و همه نزد او در حق‏مساوى بودند، مجلسش، مجلس حلم و حيا و راستى و امانت بود و در آن صداها بلندنمى‏شد، ونواميس و احترامات مردم هتك نمى‏گرديد، و اگر احيانا از كسى لغزشى سر مى‏زد، آن جناب‏طورى تاديبش مى‏فرمودكه براى هميشه مراقب مى‏شد، همنشينانش همه با هم متعادل بودند، ومى‏كوشيدند كه با تقوا يكديگر را مواصلت‏كنند، با يكديگر متواضع بودند، بزرگتران را احترام‏نموده و به كوچكتران مهربان بودند،و صاحبان حاجت را بر خود مقدم مى‏شمردند، و غريب‏هارا حفاظت مى‏كردند.

و نيز فرمود: پرسيدم سيره آن حضرت در ميان همنشينانش‏چطور بود؟فرمود: دائماخوش‏رو و نرم‏خو بود، خشن و درشت‏خو و داد و فرياد كن و فحاش و عيب‏جو و همچنين مداح‏نبود، و به هر چيزى كه رغبت و ميل نداشت بى ميلى خود را در قيافه خود نشان نمى‏داد و لذااشخاص ازپيشنهاد آن مايوس نبودند، اميدواران را نااميد نمى‏كرد، نفس خود را از سه چيزپرهيز ميداد: 1 - مراء و مجادله‏2 - پر حرفى 3 - گفتن حرف‏هاى بدرد نخور.و نسبت به مردم نيز ازسه چيز پرهيز مى‏كرد: 1 - هرگز احدى را مذمت وسرزنش نمى‏كرد 2 - هرگز لغزش وعيب‏هايشان را جستجو نمى‏نمود 3 - هيچ وقت‏حرف نمى‏زد مگر در جائى كه اميد ثواب در آن مى‏داشت.

**donsaeid** · 09-29-2006, 03:55 PM

و وقتى تكلم مى‏فرمود همنشينانش سرها را به زير مى‏انداختندگوئى مرگ بر سرآنها سايه افكنده است، و وقتى ساكت مى‏شد، آنها تكلم مى‏كردند، و در حضور او نزاع‏ومشاجره نمى‏كردند، و اگر كسى تكلم مى‏كرد ديگران سكوت مى‏كردند تا كلامش پايان‏پذيرد، و تكلم‏شان در حضور آن‏جناب به نوبت بود، اگر همنشينانش از چيزى به خنده‏مى‏افتادند، آن جناب نيز مى‏خنديد و اگر از چيزى تعجب مى‏كردنداو نيز تعجب مى‏كرد، واگر ناشناسى از آن حضرت چيزى مى‏خواست و در درخواستش اسائه ادب و جفائى‏مى‏كرد، آن جناب تحمل مى‏نمود، به حدى كه اصحابش در صدد رفع مزاحمت او برميامدند و آن حضرت‏مى‏فرمود: هميشه صاحبان‏حاجت را معاونت و يارى كنيد، و هرگز ثناى كسى را نمى‏پذيرفت‏مگر اينكه به وى احسانى كرده باشد، و كلام احدى‏را قطع نمى‏كرد مگر اينكه مى‏ديد كه ازحد مشروع تجاوز مى‏كند كه در اين صورت يابه نهى و بازداريش از تجاوز يا به برخاستن ازمجلس كلامش را قطع مى‏كرد.

سيدالشهداء(ع)مى‏فرمايد: سپس از سكوت آن حضرت پرسيدم، فرمود: سكوت رسول خدا(ص)چهار جور بود: 1- حلم 2 - حذر 3 - تقدير 4 - تفكر.سكوتش‏از حلم و صبر اين بود كه هيچ چيز آن حضرت رابه خشم در نمى‏آورد و از جاى نمى‏كند، وسكوتش از حذر در چهار مورد بود:

1 - در جائى كه مى‏خواست وجهه نيكوو پسنديده كار را پيدا كند تا مردم نيز در آن كاربه وى اقتدا نمايند.

2 - در جائى كه حرف زدن قبيح‏بود و مى‏خواست بطرف ياد دهد تا او نيز از آن‏خوددارى كند.

3 - درجائى كه مى‏خواست در باره صلاح امتش مطالعه و فكر كند.

4 - در مواردى كه‏مى‏خواست دست به كارى زند كه خير دنيا و آخرتش در آن بود.

و سكوتش از تقدير اين بود كه مى‏خواست همه مردم را به يك چشم‏ديده و به گفتارهمه به يك نحو استماع فرمايد، و اما سكوتش در تفكر عبارت بود از تفكر در اينكه چه چيزى‏باقى‏است و چه چيزى فانى. (1) مؤلف: اين روايت را صاحب كتاب مكارم الاخلاق از كتاب محمد بن اسحاق بن ابراهيم طالقانى‏به طريقى كه او به حسنين(ع)دارد نقل كرده (1) ، مرحوم‏مجلسى هم‏در بحار الانوار فرموده (2) ، كه اين روايت از اخبار مشهور است، عامه هم آنرادر بيشتر كتاب‏هاى‏خود نقل كرده‏اند، سپس مؤلف اضافه مى‏كند كه بر طبق مفاد اين روايت ويا بعضى از مضامين‏آن، روايات بسيارى از صحابه رسول خدا(ص)نقل شده است.
شرح و تفسير كلمات و جملات روايت مشهورى كه‏در باره اوصاف جسمى و احوال روحى پيامبر اكرم(ص)نقل شده است‏كلمهمربوعبمعناى كسى است كه اندامى متوسط‏داشته باشد، نه كوتاه قد و نه بلندبالا، و كلمهمشذببمعناى بلندقامتى است كه در عين حال لاغر اندام باشد و گوشتى بربدن‏نداشته باشد و كلمهرجلدر جملهرجل الشعربر وزن خلق، صفتى است مشتق ازمادهفعل يفعلوقتى مى‏گويندفلانىرجل الشعراست معنايش اين است كه موى سر وروى او نه بطور كامل مستقيم و افتاده‏است و نه بطور كامل مجعد و فرفرى است بلكه بين اين‏دو حالت است.

و كلمه ازهراللونباين معنا است كه آنجناب رنگ چهره مباركش‏براق و صاف بودو كلمهازجوقتى در مورد ابروان استعمال مى‏شود بمعناى باريك و طولانى بودن آنست واينكه‏در روايت آمده: سوابغ فى غير قرنمعنايش اينست كه ابروان آنجناب متصل بيكديگرنبود و از يكديگر فاصله‏داشت و كلمهاشمبمعناى كسى است كه بينى او داراى شمم‏باشد، يعنى قصبه بينيش برآمدگى داشته باشد، و منظورراوى اين بوده كه بين دو ابرويش نورى‏تلالوء مى‏كرد كه اگر كسى خوب دقت نمى‏كرد بنظرش مى‏رسيد بلندى و ارتفاعى‏است كه بربينى آنجناب است وكث اللحيهكسى را مى‏گويند كه محاسنش پر پشت و بلند نباشد وسهل الخدبكسى‏گويند كه گونه‏اى صاف و كشيده داشته باشد و در آن گوشت زيادى‏نباشد وضليع الفمبكسى گويند كه دهانى‏فراخ داشته باشد و اين در مردان از محاسن‏شمرده مى‏شود ومفلجاز مادهفلجه(با دو فتحه)بكسى اطلاق مى‏شود كه‏فاصله ما بين دوقدمش يا بين دو دستش و يا بين دندانهايش زياد باشد واشنببه كسى گفته مى‏شود كه‏دندانهايش سفيد باشد.

ومشربةبمعناى‏موئى است كه از وسط سينه تا روى شكم انسان مى‏رويد وكلمه دمية - بضم دال - بمعناى آهو است و منكبمحل‏اتصال استخوان شانه و بازو است وكراديسجمعكردوساست‏كه بمعناى مفصل و محل اتصال دو استخوان است و در جملهانورالمتجردگويا كلمهمتجرداسم فاعل از تجرد باشدكه بمعناى عريان بودن ازلباس و امثال آنست و منظور از اين جمله اين است كه آنجناب وقتى برهنه ميشده خلقت‏و ظاهربدن مباركش زيبا بود و كلمه لبه - بضمه لام و تشديد باء - آن نقطه‏اى‏است از سينه كه قلاده‏در آنجا قرار مى‏گيرد و كلمهسرهبمعناى‏ناف است و كلمهزندمحل اتصال قلمه دست‏به كف دست است(آنجا كه نبض مى‏زند)و كلمهرحب‏الراحةبمعناى كسى است كه‏كف دستش وسيع باشد و كلمه شتن(با دو فتحه)بمعناى درشتى كف دستها وساختمان‏پاها است و كلمهسبط القصبدر وصف كسى استعمال مى‏شود كه استخوانهاى بدنش‏مستقيم و بدون كجى وبرآمدى باشد و جملهخمصان الاخمصيندر وصف كسى مى‏آيدكه كف پايش تخت نباشد و هنگام ايستادن همه آن به زمين‏نچسبد چوناخمصآن محلى‏است از كف پا كه بزمين نمى‏چسبد و خمصانبمعناى لاغر بودن باطن پا است، در نتيجهخمصان‏الاخمصيناين معنا را افاده مى‏كند كه وسط كف پاى آنجناب با دو طرف آن‏يعنى طرف انگشتان و طرف پاشنه‏تفاوت بسيار داشت و از آن دو طرف بلندتر بود و كلمهفسحة بمعناى‏وسعت است وقلعبمعناى راه رفتن بقوت است وتكفوءدرراه رفتن‏بمعناى راه رفتن با تمايل است(مثل كسيكه از كوه پائين مى‏آيد)وذريع المشيةبكسى‏گفته مى‏شودكه بسرعت راه برود، و كلمه صبب معناى سرازيرى راه و يا زمين سرازيراست‏وخافض الطرفرا جمله بعد كه مى‏گويد: نظره‏الى الارضمعنا كرده، يعنى آنجناب‏همواره نگاهش بطرف زمين بوده و كلمهاشداقجمعشدق -بكسره شين - است كه‏بمعناى زاويه دهان از طرف داخل است.و يا به عبارتى باطن گونه‏هاى است، و اينكه در روايت‏آمده سخن رابااشداقخود آغاز و بااشداقخود ختم مى‏كرد كنايه است از فصاحت، وقتى گفته مى‏شود فلانى تشدق‏كرد معنايش اين است كه شدق خود را بمنظور فصيح سخن‏گفتن پيچاند و كلمهدمثازمادهدماثةاست كه جمله بعد آنرا تفسير نموده، مى‏گويد: ليس‏بالجافى و لا بالمهينيعنى سخن گفتنش ملايم و خالى‏از خشونت و نرمى بيش ازاندازه بود كلمهذواقبمعناى هر طعام چشيدنى است وكلمهانشاحاز مادهنشوحاست وانشاحيعنى‏اعراض كرد و منظور از جملهيفتر عن مثل حب الغماماين است كه‏خنده‏اش بسيار شيرين‏و نمكين بود، لبها اندكى باز مى‏شد و دندانهائى چون تگرگ را نمودارمى‏ساخت و منظور از جملهفيرد ذلك بالخاصة‏على العامةمعنايش اين است كه در آن يك‏سوم وقتى كه در خانه بخودش اختصاص مى‏داد نيز بكلى از مردم منقطع‏نمى‏شد بلكه بوسيله‏خواص با عامه مردم مرتبط مى‏شد، مسائل آنانرا پاسخ مى‏داد و حوائج‏شان را برمى‏آورد و هيچ چيز از آن يك‏سوم وقت را كه مخصوص خودش بود از مردم دريغ نمى‏كرد.

و كلمه روادجمع رائد است‏و رائد بمعناى آن كسى است كه‏پيشاپيش كاروان‏مى‏رود تا براى كاروانيان منزل و براى حيوانات آنان چراگاهى پيدا كند و كارهائى ديگر ازاين قبيل‏انجام دهد.و منظور از جمله لا يوطن الا ما كنت و ينهى عن ايطانهااين است كه‏رسول خدا(ص)جاى‏معينى از مجلس را بخود اختصاص نمى‏داد و چنين نبود كه‏اهل مجلس آن نقطه را خاص آنحضرت بدانند و كسى در آنجا ننشيند،زيرا مى‏ترسيد عنوان‏بالانشينى و تقدم پيدا كند، و ديگرانرا نيز از چنين‏عملى نهى مى‏كرد.و جملهاذا انتهى الى‏قوم...بمنزله‏تفسير آن جمله است، و معناى جملهلا تؤبن فيه الحرم اينست كه در حضورآنجناب كسى جرات نمى‏كرد از ناموس‏مردم به بدى ياد كند و اين فعل از مادهابنة - بضم همزه - گرفته‏شده كه بمعناى عيب است و كلمهحرم - بضمه حاء و فتحه‏راء - جمعحرمةاست.و كلمهتثنىدر جمله: لا تثنى فلتاتهازتثنيهگرفته شده‏كه بمعناى‏تكرار كردن است و كلمهفلتاتجمعفلتةاست‏كه بمعناى لغزش است و معناى جمله‏اين است كه اگر احيانا در مجلس آنجناب‏از احدى از جلساء لغزشى سر مى‏زند حضرت به‏همه مى‏فهماند كه اين عمل لغزش و خطا است و ديگر از كسى تكرار نشود وكلمهبشر - بكسره باء و سكون شين - بمعناى بشاش بودن چهره است و كلمهصخابدرباره كسى‏استعمال مى‏شود كه فريادى گوش خراش داشته باشد.

و در جمله حديثهم‏عنده حديث اوليتهم كلمه اوليةجمع ولى است‏و گويامراد از آن تابع و دنبال رو باشد، و معناى جمله اين باشد كه اصحاب وقتى با آن جناب سخن‏مى‏گفتندنوبت را رعايت مى‏كردند و چنين نبود كه يكى در سخن ديگرى داخل شود و يا مادام‏كه سخن او تمام نشده سخن بگويدو يا مانع يكديگر شوند، و معناى جملهحتى ان كان‏اصحابه يستجلبونهماين است كه اصحاب آن جناب وقتى‏مى‏ديدند غريبه‏ها و ناآشنايان به‏اخلاق آن جناب و با حرفهاى خارج از نزاكت‏خود آنجناب را مى‏آزارندآنان را نزد خودمى‏خواندند تا رسول خدا(ص)را از شر آنان نجات دهند.

و معناى جملهولا يقبل الثناء الا من مكافى‏ءاين است كه مدح و ثناءرا تنها درمقابل نعمتى كه به يكى از آنان داده بود مى‏پذيرفت و اين عمل همان شكرى است كه دراسلام‏مدح شده پس كلمهمكافى‏ءيا از مكافات بمعناى جزا دادن است و يا از مكافات‏بمعناى مساوات است كه اگرباين معنا باشد معناى جمله چنين مى‏شود: رسول خدا(ص)مدح و ثناء را از كسى مى‏پذيرفت كه مدح را به مقدارى كه طرف استحقاق آنرا دارد اداء كند نه بيش از آن، و از كسى كه درمدحش اغراق مى‏كرده و زياده روى‏مى‏نموده نمى‏پذيرفت.
و معناى جمله: و لا يقطع على احد كلامه حتى يجوزاين‏است كه آنجناب سخن‏هيچ گوينده‏اى را قطع نمى‏كرد مگر آنكه از حق تجاوز مى‏كرده كه در آنصورت تذكر ميداده‏كه‏اين سخن تو درست نيست و يا برمى‏خاسته و مى‏رفته، و كلمه استفزازبمعناى استخفاف‏است و منظور راوى‏اين است كه هيچ صحنه‏اى آنجناب را آنچنان بخشم در نمى‏آورد كه‏عقلش سبك شود و از جاى كنده شود.

2 - و در كتاب احياء العلوم است كه: رسول خدا گفتارش‏از همه فصيح‏تر و شيرين‏تربود - تا آنجا كه ميگويد - : و سخنانش همه كلمات كوتاه و جامع و خالى از زوائدو وافى به‏تمام مقصود بود، و چنان بود كه گوئى اجزاى آنان تابع يكديگرند، وقتى سخن مى‏گفت بين‏جملات‏را فاصله مى‏داد تا اگر كسى بخواهد سخنانش را حفظ كند فرصت داشته باشد، جوهره‏صدايش بلند و از تمامى مردم خوش‏نغمه‏تربود. (1)

3 - و شيخ در كتاب تهذيب به سند خود از اسحاق بن جعفر از برادرش موسى بن جعفرازپدران بزرگوارش از على(ع)نقل كرده كه فرمود: از رسول خدا(ص)شنيدم كه مى‏فرمود: من مبعوث شده‏ام به مكارم اخلاق و محاسن آن (2) .

