Hazrate Mohammad( ص

[donsaeid]

اين آيه ورود بطلان در قرآن را با صراحت، نفي ميكند و روشن است كه ورد بطلان در قرآن به چند صورت قابل تصور است: 1) تحريف آيات قرآن. 2) احكام آن به وسيله كتاب ديگر نسخ و باطل گردد. 3) حوادثي كه قرآن از آن خبر داده است مطابق با واقع نباشد و بطلان آن براي مردم روشن شود.

از اين آيه به روشني استفاده ميشود كه هيچ كدام از اينها رد قرآن مجيد راه ندارد و اين كتاب حق، تا روز قيامت حجت ميباشد.


ب) خاتميت از نظر روايات

احاديث دال بر ختم نبوت بسيار زياد ميباشد و لكن به ذكر اجمالي چند مورد از آنها اكتفا ميكنيم:

1) پيامبر(ص) خطاب به علي(ع) فرموده است:

«اما ترضي أن تكون منّي بمنزلة هارون من موسي الّا انّه لا بنيّ بعدي»[viii]

اي علي آيا راضي نميشوي كه رابطه تو نسبت به من مانند رابطه هارون به موسي باشد (و لكن هارون پيامبر بوده است اما تو نقش پيامبر نداري چون) بعد از من هيچ پيامبري نميآيد. اين حديث معروف به حديث منزلت است و مورد قبول تمام مسلمانان ـ شيعه و سني) ميباشد و هيچ كس در استناد آن به پيامبر گرامي، ترديد و شك نكرده است.

2) «و لا تقوم الساعة حتي تلتحق قبائل من امتّي بالمشركين و حتي تبعه قبائل من امّتي الا و ثان و انه يكون في امتّي ثلاثون كذّابون كلهم يزعم انه بني و انا خاتم انبيين لا بني بعدي و لا تزال طائفة من امتّي علي الحق لايضرهم من خالفهم حتي يأتي امرالله و هم علي ذلك»[ix]

«... در ميان امت من سي نفر دروغگو پيدا ميشوند و ميپندارند كه پيامبرند در حالي كه من خاتم پيامبرانم، پس از من پيامبري نيست پيوسته گروهي از امت من بر حق ميباشند و مخالفت ديگران به آنان زياني نميرساند تا فرمان خدا برسد و آنان بر اين حال ميمانند.

3) ابو جعفر(ع) در ضمن حديثي ميگويند كه نبي اكرم(ص) فرمودند:

«ايها الناس انه لانبيّ بعدي و لا سنّة بعد سنّتي فمن ادعي ذلك فدعواه و بدعة في النّار فاقتلوه و من تبعه فانه في النّار ايها الناس احيوا القصاص و احيوا الحق لصاحب الحق...»[x]

اي مردم! هيچ پيامبري بعد از من وجود ندارد و هيچ سنتي بعد از سنت من وجود ندارد و اگر كسي ادعاي پيامبري نمود ادعاي او و بدعت او در آتش جهنم است، او و طرفدارانش را بكشيد چون او در جهنم است.

اي مردم؟! قصاص را احيا كنيد، حق را براي صاحب آن زنده كنيد…

4) حضرت علي(ع) در بعضي از احتجاجاتش فرمودند:

«امّا رسول الله فخاتم النبيين بعده نبي و لا رسول و ختم برسول الله الانبياء الي يوم القيامة»[xi]

اما رسول خدا، پيامبر خاتم است و بعد از او هيچ نبي و رسول نميايد و با رسول الله، تا روز قيامت پيامبري ختم شده است.

5) امام باقر(ع) فرمودهاند:

«قلد ختم الله بكتابكم الكتب و ختم نبييكم الأنبياء»[xii]

به تحقيق خداوند به وسيله قرآن، آسماني را ختم نموده است و به وسليه پيامبر شما ( حضرت محمد(ص)) انبياء را ختم نموده است.

6) امام رضا(ع) ميفرمايد:

«انما سمي اولوا العزم اولي العزم لانهم كانوا اصحاب الشرايع و العزائم و ذلك ان كل نبي بعد نوح(ع) كان علي شريعتة و منهاجه و تابعاً لكتابه الي زمن ابراهيم الخليل(ع) و كل نبي كان في ايام ابراهيم و بعد كان علي شريعته و منها جه و تابعاً لكتابه الي زمن موسي و كل نبي كان من رمن موسي و بعد كان علي شريعته موسي و منهاجه و تابعاً لكتابه الي أيام عيسي و كال نبي كان في ايام عيسي و بعده كان علي منهاج عيسي و شريعته و تابعاً لكتابه الي زمن نبيّنا محمد(ص) فهؤ لاء الخمسة اوالوا العزم فهم أفضل الأنبياء و الرسل و شريعة محمد(ص) لا تننسخ الي يوم القيامة و لا نبي بعده الي يوم القيامة فمن ادعي بعد نبوّة أوأتي بعد القرآن بكتاب فدمه مباح لكل من سمع ذلك منه»[xiii]

پيامبران اولوالعزم را از اين جهت اولوا العزم گفتهاند كه آنها داراي شرايع و عزايم بودند، يعني هر پيامبري بعد از نوح(ع) تابع شريعت و منهاج او و تابع كتاب او بودند، تا زمان ابراهيم خليل(ع) كه هر پيامبري كه در زمان او و بعد از ايشان بودهاند تابع شريعت و منهاج او و تابع كتاب او بودند، تا زمان موسي كه هر پيامبري كه در زمان او و بعد از ايشان بودهاند تابع شريعت و منهاج او و تابع كتاب او بودند، تا زمان عيسي كه هر پيامبري كه در زمان عيسي و بعد از ايشان بودهاند تابع شريعت و منهاج او و تابع كتاب او بودند، تا زمان پيامبر ما محمد(ص) كه اين پنج نفر اولوا العزم و افضل پيامبران و رسل ميباشند. و شريعت محمد(ص) تا روز قيامت نسخ نميشود و هيچ پيامبري بعد از او تا روز قيامت نميآيد و اگر كسي بعد از ايشان ادعاي نبوت نمايد و يا بعد از قرآن، كتابي بياورد، خون او براي هر كسي كه اين مطلب را از او شنيده است مباح ميباشد.

7) حضرت موسي بن جعفر(ع) ميفرمايد:

شخصي از پدرم پرسيد: چرا قرآن هر چه بيشتر منتشر ميشود و گوشها با آن آشناتر ميگردد و باز هم اندازه ميخوانند و درس ميدهند كهنه نميشود بلكه بر عكس روز به روز بر طراوت و تازگي آن افزوده ميشود؟ امام(ع) در پاسخ او فرمودند: «لانّه لم ينزل لزمان دون زمان ولا. لناس دون ناس فهو في كل زمان جديد و عنه كل قوم عض الي يوم القيامه»[xiv] يعني چون قرآن مختص به يك زمان خاص يا مختص به مردم خاصي نيست، قرآن براي هر زماني، جديد است و هر قومي تا روز قيامت از آن مطالب تازه دريافت مينمايد.

روايات در باب ختم نبوت بسيار زياد است[xv] كه جهت اختصار به ذكر همين مقدار بسنده مينماييم.


نتيجه
با نكات قبل روشن شد كه:

(اولاً) وحي همان تجربه ديني نيست و انطباق وحي بر تجربه ديني باطل است.

(ثانياً) قرآن از ناحيه خداوند نازل شده است، نه اينكه الفاظ و تعبيرات شخص پيامبر باشد.

(ثالثاً) نبوت ختم شده است.

سه امر فوق از نكات مسلّم و ضروري دين مبين اسلام بوده (كه مؤيد به ادله عقلاني نيز ميباشد) و اعتقاد به آنها در مسلمان بودن ضروري ميباشد و سؤال قابل طرح اين است؛ كه با توجه به تأكيدات بسيار شديدي كه در قرآن و نيز روايات نسبت به اين امور آمده است آيا ميتوان اين امور را انكار نمود. و در عين حال نيز ادعاي اسلاميت و مسلمان بودن كرد؟ نيز با توجه به روشن بودن اين امور، چرا آقاي سروش و گنجي مدعياند كه نبوت ختم نگرديده است و پيامبري ادامه داشته و روشنفكران پيامبر هستند و به علاوه قرآن قابل رد و ابطال است و چون قرآن الفاظ و تعبيرات شخص پيامبر است بهتر از قرآن نيز ميتوان آورد؟

ملاحظه شد كه قرآن و روايات، با مدعيان چنين اموري چگونه برخورد نموده و حكم آنها را معين كرده است. حال با روشن شدن مدعيات اين دو روشنفكر و شناخت پيامبران جديد، در قضاوت نسبت به آنها و حاميان دولتي وغير دولتي آنها و نيز حاميان دولتي صدور مجوّز و انتشار آثار و كتب و مقالات انها، بهتر آن است كه خود، سخني نگوييم و قرآن و كلام گهربار پيامبر و ائمه هدي(عليهم السلام) را معيار قرار دهيم.