4 - و در كتاب مكارم الاخلاق است كه ابى سعيد خدرى‏گفت: حياى رسول خدا(ص)از عروس حجله بيشتر بود، و چنان بود كه اگر چيزى را دوست نمى‏داشت‏ما از قيافه‏اش‏مى‏فهميديم. (3)

5 - و در كتاب كافى به سند خود از محمد بن مسلم روايت مى‏كند كه گفت: شنيدم كه‏حضرت‏ابو جعفر(ع)مى‏فرمود: فرشته‏اى نزد رسول الله(ص)آمد وعرض كرد: خدايت مخير فرموده كه اگر خواهى بنده‏اى متواضع‏و رسول باشى و اگر خواهى‏پادشاهى رسول باشى، جبرئيل اين صحنه را مى‏ديد رسول خدا(ص)از راه‏مشورت به‏جبرئيل نگريست، او با دست اشاره كرد كه افتادگى را اختيار كن و لذا رسول الله(ص)درجواب آن فرشته فرمود: بندگى و تواضع را با رسالت اختيار كردم، فرشته مزبور در حالى كه كليد خزينه‏هاى زمين را دردست داشت گفت: اينك چيزى هم از آنچه درنزد خدايت دارى كاسته نشد. (1)

**donsaeid** · 09-29-2006, 03:56 PM

6 - و در نهج البلاغه مى‏فرمايد:پس بايد كه تاسى كنى به نبى اطهر و اطيب - تا آنجاكه مى‏فرمايد - از خوردنيهاى دنيا اندك و به اطراف دندان خورد، و دهان‏خود را از آن پر نكرد وبه آن التفاتى ننمود، لاغرترين اهل دنيا بود از حيث تهى گاه و گرسنه‏ترين شان بود ازجهت‏شكم، خزائن دنيا بر او عرضه شد، ليكن او از قبولش استنكاف نمود، وقتى فهميد كه خداى‏تعالى چيزى را دشمن‏دارد او نيز دشمن مى‏داشت، و هر چيزى را كه خداى تعالى حقيرمى‏دانست او نيز تحقيرش مى‏كرد، و ما بر عكس آن جنابيم‏و اگر از معايب چيزى در ما نبود جزهمينكه دوست مى‏داريم دنيائى را كه خدا دشمن داشته و بزرگ مى‏شماريم دنيائى‏را كه‏خدايش تحقير كرده، همين براى شقاوت و بدبختى و نافرمانيمان بس بود، و حال آنكه‏رسول الله(ص)روى‏زمين غذا مى‏خورد، و چون بندگان مى‏نشست، و كفش خودرا بدست‏خود مى‏دوخت، و بر الاغ لخت‏سوار مى‏شد، وشخصى ديگرى را هم پشت‏سر خود برآن حيوان سوار مى‏كرد، وقتى ديد پرده در خانه‏اش تصوير دارد به يكى از زنان خود فرمود: اى‏فلان‏اين پرده را از نظرم پنهان كن تا آنرا نبينم، چون هر وقت چشمم بدان مى‏افتد به ياد دنيا وزخارف آن مى‏افتم،آرى به قلب و از صميم دل از دنيا اعراض كرده بود، و يادش را در دل خودكشته و از بين برده بود، تا جائى كه‏دوست مى‏داشت زينت دنيا را حتى به چشم هم نبيند تاهوس لباس فاخر نكند، و دنيا را خانه قرار نبيند، و اميدوار اقامت در آن نشود،از اين رو دنيا رابه كلى از دل خود بيرون كرد، و ياد آن را از قلب كوچ داد، و از نظر دور بين خود هم‏پنهان‏نمود، آرى وقتى شخصى از چيزى بدش آيد نظر كردن بان را هم دوست نمى‏دارد،حتى‏دوست نمى‏دارد كه كسى نزد او اسم آن چيز را ببرد (2) .

7 - و در كتاب احتجاج از موسى بن جعفر از پدرش‏و از پدرانش از حسن بن على ازپدرش على(ع)روايت كرده كه در ضمن خبرى طولانى فرمود:رسول خدا(ص)از خوف خداى عز و جل آنقدر مى‏گريست كه سجاده و مصلايش از اشك‏چشم او تر مى‏شد، با اينكه جرم و گناهى هم نداشت (3) .

8 - و در كتاب مناقب است كه رسول الله(ص)آنقدرمى‏گريست كه‏بيهوش مى‏شد، خدمتش عرضه مى‏داشتند مگر خداى تعالى در قرآن نفرموده كه خداوندازگناهان گذشته و آينده تو، در گذشته پس اين همه گريه براى چيست؟! مى‏فرمود: درست است‏كه خدا مرا بخشيده، ليكن‏من چرا بنده‏اى شكرگزار نباشم، و همچنين بود بيهوشى‏هاى على‏بن ابى طالب وصى آن حضرت در مقام عبادتش (1) .
مؤلف: گويا سائل خيال مى‏كرده كه بطور كلى عبادت براى ايمنى‏از عذاب است، و حال آنكه چنين نيست، بلكه رواياتى وارد شده كه عبادت از ترس عذاب مانندعبادت‏بندگان از ترس موالى است، بناى پاسخ آن جناب هم بر اين است كه عبادت از باب شكرخداى‏سبحان است، و اين چنين عبادت، عبادت كرام و قسم ديگرى است از عبادت.
و در ماثور از ائمه اهل بيت(ع)هم وارد شده كه بعضى‏از عبادتها از ترس‏عقاب است و اين عبادت نظير عبادتى است كه غلامان براى آقاى خود و از ترس او انجام‏مى‏دهند،و بعضى از عبادات عبادتى است كه به طمع ثواب انجام مى‏شود، اين عبادت نظيرعبادت تجار است كه از هر كارى‏سود آنرا در نظر دارند، و بعضى از آنها عبادتى است كه به‏خاطر اداى شكر نعمتهاى خداى سبحان انجام مى‏شود (2) .

و در بعضى روايات از اين قسم عبادت تعبير شده‏به اينكه بخاطر محبت‏خداى سبحان‏انجام مى‏شود، و در بعضى از روايات ديگردارد كه بخاطر اين انجام مى‏شود كه خدا را اهل وسزاوار عبادت مى‏بيند.
و ما در تفسيرجمله سيجزى الله الشاكرين(3) در جلد چهارم‏ص 75 اين كتاب در باره‏معناى اين روايات بطور مفصل بحث كرديم، و در آنجا گفتيم كه شكردر عبادت خدا، عبارتست از اخلاص نيت براى خدا، و شاكرين همان مخلصين(به فتح‏لام)از بندگان خدايند، و مقصود از آيه شريفهسبحان الله عمايصفون.الا عباد الله المخلصين(4) و امثال آن، همين‏مخلصين مى‏باشند.

9 - و در كتاب ارشاد ديلمى است كه ابراهيم خليل(ع)وقتى‏به نمازمى‏ايستاد جوش و خروشى نظير هيجان و اضطراب اشخاص ترسيده، از او شنيده مى‏شد، و رسول الله(ص)هم همينطور بود (1) .

10 - و در تفسير ابى الفتوح از ابى سعيد خدرى روايت‏شده كه گفت: وقتى‏آيه شريفهو اذكروا الله كثيرا - و خدا را بسيار ذكر كنيدنازل شد رسول الله(ص)مشغول‏به ذكرخدا گشت تا جائى كه كفار مى‏گفتند اين مرد جن زده شده است (2) .

11 - و در كتاب كافى به سند خود از زيد شحام از امام صادق(ع)نقل‏مى‏كندكه فرمود: رسول خدا(ص)در هر روز هفتاد بارتوبه مى‏كرد، پرسيدم آياهفتاد بار مى‏گفتاستغفر الله و اتوب‏اليه؟فرمودند: نه، بلكه مى‏گفت: اتوب الى‏اللهعرض كردم رسول خدا(ص)توبه مى‏كرد و گناه مرتكب نمى‏شد و ماتوبه‏مى‏كنيم و باز تكرار مى‏نمائيم، فرمود: الله المستعان - بايد از خدا مدد گرفت (3) .

**donsaeid** · 10-03-2006, 12:10 PM

جنگهاى پيامبر(ص) در ارتباط با حاكميت سياسى

پيامبر اكرم(ص) با هدف تشكيل يك حكومت گسترده، مبعوث گرديده است، استوار بودن بعثت و نبوت او بر شمشير است. زمانى كه آن حضرت در جوانى به همراه ابوطالب، در سفر تجارى، بحيراى عابد را ملاقات كرد، او با مشاهده علايم نبوت در سيماى رسول خدا(ص) به ابوطالب سفارش كرد كه بيش‏تر مواظب او باشد؛ زيرا يهود دشمن او است و علت اين امر را چنين بيان مى‏كند كه او پيامبر شمشير است.

از امورى كه حكايت دارد پيامبر اكرم(ص) با هدف تشكيل يك حكومت گسترده، مبعوث گرديده است، استوار بودن بعثت و نبوت او بر شمشير است. زمانى كه آن حضرت در جوانى به همراه ابوطالب، در سفر تجارى، بحيراى عابد را ملاقات كرد، او با مشاهده علايم نبوت در سيماى رسول خدا(ص) به ابوطالب سفارش كرد كه بيش‏تر مواظب او باشد؛ زيرا يهود دشمن او است و علت اين امر را چنين بيان مى‏كند كه او پيامبر شمشير است.[23]
يهوديان مدينه نيز كه مى‏دانستند پيامبر آخرالزمان از سرزمين حجاز مبعوث مى‏شود و اصلاً به همين منظور به آن منطقه آمده بودند، هنگام اختلاف و درگيرى با اوس و خزرج، به آنان مى‏گفتند: همانا زمان بعثت پيامبرى نزديك است. ما از او تبعيت مى‏كنيم و در كنار او شما را به شيوه كشته شدن عاد و ارم مى‏كشيم.[24]
امام باقر(ع) نيز در روايتى طولانى در پاسخ پرسش درباره جنگ‏هاى حضرت على(ع) بعثت پيامبر اكرم را مبتنى بر پنج شمشير مى‏داند و جنگ‏هاى حضرت على(ع) را نيز در راه رسيدن به اهداف بعثت رسول خدا(ص) معرفى مى‏كند:
بعث اللّه محمداً(ص) بخمسة اسياف ثلاثة منها شاهرة فلا تغمد حتى تضع الحرب اوزارها و لن تضع الحرب اوزارها حتى تطلع الشمس من مغربها. فاذا طلعت الشمس من مغربها آمن الناس كلّهم فى ذلك اليوم فيومئذ لا ينفع نفسا ايمانها لم تكن آمنت من قبل او كسبت فى ايمانها خيراً و سيف منها مكفوف و سيف منها مغمود سلّه الى غيرنا و حكمه الينا.[25]
خداوند محمد(ص) را با پنج شمشير برانگيخت كه سه تاى آن‏ها كشيده است وغلاف نمى‏شود تا اين كه جنگ متوقف شود و جنگ متوقف نمى‏شود تا اين كه خورشيد از مغرب طلوع كند. پس زمانى كه خورشيد از مغرب طلوع كرد، همه مردم در آن روز ايمان مى‏آورند و دراين هنگام، هر كسى كه قبلاً ايمان نياورده يا با ايمانش خيرى به دست نياورده است، ايمانش براى او فايده‏اى ندارد. يكى از آن پنج شمشير، بازداشته شده ويكى در غلاف است حكمش به دست ما است و كشيدنش به دست غير ما. ايشان در ادامه روايت، به توضيح اين پنج شمشير مى‏پردازد كه آن سه شمشير كشيده، و آماده مبارزه، كه تا طلوع خورشيد از مغرب غلاف نمى‏شود، شمشيرهايى است كه پيامبر اكرم(ص) با آن به مبارزه با مشركان عرب، اهل كتاب و مشركان عجم رفته است. شمشير چهارم، كه «مكفوف» است، به جنگ‏هاى حضرت على(ع) با اهل بغى تفسير شده است و آخرين شمشير، قصاص است كه حكمش را ائمه(ع) بيان مى‏كنند؛ ولى اجراى آن برعهده ولى دم است.
بدين ترتيب، اين روايات، رسالت پيامبر اكرم (ص) را فراتر از صرف تبليغ ودعوت به سوى اسلام معرفى مى‏كند. رسالت ايشان اين است كه شرك و كفر را در هر گوشه از جهان و به هر شكل كه باشد، از بين ببرد. رسالت ايشان‏همان‏طور كه در مباحث قبل از عابد نصرانى بيان شد بر پايه شمشير و قدرت، كه ركن اصلى يك حكومت است، قرار دارد و حضرت موظف است كه با فراهم آوردن نيرو و تشكيل جامعه‏اى اسلامى، به جنگ شرك و كفر برود و آن را از بيخ و بن بركند. پس هر چند در آغاز دعوت و رسالت، آن حضرت وظيفه‏اى جز انذار و دعوت به سوى دين نداشت (انّما انت نذير و اللّه على كل شى‏ءوكيل)[26] ولى در ادامه رسالت، با نزول آيات ديگر قرآن كريم، همان طور كه اين روايت بيان مى‏كند، مرحله به مرحله، ابعاد رسالت آن حضرت آشكار گرديد، هر چند كه خود آن حضرت از آغاز دعوت، مراحل بعدى را نيز گوشزد مى‏كرد.
در اين روايت، نكته‏اى وجود دارد كه هر چند با بحث حاضر ارتباط مستقيمى ندارد، ولى با مباحث قبل و بعد، ارتباطى وثيق دارد. امام باقر(ع) از ميان اين پنج شمشير، تنها آخرين آن‏ها، يعنى قصاص را داراى دو جهت مى‏داند كه حكمش را امام(ع) بايد بيان كند، ولى اجراى آن به دست ولى دم است؛ اما چهار شمشير ديگر را بدون هيچ تفصيلى بيان كرده و شمشير بر ضد اهل بغى را نيز شمشير حضرت على (ع) معرفى مى‏كند. بدين ترتيب، مشخص مى‏شود كه آن چهار شمشير ديگر، حكم و اجراى آن، در هر زمانى برعهده امام(ع) است و آنان وارث حكومت نبوى هستند و آنان بايد براى استمرار بعثت پيامبر اكرم(ص) براى رسيدن به اهداف بلند مدت آن، حكومت را در دست گيرند و بر ضد كفر و شرك و گمراهى مبارزه كنند.
در روايات ديگر نيز جهاد رسول خدا(ص) با شرك و كفر، مسؤوليتى الهى معرفى شده است. به طرق گوناگون همچنان كه در روايت پيشين نيز آمده بود، از پيامبر اكرم(ص) نقل شده است كه «من براى تنزيل قرآن جنگيدم وعلى براى تأويل آن مى‏جنگد».[27] همين مطلب، درباره امام زمان(ع) نيز گفته شده است.[28]
در اين روايت، حضرت، جنگ و مبارزه خويش را براى گسترش اصل دين اسلام مى‏داند، نه مبارزه‏اى عادى بين دو ملت يا قوم. پس اگر حكومت ايشان امرى دنيوى و به انتخاب مردم بود و رسالت ايشان منحصر در دعوت و ترسانيدن لفظى بود، چه دليلى مى‏توان براى اين كلام آن حضرت يافت كه «من براى تنزيل قرآن جنگيدم»؟ هم چنين براى روايت پيشين كه بعثت آن حضرت را مبتنى بر سه شمشير آماده مبارزه تا قيامت معرفى مى‏كند؟
از طريق اهل سنت نيز رواياتى در اين زمينه نقل شده است. ابن سعد در كتاب الطبقات نقل مى‏كند كه آن حضرت فرمود:
امرت ان اقاتل الناس حتى يقولوا لااله الااللّه فمن قال لااله الااللّه عصم منى ماله و نفسه الا بحقه و حسابه على اللّه.[29]
من مأمورم كه با مردم بجنگم تا «لااله الااللّه» بگويند. پس هر كس «لااله الااللّه» بگويد، از سوى من، مال و جانش مصون است مگر اين كه حق و حسابى الهى در مال او باشد.

**donsaeid** · 10-03-2006, 12:11 PM

گزيده اى از اخلاق پيامبر (ص)

انس بن مالك مى گويد : مردى بيابانى به محضر رسول خدا (صلى الله عليه وآله) آمده ، رداى پيامبر را با دست گرفت و چنان كشيد كه كناره ردا بر گردن مبارك رسول خدا نقش انداخت ، سپس گفت : فرمان بده از مال خدا كه نزد توست به من ببخشند ! حضرت به او توجه فرمود و تبسّم كرد و فرمان داد آنچه را لازم دارد به او ببخشند !

پربركت ترين مال

امام صادق مى فرمايد : پيراهن رسول خدا (صلى الله عليه وآله) كهنه شده بود ، مردى خدمت رسول خدا (صلى الله عليه وآله) آمد و دوازده درهم به حضرت هديه داد . حضرت به على (عليه السلام) فرمود : اين دوازده درهم را بگير و براى من پيراهنى بخر تا بپوشم .
على فرمود : به بازار رفتم و پيراهنى به دوازده درهم براى حضرت خريده ، آن را نزد پيامبر بردم ، پيامبر (صلى الله عليه وآله) نگاهى به آن انداخت ، فرمود : براى من جز اين محبوب تر است . گمان مى برى كه صاحبش اين داد و ستد را به هم بزند و اقاله كند ؟ على (عليه السلام)گفت : نمى دانم ، پيامبر (صلى الله عليه وآله) فرمود : ببين اگر قبول كرد به هم بزن .
نزد صاحب مغازه رفته ، گفتم : پيامبر (صلى الله عليه وآله) اين پيراهن را نمى پسندد و از آن ناخشنود است ، پيراهن ارزان قيمتى را مى خواهد ، اين معامله را به هم بزن .
صاحب مغازه دوازده درهم را به من باز گرداند و من آن را براى رسول خدا (صلى الله عليه وآله)بردم ، حضرت همراه من روانه بازار شد تا پيراهنى بخرد ، در طول راه نگاهش به كنيزى افتاد كه در راه نشسته ، گريه مى كند ، حضرت فرمود : ترا چه شده ؟ گفت : خانواده ام چهار درهم به من دادند تا آنچه را نياز دارند بخرم ، چهار درهم گم شد و من جرأت بازگشت به سوى آنان را ندارم .
حضرت ، چهار درهم به او عطا كرد و فرمان داد كه به سوى خانواده اش بازگردد آنگاه به بازار آمد و پيراهنى به چهار درهم خريد و پوشيد و خدا را سپاس گفت .

پيامبر (صلى الله عليه وآله) از بازار بيرون رفت كه ناگاه مردى را عريان ديد كه مى گويد : اگر كسى مرا بپوشاند خدا او را از لباس بهشت خواهد پوشانيد ! حضرت پيراهن تازه خريده را از تن بيرون آورد و به نيازمند پوشانيد سپس به بازار برگشت و با چهار درهم باقى مانده پيراهنى ديگر خريد و پوشيد و خدا را سپاس گفت و به سوى منزلش بازگشت .

در مسير راه آن كنيز را ديد كه هنوز ميان راه نشسته ، به او فرمود : چرا نزد خانواده ات بازنگشتى ؟ گفت : رفتنم به تأخير افتاده مى ترسم به خانه باز گردم و مورد آزار قرار بگيرم ، پيامبر (صلى الله عليه وآله) فرمود : همراه من بيا و مرا نزد خانواده ات ببر كه از تو شفاعت كنم .

پيامبر (صلى الله عليه وآله) تا درِ خانه آمد سپس گفت : درود بر شما اى اهل خانه ! ولى پاسخى نشنيد ! دوباره درود فرستاد ، باز پاسخش را ندادند ، بار سوم سلام كرد پاسخش را دادند ، فرمود : چرا بار اول و دوم جوابم را نداديد ؟ گفتند : اى پيامبر خدا ! سلامت را شنيديم ولى دوست داشتيم چند باره بشنويم ، حضرت فرمود : اين كنيز آمدنش به تأخير افتاده او را مؤاخذه نكنيد ، گفتند : اى رسول خدا ! ما او را به خاطر قدم هايت كه به سوى خانه ما آمد در راه خدا آزاد كرديم !

پس پيامبر (صلى الله عليه وآله) گفت : خدا را سپاس ، من دوازده درهمى با بركت مانند اين دوازده درهم نديدم ! دو عريان را پوشانيد و انسانى را از قيد بردگى آزاد كرد.

پنج برنامه اخلاقى از پيامبر (صلى الله عليه وآله)

امام باقر از رسول خدا (صلى الله عليه وآله) روايت مى كند كه آن حضرت فرمود :

پنج چيز است كه تا لحظه مرگ ترك نمى كنم : پوشيدن لباس پشمى ، سوار شدن بر الاغ بى پالان ، غذا خوردن با بردگان ، بافتن كفش با دستانم و سلام كردن به كودكان ; تا پس از من سنّت شود.

يهودى با اخلاق پيامبر (صلى الله عليه وآله) مسلمان مى شود

حضرت امام موسى بن جعفر از پدران بزرگوارش از اميرالمؤمنين (عليه السلام)روايت مى كند : شخصى يهودى چند دينار از رسول خدا (صلى الله عليه وآله) طلب داشت ، اداى آن وام را از حضرت درخواست كرد ، پيامبر (صلى الله عليه وآله) فرمود : نمى توانم طلبت را بپردازم ، يهودى گفت : تا نپردازى تو را رها نمى كنم ، حضرت فرمود : در اين صورت كنارت مى نشينم و كنار او نشست تا جايى كه نماز ظهر و عصر و مغرب و عشا و صبح را همان جا خواند .

اصحاب رسول خدا (صلى الله عليه وآله) در مقام تهديد و ترساندن او برآمدند ، حضرت به آنان نظر انداخته ، فرمود : مى خواهيد در حق او چه كنيد ؟ گفتند : اى رسول خدا ! يك يهودى تو را اين گونه نزد خود حبس كند ؟ حضرت فرمود : پروردگارم مرا به ستم بر اهل ذمه و غير اهل ذمه مبعوث ننموده است .

هنگامى كه روز به نهايت رسيد ، يهودى گفت : « أشهد أن لا إله إلاّ اللّه و أشهد أنّ محمّداً عبده و رسوله » و بخشى از ثروتم را در راه خدا بخشيدم ، اى پيامبر ! به خدا سوگند ! در حق تو اين سخت گيرى را روا نداشتم جز اينكه ببينم تو همان كسى هستى كه در تورات وصف شده اى ؟ من در تورات در وصف تو خوانده ام : محمّد بن عبداللّه محل ولادتش مكه و محل هجرتش مدينه است . درشت خوى و خشمگين و فريادزن نيست وسخنش را به زشت گويى وگفتارش را به فحش نمى آلايد . من به وحدانيت خدا و نبوت تو شهادت مى دهم و اين ثروت من است ، در آن به قانونى كه خدا نازل كرده است فرمان بران.

وام بى بهره براى رفع نياز حاجتمند

حضرت امام صادق (عليه السلام) از پدر بزرگوارش حضرت امام محمّد باقر (عليه السلام)روايت مى كند : نيازمندى به محضر پيامبر خدا (صلى الله عليه وآله) آمد و از حضرت درخواست كمك كرد ، پيامبر (صلى الله عليه وآله) فرمود : آيا كسى هست كه وام بى بهره اى در دستش باشد ؟ مردى از انصار از عشيره بنى حُبلى برخاسته ، گفت : من چنين وامى را دارم ، حضرت فرمود : چهار ظرف خرما به اين نيازمند بپرداز .

آن مرد انصارى چهار ظرف خرما را پرداخت . مرد انصارى بعد از مدتى نزد پيامبر (صلى الله عليه وآله) آمد و پرداخت وامش را از پيامبر (صلى الله عليه وآله) درخواست كرد ، حضرت فرمود : ان شاء اللّه در آينده پرداخت مى شود .

پس از مدتى نزد پيامبر (صلى الله عليه وآله) آمد ، حضرت باز هم فرمود : ان شاء اللّه در آينده پرداخت مى شود و چون بار سوم آمد حضرت فرمود : ان شاء اللّه در آينده پرداخت مى شود ، او به پيامبر (صلى الله عليه وآله) عرضه داشت : يا رسول اللّه ! اين ان شاء اللّه آينده را فراوان به من گفتى !

حضرت تبسم كرده ، فرمود : آيا مردى هست كه وام بى بهره در اختيارش باشد ؟ مردى برخاسته ، گفت : يا رسول اللّه ! در اختيار من هست ، فرمود : چه مقدار در اختيار دارى ؟ گفت : هر چه بخواهى ! فرمود : هشت ظرف به اين مرد بپرداز ، مرد انصارى گفت : فقط چهار ظرف طلبكارم ، حضرت فرمود : چهار ظرف ديگر هم براى تو.

غذا خوردن با تهيدستان

حضرت امام صادق (عليه السلام) از پدر بزرگوارش روايت مى كند : در زمان پيامبر (صلى الله عليه وآله)تهيدستان به خاطر نداشتن خانه ، شب ها را در مسجد به صبح مى رساندند .

پيامبر (صلى الله عليه وآله) شبى در مسجد كنار منبر در ظرفى سنگى با آن تهيدستان افطار كرده ، و هم غذا شد و آن شب از بركت وجود پيامبر (صلى الله عليه وآله) سى نفر از غذايى كه در آن ديگ سنگى بود خوردند و باقى مانده غذا به همسرانش برگردانده شد.

زهد و قناعت

حضرت امام رضا (عليه السلام) از پدران بزرگوارش روايت مى كند كه رسول خدا (صلى الله عليه وآله)فرمود : فرشته اى نزد من آمده ، گفت كه : اى محمّد ! پروردگارت به تو درود فرستاده ، مى فرمايد اگر بخواهى ، پهن دشت پر از ماسه و شن منطقه مكه را برايت طلا كنم ، ولى آن حضرت سر به سوى حق برداشته ، گفت : پروردگارا ! يك روز سير مى مانم تا تو را سپاس و حمد گويم و يك روز گرسنه تا از تو درخواست و گدايى كنم !

تواضع و فروتنى شگفت انگيز

ابن عباس مى گويد : پيامبر (صلى الله عليه وآله) همواره روى زمين بدون فرش مى نشست ، بر روى زمين غذا مى خورد و خود شير گوسپند را مى دوشيد و دعوت بردگان را بر سفره نان جوين مى پذيرفت.

غم مردم داشتن

در زمان رسول خدا (صلى الله عليه وآله) در ميان اهل صفّه مؤمنى بود تهيدست و سخت نيازمند و محتاج ، او همه نمازهايش را به رسول خدا (صلى الله عليه وآله) اقتدا مى كرد و هيچ يك از نمازهايش را بدون جماعت نمى خواند ، پيامبر بزرگوار (صلى الله عليه وآله) دلش به حال او مى سوخت و غربت و نياز او را زير نظر داشت .

پيامبر بزرگوار (صلى الله عليه وآله) پيوسته به او مى فرمود : اى سعد ! اگر چيزى به دست من برسد تو را بى نياز مى كنم .

دير زمانى گذشت و پيامبر (صلى الله عليه وآله) چيزى بدست نياورد از اين رو غم و اندوه حضرت براى سعد زياد شد . خداى مهربان كه ناظر حال پيامبر (صلى الله عليه وآله) نسبت به سعد بود مى دانست ، خداوند متعال جبرئيل را با دو درهم فرو فرستاد ، جبرئيل به پيامبر (صلى الله عليه وآله) فرمود : خداوند به غم و اندوه تو نسبت به سعد آگاه بود ، آيا دوست دارى سعد را بى نياز كنى ؟ فرمود : آرى ، عرضه داشت : اين دو درهم را به او بده و بگو كه با آن تجارت كند .

حضرت دو درهم را گرفته ، براى اداى نماز ظهر از خانه بيرون آمد در حالى كه سعد در انتظار پيامبر كنار در حجره هاى وى ايستاده بود .

پيامبر (صلى الله عليه وآله) به او فرمود : تجارت و داد و ستد را دوست دارى ؟ گفت : دوست دارم ، ولى مايه و سرمايه اى ندارم ، حضرت دو درهم را به او داد و فرمود : با اين پول تجارت كن و رزق و روزى الهى را به دست آر . پيامبر (صلى الله عليه وآله) پس از خواندن نماز به سعد فرمود : از اين لحظه دنبال كار و تجارت برو كه من اندوه تو را داشتم .

سعد به فرمان پيامبر (صلى الله عليه وآله) دنبال تجارت رفت ، جنسى را به يك درهم مى خريد و به دو درهم مى فروخت و به دو درهم مى خريد و مردم با اشتياق از او به چهار درهم مى خريدند .

به همين صورت دنيا به سعد رو آورد و مال و متعاش زياد شد وتجارت او چشمگير گشت تا اينكه بر در مسجد جايى را به چنگ آورد و تجارت خود را در آن گردآورى كرد تا جايى كه بلال اذان مى گفت و پيامبر (صلى الله عليه وآله) براى اداى نماز به مسجد مى آمد ولى سعد مشغول خريد و فروش بود ، فرصت وضو گرفتن و آمدن به مسجد از دستش رفته بود ، سعد ديگر سعد گذشته نبود .

حضرت روزى به او فرمود : اى سعد ! آن چنان دنيا تو را مشغول كرده كه از نماز باز مانده اى آن هم نماز با پيامبر ! آن حال و وضع گذشته كجا رفت ؟ آن سير و سلوك چه شد ؟ ! عرضه داشت : چه كنم ، مالم را تباه كنم ؟ چاره اى ندارم ، به اين يكى مى فروشم بايد بهايش را از او بگيرم و از آن يكى مى خرم بايد بهايش را به او پرداخت كنم . حضرت از اين وضعى كه براى سعد پيش آمده بود غصه دار شد ، غصه اى بيش از روزهاى تهيدستى او !

جبرئيل به محضر پيامبر (صلى الله عليه وآله) آمده ، گفت : اى محمد ! خداوند غمت را از جهت سعد مى داند آيا روزگار گذشته سعد را بيشتر دوست دارى يا وضع فعلى او را ؟ فرمود : روزگار گذشته اش را بيشتر دوست دارم ، اكنون در وضعى قرار گرفته كه دنيا دارد آخرتش را از بين مى برد ، جبرئيل گفت : آرى ، اين گونه عشق به دنيا و اموال و ابزارش چيزى جز فتنه و باز دارنده از آخرت نيست ، عرضه داشت : به سعد بگو دو درهمت را كه به اودادى باز گرداند ، وقتى آن را باز گرداند به روزگار اوّلش برمى گردد .

پيامبر (صلى الله عليه وآله) از خانه بيرون آمده ، نزد سعد رفت و با محبتى خاص به او فرمود : اى سعد ! نمى خواهى دو درهم ما را باز گردانى ؟ عرضه داشت : چرا ، همراه با دويست درهم ! حضرت فرمود : اى سعد چيزى جز آن دو درهم نمى خواهم !

سعد دو درهم را تقديم پيامبر (صلى الله عليه وآله) كرد ، به تدريج وضعش عوض شد تا جايى كه هرچه فراهم آورده بود از دستش رفته ، به حال اول بازگشت.

**donsaeid** · 10-03-2006, 12:13 PM

نيكى بسيار در برابر ناسپاسى مردم

حضرت امام موسى بن جعفر (عليهما السلام) از پدرانش از اميرالمؤمنين (عليهم السلام) روايت مى كند كه پيامبر خدا (صلى الله عليه وآله) همواره و پيوسته بسيار نيكوكار و احسان كننده اى بود كه نيكى و احسانش از سوى مردم سپاس گزارى نمى شد و نيكى او نسبت به قريش و عرب و عجم فراگير بود و ما اهل بيت هم بسيار نيكوكار و احسان كننده اى هستيم كه نيكى ما سپاس گزارى نمى شود و مؤمنان برگزيده نيز مانند ما هستند.

اوج بندگى

ابوبصير از حضرت امام صادق (عليه السلام) روايت مى كند : رسول خدا (صلى الله عليه وآله) همواره مانند عبد و بنده غذا مى خورد و مانند عبد و بنده روى زمين مى نشست و دانا به اين حقيقت بود كه عبد و بنده است.

درمان و علاج هميشگى

حضرت امام صادق (عليه السلام) فرمود : زنى بدوى و بيابان نشين بر رسول خدا (صلى الله عليه وآله)گذشت در حالى كه حضرت روى خاك زمين نشسته ، غذا مى خورد ! خطاب به پيامبر (صلى الله عليه وآله) : اى محمّد ! به خدا قسم مانند عبد و بنده غذا مى خورى و مانند عبد و بنده مى نشينى ؟ !

پيامبر (صلى الله عليه وآله) فرمود : واى بر تو ! چه بنده اى بنده تر از من است ؟ زن گفت : لقمه اى از غذايت را به من بده ! حضرت لقمه اى به او داد ، زن گفت : نه ، به خدا سوگند قبول نمى كنم مگر آنكه لقمه اى كه در دهان دارى به من عطا كنى ! حضرت لقمه دهانش را بيرون آورده ، و به او داد ، او هم لقمه را خورد . امام صادق (عليه السلام)مى فرمايد آن زن تا از دنيا رفت دردى به او نرسيد.

احترام ويژه به بزرگ زاده

حاتم طايى از بزرگان عرب و مردى بسيار با سخاوت و بلند نظر و با مردم مهربان بود .

او روزى يك شتر طبخ مى كرد تا هر كس از هر كجا برسد از سفره كريمانه اش بهره مند شود . اين كار را از صميم قلب و نيتى خالصانه انجام مى داد . حاتم پيش از آنكه محضر نورانى و پربركت پيامبر اسلام (صلى الله عليه وآله) را درك كند از دنيا رفت .

پس از او رياست قبيله و عشيره اش به فرزندش ، عدى رسيد . عدى در بذل و بخشش و سخاوت آيينه پدر بود .

مى گويند : روزى شخصى از او صد درهم خواست ، گفت : به خدا سوگند ! اين مقدار درهم بسيار ناچيز است تا بيشتر نخواهى نمى پردازم !

وقتى شاعرى به او گفت : تو را مدح گفته ام ، گفت : صبر كن آنچه مى خواهى به تو بپردازم سپس مديحه را بخوان .

سال نهم هجرت ، پيامبر (صلى الله عليه وآله) گروهى را به سرپرستى اميرمؤمنان (عليه السلام) به قبيله طى فرستاد تا آنان را به اسلام دعوت كند . آنان بدون تحقيق از فرستادگان پيامبر (صلى الله عليه وآله) كه براى چه هدفى آمده اند با مؤمنان جنگيدند و در آن جنگ شكست خوردند .