با اين اميد كه خداي متعال قلوب ما را ظرف مناسبي براي معارف قرآني قرار داده و ما را از پيروان حقيقي قرآن و ائمه هدي(عليهم السلام) قرار دهد و ما هميشه قرآن و سخنان معصومين(عليهم السلام) را معيار قرار دهيم.

اين مقاله را به پايان ميبريم.

20/9/79 مطابق با سيزدهم ماه مبارك رمضان سال 1421 ساعت يك بامداد.

سيد محمود نبويان

[donsaeid]

كار و اشتغال در سيره پيامبر (ص

)



اساساً كار و اشتغال در بينش توحيدى اسلام، يك ارزش محسوب مىشود و تلاش بيشتر در كارهاى دنيوى و اخروى، زمينه سعادت و رستگارى افراد را در دنيا و آخرت فراهم مىنمايد و آنان را تا درجه جهادگران در راه خداوند بالا مىبرد. رسول اكرم (ص) مىفرمايد: «اَلْكادُّ عَلى عِيالِهِ كَالمُجاهِدِ فى سبيل اللّه.»


اشاره:

«اشتغال» امروزه در جامعه ما، يكى از مسائل اساسى و موضوعات مورد بحث مىباشد، و هركس نسبت به فراخور حالش و براساس رشته تخصصى و انديشههاى خود، در مورد چگونگى اشتغال جوانان و آداب و شيوههاى كار، علل و انگيزههاى بيكارى، انواع مشاغل، اولويت انتخاب شغلها و... سخن گفته و بحث مىكند.اشتغال به كارهاى مفيد و مورد نياز جامعه، داراى اثرات و نتائج قابل توجه براى همه افراد جامعه اسلامى است كه از جمله آنها مىتوان به فوائد زير اشاره نمود:

1. زمينه رستگارى

اساساً كار و اشتغال در بينش توحيدى اسلام، يك ارزش محسوب مىشود و تلاش بيشتر در كارهاى دنيوى و اخروى، زمينه سعادت و رستگارى افراد را در دنيا و آخرت فراهم مىنمايد و آنان را تا درجه جهادگران در راه خداوند بالا مىبرد. رسول اكرم صلىاللهعليهوآلهوسلم مىفرمايد: «اَلْكادُّ عَلى عِيالِهِ كَالمُجاهِدِ فى سبيل اللّه1؛ كسى كه براى تأمين معاش خانوادهاش تلاش مىكند، همانند مجاهد در راه خداست.»

2. تأمين مخارج زندگى

يك مسلمان با پيش گرفتن كسب حلال، مخارج زندگى خود را تأمين نموده و تا حدودى از فقرِ اقتصادى، اخلاقى و فرهنگى خود و جامعه مىكاهد.

3. وسيله ارتباط سالم

اشتغال به كار، افراد را در زندگى تحت يك برنامه منظم و منسجم قرار داده و آنان را در روابط اجتماعى و معاشرت با ديگران يارى مىنمايد.

4. آرامش روح و وجدان

تمام كسانى كه به كارهاى مفيد اقتصادى اشتغال دارند و بر اساس احساس وظيفه به شغل مناسب و آبرومندانه خود مىپردازند؛ علاوه بر اين كه آرامش روح و روان و وجدان خود را فراهم مىكنند، به نوعى تفريح نيز مىپردازند؛ هم چنان كه افراد سُست عنصر و بيكار معمولاً به اضطراب و افسردگى و عذاب وجدان دچار هستند.

5. بيدار نمودن روحيه خلاّقيت

اشتغال به كسبهاى مورد علاقه، روحيه ابتكار و خلاقيت را در افراد زنده كرده و استعدادهاى درونى آنان را شكوفا نموده و انسان را متوجه نيروهاى نهفته در اندرون خود مىسازد. و به اين ترتيب، مفيد و مؤثر بودن خود را باور نموده و اعتماد به نفس در او تقويت مىشود. چنين فردى با روحيه سرشار از عشق به كار، از زندگى خود لذّت برده و براى رسيدن به اهداف عالى تلاش مىكند.