بسيارى از افراد قبيله همراه با غنائم قابل توجهى به اسارت در آمدند . عدى كه كيش نصرانى داشت به شام گريخت ولى خواهرش به نام سَفّانه اسير شد .

پيامبر (صلى الله عليه وآله) براى تعيين تكليف اسيران به مسجد آمد . دختر حاتم از جاى برخاسته ، گفت : يا رسول اللّه ! پدرم از دنيا رفته ، سرپرستم كه برادر من است به شام گريخته ، بر من به آزادى من منت گذار . حضرت رسول (صلى الله عليه وآله) فرمان داد لباس قابل توجهى به او دادند و وى را با احترام به شام فرستاد .

عدى از ديدن خواهر با آن همه عزت و احترام شگفت زده شد . جريان كار را از او جويا گرديد ، خواهر هنگامى كه برخورد كريمانه پيامبر (صلى الله عليه وآله) را به عدى گفت ، عدى پرسيد : تكليف ما با او چيست ؟ پاسخ داد : صلاح در اين است كه هرچه زودتر نزد او بروى ، اگر پيامبر باشد ، افتخار ، در ايمان آوردن به اوست و اگر پادشاه باشد به عزت مى رسى .

عدى به سرعت حركت كرد و در مدينه در ميان مسجد ، خود را به پيامبر (صلى الله عليه وآله)معرفى نمود ، حضرت او را به خانه دعوت كرد .

در هنگام عبور به سوى خانه پيرزنى به پيامبر (صلى الله عليه وآله) رسيده ، حاجت خود را اظهار داشت و با زياده گويى و پُر حرفى پيامبر (صلى الله عليه وآله) را ايستاده نگاه داشت ، پيامبر (صلى الله عليه وآله) هم با كمال حوصله و بردبارى به همه سخنان او گوش داد ! عدى نزد خود گفت : اين راه و رسم پادشاهان نيست كه با حاجتمندى به اين صورت برخورد كنند .

هنگامى كه به خانه رسيدند ، حضرت عدى را روى گليم نشانيد و خود در برابرش روى زمين نشست ، عدى گفت : براى من ناگوار است كه من روى گليم بنشينم و شما روى زمين باشيد ، حضرت فرمود : تو ميهمان مايى ! سپس فرمود : از اينكه مؤمن به اسلام نمى شوى آيا به خاطر فقر و تهى دستى ما و دشمنان فراوان ماست ؟ بى ترديد دنيا اين گونه نمى ماند . عدى با كمال رغبت ايمان آورد ، و پس از پيامبر (صلى الله عليه وآله) از اهل بيت (عليهم السلام) دفاع كرد و تا پايان عمر ثابت قدم ماند .

او در جنگ جمل و صفين و نهروان در ركاب اميرالمؤمنين (عليه السلام) براى خدا شمشير زد ، در جنگ جمل يك چشم خود را از دست داد و سه فرزندش ( طريف و طارف و طرفه ) در نبرد جبهه حق عليه باطل به شرف شهادت رسيدند.

بردبارى شگفت انگيز

انس بن مالك مى گويد : مردى بيابانى به محضر رسول خدا (صلى الله عليه وآله) آمده ، رداى پيامبر را با دست گرفت و چنان كشيد كه كناره ردا بر گردن مبارك رسول خدا نقش انداخت ، سپس گفت : فرمان بده از مال خدا كه نزد توست به من ببخشند ! حضرت به او توجه فرمود و تبسّم كرد و فرمان داد آنچه را لازم دارد به او ببخشند !

نرمى و مداراى با امت

وجود مبارك رسول خدا (صلى الله عليه وآله) هرگاه يكى از برادران دينى را سه روز نمى ديد احوالش را مى پرسيد ، چنانچه در منطقه نبود به او دعا مى كرد و اگر بود به ديدارش مى شتافت و اگر بيمار بود عيادتش مى كرد.

احترام به ميهمان

روزى رسول خدا (صلى الله عليه وآله) به خانه اش در آمد كه به دنبال آن خانه پر از جمعيت شد ، جرير بن عبداللّه جا براى نشستن پيدا نكرد ، به ناچار بيرون خانه نشست . پيامبر (صلى الله عليه وآله) وقتى او را ديد پيراهن خود را برداشته ، به هم پيچيد و به سوى او انداخت و فرمود : روى آن بنشين ، جرير پيراهن را گرفت ، بر صورت گذاشت و آن را بوسيد .

و نيز سلمان مى گويد : بر پيامبر وارد شدم در حالى كه بر بالشى تكيه داشت ، بالش را براى من انداخته ، فرمود : اى سلمان ! هيچ مسلمانى بر برادر مسلمانش وارد نمى شود در حالى كه به خاطر بزرگداشت او بالش براى او مى گذارد مگر اينكه خدا او را مورد آمرزش قرار دهد.

احترام بيشتر به خاطر نيكى بيشتر

حضرت امام صادق (عليه السلام) فرمود : خواهرى رضاعى براى پيامبر (صلى الله عليه وآله) نزد آن بزرگوار آمد ، چون او را ديد خوشحال شد و عبايش را براى او انداخت و وى را بر عبايش نشانيد سپس به گفت و شنود به او رو كرد و در چهره اش تبسم مى فرمود .

وى پس از پايان ديدار برخاست و از نزد حضرت رفت سپس برادر او آمد ولى پيامبر (صلى الله عليه وآله) رفتارى ديگر با او داشت ، به پيامبر (صلى الله عليه وآله) گفتند : اى رسول خدا ! چرا رفتارى كه با خواهر داشتى با برادر او نداشتى ؟ فرمود : احترام بيشترى كه به خواهر گذاشتم به خاطر اين بود كه خواهر بيش از برادرش به پدرش نيكى مى كرد(16).

گذشت و عفو از دشمنان

هنگامى كه پيامبر (صلى الله عليه وآله) با دوازده هزار نيروى مسلح بدون اينكه مردم مكّه از ورودش به مكه آگاه شوند آن ناحيه باعظمت را فتح كرد چنان با مردم با مهربانى و بردبارى رفتار كرد كه تاريخ را به شگفتى انداخت ! براى يك نفر قابل باور نبود كه سردارى پيروز با طرف شكست خورده خود اين گونه رفتار كند ! !

مردم مكه در مسجد الحرام به صف ايستاده بودند تا رهبر اسلام و مسلمانان كه از قدرت نظامى شگرفى برخوردار شده بود ، از درون كعبه درآيد و حكم لازم را نسبت به مردم مكه كه سيزده سال انواع آزارها را به او روا داشته بودند به آن دوازده هزار سپاه تا دندان مسلح اعلام كند .

چون از درون كعبه پس از شكستن بت ها درآمد به اهل مكه خطاب كرد : هان اى مردم ! بد عشيره و همسايگانى براى من بوديد ، مرا از اين ديار رانديد و پس از آن در تعقيب من لشكر كشيديد و بر من تاختيد و ناجوانمردانه هجوم آورديد ، از آزردن من و اذيت و تبعيد و كشتن دوستانم و يارانم فروگذار نكرديد ، عمويم حمزه را كشتيد . شما كه در حق من كه فرستاده خدا بودم چنين كرديد بى ترديد برايم حق قصاص و انتقام است و برابر اين حق بايد مردانتان كشته شوند و زن و فرزندانتان اسير گردند و خانه هايتان خراب شود و اموالتان نصيب نيروى فاتح گردد ولى من حكم و نظر نسبت به شما را به خودتان وا مى گذارم ! شما چه مى گوييد و چه گمان مى بريد ؟

مَاذَا تَقُولُونَ ؟ وَمَاذَا تَظُنُّونَ ؟

سهيل بن عمرو به نمايندگى از همه مردم مكه گفت :

نَقُولُ خَيراً وَنَظُنُّ خَيراً ؟ أخٌ كَرِيمٌ وَابنُ أخ كَريم ؟ وَقَد قَدَرتَ .

سخن به خير مى گوييم و گمان به خير مى بريم ، تو برادر بزرگوار و كريم و فرزند برادر بزرگوار و كريمى و اكنون بر ما قدرت يافته اى .

پيامبر بزرگوار اسلام (صلى الله عليه وآله) را از اين سخن رقّتى در قلب حاصل شد و اشك در ديده اش نشست . مردم مكه چون حال او را ديدند بانگ به زارى و گريه برداشتند ، آنگاه پيامبر (صلى الله عليه وآله) فرمود :

فَإنّى أقُولُ كَما قَال أخِى يُوسُفُ : ( لاَ تَثرِيبَ عَلَيكُمُ اليَومَ يَغفِرُ اللّهُ لَكُم وَهُو أرحُمُ الرَّاحِمينَ ).

من همان را مى گويم كه برادرم يوسف گفت : امروز گناهى بر شما نيست ، خدا شما را بيامرزد و او مهربان ترين مهربانان است .

بخششى كريمانه

سهل بن سعد ساعدى مى گويد : جبّه اى از پشم سياه و سپيد براى پيامبر بزرگوار اسلام دوختم كه حضرت از ديدن آن به شگفت آمد و با دست مباركش آن را لمس كرده ، فرمود : نيكو جبّه اى است . مردى اعرابى كه آنجا حاضر بود گفت : اين جبّه را به من عطا كن ! حضرت بى درنگ آن را از تن مبارك برداشت و به او بخشيد.

مواسات با برادر دينى

ابوسعيد خرگوشى در كتاب شرف النبى مى نويسد : يكى از ياران پيامبر (صلى الله عليه وآله)در حال نيازمندى ازدواج كرد و از آن حضرت چيزى خواست ، پيامبر (صلى الله عليه وآله) به خانه عايشه رفت و فرمود : چيزى داريم كه اين صحابى را با آن مواسات كنيم ؟ عايشه گفت : در خانه ما زنبيلى است كه مقدارى آرد داخل آن است ، پيامبر (صلى الله عليه وآله)آن زنبيل را با آرد به آن صحابى داد در حالى كه براى خود چيزى نداشتند.

**donsaeid** · 10-03-2006, 12:13 PM

گذشت از مردى بد زبان

كعب بن زهير ، بت پرستى بود كه تا زمان فتح مكه بر آيين جاهليت قدمى ثابت داشت و از كارهاى بسيار زشت و ناروايش هجو و بدگويى از رسول خدا (صلى الله عليه وآله) به زبان شعر بود .

او بدگويى و سخن به زشتى گفتن را درباره رسول اسلام (صلى الله عليه وآله) به جايى رسانيد كه پيامبر بزرگ در فتح مكه خون او و چند مشرك ديگر را كه در شركورزى تعصّبى شديد داشتند و جنايات هولناكى را بر ضد دين و پيامبر (صلى الله عليه وآله) مرتكب شده بودند مهدور نموده ، مسلمانان را موظف به كشتن آنان كرد .

كعب بن زهير هنگامى كه دانست رسول خدا (صلى الله عليه وآله) خونش را هدر ساخته و به هر جا بگريزد از شمشير مسلمانان در امان نخواهد بود ، با توانايى بالايى كه در سرودن شعر داشت قصيده اى در مدح پيامبر (صلى الله عليه وآله) گفت و روانه مدينه شد .

هنگامى كه به مدينه رسيد خود را به ابوبكر معرفى كرد و از او ملتمسانه خواست كه او را نزد پيامبر (صلى الله عليه وآله) ببرد شايد حضرت رحمة للعالمين از او گذشت كند .

ابوبكر درخواست او را پذيرفت و وى را در حالى كه صورتش را به دامن عمامه اش پوشانيده بود تا كسى او را نشناسد و پيش از ايمان آوردن خونش را بريزد نزد پيامبر (صلى الله عليه وآله) برد و گفت : يا رسول اللّه ! مردى است عرب و مى خواهد به شرط اسلام با تو بيعت كند . پيامبر (صلى الله عليه وآله) دست پيش برد و كعب با اسلام آوردن بيعت كرد و گفت :

بِأَبي أَنْتَ وَأُمِّي يا رَسُولَ اللّهِ ، هذا مَقامُ العائذِ بِكَ ، أَنا كَعَبُ بنُ زُهَيْرِ .
پدر و مادرم فدايت باد اى رسول خدا ! اين جايگاه پناهنده به توست ، من كعب بن زهير هستم .

و قصيده اى را كه در مدح پيامبر (صلى الله عليه وآله) سروده بود بى درنگ خواند ، چون به پايان قصيده رسيد حضرت بُردى يمانى به او جايزه داد و اسلامش را پذيرفت و از او گذشت كرد.

رفتارى شگفت آور با رئيس منافقان

عبداللّه بن اُبَى كه رياست منافقان مدينه را به عهده داشت خود و يارانش از هيچ گونه آزارى نسبت به پيامبر (صلى الله عليه وآله) و مسلمانان فروگذارى نكردند و پيوسته بر ضد اسلام و مسلمانان به نفع دشمنان جاسوسى و خبرچينى مى كردند و بر نفاق خود آن چنان اصرار و پافشارى مىورزيدند كه بارها آياتى در قرآن مجيد درباره وضع ناهنجار آنان و محروميتشان از رحمت حق و كيفيت عذابشان در قيامت نازل شد ولى آن بى خبران غافل و بى دردان جاهل ، دست از نفاق برنداشتند و تن به توبه و انابه ندادند .

عبداللّه بن ابى پس از بازگشت رسول خدا (صلى الله عليه وآله) از تبوك در دهه سوم ماه شوال به سختى بيمار شد و در مسير مرگ قرار گرفت .

بر پايه ( يُخْرِجُ الْحَىَّ مِنَ الْمَيِّتِ )، فرزندش ، مؤمنى صادق و مسلمانى پاك دل و جوانى شايسته و لايق و مورد محبت پيامبر (صلى الله عليه وآله) و مسلمانان بود .

او از باب ( وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَاناً ) به عنوان فريضه دينى و تكليف ايمانى همه روزه به عيادت پدر مى آمد و به جان به او خدمت مى كرد و به پرستارى اش چون پروانه به دور شمع ، دور وجود پدر مى گشت .

اين فرزند فرزانه از پيامبر خدا (صلى الله عليه وآله) درخواست كرد تا از پدرش عيادت كند مبادا آنكه از عيادت نكردن پيامبر (صلى الله عليه وآله) از پدرش به منزلت و مرتبه خانوادگى اش زيان رساند و لكه ننگى و خفّت و عارى بر دامن اهلش بنشيند !

پيامبر اسلام (صلى الله عليه وآله) حفظ منزلت آن پسر را كه از مؤمنان حقيقى بود لازم شمرده ، براى عيادت بر بالين پدرش حاضر شدند !

حضرت با كمال محبت و از روى دلسوزى به عبداللّه بن ابى فرمودند : چندان كه تو را از دوستى و رابطه با يهوديان معاند و جهودان نابكار منع كردم نپذيرفتى ، آيا اكنون وقت آن رسيده كه ريشه مهر و محبت دشمنان خدا را از صفحه دل بركنى يا مى خواهى بر همان عقيده سخيف و محبت باطل و رابطه شيطانى خيمه از دنيا بيرون زنى و به سوى آخرت رهسپار گردى ؟

در پاسخ پيامبر (صلى الله عليه وآله) گفت : اسعد بن زراره دشمن جهودان و خصم يهودان بود و هنگام مردن اين دشمنى و خصومت سودى براى او نداشت ! سپس گفت : اكنون وقت سرزنش و ملامت من نيست ، اينك من در ورطه مرگ قرار دارم ، از تو مى خواهم كه بر جنازه ام حاضر شوى و بر من نماز گذارى و پيراهنت را به من عطا كنى تا مرا با آن دفن كنند .

پيامبر (صلى الله عليه وآله) با كمال بزرگوارى و كرامت از دو پيراهنى كه به تن داشتند پيراهن زبرين را به او عطا كردند . عبداللّه گفت : آن پيراهن را مى خواهم كه با بدن مباركت تماس داشته . پيامبر (صلى الله عليه وآله) درخواستش را اجابت فرمود و پيراهن زيرين خود را به او بخشيد .

رسول خدا (صلى الله عليه وآله) پس از مرگ او به فرزندش تسليت گفت و بر جنازه اش حاضر شد و بر او نماز خواند و در پاسخ اعتراض مردم فرمود : پيراهن و نماز و استغفار من سودى براى او ندارد .

از پى اين كرامت و خوش رويى و نرمى و بزرگوارى و فتوّت و جوانمردى رسول خدا (صلى الله عليه وآله) ، هزار تن از قبيله خزرج به شرف مسلمانى سرافراز شدند و به دست پيامبر اسلام (صلى الله عليه وآله) ايمان آوردند.

**donsaeid** · 10-05-2006, 11:57 AM

القاب پيامبر گرامي اسلام

وقتي قال*الصادق(ع) مي*گوئيم مردم به رفتار ما در گذشته و حال توجه دارند و نحوه زندگي ما در محيط اداري و خانوادگي به ذهنشان خطور مي*كند. لذا داشتن القاب پيامبر (ص) كه در قرآن و روايات ذكر شده، ضروري است. به خصوص قرآن كه قطعي الصدور است. توجه نمائيم كه پيامبر (ص) چه خصوصياتي داشته كه با دارا بودن آنها، مبلغ خوبي بوده است.

الف) عبد بودن

از القاب و عناويني كه در قرآن به پيامبر نسبت داده شده است عبد بودن است.

(سبحان الذي اسري بعبده ليلاً من المسجد الحرام الي المسجد الاقصي الذي باركنا حوله)

عبد به چه مفهوم است؟ در زمان حيات پيامبر (ص) عبد به چه كساني اطلاق مي*شد؟

چرا خداوند پيامبر را با واژه عبد خطاب مي*كند؟ اگر به ما عبد به همان مفهوم رايج در زمان نبي*اكرم (ص) بگويند غرور ما جريحه*دار نمي*شود؟ اين موضوع قابل تعمق و بررسي است. مرحوم علامه طباطبايي در كتاب سنن*النبي روايت معتبري را در حالات و اخلاق پيامبر نقل مي*كند كه برخورد ايشان با مردم عبد گونه بوده است. آيا شأنيت و كفويت براي پيامبر مطرح نبوده است؟ مي*بينم مادر پنج يا شش امام معصوم (ع) شيعيان كنيز بوده*اند. ]آيا كنيز در آن زمان به مفهوم كلفت بوده يا خير؟ معلوم نيست زيرا كلفت مالك نفسش است ولي كنيز اينگونه نيست[. معاذ الله آيا شأنيت و كفويت براي امامان مطرح نبوده است؟

آيا اين اخلاق در حيطة فعاليت ما حل شده است؟

اگر بتوانيم از بندهاي شيطان دروني رهايي يابيم و در فضاي باز و آزاد قرار گيريم شايد ما هم چنين خصوصيتي پيدا كنيم.

ممكن است اين سئوال مطرح باشد كه اين ويژگي، مخصوص پيامبر اكرم (ص) است چه ارتباطي با ما دارد؟ بايد گفت: پيامبر اسوه است ]لقد كان لكم في رسول الله اسوه حسنه[ به خصوص براي ما كه مبلغيم. همانگونه كه پيامبر مبلغ بود ]و ما علي*الرسول الا البلاغ[.

كونوا دعاة النّاسِ بغَير السنتكم. رساندن پيام تنها با گفتار نيست بلكه رفتار ما بايد مؤيد گفتارمان باشد.

وقتي قال*الصادق(ع) مي*گوئيم مردم به رفتار ما در گذشته و حال توجه دارند و نحوه زندگي ما در محيط اداري و خانوادگي به ذهنشان خطور مي*كند. لذا داشتن القاب پيامبر (ص) كه در قرآن و روايات ذكر شده، ضروري است. به خصوص قرآن كه قطعي الصدور است. توجه نمائيم كه پيامبر (ص) چه خصوصياتي داشته كه با دارا بودن آنها، مبلغ خوبي بوده است.

ب) سراج بودن

پيامبر سراج است ]سراجاً منيراً[. بنده فرصت مراجعه نداشتم ببينم مگر سراج غير منير هم است. منير صفت سراج است يعني خود مي*سوزد و روشنايي مي*بخشد. ما كه مي*خواهيم سراج باشيم آيا مي*سوزيم و روشنايي مي*دهيم!.

ذكر نكته*اي براي شما لازم است كه بدانيم اخيراً شخصي از نيروهاي مسلح نامه*اي خدمت مقام معظم رهبري نوشته و به بعضي*ها هم به عنوان گيرنده فرستاده است از جمله مسجد جمكران (چاه عريضه).

در انتهاي نامه خود را بندة خدا معرفي كرده است. قسمتي از عباراتش را براي شما مي*خوانم. در صورتي كه عقيدتي سياسي به جاي نظارت بر چنين اعمالي و مكتبي نمودن واقعي به فكر رفاقت با مقامات و گرفتن شغل با محل سرتيپي به بالا بر روحانيون افتاده است و آنها هم جز به رتبه 17 به چيز ديگري نمي*انديشند... در آخر نامه نوشته است: آقا، من نگرانم كه اگر خداي ناخواسته دشمن اين كشور را مورد حمله قرار دهد با اين شرايط چه فكر مي*كنيد؟. تمام نامه را در جلسات رؤساي سا.ع براي آقايان قرائت خواهم كرد. توصيف رسول*خدا (ص) به سراج بدين خاطر است كه پيامبر (ص) وقتي به رسالت مبعوث مي*شود تمام اموال حضرت خديجه را مصرف مي*كند و مقيد است زندگي خود را با پايين*ترين قشر جامعه از نظر رفاهي تنظيم كند. رسول اكرم (ص) بعضاً از شدت گرسنگي به بدن مباركش*سنگ مي*بست كه معده*فشرده و گرسنگي را خيلي*احساس نكند. بدين خاطر است كه مالك*ابن*انس مي*گفت:

«روزها مي*گذشت و دود از مطبخ خانه پيامبر (ص) بلند نمي*شد». يعني غذا پختن در منزل ايشان نبود. چرا پيامبر براي اينكه مبلغ خوبي باشد بايد اين گونه باشد؟

چرا آن آقا خدمت امام صادق (ع) مي*رسد و سئوال مي*كند يا بن*رسول*الله، اميرالمؤمنين علي(ع) آن گونه زندگي مي*كرد و شما اينچنين! حضرت در جواب (به همين مضامين) عرضه مي*دارد:

«امير مؤمنان علي (ع) مسئوليت *حكومت داشتند».

آيا ما مسئوليت حكومت نداريم؟ آيا رفتار ما شبيه اميرعلي (ع) است؟

ج) تحجّد

از القاب مذكوره در قرآن براي پيامبر، تحجّد است، شخصيتي مثل پيامبر چه نيازي به تحجد دارد؟ امام خميني رضوان الله تعالي عليه و مقام معظم رهبري از زماني كه بحث رهبري ايشان مطرح است، تحجد را جزء واجبات مي*دانند. چرا؟

مثالي بزنم (عذر مي*خواهم)، باطري موتور سيكلت، مقدار معيني برق مي*خواهد و حال اينكه باطري هواپيماي غول*پيكر برق قوي مي*خواهد. بايد شارژ شود. ما مي*خواهيم معنويت مردم را در دست كنيم چقدر بايد شارژ شويم. پيامبر اكرم (ص) چون مبلغ است لذا خداوند متعال تحجد را برايشان واجب كرده است.

س) ذاكر بودن

همانگونه كه اهل ذكر بيان داشته*اند دو نوع ذكر داريم: 1) ذكر زباني 2) ذكر قلبي

ذكر قلبي مهم است. در هيچ شرايطي نبايد خداوند را فراموش كنيم.

در مجموعه*اي روحاني جديد*الورود، سربازي را به دليل اشتباه در وضو گرفتن سيلي زد. سرباز گفت چرا مي*زني؟ روحاني گفت: زبان*درازي مي*كني! سيلي ديگري زد. ]البته عذرش را خواستند[ آقا شما ذاكر هستيد!

كجا رسول (ص) براي اشتباه در وضو گرفتن يا قرائت حمد و سوره سيلي به گوش مردم مي*زد. آيا شما آن لحظه در ياد خدا بوديد؟!

ش) مذكّر بودن

از القاب ديگر رسول خدا (ص) مذكّر بودن است. انما انت مذكر ليست عليهم بمصيطر.

مذكر يعني مذكر فعلي. آيا رسول خدا (ص) صرفاً با قولش مذكّر بود؟ يا با فعلش هم مذكر بود. اگر اسراف و تبذير را مطرح مي*كنيم مردم توجه دارند كه بنده در مقام عمل هم مذكر هستم يا خير؟

در يكي از سفرهاي خود به مجموعه*اي از نيروهاي مسلح، در اتاق كار يكي از اعزه روحاني حضور يافتيم رايانه*اي كه قطعاتش باز شده بود روي ميز مشاهده كردم، ابتدا خوشحال شديم از وي پرسيدم. از رايانه استفاده مي*كنيد؟ در پاسخ گفت: بلد نيستم در اين مجموعه تعدادي آورده*اند و در اتاق من هم گذاشته*اند.

گفتم: شنيده*ام وقتي از عمر رايانه*ها سپري مي*شود قيمت آن تنزل مي*يابد. سپس ادامه دادم آيا به نظر شما نگهداري اين رايانه اسراف نيست. مضاف بر اينكه سربازي هم بايد براي تمييز كردن هر روز آن بكار گيريد. با اين اوصاف مي*توان به مردم گفت اسراف نكنيد!

ص)* مبشّر بودن

در قرآن صفت بشير ابتدا ذكر شده و سپس نذير. احتمال مي*دهم كلمه بشير بيش از منذر در قرآن استعمال شده است. ما مبلغان فرهنگ اسلام بايد مبشر و منذر باشيم بهشت و نعمت*هايش را توصيف كنيم و همانطور جهنم. به راستي ما در اين خصوص چگونه عمل كرده*ايم.

ض) مامور بودن

فاستقم كما امرت. پيامبر مامور است كه ميدان را خالي نگذارد. امام حسين (ع) ميدان را نبايد خالي كند گرچه با هفتاد و دو تن در مقابل لشكر سي*هزار نفري قرار گيرد.

آقا اباعبدالله الحسين در شب عاشورا، چراغ را خاموش مي*كند و به يارانش مي*فرمايند: اگر مي*خواهيد برويد من يك تنه مي*ايستم، قرآن مجسم را در امام حسين (ع) مي*بينيد. ما چگونه اين روح شهامت و شجاعت را در سخنراني*ها القاء مي*كنيم.

ط) خليق بودن

از جمله القاب ديگر پيامبر (ص) خليق است. انك علي خلق عظيم. رسول گرامي (ص) عقل كل است. وارد منزل مي*شود و به همسرش (عايشه) مي*فرمايد: كلمّيني حميرا، بيا با هم حرف بزنيم، پيامبر (ص) از تفكر همسرش استفاده مي*نمايد. علامه طباطبايي مي*نويسد: روزي زن مسلمان فرزندش را خدمت پيامبر (ص) حاضر نمود تا كسب بركت نمايد.

كودكي كه بر زانوي پيامبر نشسته بود ادرار كرد. مادر بر سر فرزند فرياد كشيد. رسول خدا (ص) گفت: چرا فرياد مي*زني؟ كودك است. هنگامي كه كودك با آرامش ادرارش تمام شد پيامبر او را نوازش كرد و سپس براي او دعا كرد و بعد از آن پاي مباركش را آب مي*كشد.

پيرزني سالخورده خدمت حضرت مي*رسد و سئوال مي*نمايد و جواب را نمي*فهمد پيامبر (ص) به طور مكرر براي او پاسخ را توضيح مي*دهد. انك علي خلق عظيم. اخلاق پيامبر بايد اين گونه باشد. اگر با تندي برخورد مي*كرد مردم از اطراف او پراكنده مي*شدند و لو كنت فظاً ...

**donsaeid** · 10-09-2006, 11:59 AM

پيامبر(ص) و حقوق انسان

يكي از اصولي كه پيامبرگرامي اسلام (ص)همواره بدان توجه خاص مي كردند حق مردم (حق الناس) است. آنچنان كه در آموزه هاي ديني آمده ، حق الهي قابل بخشش است اما حق الناس جز به رضايت مردمان قابل بخشش نيست. چنين مكتبي امروزه در مقابل انواع اتهام ها قرار گرفته است.

يكي از اصولي كه پيامبرگرامي اسلام (ص)همواره بدان توجه خاص مي كردند حق مردم (حق الناس) است. آنچنان كه در آموزه هاي ديني آمده ، حق الهي قابل بخشش است اما حق الناس جز به رضايت مردمان قابل بخشش نيست. چنين مكتبي امروزه در مقابل انواع اتهام ها قرار گرفته است. نويسنده باتوجه به انواع پيمان نامه هاي پيامبر اكرم(ص) به دنبال اثبات اين امر است كه مسلمانان از ديرباز به دنبال تحقق حقوق اقليت ها و حتي اقوام شكست خورده و در يك كلام حقوق بشر بوده اند.

تاريخ 185 مكتوب(1) را از رسول گرامي اسلام به يادگار گذاشته است. اين مكتوبات كه شامل پيمان نامه ها، دعوت امراء و رؤساي قبايل به اسلام، فرمان هاي حكومتي، ارشادنامه ها، امان نامه ها و برخي مكتوبات ديگر پيرامون موضوعات مختلف است، تصويري كامل از اخلاق سياسي و اجتماعي پيامبر را به تماشا مي گذارد. اهميت اين نامه ها در برجسته بودن موضع گيري هاي حقوقي و سياسي پيامبر اسلام است و گرچه در برخي از متون آن، ارشادات اخلاقي و حتي تبيين جهان بيني نيز وجود دارد، اما حتي اين موارد در پرتو اخلاق سياسي- اجتماعي پيامبر مورد توجه قرار گرفته اند. همچون متفاوت بودن نامه هايي كه پيامبر به پادشاهان مسيحي چون «مقوقس» و «هرقل» نوشته و در آن به آيه مشهور «قل يا اهل الكتاب تعالوا الي كلمه سواء بينناء و بينكم الا نعبد الا الله و لا نشرك به شيئا و لايتخذ بعضنا بعضا اربابا من دون الله فان تولوا فقولوا اشهدوا بانا مسلمون» (?) استناد مي كنند با نامه به كساني چون «خسرو پرويز» كه پيامبر لحني متفاوت را در برخورد با اين پادشاه برمي گزينند.
نقد و تحليل موشكافانه اين مكتوبات مي تواند سيره و سنت رسول گرامي اسلام را در تمامي ابعاد سياسي- اجتماعي و حقوق تبيين ساخته و خود سرمايه و منبعي براي تدوين پروتكل هاي حقوقي جهان اسلام در تمامي ابعاد آن از يك سو و ارائه آن به سازمان ها و نهادهاي حقوقي و سياسي جهان امروز- به ويژه تمدن غرب- از ديگر سو باشد و اين البته نيازمند تحقيق و تطبيق حكما و متفكران تواناي اسلامي در قاموس موازين حقوق جهان حقوق محور امروز است. استخراج و استنباط موازين پيشرفته و مدرن حقوق بشر در اسلام با عنايت به سنت و سيره رسول گرامي اسلام نه تنها جهان اسلام را در برخورد و مواجهه با مسائل مستحدثه جهاني توانا مي سازد بلكه به عنوان، محك و معياري در جهت تصحيح و تنقيح موازين حقوقي امروز، آن هم در عصر و دوره «جهاني سازي» و «دهكده جهاني» عمل مي كند.
جهان اسلام، نيازمند يك حركت جدي و تحول برانگيز در متن انديشه هاي خويش است. شاخصه هاي اين حركت بايد دو محور اساسي باشد: تحقيق و تطبيق. در وهله اول جهان اسلام نياز به انديشمندان و محققاني دارد كه با نگاهي ژرف و با استناد به روش هاي مدرن و شيوه هاي تحقيقي مطلوب، عمق جان اين دين را بكاوند و حقايق آن را استنباط و استخراج نمايند و در مرحله دوم به شدت نيازمند حكمايي است كه ابزار و قدرت تطبيق اين حقايق و موازين را با موازين مقبول و معقول جهان امروز- كه در اعلاميه هايي چون اعلاميه حقوق بشر به عنوان مانيفست حقوقي جهان امروز به ويژه در عصر جهاني سازي- متجلي است، دارا باشند. البته اين تحقيق و به ويژه تطبيق، با نيت استحاله و تحويل و تبديل موازين حقوقي دين اسلام با موازين جديد صورت نمي گيرد بلكه هدف، تدوين حقوق نامه اي جهاني است كه در ذات خود داراي جامعيت باشد و نه تنها دربرگيرنده حقوق و تكاليف انسان، بلكه نماياننده جهت و مقصد معنوي او در بهره مندي از حقوق انساني خويش نيز باشد.
به نظر مي رسد جهاني كه به عنصر حق بيش از تكليف بها مي دهد و در پناه و پوشش حقوق، تكاليف و وظايف انسان و جامعه انساني را ناديده گرفته و يا در حاشيه قرار مي دهد به همان آسيب ها و خطراتي دچار مي شود كه جوامع صرفاً تكليف محور بدان دچار مي شوند. حقوق اسلامي، قدر و قيمت حق را در كنار حد مي سنجد و هرگز نه حق را فداي تكليف و نه تكليف را فداي حق مي كند.

نقد انديشمندان و متفكران جهان امروز به روند حقوقي حاكم بر مانيفست ها، پروتكل ها و پيمان نامه هاي حقوقي در عرصه جهاني، انتقاد از روند صرفاً حقوق محور آن است. در حالي كه از بديهي ترين حقوق انساني آن است كه انديشمندان و برنامه نويسانش نه تنها حقوق او را با جامعيتي كه مستلزم برنامه نويسي براي انسان ذوابعاد امروز است بنگارند بلكه در كنار حقوق انسان، وظايف و تكاليف او را نيز مشخص سازند. انسان تا خود را در مقابل مرجعي مكلف نداند قطعاً نمي تواند با مفهوم و معناي ذاتي حقوق خويش آشنا باشد. ادراك حقوق منوط به رعايت حدود و رعايت حدود مشروط به برخورداري از حقوق است. حدود و تكاليفي كه عامل رسيدن به آن حقوق است و نه در مقابل آن.