6. تثبيت موقعيت اجتماعى

اشتغال به كار مفيد و مورد نياز جامعه، راه رسيدن به موقعيت اجتماعى يك فرد مسلمان مىباشد و شغل او هر قدر از نيازهاى جامعه بكاهد و موجب تقويت و استقلال و آزادى و عزّت مسلمانان گردد، همان مقدار موقعيت اجتماعى صاحب شغل در ميان افراد جامعه اسلامى، بيشتر و بالاتر خواهد بود.

خداوند مىفرمايد: «وَ اَنْ لَيْسَ لِلانْسانِ اِلاّ ما سَعى»(2)؛ و اين كه براى انسان بهرهاى جز سعى و تلاش او نيست.

7. جلوگيرى از مفاسد

بيكارى افراد، موجب ضررهاى جبرانناپذير و داراى مفاسد بىشمار براى اجتماع مسلمانان است؛ به اين معنا كه يك فرد با انتخاب يكى از مشاغل مورد نياز جامعه و اشتغال به آن، بارى از دوش مردم و مسئولين برمىدارد و در مقابل، فرد بيكار نه تنها مشكلى را در جامعه حل نمىكند بلكه خود، مشكل آفرين و سربار جامعه اسلامى نيز مىشود و علاوه بر اين كه نيرويى هدر رفته، نيروهاى ديگرى را به خود مشغول خواهد كرد.

* * *

با توجه به نكات فوق در اين نوشتار، اشتغال و موضوعات مربوط به آن در سيره و سخن حضرت رسول اكرم صلىاللهعليهوآلهوسلم ، مورد بحث قرار گرفته است.

اهميّت كار
در سيره پيامبر اكرم صلىاللهعليهوآلهوسلم فعاليتهاى اقتصادى افراد، ارزش بالايى دارد. آن حضرت كارگران و توليدكنندگان در عرصه اقتصادى را چنان تشويق مىكند كه در طول تاريخ جوامع بشرى، هيچ فرقه و مذهبى چنين جايگاهى براى اساسىترين ركن جامعه، يعنى تأمين كنندگان حياتىترين كالاى اقتصادى، قائل نشدهاند.

انسبن مالك مىگويد: هنگامى كه پيامبر صلىاللهعليهوآلهوسلم ازجنگ تبوك برمىگشت، سعد انصارى ـ يكى از كارگران مدينه ـ به استقبال آن حضرت آمد. هنگامى كه رسول اللّه صلىاللهعليهوآلهوسلم با او دست داد، لمس دستهاى زِبْر و خشنِ مرد انصارى، حضرت خاتم الانبياء صلىاللهعليهوآلهوسلم را تحت تأثير قرار داد. براى همين، از او پرسيد: چرا دستهاى تو اين چنين كوفته و خشن مىباشد؟ آيا ناراحتى خاصّى به دستان تو رسيده است؟
عرضه داشت: يا رسول اللّه! اين خشونت و زبرى دستان من، بر اثر كار با بيل و طناب است كه به وسيلهى آنها زحمت مىكشم و مخارج خود و خانوادهام را تأمين مىنمايم.
«فَقَبَّلَ يَدَهُ رسولُ اللّهِ صلىاللهعليهوآلهوسلم و قالَ: هذِهِ يَدٌ لا تَمَسُّها النّار؛ پيامبراكرم صلىاللهعليهوآلهوسلم دست او را بوسيده و فرمود: اين دستى است كه آتش (جهنم) آن را لمس نخواهد كرد.»3