ما معتقديم، اين جامعيت در متن آيات قرآني و سنت نبوي و علوي وجود دارد. نگارنده اين مقاله از ميان پيمان نامه ها و مكاتيب كثير پيامبر تنها يك نمونه را در جهت تأييد اصول فوق و نيز بيان وجهي از وجوهات اهميت اسلام به حقوق بشر برگزيده است. يعني پيمان رسول اكرم با مسيحيان نجران. اين پيمان نامه كه متن آن در «خراج» ابويوسف، «خراج» ابوعبيد، «فتوح البلدان» بلاذري، «زادلمعاد» ابن قيم، «امتاع» مقريزي، «وثائق السياسيه اليمنيه» محمدبن اكوع حوالي، «سنن ابي داوود» ، «تاريخ يعقوبي» و ديگر منابع اسلامي آمده است در سال نهم هجرت و پس از داستان مشهور مباهله(?) بين پيامبر اسلام و مسيحيان نجران- منطقه اي مصفا با هفتاد دهكده در مرز ميان حجاز و يمن- امضا شده و خود تنها يك نمونه از اصول حاكم بر اخلاق سياسي- حقوقي پيامبر در رعايت حقوق بشر است. پيامبر در اين پيمان نامه، در قبال تأمين امنيت مردم نجران و نيز حفاظت از اموالشان حكم به پرداخت مبلغي به عنوان جزيه مي كند اما در قبال آن، ضمن ارائه نمونه بي نظيري از رحمت، رأفت و عدالت اسلامي، حقوق متقابل مردم نجران را تضمين و تعهد مي نمايند. نمونه اين رحمت و رأفت را در بند اول پيمان نامه مي توان دريافت. در اين بند تصريح شده است كه مسيحيان نجران به دليل آن كه در جريان مباهله به هر دليل از ادامه مذاكره و مباهله صرف نظر نموده و حكم در مورد ميوه ها، زر و سيم و بردگان خود را به پيامبر واگذارده بودند، پيامبر همه را به ايشان مي بخشد و تنها به وضع مالياتي اندك (آن هم نه بدين دليل كه غالب شده اند بل به دليل تعهداتي كه در بندهاي بعدي پيمان نامه مبني بر تأمين جان و تضمين مال نجرانيان مي كنند) بسنده مي نمايند.
بخش مهم اين پيمان نامه در جهت حفظ حقوق مردم نجران، شامل موارد زير است:
الف- پيامبر متعهد مي شوند هر آن چه از اموال جنگي نجرانيان كه به صورت امانت به سپاه اسلام _ در جهت غلبه بر فتنه هاي محلي- سپرده شده است چنان چه آسيب ببيند يا نابود شود توسط فرستادگان و نمايندگان آن حضرت جبران شود: «و به عهده ايشان است كه چون در يمن درگيري و عذر و مكري پيش آيد به مسلمانان سي زره و سي اسب و سي شتر عاريه دهند و هرچه از آن زره ها و اسب و شترها و كالاهاي ديگر كه نابود شود فرستادگان و نمايندگان من ضامن خواهند بود كه به ايشان بپردازند.» (?)
ب- پيامبر حقوق مردم نجران را در حفظ آئين خود، امنيت جان و پاسداشت مال به رسميت مي شناسند. ايشان پناه و عهد خداوند و نيز پيمان خود را، پناهگاه جان و مال و آيين مردم نجران قرار مي دهند. در اين بخش از پيمان نامه با اين كه حقانيت رسالت پيامبر در جريان مباهله بر سران مسيحي آشكار شده و پيامبر در موقعيت يك فاتح و غالب مي توانستند از آن بالاترين بهره را در مسلمان نمودن اين مسيحيان ببرند، اما رسول گرامي اسلام نه تنها هيچ تلاشي در جهت الزام آنها بر تبعيت از دين خود ندارند، بلكه بر حفظ آيين و جان و مال نجرانيان، عهد و پناه خداوند و پيمان خود را گواه مي گيرند: «و براي مردن نجران و اطراف آن پناه و عهد خداوند و پيمان محمد رسول خدا در مورد اموال و جان هايشان و آيين ايشان و در مورد غايب و شاهد و عشيره و پرستشگاه ها و آنچه از كم و بيش در اختيار ايشان است خواهد بود.»

ج- پيامبر، حق راهبان و كاهنان و كشيشان مسيحي را در داشتن وظيفه و مقام راهبي و كشيشي خود به رسميت شناخته و تصريح مي نمايند كه اينان همچنان بر سر كار خود باقي مانده و از كار بركنار نخواهند شد: «هيچ اسقف و راهب و كاهني از شغل و مقام خود بركنار نخواهد شد.»
د- پيامبر با ذكر قاعده اي حقوقي، نجرانيان را از پرداخت خون بهاي خون هايي كه در جاهليت ريخته اند معاف مي دارد: «و بر ايشان هيچ گونه تعهدي و پرداخت خون بهاي خون هايي كه در جاهليت ريخته شده است نخواهد بود.»

ه- پيامبر گرامي اسلام، اساسي ترين حقوق سياسي يك ملت را كه همانا، حق زندگي در سرزمين خود و نيز بهره مندي از امنيت است را در مورد نجرانيان تعهد و تضمين مي نمايند: «آنان را از سرزمين خودشان تبعيد نخواهند كرد و از آنان يك دهم گرفته نمي شود و سرزمين ايشان پايكوب نخواهد شد و لشكر به آن كشيده نمي شود. هر كس از ايشان حقي مطالبه كند در كمال انصاف بدون اين كه بر آنان ستم شود يا ستم كننده باشند بررسي خواهد شد.»
در پايان اين پيمان نامه، شرايطي براي استدام و استحكام اين پيمان نامه ذكر شده است، كه گرچه به ظاهر شرط است اما در اصل تأكيد بر اهميت اصولي وحياني و عقلاني است كه در متن اعتقادات مسيحيان- و من جمله مسيحيان نجران- نيز وجود دارد: «از اين پس و در آينده هر كس رباخواري كند ذمه و عهد من از او برداشته است و هيچ كس را به گناه ديگري مؤاخذه نخواهند كرد. بر آنچه در اين عهدنامه است جوار خدا و ذمه محمد رسول خدا حكم فرما است تا هنگامي كه ايشان خيرانديش و نيكوكار باشند و كار خود را با ستم سنگين نكنند و تا هنگامي كه خداوند فرمان خود را در اين باره ابلاغ فرمايد.» (?) بدين صورت شرطي بودن اين موارد سبب اين سوءتفسير و تعبير نخواهد بود كه اين شرايط تحميل شده است زيرا كه در تعاليم حضرت مسيح(ع) نيز اين شرايط لزوم پاك رفتاري و درستكاري انسان است.
پيامبر گرامي شرط استدام اين ذمه و عهد را عدم رباخواري مي دانند و اين تحميل پيامبر نيست، ارجاع مسيحيان به رعايت يك قاعده در مذهب مسيحيت است. نيكوكاري و خيرانديشي نيز كه در پايان پيمان نامه اساس استدام تعهدات آن، ذكر شده خود دليلي ديگر بر غايت رعايت حقوق در جامعه انساني است، بدين معنا كه عدم رباخواري، خيرانديشي و نيكوكاري ضامن رعايت حقوق و اجراي حدود در جوامع انساني است.

پانوشت ها:
1ـ در تعداد اين مكتوبات بين انديشمندان و مورخان اختلاف وجود دارد. صاحب «مكاتيب الرسول» ??? نامه و دكتر حميدالله در «وثائق» ??? نامه و پيمان نامه را ذكر مي كنند. رجوع شود به «مكاتيب الرسول» ، علي بن حسينعلي الاحمدي، نشر يس، بهمن ???? تهران و «مجموعه الوثائق السياسيه» ، دكتر محمد حميدالله، ترجمه و تحشيه دكتر محمود مهدوي دامغاني، نشر بنياد ???? تهران.

2ـ قرآن مجيد، سوره آل عمران آيه ??

3ـ براي آشنايي با جريان مباهله به تفسير آيه مشهور به آيه مباهله (آيه ?? آل عمران) در تفاسير مختلف و همچنين كتب سيره و سنت رسول گرامي اسلام مراجعه شود.
4ـ مجموعه الوثائق السياسيه، دكتر محمد حميدالله، ص ???

**donsaeid** · 10-09-2006, 12:00 PM

5ـ متن كامل اين پيمان نامه به شرح زير است:

بسم الله الرحمن الرحيم

اين عهدي است كه محمد نبي و رسول خدا(ص) براي مردم نجران نوشته است چون در مورد ميوه ها و زر و سيم و بردگان خود صدور حكم را برعهده او (يعني پيامبر) واگذارده بودند، تمام آن بديشان بخشيد و براي آنان رها فرمود به شرط آن كه ساليانه دو هزار حله كه ارزش هر يك چند وقيه باشد بپردازند (حله گرانبها و نوع خوب آن) در هر ماه رجب هزار حله و در هر ماه صفر هزار حله و بايد ارزش هر حله چند وقيه نقره باشد. آن چه افزون يا كمتر از ميزان خراج ايشان باشد محاسبه و منظور خواهد شد و آنچه از زره و اسب و مركوب و كالا بپردازند نيز از حساب ايشان گرفته خواهد شد. (يعني هيچ چيز بدون محاسبه و به زور و ستم از ايشان گرفته نخواهد شد.) هزينه فرستادگان من در مدت بيست روز و كمتر از آن به عهده مردم نجران است و نبايد فرستادگان مرا بيش از يك ماه (براي پرداخت جزيه) معطل گذارند و به عهده ايشان است كه چون در يمن درگيري و عذر و مكري پيش آ يد به مسلمانان سي زره و سي اسب و سي شتر عاريه دهند و هر چه از آن زره ها و اسب و شترها و كالاهاي ديگر كه نابود شود فرستادگان و نمايندگان من ضامن خواهند بود كه بايشان بپردازند و براي مردم نجران و اطراف آن پناه و عهد خداوند و پيمان محمد رسول خدا در مورد اموال و جانهايشان و آيين ايشان و در مورد غايب و شاهد و عشيره و پرستشگاه ها و آنچه از كم و بيش در اختيار ايشان است خواهد بود. هيچ اسقف و راهب و كاهني از شغل و مقام خود بركنار نخواهد شد. و برايشان هيچ گونه تعهدي و پرداخت خون بهاي خون هايي كه در جاهليت ريخته شده است نخواهد بود. آنان را از سرزمين خودشان تبعيد نخواهند كرد و از آنان يك دهم گرفته نمي شود و سرزمين ايشان پايكوب نخواهد شد و لشكر به آن كشيده نمي شود. هركس از ايشان حقي مطالبه كند در كمال انصاف بدون اين كه بر آنان ستم شود يا ستم كننده باشند بررسي خواهد شد. از اين پس و در آينده هر كس رباخواري كند، ذمه و عهد من از او برداشته است و هيچ كس را به گناه ديگري مؤاخذه نخواهند كرد.
بر آنچه در اين عهدنامه است جوار خدا و ذمه محمد رسول خدا حكم فرما است تا هنگامي كه ايشان خيرانديش و نيكوكار باشند و كار خود را با ستم سنگين نكنند و تا هنگامي كه خداوند فرمان خود را در اين باره ابلاغ فرمايد. ابوسفيان بن حرب و غيلان بن عمرو و مالك بن عوف كه از خاندان بني نصر است و اقرع بن حابس حنظلي و مغيره بن شعبه گواهند و اين نامه را عبدالله پسر ابوبكر براي ايشان نوشت.

**jjbb** · 10-10-2006, 10:54 AM

ديروز سالروز «عقد اخوت» از سوي پيامبر خدا(ص) در مدينه بود.
هرچند جامعه مدينه دوران پيامبر در ميان خود، شخصيت*ها و اصحاب برجسته*اي از مهاجرين و انصار مانند سلمان، ابوذر، مقداد و در صدر همه آنان، وصي بلافصل رسول گرامي اسلام، حضرت علي(ع) را داشت، نمي*توان منكر اين حقيقت تاريخي شد كه هنوز رگه*هاي عصبيت قومي، قبيله*اي در آن به چشم مي*خورد. وجود اين گرايش*هاي البته ضعيف شده در ميان امت متحده*اي كه پيامبر بر مبناي وحي الهي به دنبال آن بود، چيزي نبود كه از ديد تيزبين پيامبر(ص) به دور بماند. آنچنان كه ديديم، پس از رحلت ايشان كه جمعي، مجلس سقيفه بني*ساعده را براي تعيين خليفه*اي از سوي خود تشكيل دادند، بحث فضل و تقدم و فخرفروشي انصار و مهاجرين تا به كجا رسيد! انگار نه انگار تا روزهاي پيش، از زبان مبارك رسول خدا(ص) شنيده بودند كه هيچ عربي بر غيرعرب و غيرعربي بر عرب ديگر، جز به تقواي الهي برتري ندارد؛ قضيه عرب با عرب كه ديگر جاي خود داشت.

در دوازدهم ماه مبارك رمضان به دستور پيامبر، مراسم عقد اخوت بين مسلمانان مدينه برگزار شد و پيش از همه، خود پيامبر با علي بيعت كرد و شايد نتوان لقبي زيباتر از لقب «برادر رسول خدا» در ميان القاب حضرتش ـ كه درود خدا بر او و اولاد طاهرش باد ـ پيدا كرد. هرچند همه القاب علي همچون خود او زيبا هستند، اين يكي را حلاوتي ديگر است و چه زيبا بر سر در حرمش، اين عبارت حك شده است كه: «السلام عليك يا اخا رسول الله»؛ سلام بر تو اي برادر رسول خدا!

اين*كه پيامبر اين ماجرا را از خودش و علي آغاز مي*كند، براي آن است كه مسئله براي ديگران جا بيفتد و انجام آن براي آنان سخت نباشد.
آن گونه كه از متون تاريخي برمي*آيد، رسول خدا از نخستين كارهايي كه در ماه*هاي اول ورودشان به مدينهانجام دادند، اين بود كه بنا بر فرمان خدا، مأمور شدند، بين مهاجرين و انصار، كه دو پايه اصلي و تكيه*گاه مردمي حضرتش در دوران سخت مكه و هجرت به مدينه بودند، عقد اخوت و پيمان برادري برقرار كنند؛ بنا بر اين پيمان، كه هرگز جنبه تشريفاتي و نمادين نداشت، دو طرف عقد برادري، با يكديگر پيمان مي*بستند كه در حضر و سفر، كمك كار و يار و ياور هم باشند و در صورت احتياج و فقر، ديگري اموال خود را با او تقسيم كند.

اين تاكتيك به گونه*اي در جامعه مدينه مؤثر واقع شد كه مردم وقتي يك طرف پيمان را مي*ديدند، با توجه به شناختي كه از طرف مقابلش داشتند، او را برادر فلان شخص صدا مي*كردند؛ مثلا گاه كه ابوذر را مي*ديدند، به يكديگر مي*گفتند، برادر سلمان آمد.
بر مبناي آيه*اي كه نازل شد (آيه 6 سوره احزاب)، مفسران؛ اعم از شيعه و سني چنين برداشت كرده*اند كه بنا بر اين پيمان الهي، برادر مي*تواند برادر ديني*اش را پس از ارحام و نزديكاني كه از او بنا بر كتاب خدا ارث مي*برند، نيز در زمره كساني قرار دهد كه از او ارث مي*برند و اين از شگفتي*هاي اين دين است كه دامنه اخوت غير«نسبي» را به ارث مي*رساند.

و اين امر به خوبي در آيه مشهود است: «من المؤمنين و المهاجرين الا ان تفعلوا الي اوليائكم مروه». نكته لطيف در اين عبارت، آن است كه از انصار به مؤمنان ذكر شده، حال آن*كه مهاجرين هم جزو مؤمنين هستند. آيه به صراحت مي*فرمايد: اگر درباره اوليا و دوستانشان معروف و كار نيكي سفارش كنند، اين امر پذيرفته شده است.

جدا از جنبه*هاي حقوقي، عقد مؤاخات تأثيرات سياسي و اجتماعي عمده*اي نيز در مدينة*النبي پديد آورد. پيامبر محلي را تعيين كرد و برخي را به اختيار خودشان نهاد و فرمود، همديگر را در آغوش بكشند و «برادر» بنامند؛ ابوذر با سلمان، عمر با ابوبكر! و عبدالله بن عوف با يكي از نصاراي تازه مسلمان شده! و عبدالله بن ابي (منافق معروف) با بلال حبشي كه البته تا قيافه بلال را ديد كه مي*خواست او را در آغوش بكشد، تمسخري كرد و از محل، به نشانه اعتراض خارج شد.
اكنون كه 1427 سال قمري از اين رويداد مهم مي*گذرد و فضاي رمضان، جان*هاي مؤمنان را به تسخير خود درآورده و دل*هاي اهل ايمان را به ضيافت عشق فرا خوانده و در مسير نسيم رحمت الهي نشانده و جامعه ما در معرض اين پيمان قرار گرفته است، كاش پيامبر خدا(ص) بود و بين سران و مسئولان و دسته*جات و احزاب سياسي موجود در جامعه ما، حكم خدا را دوباره اجرا مي*كرد!