نكوهش افراد سست عنصر

رسول اكرم صلىاللهعليهوآلهوسلم گاهى با جوانان سالم و نيرومندى مواجه مىشد. بازوهاى ستبر و اندام مناسب آنان، موجب شگفتى پيامبر صلىاللهعليهوآلهوسلم مىگشت. آن حضرت با آنان احوال پرسى نموده و از وضعيت زندگى و شغلشان سؤال مىنمود، اگر در جواب گفته مىشد كه: وى فردى بيكار است و هيچ گونه شغلى ندارد؛ آن بزرگوار ناراحت مىشد و مىفرمود: «سَقَطَ مِنْ عَيْنى؛ از چشمم افتاد.» (فرد بيكار در نظر من ارزشى ندارد.) اطرافيان مىپرسيدند: يا رسول اللّه! چرا اين افراد را دوست نمىداريد؟ پيامبر صلىاللهعليهوآلهوسلم مىفرمود: براى اين كه اگر مؤمن شغلى نداشته باشد كه با آن امرار معاش كند، براى امرار معاش، از دين خود خرج خواهد نمود.4
آن حضرت در گفتارى حكيمانه، افراد تنبل و بىحال را كه تن به كار نمىدهند و مىكوشند كه از دست رنج ديگران بهرهمند شوند، مورد نكوهش و سرزنش شديد قرار داده، مىفرمايد: «مَلْعُونٌ مَلْعُونٌ مَنْ اَلْقى كَلَّهُ عَلَى النّاسِ، مَلْعُونٌ مَلْعُونٌ مَنْ ضَيَّعَ مَنْ يَعُولُ؛ از رحمت خدا دور است، از رحمت خدا دور است كسى كه بار زندگى خود را به گردن مردم بيندازد. ملعون است، ملعون است كسى كه اعضاى خانوادهاش را (در اثر ندادن نفقه) تباه كند.»5
البته سيره و سخن پيامبراكرم صلىاللهعليهوآلهوسلم در مورد افراد بيكار ـ كه با بهانههاى واهى فرصتهاى شغلى را از دست مىدهند ـ حاوى نكته مهمى است و آن، اين كه بيكارى ريشه بسيارى از مشكلات و گرفتارىها در زندگى يك جوان فعال و پر انرژى است. زيرا اگر يك فرد مسلمان مخارج زندگى خود را با فعاليتهاى اقتصادى سالم و اشتغال به يك كسب پاكيزه و حلال، تأمين نكند به ناچار براى تأمين زندگىاش ارزشهاى دينى را زير پا گذاشته و به راههاى فريبنده كه به ظاهر سود سرسام آورى هم دارند، كشيده خواهد شد. و اين، مصداقى از همان امرار معاش از راه دين و ايمان است كه در كلام پيامبر صلىاللهعليهوآلهوسلم بود.
گذشته از اين، بيكارى يك فرد نه تنها موجب از ميان رفتن استعدادهاى درونى وى مىشود و او را به فردى تن پرور و بىخاصيت مبدل مىسازد، بلكه به عنوان يك معضل و بيمارى اجتماعى، يك جوان مسلمان و پاك و سالم را، دچار انواع مفاسد اخلاقى و اجتماعى و بيمارىهاى روحى خواهد ساخت.
در حقيقت يك عضو فعال و پر انرژى كه از سرمايهها و ذخاير خدادادى جامعه اسلامى است و بايد به عنوان سرباز جامعه عمل كند، سربار جامعه خواهد شد؛ به همين دليل پيامبر صلىاللهعليهوآلهوسلم بيكارى را براى يك جوان خطرناك مىداند.

[donsaeid]

نقش انگيزههاى مقدّس در اشتغال

از منظر حضرت محمد صلىاللهعليهوآلهوسلم تمام فعاليتهاى يك مسلمان مىتواند نوعى ارتباط با آفريدگار جهان محسوب شده و علاوه بر ارزش اقتصادى و دنيوى، از پاداشهاى معنوى نيز درجهان آخرت برخوردار مىباشد.

آرى كار براى خدا، نقش مهمى در شكل دادن به رفتار اقتصادى انسان دارد. به علاوه اين انگيزه مىتواند قواى جسمى و روحى وى را در فعاليتهاى اقتصادى چند برابر نمايد؛ به خاطر هدف والاى وى، كار او نيز مقدّس خواهد شد. رسول اكرم صلىاللهعليهوآلهوسلم بر اين باور بود كه: «اَلْعِبادَةُ سَبْعُونَ جُزْءاً اَفْضَلُها طَلَبُ الْحَلالِ6؛ عبادت خداوند هفتاد جزء است و بهترين آنها طلب روزى حلال است.»

آن حضرت اشتغال به كارهاى حلال را مانند ساير عبادات، بر زن و مرد مسلمان ضرورى دانسته و مىفرمايد: «طَلَبُ الْحَلالِ فَريضَةٌ عَلى كُلِّ مُسْلِمٍ و مُسْلِمَةٍ7؛ به سراغ درآمد حلال رفتن، بر هر مرد و زن مسلمان لازم است.»