كاش، دوستان مؤتلفه*اي، ياران مشاركتي را عملا برادر خود بدانند و برادران انصار حزب**الله، دوم خردادي*ها را منافق نخوانند و برخي از دوم* خردادي*ها نيز به آنان لقب*خشونت*طلب ندهند. كاش، مي*شد تلويزيون كه در سال*ها قبل، مراسم افطار همه احزاب را در حضور رهبري پخش مي*كرد، مراسم در آغوش كشيدن صادقانه و برادرانه دولتمردان پيشين و كنوني و گرايش*هاي گوناگون را براي جامعه*اي كه تشنه وحدت و محبت و رأفت است و بيش از هر زمان ديگر دشمنانش، به تلاش و تجزيه انسجام او مي*انديشند، نيز نشان مي*داد.
خدا كند آيه 6 سوره احزاب در دفاتر همه احزاب آويخته شود تا بدانند پيمان برادري كه حتي از آن ارث مي*تواند برخيزد، حكم خداست و نبايد هيچ مسئله*اي، اعم از گرايش*هاي سياسي و فرهنگي و... به آن آسيبي برساند.

خدا كند پيمان برادري از سوي مقامات نظام در ميان مسئولان منعقد شود تا بهترين هديه، الگو و عبرتي از ايران اسلامي براي مسلمانان ديگر ممالك اسلامي باشد.
سال، سال رسول اكرم(ص) است و اينك سنت او فراروي همگان است و رمضان، بهترين و مناسب*ترين زمان براي پياده شدن اين سنت مبارك پيامبر.
خدا كند با خروج ما از ماه مبارك، هرچه كينه نسبت به برادران ديني خود داريم، از دل*هايمان پاك شود

**donsaeid** · 10-10-2006, 11:48 AM

پژوهشى موردى در مديريت پيامبر اكرم(ص) در غزوه احزاب

در مقاله حاضر كوشش شده است, در حد امكان يكى از اقدامات مديريتى پيامبراكرم(ص) در جريان يكى از تدابير آن حضرت يعنى ((حفرخندق)) مورد بحث و بررسى قرار گيرد. البته مقاله حاضر به مديريتى كه رسول الله(ص) در جريان حفر خندق اعمال فرمودند محدود نمى شود, بلكه موضوع اداره و بهره گيرى كامل از اين اقدام دفاعى هم مورد بحث قرار مى گيرد.

زندگى رسول گرامى اسلام(ص) و ائمه اطهار(ع) سرشار از نكاتى است كه اگر با نگاهى نو به آن توجه شود, بسيارى از خط مشى ها و سياست هاى اصولى در حوزه هاى مختلف علمى, معرفتى, اجتماعى, سياسى, دفاعى و... شناسايى خواهد شد. بررسى دقيق و همه جانبه ابعاد مختلف زندگى اين بزرگان, مخصوصا با شيوه هاى جديد و بابهره گيرى از آخرين دستاوردهاى علمى, از ضرورت هاى جوامع اسلامى است.
يكى از حساس ترين و سرنوشت سازترين حوادث صدر اسلام, غزوه احزاب است. مورخان, اين غزوه را بيشتر از آن جهت با اهميت مى دانند كه آخرين صحنه تهاجم دشمن به نيروهاى اسلام و نقطه اوج اقدامات دفاعى مسلمين بود. اما آن چه كمتر در منابع تاريخى مورد توجه قرار گرفته, مديريت اين حادثه سرنوشت ساز و مهم است.
مديريت پيامبر اكرم(ص) در جريان اين غزوه ابعاد مختلفى دارد. در مقاله حاضر كوشش شده است, در حد امكان يكى از اقدامات مديريتى پيامبراكرم(ص) در جريان يكى از تدابير آن حضرت يعنى ((حفرخندق)) مورد بحث و بررسى قرار گيرد. البته مقاله حاضر به مديريتى كه رسول الله(ص) در جريان حفر خندق اعمال فرمودند محدود نمى شود, بلكه موضوع اداره و بهره گيرى كامل از اين اقدام دفاعى هم مورد بحث قرار مى گيرد.

طرح مسئله
مسلمين پس از اطلاع از آغاز تهاجم قريش, حداكثر هشت روز فرصت داشتند تا نسبت به انجام هرگونه اقدام تدافعى تصميم گيرى كنند.
تصميم پيامبر(ص) به حفر خندق يكى از بهترين نمونه هاى تصميم گيرى شجاعانه است. خندقى به طول حداقل پنج كيلومتر با عرض تقريبى هفت تا ده متر و عمق حداقل سه متر, مستلزم حجم عظيمى از خاكبردارى است, در حالى كه تمام نيرويى كه در اختيار پيامبر(ص)بود به سه هزار نفر نمى رسيد. حال اين سوال مطرح است كه چه مديريتى اعمال شد كه توانست با وجود همه محدوديت ها اين اقدام كم نظير را انجام دهد و به نتيجه مطلوب برساند؟

تصوير اجمالى حادثه
غزوه احزاب بنابر قول مشهور در شوال سال پنجم هجرى(2) و در ناحيه شمال و غرب مدينه النبى واقع شد. قرآن مجيد در چهار سوره و در قريب 22 آيه به مسائل مختلف اين جنگ اشاره كرده است.(3)
سپاه مشركين از سه لشكر به ترتيب زير تشكيل شده بود:
1ـ لشكر قريش و هم پيمانانش به رهبرى ابوسفيان بن حرب, كه فرماندهانى چون خالدبن وليد, عكرمه بن ابوجهل, عمروعاص, صفوان بن اميه و عمروبن عبدود در آن شركت داشتند. مجموعه نيروهاى تحت فرماندهى ابوسفيان ـ با احتساب بنى سليم ـ 4700 نفر بودند كه بيش از 300 اسب و 1500 شتر به همراه داشتند.(4) اين نيروها پس از نزديك شدن به مدينه در محلى موسوم به ((رومه)) مستقر شدند.
2ـ لشكر غطفان و هم پيمانان آن ها از قبايل نجد, به فرماندهى ((عيينه بن حصن فزارى)) و مسعود بن رخيله و حارث بن عوف جمعا به استعداد 1800 نفر, كه در نزديكى ((إحد)) اردو زدند و تعداد 300 اسب همراه اين لشكر بود.(5)
3ـ بنى اسد به فرماندهى طليحه بن خويلد اسدى, هم چنين يهوديان بنى نضير كه قريش را همراهى مى كردند و نقش آن ها بيشتر تقويت فكرى و روحى اين حركت نظامى بود. يهوديان بنى قريظه هم با شكستن پيمان, متحد احزاب محسوب مى شدند. اكثر مورخان تعداد نفرات احزاب را مجموعا ده هزار نفر گفته اند.(6) اما اين عدد به نظر اندكى اغراقآميز مى رسد. احتمالا مجموع سپاه قريش و متحدانش از حدود 8000 نفر متجاوز نبوده است.
امتياز عمده سپاه احزاب كه تا آن زمان در منطقه حجاز كم نظير بود, برخوردارى از سواره نظامى با حداقل 600 اسب بود كه برترى كامل آنان بر نيروهاى اسلام را تضمين مى كرد. به احتمال قريب به يقين, نگرانى عمده مسلمين از همين بخش سپاه احزاب بوده است. طبعا اولين اقدام موثر سپاه اسلام هم بايد به نحوى طراحى مى شد كه بتواند سواره نظام دشمن را زمين گير و بى اثر كند.

موقعيت مسلمانان
بنا به روايت ابن اسحاق, تعداد نفرات سپاه اسلام در جريان غزوه خندق 3000 نفر بوده است.(7) به نظر مى رسد كه اين قول اندكى خوش بينانه و همراه با اغراق باشد. احتمالا اين رقم با احتساب نوجوانان و جوانان و هم چنين همراهى كراهتآميز برخى از منافقين است. لازم به ذكر است كه تعداد اسب هاى مسلمين در غزوه خندق سى و چند اسب بوده است.(

بنا به گفته واقدى چهار روز پس از حركت قريش از مكه, سواران خزاعه خبر حركت احزاب را به پيامبراكرم(ص) رساندند.(9) فاصله ميان مكه و مدينه براى سپاهى كه با ساز و برگ جنگى حركت مى كرد, ده تا دوازده روز راه بوده است. بنابراين پيامبر اكرم(ص) و مسلمين تنها شش تا هشت روز براى اتخاذ هرگونه تدبير و تصميمى فرصت داشته اند.

وضعيت عمومى مدينه و روحيه مسلمين
در هر اقدام اجتماعى, سياسى و نظامى, علاوه بر رهبرى, بايد به دو ركن ديگر توجه شود:
1ـ وضعيت و شرايط عمومى جامعه: شرايط ساختارى هر جامعه و نحوه ارتباط و مناسبات افراد و كانون هاى مختلف اجتماعى متناسب با شرايط هر جامعه, در روند تحولات اجتماعى نقش تعيين كننده اى دارد. گسستگى يا همبستگى اجتماعى, كه در جامعه آن روز مدينه به كيفيت تعامل قدرت هاى قبيله اى حاضر در شهر بستگى داشت, از جمله عوامل موثر در همبستگى يا گسستگى نيروهاى درونى شهر به حساب مىآمد. تدابيرى كه از قبل انديشيده شده بود, شرايط مطلوب اين همبستگى را فراهم كرده بود. انعقاد پيمان نامه عمومى مدينه, عقد اخوت, و بناى مسجد جهت ايجاد انسجام در فعاليت هاى مختلف جامعه از جمله اقداماتى بود كه پيامبراكرم(ص) جهت تحقق شرايط وحدت اجتماعى انديشيده بودند.
2ـ وضعيت نيروى انسانى: نيروى انسانى ركن اصلى در هر اقدام مديريتى است. عواملى چون كميت و آمار نيروهاى در اختيار, شرايط روحى نيروها, ارتباط درونى نيروها, نحوه و چگونگى تنظيم رابطه مديران ستادى و نيروهاى در صف, عواملى هستند كه مى توانند در زمينه سازى موفقيت يا عدم موفقيت يك اقدام اجتماعى يا نظامى تإثير گذار باشد. در صورت تحقق شرايط مطلوب نسبت به دو عامل فوق, نفش رهبرى و مديريت به عنوان عامل هماهنگى و بهره بردارى از شرايط اجتماعى مناسب و نيروى انسانى آماده, موضوعيت خواهديافت.
پس از انتشار خبر حركت احزاب در مدينه, جو عمومى شهر دستخوش تلاطم گرديد. بهترين تصوير از شرايط عمومى مدينه, و دسته بندى گروه هاى حاضر در شهر را قرآن مجيد طى 17 آيه در سوره احزاب ارائه كرده است. دراين آيات با دقت شگفت انگيز و روانكاوانه اى از روحيات و مواضع گروه هاى مختلف, در جريان غزوه احزاب, پرده برداشته است. از نظر قرآن اين گروه ها به سه دسته كلى تقسيم مى شوند:
الف ـ مومنين: مطابق آيات قرآن, كسانى كه در اين گروه جاى مى گيرند بسيار معدودند. اينان ياران خالص و فداكار پيامبر اكرم(ص) بوده اند كه در هر شرايطى هيچ گونه ترديدى در اعتمادشان به خدا و رسول ايجاد نمى شد. اين آيه از سوره احزاب در حق اين گروه نازل شده است:
و لما رءالمومنون الاحزاب قالوا هذا ما وعدنا الله و رسوله و مازادهم الا ايمانا و تسليما;(10)
و چون مومنان دسته هاى دشمن را ديدند, گفتند: ((اين همان است كه خدا و فرستاده اش به ما وعده دادند و خدا و فرستاده اش راست گفتند)), و جز بر ايمان و فرمانبردارى آنان نيفزود.
ب ـ منافقين: كسانى كه با اجبار و اكراه اسلام را پذيرفته بودند و در دل كينه رسول خدا(ص) را مى پروراندند, در موقعيت هاى مناسب از ضربه زدن و خدمت به دشمنان اسلام دريغ نمى كردند. قرآن مجيد اين گروه را معرفى و باطن آنان را آشكار كرده است:
و اذ يقول المنافقون و الذين فى قلوبهم مرض ما وعدنا الله و رسوله الا غرورا و اذ قالت طائفه منهم يا إهل يثرب لا مقام لكم فارجعوا...;(11)
و هنگامى كه منافقان و كسانى كه در دل هايشان بيمارى است مى گفتند: ((خدا و فرستاده اش جز فريب به ما وعده اى ندادند)). و چون گروهى از آنان گفتند: ((اى مردم مدينه, ديگر شما را جاى درنگ نيست, برگرديد)).
ج ـ معوقين و مرددين: اينان مسلمانانى بودند كه به خاطر ضعف شخصيت يا ضعف ايمان, معمولا در شرايط حساس و در جريان حوادث, گرفتار ترديد و ترس مى شدند و علاوه بر آن, اين روحيه را به ديگران هم منتقل مى كردند.
قرآن كريم در مواضع مختلف ضمن بررسى نهضت انبيا به اين گروه اجتماعى اشاره كرده, و حتى گاهى در كنار منافقين و تحت عنوان ((الذين فى قلوبهم مرض)) از آن ها ياد كرده است. در سوره احزاب هم خداوند ويژگى هاى روانى و شخصيتى اين گروه را آشكار كرده است:
قد يعلم الله المعوقين منكم و القائلين لاخوانهم هلم الينا و لا تإتون الباس الا قليلا;(12)
خداوند كارشكنان[ و مانع شوندگان] شما و آن كسانى را كه به برادرانشان مى گفتند: ((نزد ما بياييد)) و جز اندكى روى به جنگ نمىآورند[ خوب] مى شناسد.
معمولا اين گروه در سختى و شرايط بحرانى, با منافقين احساس همراهى و همگامى بيشتر مى كنند. گاهى با عذر و بهانه هاى به ظاهر موجه, موضع مإموريت و مسئوليت خود را ترك كرده و چون باطنا منافق نيستند, يا به جهت آينده نگرى و توجيه خود و ديگران, سعى مى كنند خودشان را با رهبرى هماهنگ نشان دهند. قرآن مجيد اين حالات و روحيات را افشا مى فرمايد:
... و يستاذن فريق منهم النبى يقولون ان بيوتنا عوره وما هى بعوره ان يريدون الا فرارا;(13)
و گروهى از آنان از پيامبر اجازه مى خواستند و مى گفتند: ((خانه هاى ما بى حفاظ است)) و[لى خانه هايشان] بى حفاظ نبود,[ آنان] جز گريز[ از جهاد] چيزى نمى خواستند.
اين گروه همواره در معرض بازگشت به كفر قرار دارند, زيرا قدرت براى آنان اصالت دارد. به همين دليل بسيار غير قابل اعتمادند:
و لو دخلت عليهم من إقطارها ثم سئلوا الفتنه لاتوها و ماتلبثوا بها الا يسيرا;(14)
و اگر از اطراف[ مدينه] مورد هجوم واقع مى شدند و آنگاه آنان را به ارتداد مى خواندند, قطعا آن را مى پذيرفتند و جز اندكى در اين[ كار] درنگ نمى كردند.
در عين حال اين گروه اجتماعى گروهى پر مدعا, متوقع و طلبكارند. به تعبير قرآن, هرچند در شرايط خطر چشمانشان از ترس, حالت چشمان مشرف به مرگ را دارد, اما وقتى شرايط عادى شود زبان دراز, گستاخ, مدعى و طلبكار مى شوند:
اشحه عليكم فاذا جإ الخوف رإيتهم ينظرون اليك تدور إعينهم كالذى يغشى عليه من الموت فاذا ذهب الخوف سلقوكم بالسنه حداد اشحه على الخير...;(15)
بر شما بخيلانند, و چون خطر فرارسد آنان را مى بينى كه مانند كسى كه مرگ او را فرو گرفته, چشمانشان در حدقه مى چرخد[ و] به سوى تو مى نگرنند; و چون ترس برطرف شود شما را با زبان هايى تند نيش مى زنند; بر مال حريصند.
در مجموع مى توان گفت كه با توجه به شرايطى كه اشاره شد و نيز وضعيت كمى و كيفى نيروهاى اسلام, رهبرى پيامبر اكرم(ص) در جنگ احزاب يكى از دشوارترين مديريت ها در شرايط نامناسب بوده است.
جهت شناسايى روش مديريت پيامبر(ص) ضرورى است ابعاد برنامه ريزى, تعيين استراتژى, سازماندهى, مديريت نيروى انسانى, كسب اطلاع و خبر رسانى و نظارت و كنترل, در مديريت و رهبرى رسول خدا(ص) مورد دقت و بررسى قرار گيرد.

**donsaeid** · 10-10-2006, 11:48 AM

1) برنامه ريزى و تعيين استراتژى
با بررسى جزئيات غزوه خندق به راحتى مى توان به اين واقعيت رسيد كه پس از وصول خبر حركت احزاب, پيامبراكرم(ص) سياستى دفاعى را اتخاذ كردند. جهت تحقق اين هدف, بهترين تدبير ماندن در شهر و بهره بردارى از كليه امكانات و توانايى هاى درون شهرى بود. ماندن در شهر مى توانست سپاه اسلام را به لحاظ پشتيبانى و تداركات در يك جنگ دفاعى طولانى يارى دهد. با توجه به برترى كمى سپاه دشمن و برخوردارى آنان از بيش از 600 اسب كه به آن ها تحرك فوق العاده اى مى بخشيد, مهم ترين اقدام, جلوگيرى از تهاجم اوليه دشمن و بى اثر كردن نقش سواره نظام بود.
موفقيت سپاهى چون سپاه احزاب, به تهاجم اوليه بستگى داشت. بنابراين, جلوگيرى از كسب موفقيت در تهاجم اوليه سپاه مشركين مى توانست يكى از اهداف اوليه پيامبر اكرم(ص) باشد.
پيامبر اكرم(ص) ضمن اتخاذ سياست تدافعى, به حفر خندق فرمان دادند كه مى توانست هدف يادشده را تإمين كند. از آن جا كه همه تصميمات را در نهايت پيامبراكرم(ص) مى گرفتند, سرعت عمل آن حضرت در پذيرش و پياده كردن اين پيشنهاد قابل توجه است.

اهميت و عظمت اين تصميم
از مجموع اطلاعاتى كه مورخان به دست مى دهند, چنين برمىآيد كه خندق داراى ابعاد زير بوده است:
طول آن حداقل پنج و حداكثر شش كيلومتر بوده است. خندق در شمال شرق مدينه از ناحيه برج هاى شيخان شروع شده و تا غرب مدينه يعنى تا كوه بنى عبيد و از آن جا به طرف جنوب تا محلى كه اكنون مسجد فتح قرار دارد, كشيده مى شده است(16) و از اين نقطه هم تا مصلى امتداد داشته است.
هر چند مسير دقيق خندق مشخص نيست و اين احتمال وجود دارد كه در مسير, وجود موانع طبيعى و مصنوعى مى توانست مسلمين را از حفر خندق بى نياز كند, اما در مجموع با توجه به فاصله مناطق يادشده و هم چنين با توجه به تقسيم كارى كه انجام گرفت, مسلما طول خندق از پنج كيلومتر كمتر نبوده است.
اگر قول مشهور مورخان را كه مى گويند تعداد حفر كنندگان خندق 3000 نفر بوده است بپذيريم ـ چون هر ده نفر مإمور حفر چهل ذراع(بيست متر) از خندق بوده اند ـ بنابراين, طول خندق بايد در حدود شش كيلومتر برآورد شود.
مورخين مسير خندق را چنين تشريح كرده اند: مبدإ آن راتج و قلعه شيخان بود, و از آن جا تا تپه ذباب در شمال مدينه كشيده شده و سپس به طرف غرب تا كوه بنى عبيد و از آن جا تا محلى كه هم اكنون مسجد فتح قرار دارد كشيده مى شده است. در مغرب هم جهت احتياط, به رغم وجود موانع طبيعى, چون نخلستان ها و حرات, خندق تا مصلى امتداد پيدا كرده است.
عرض و عمق خندق نبايد كمتر از ده متر باشد, چرا كه به هر حال بايد طورى طراحى مى شد كه يك چابك سوار با اسب نتواند از آن عبور كند. اما در مورد عمق خندق, همين قدر كه پياده نظام دشمن نتواند از يك طرف وارد, و از طرف ديگر خندق خارج شود, مى توانست پاسخ گوى هدف پيامبر اكرم(ص) باشد. بنابراين احتمالا عمق خندق در حدود سه يا چهار متر بوده است. دكتر آيتى معتقد است كه طول خندق 5/5 كيلومتر, عرض آن ده متر و عمق آن پنج متر بوده است.(17)
با توجه به فاصله ميان مكه و مدينه (ده تا دوازده روز راه) و تصريح مورخان به اين كه سواران خزاعه پس از حركت قريش به سرعت و ظرف مدت چهار روز خود را به پيامبر اكرم(ص) رسانيده و موضوع را اطلاع داده اند, مسلما مدت حفر خندق از ده روز كمتر بوده است.

2) سازماندهى
پس از تعيين مسير خندق كه توسط شخص پيامبر(ص), به همراه گروهى از مشاوران ايشان, افرادى چون سلمان فارسى, سعد معاذ و سعدبن عباده انجام شد, نخستين اقدام رسول خدا(ص) ايجاد سازمان لازم براى نيل به هدف نزديك يعنى حفر خندق بود. اين كار به سرعت اما با دقت و ظرافت تمام انجام گرفت. كل نيروهاى موجود, مجموعا نزديك به سيصد گروه عمل كننده, تحت مديريت يكى از بزرگان اصحاب (مهاجر و انصار) هماهنگ شدند. ارتباط پيامبر اكرم(ص) با همه مسلمين از طريق سرپرستان انجام مى شد. هر چند ارتباط آن حضرت با همه مسلمين ارتباطى صميمى و مستقيم بود اما در امور محوله, فقط سرپرستان با رسول خدا ارتباط و تماس داشته اند. اين نكته تلويحا از اشارات منابع تاريخى بر مىآيد. چنان كه در ماجراى مواجه شدن گروه سلمان فارسى با سنگ سختى, افراد گروه از سلمان مى خواهند موضوع را به اطلاع پيامبراكرم(ص) برساند. (1

شايد بتوان نمودار سازماندهى نيروها جهت حفر خندق را به ترتيب زير ترسيم كرد:

3) مديريت نيروى انسانى
چنان كه از نقشه برمىآيد پيامبر اكرم (ص) جهت ايجاد انگيزه و تشديد فعاليت مسلمين قسمتى از مإموريت حفر خندق را به مهاجرين و بخش بزرگ ترى از آن را به انصار سپردند. براى آن كه ميان انصار هم نوعى رقابت به وجود آيد آنان را به سه گروه تقسيم كردند. اين تقسيم بندى برمبناى نزديكى قومى و قبيله اى انجام شد, زيرا هر تقسيم بندى ديگرى ممكن بود با توجه به اختلافات فكرى, فرهنگى و قومى مسلمين كه بسيارى از آن ها تازه به اسلام گرويده بودند, سرمنشإ بروز مشكلات و مسائلى باشد. بروز اختلاف بر سر سلمان كه نه از انصار بود و نه وابسته به مهاجرين, نمونه خوبى براى اثبات اين مدعا است.(19)

نقشه احتمالى خندق
پيامبر اكرم(ص) آگاهانه, از رقابت ميان قبايل جهت تسريع كار استفاده كردند. اين تدبير تا حد گروه هاى عمل كننده هم ادامه يافت. رسول الله(ص) با اعمال تقسيم كارى حساب شده ميان افراد, هر چهل ذراع از مسير خط كشى شده را به ده نفر محول كردند. بدين ترتيب نه فقط قبايل و طوايف با هم رقابت مى كردند, بلكه در درون هر گروه ميان افراد آن گروه هم رقابت ايجاد مى شد. ضمن اين كه حوزه كار هر گروه كاملا مشخص بود و تداخلى در مسئوليت ها هم پيش نمىآمد.

اقدامات انگيزشى پيامبر(ص)
يكى از تدابير پيامبراكرم(ص) جهت پيشبرد هر چه سريع تر حفر خندق, توجه دادن مسلمين به اصول اعتقادى و مخصوصا آخرت بود. با تعليم اين اصل سازنده كه زندگى حقيقى حيات اخروى است و زندگى دنيوى گذرا و بى اعتبار است, شور و نشاط كار در مسلمين زيادتر مى شد. نكته در خور توجه اين كه به خاطر محدوديت زمانى و ضرورت تإثير فورى سخن, رسول خدا(ص) از زبان شعر كه موثرترين زبان آن روز بود, استفاده مى كردند.
به عنوان نمونه ابن سعد در ((طبقات)) مى گويد پيامبراكرم(ص) در جريان حفر خندق اين بيت را تكرار مى كردند:
اللهم ان الخير الاخره
فاغفر للانصار و المهاجره(20)
و يا به قولى:
لاعيش الا عيش الاخره
فاغفر للانصار و المهاجره
و يا:
اللهم لو لا إنت ما اهتدينا
و لاتصدقنا و لاصلينا(21)
براى آن كه مسلمين هدف اصلى را گم نكنند و بدانند كه زحماتشان در چه جهت و براى چيست, با اين روش بر اصول تإكيد مى كردند. شايد از همين نكته بتوان به اين نتيجه رسيد كه در هر اقدام مديريتى لازم است مدير دائما رهروان خود را با هدف يا اهداف آشنا و آنان را توجيه نمايد. پيامبراكرم(ص) از بهترين روش ممكن جهت انجام اين مهم استفاده كرده اند; از روش آموزش غير مستقيم و با بهره گيرى از زبان شعر كه تإثيرى فورى و ماندگار داشت.
جهت تقويت روحيه مسلمين و فعال تر كردن آنان, موارد زير از شيوه مديريت پيامبر(ص) قابل استنباط است:
الف ـ مشاركت مستقيم و جدى و همه جانبه شخص رسول الله(ص) در كار حفر خندق, به طورىكه به گفته بسيارى از مورخان, نيروهاى عادى مجاز بودند شب ها محل كارشان را ترك كنند اما پيامبراكرم(ص) به اتفاق گروهى از اصحاب مومن و مخلص در كنار خندق مى ماندند.(22) نكته قابل توجه اين كه, اين مشاركت به رهبرى و هدايت مسلمين محدود نبود, بلكه آن حضرت خود خاك حمل مى كردند و هر جا مسلمين در حفر خندق گرفتار مشكل مى شدند از آن جناب استمداد مى كردند.
ب ـ حضور شاد و با نشاط پيامبر اكرم(ص) اين روحيه را به نيروها هم منتقل مى كرد. روحيه با نشاط پيامبر چنان بر اصحاب تإثير گذاشته بود كه آنان حتى بيش از مواقع عادى با يكديگر شوخى و مزاح مى كردند. پيامبر اكرم(ص) هم تا آن جا كه اين شوخى ها برخوردى با ارزش هاى الهى و اسلامى و شخصيت افراد و اداره امور نداشت, آن را منع نمى كردند.(23)
ج ـ خواندن سرودهاى دسته جمعى يكى ديگر از اقداماتى بود كه ضمن جلوگيرى از پرداختن مسلمين به بحث هاى تضعيف كننده روحيات و ايجاد كننده اضطراب عمومى, موجب شادى و نشاط و تقويت روحيه مسلمانان مى شد. تمامى اين سرودها داراى بار ارزشى و تإثيرات تربيتى بسيار خوبى بود.(24)
يكى از سرودهايى كه مسلمين مى خواندند, به مرد نيكوكارى مربوط مى شد به نام جعيل كه به گفته واقدى, زشت روى و مبتلا به بيمارى پوستى بود اما در جريان حفر خندق همكارى مى كرد. پيامبر اكرم(ص) نام او را از جعيل به عمرو تغيير دادند و به همين مناسبت مسلمين اين بيت را سروده و دسته جمعى تكرار مى كردند:
سماه من بعد جعيل عمرا
و كان للباس يوما ظهرا
گفته اند پيامبر اكرم(ص) هم با تكرار آخرين كلمات هر مصرع با آنان همراهى مى كرد.(25)
د ـ يكى ديگر از تدابير پيامبر اكرم(ص) در مديريت نيروى انسانى, استفاده موثر از همه نيروهاى درگير در حفر خندق بود, به طورىكه از سست ايمانان و حتى منافقين هم در حد مطلوب بهره بردارى و استفاده مى شد. برخلاف روش هاى تنبيهى و انضباطى موجود در جوامع مختلف, مخصوصا در شرايط جنگى, در جريان غزوه احزاب, توبيخ و تنبيه مستقيم افراد خاطى و قاصر در انجام وظيفه توسط پيامبر ديده نشده است. پيامبر اكرم(ص) نظامى را طراحى كرده بودند كه در آن فرد خاطى خود به خود سرشكسته و شرمسار مى شد. به نقل واقدى در جريان حفر خفدق اگر از كسى سستى مى ديدند به او مى خنديدند.(26)
چنين بود كه افراد سست ايمان و منافق هم از ترس ريشخند ديگران, ناگزير از كاركردن بودند. البته چنان كه قرآن به صراحت فرموده است, اين گروه ها به بهانه هاى مختلف از زير كار شانه خالى مى كردند.(27) اما اين شيوه عمل پيامبراكرم(ص) و مومنان باعث شده بود كه آنان گستاخ نشوند, ضمنا براى آنان حقى در همراهى با مومنان ايجاد نشده و در حد امكان از توانايى هاى آن ها هم بهره بردارى مى شد.

4) ارتباطات
ارتباط پيامبر اكرم(ص) در جريان غزوه خندق با نيروهاى اسلام, مستقيم و بى واسطه بود. كسانى كه مسئوليت خبررسانى و ابلاغ فرامين رسول خدا(ص) را به واحدهاى مختلف و گزارش مسائل و مشكلات واحدها را به آن حضرت عهده دار بودند, به طور مستقيم با آن حضرت ديدار مى كردند. مسلمين قريب به 35 اسب در اختيار داشتند كه در جريان حفر خندق و نيز پس از آن در جريان محافظت از خندق جهت هماهنگى وايجاد ارتباط و خبر رسانى سريع, استفاده مى شد. پس از حفر خندق, مسلمين براى خندق درهايى قرار دادند (احتمالا هشت در), هر يك از اين درها نگهبانانى داشت و زبير بن عوام به عنوان فرمانده كل, بر آنان نظارت مى كرد.(2

ارتباط ميان اين دروازه ها كه در نقاط حساس و استراتژيك خندق تعبيه شده بود توسط عبادبن بشر, سرپرست نگهبانان چادر فرماندهى كه پيامبراكرم(ص) در آن مستقر بودند, با سرعت تمام و با استفاده از اسب انجام مى شد.

**donsaeid** · 10-10-2006, 11:49 AM

هم چنين پس از اتمام كار حفر خندق و استقرار نيروها در دو طرف آن, پيامبر اكرم(ص) كلمات يا عباراتى را تعيين فرموده بودند كه هم به منزله اسم رمز تلقى مى شد و واسطه شناسايى بود و هم جهت خبررسانى سريع مورد استفاده قرار مى گرفت. هم چنين شعارهاى ويژه اى جهت برقرارى ارتباط مسلمين با يكديگر و با چادر فرماندهى كه در دامنه كوه سلع مستقر بود, از سوى حضرت تعيين شده بود. به مجرد برخورد با موقعيت ويژه, افرادى كه مستقيما با آن موقعيت روياروى مى شدند, موظف بودند شعار خاصى ـ مثلا الله اكبر ـ را تكرار و ديگر نيروها را از موقعيت خود آگاه سازند. از طريق همين شبكه ارتباط سريع, مسلمين چند بار از رخنه و نفوذ نيروهاى دشمن آگاه شده, به موقع آن را دفع كردند.(29)
نكته در خور توجه اين كه, همه اين اسامى رمز و واژگان ارتباطى بار ارزشى داشت. گاهى هم از شعاردادن دسته جمعى براى تدارك جنگ روانى عليه دشمن استفاده مى شد.

5) نظارت و كنترل
چنان كه قبلا هم اشاره شد, نظارت پيامبر اكرم(ص) بر عملكرد افراد در جريان حفر خندق نظارتى غير مستقيم بود. طراحى نظام تقسيم كار دقيق و رقابت ايجاد شده ميان گروه هاى عمل كننده, موجب ايجاد نظام نظارت و كنترل همگانى و عمومى شده بود, به گونه اى كه مى توان گفت همه افراد خندق بركار يكديگر نظارت و كنترل داشتند. در عين حال نوعى حضور و غياب غير مستقيم هم نسبت به شاغلين در حفر خندق اعمال مى شد, بدين ترتيب كه هر كس ناگزير از ترك موضع مإموريت بود از شخص رسول اكرم(ص) اجازه مى گرفت و اين به عنوان يك روحيه عمومى كه جنبه ارزشى هم داشت, در آمده بود. چنان كه قرآن مجيد هم در سوره احزاب اشاره فرموده است, يكى از ملاك ها و مشخصه هاى تعيين اعتقاد و ايمان افرا, اجازه گرفتن از پيامبر اكرم(ص) جهت غيبت موقت بود.
بنابراين, وجه بارز نظام نظارتى پيامبر اكرم(ص) طراحى نظامى بود كه براساس آن نوعى نظارت همگانى و خودجوش در ميان نيروهاى اسلامى ايجاد شده بود. اين نظام نظارتى كه بر مبناى اعتماد كامل ميان رهبر و رهروان طراحى شده بود مى توانست موجب تقويت اعتماد به نفس و بارورى شخصيت افراد شود.
با توجه به مجموعه عوامل فوق بود كه پيامبر اكرم(ص) موفق شدند كار عظيم و شگفت انگيز حفر خندق را در مدت كوتاه (كمتر از ده روز) به انجام رسانند. سرانجام, در اين غزوه قدرت رهبرى و مديريت رسول الله(ص) توانست احزاب را شكست دهد و آخرين تهاجم سپاه متحد شرك و كفر را ناكام كند.

Hazrate Mohammad( ص

Comment

Comment

Comment

Comment

Comment

Comment

Comment

Comment

Comment

Comment

Comment

Comment

Comment

Comment

Comment