بنابراين، انگيزههاى مقدّس مىتواند همه كارها و فعاليتهاى اقتصادى يك مسلمان را ـ اعم از كارهاى تجارى، كشاورزى، صنعتى و خدماتى ـ فرا گرفته و آنها را در شمار عبادات قرار دهد.

در روايتى آمده است كه: روزى رسول خدا صلىاللهعليهوآلهوسلم با جمعى از اصحاب در محلى حضور داشتند. در آن ميان، چشمان آنان به جوانى نيرومند و زيبا اندام افتاد كه در اول صبح به كار اشتغال داشت. ياران پيامبر صلىاللهعليهوآلهوسلم گفتند: يا رسول اللّه! اگر اين جوان نيرومند، نيرو و انرژى خود را در راه خدا مصرف مىكرد، چقدر شايسته مدح و تمجيد بود! حضرت فرمود: اين سخن را نگوييد! اگر اين جوان براى تأمين معاش مىكوشد و انگيزه او بىنيازى از ديگران است، او در راه خدا قدم برداشته، و اگر هدف او پذيرايى از پدر و مادر ناتوان خود باشد، باز هم در راه خدا كار مىكند و اگر مقصود او سر و سامان دادن به خانواده و فرزندانش باشد، او به راه خدا رفته و انگيزه مقدّسى دارد.8

در سيره پيامبراكرم صلىاللهعليهوآلهوسلم ، هدف از رفتارهاى اقتصادى جلب رضايت خداوند است. و رضايت پروردگار، انگيزه مقدّس و هدف والايى است كه يك انسان مسلمان را در سختترين شرايط به فعاليتهاى اقتصادى وادار مىكند. و او حاصل زحمات خود را در راه رضاى الهى خرج مىكند.

اما از نظر متفكّران مادّى و اقتصاددانان غربى، هدف نهايى از كار، دست يابى به لذتهاى فردى است. و در آن صورت، انگيزه كار، دست يابى به حداكثر سود و درآمد است و تمام صفات اخلاقى و انسانى تحت الشعاع سود جويىهاى مادى قرار گرفته و به تدريج انسان از ماهيت خود خارج شده و در عرصههاى زندگى فقط به سودهاى سرشار مادى مىانديشد؛ گرچه در اين راه، حقوق ديگران تضييع شده واخلاق و انسانيت از ميان برود.

روشهاى ترويج اشتغال

حضرت رسول اكرم صلىاللهعليهوآلهوسلم براى ايجاد انگيزه توليد و كسب درآمد در وجود مسلمانان، از روشهاى مختلفى بهره مىگرفت كه به برخى از آنان اشاره مىشود:

الف) زمينه سازى براى رشد استعدادها

آن حضرت با استفاده از فرصتهاى مناسب براى شكوفايى نيروهاى درونى و استعدادهاى نهفته افراد، زمينه سازى مىنمود و از اين طريق، در آنان انگيزه توليد و كسب درآمد را تقويت مىكرد. روايت زير، نشانگر اين روش رسول گرامى مىباشد:

مردى از اصحاب در تنگناى زندگى قرار گرفت. وى كه داراى شغل مناسبى نبود و بسيارى اوقات از بيكارى رنج مىبرد، خانه نشين شد. روزى همسرش به وى گفت: اى كاش به محضر پيامبر صلىاللهعليهوآلهوسلم مىرفتى و از او درخواست كمك مىنمودى! مرد با پيشنهاد همسرش به حضور رسول اللّه صلىاللهعليهوآلهوسلم رفت. هنگامى كه چشم حضرت به او افتاد، فرمود: «مَنْ سَأَلْنا اَعْطَيناهُ وَ مَنْ اسْتَغْنى اَغْناهُ اللّهُ؛ هركس از ما كمك بخواهد، ما به او يارى مىكنيم ولى اگر بىنيازى بورزد و دست حاجت پيش مخلوقى دراز نكند، خداوند او را بىنياز مىكند.»

او پيش خود فكر كرد كه مقصود پيامبر، من هستم و بدون اين كه سخنى بگويد، به خانه برگشت و ماجرا را براى همسرش بازگو كرد. زن گفت: رسول خدا صلىاللهعليهوآلهوسلم هم بشر است. (و از حال تو خبر ندارد.) او را به وضع زندگى نكبت بار و پر مشقّت خود آگاه كن.

مرد ناچار براى بار دوم به حضور پيامبر صلىاللهعليهوآلهوسلم رفت اما قبل از اين كه حرفى بزند، پيامبر صلىاللهعليهوآلهوسلم همان سخن قبلى را تكرار كرده و فرمود: «مَنْ سَأَلْنا اَعْطَيناهُ وَ مَنْ اسْتَغْنى اَغْناهُ اللّهُ.» بازهم بدون اظهار حاجت، به خانه برگشت ولى چون خود را همچنان در چنگال فقر و بيكارى، ضعيف و ناتوان مىديد، براى سومين بار با همان نيّت به مجلس رسول اكرم صلىاللهعليهوآلهوسلم رفت. باز هم لبهاى رسول اللّه صلىاللهعليهوآلهوسلم به حركت در آمد و با همان آهنگ ـ كه به دل، قوّت و به روح، اطمينان مىبخشيدـ همان جمله را تكرار كرد. اين بار اطمينان بيشترى در قلب خود احساس نمود؛ حس كرد كه كليد مشكل خويش را در همين جمله يافته است. وقتى كه خارج شد، با قدمهاى مطمئنترى راه مىرفت. با خود فكر مىكرد كه ديگر به دنبال كمك خواستن از بندگان نخواهم رفت. به خدا تكيه مىكنم و از نيرو و استعدادى كه در وجودم به وديعت نهاده شده است، بهره مىگيرم و از او مىخواهم كه مرا در كارهايم موفق گردانيده و از ديگران بىنياز سازد. با اين نيّت، تيشهاى عاريه گرفت و به جانب صحرا رفت. آن روز مقدارى هيزم جمع كرد و فروخت و لذت حاصل دست رنج خويش را چشيد. روزهاى ديگر به اين كار ادامه داد تا به تدريج توانست از حاصل درآمد خويش، ابزار كار را فراهم نمايد. بازهم به كار خود ادامه داد تا صاحب سرمايه و شتر و غلامانى شد. وى در اثر تلاش و كوشش شبانهروزى، يكى از افراد ثروتمند گرديد. روزى به محضر پيامبر صلىاللهعليهوآلهوسلم آمده و وضعيت خود را به آن حضرت گزارش داد كه چگونه در آن روزِ فلاكت بار به محضر حضرت آمده و چگونه سخن پيامبر صلىاللهعليهوآلهوسلم وى را به تحرك و كار واداشت. پيامبر صلىاللهعليهوآلهوسلم فرمود: من كه به تو گفتم؛ هركس از ما كمكى بخواهد، ما به او كمك مىكنيم ولى اگر بىنيازى بورزد، خدايش او را كمك خواهد نمود.9

ب) روشهاى رفتارى

گرچه رهنمودهاى گفتارى، در تربيت افراد تأثير دارد اما اقدامات عملى، به مراتب بيشتر از شيوههاى گفتارى مؤثر است. براى همين پيامبراكرم صلىاللهعليهوآلهوسلم نه تنها با راهنمايىها و زمينه سازىهاى خود موجب هدايت افراد به سوى ميدانهاى كارى شد بلكه خود عملاً وارد صحنه شده و همدوش با ديگران كار مىكرد.

رفتار رسول اكرم صلىاللهعليهوآلهوسلم را مىتوان تبلور اصول و ارزشهاى اسلامى قلمداد نمود. آن حضرت همچنان كه در صحنهى سياست، حكومت، اخلاق، معارف، علوم و حكمت، خطابه و ساير صفات والاى انسانى اسوه تمام عيار مسلمانان به شمار مىآيد، رفتار اقتصادى آن حضرت نيز مىتواند شيوهاى موفق و كارآمد براى چگونه زيستن باشد.

نمونه هايى از سيره عملى حضرت رسول صلىاللهعليهوآلهوسلم :

خانه سازى

امام صادق عليهالسلام به فردى كه در اثر جهل و غرور، تن به كار نمىداد و خود را نيازمند ديگران نموده بود، فرمود: برو كار كن! و در بالاى سرت بار حمل كن. (و هرچه مىتوانى تلاش كن.) و از مردم بىنياز باش.

سپس به وى فرمود: همانا رسول خدا صلىاللهعليهوآلهوسلم سنگها را به دوش خود حمل مىكرد و ديوار خانهاش را مىساخت.10

باغدارى

على عليهالسلام روزى به سلمان فرمود: اى [ابا [عبداللّه! باغى را كه پيامبر صلىاللهعليهوآلهوسلم با دستان خويش آن را ساخته و درختهايش را كاشته است، براى فروش بهمشتريان عرضه كن. سلمان باغ پيامبر صلىاللهعليهوآلهوسلم را به معرض فروش گذاشت و به دوازده هزار درهم فروخت.11

دامدارى

روزى حضرت رسول اكرم صلىاللهعليهوآلهوسلم فرمود: ما بَعَثَ اللّهُ نَبيّاً اِلاّ راعى غَنَمٍ؛ تمام پيامبران الهى پيش از آن كه به مقام نبوت برسند، مدتى چوپانى كردهاند. قالُوا: وَ اَنتَ يا رَسُولَ اللّه؟؛ از پيامبر سؤال شد: آيا شما نيز چوپانى كردهايد؟ قال: وَ اَنَا رَعَيْتُها لاَِهْلِ مَكّة بِالْقَرارِيط؛ فرمود: بله، من مدتى گوسفندان اهل مكه را در سرزمين «قراريط» به چراگاه بردهام.»12

بازرگانى

پيامبر صلىاللهعليهوآلهوسلم قبل از ازدواج، با خديجه يك قرارداد تجارتى بسته بود. طبق آن قرار دادِ مضاربهاى، پيامبر صلىاللهعليهوآلهوسلم متعهد شده بود كه با سرمايه خديجه به يك سفر تجارتى برود و در مقابل، آن حضرت در منافع كالاهاى بازرگانى خديجه شريك باشد. بعد از توافق طرفين، خديجه شترى راهوار و مقدارى كالاهاى ارزشمند در اختيار حضرت محمد صلىاللهعليهوآلهوسلم نهاد و به دو غلام خود سفارش كرد كه در اين سفر تجارتى به همراه آن حضرت باشند و دستوراتش را اطاعت نمايند. اين سفر تجارتى پيامبر صلىاللهعليهوآلهوسلم به شام، تا حدودى وضعيت اقتصادى و مالى آن جناب را سر و سامان داد. بعد از پايان سفر، كاردانى و شايستگى اين جوان قرشى مورد تقدير و ستايش خديجه ـ ثروتمندترين و سرشناسترين زن مكه ـ قرار گرفت و بدين منظور، مبلغى را علاوه بر قرار داد، به او پرداخت. اما نبىّ اكرم صلىاللهعليهوآلهوسلم فقط مبلغ معيّن در قرارداد را دريافت كرده و از اخذ وجوه اضافى خوددارى نمود. سپس وجوه حاصله از تجارت شام را به خانه ابوطالب عليهالسلام برد و همه را در اختيار عموى گرامىاش گذاشت تا اين كه مقدارى وضع زندگى حضرت ابوطالب عليهالسلام سر و سامان يابد.13

امام صادق عليهالسلام در مورد كارهاى تجارتى پيامبر عليهالسلام سخنان ارزندهاى دارد. اسباط بن سالم مىگويد:

روزى به حضور امام صادق عليهالسلام شرفياب شدم، آن حضرت پرسيد: عمربن مسلم چه مىكند؟ گفتم: حالش خوب است اما ديگر تجارت، نمىكند. امام صادق عليهالسلام فرمود: ترك تجارت، كار شيطانى است. ـ اين جمله را سه بار تكرار كردـ آنگاه امام ادامه داد: رسول خدا صلىاللهعليهوآلهوسلم با كاروانى كه از شام مىآمد معامله مىكرد و با بخشى از درآمد آن معامله قرضهاى خود را ادا نموده و بخشى ديگر را در ميان نيازمندان فاميل تقسيم مىنمود. خداوند در مورد تاجران خداجو و باتقوا مىفرمايد: «رِجاٌ لٌ لا تُلْهيهم تِجارَةٌ وَ لا بَيعٌ عَنْ ذِكْرِاللّه»؛14 مردانى كه تجارت و داد و ستد، آنان را از ياد خدا غافل نمىكند.»(15)

[donsaeid]

همكارى در فعاليتهاى اجتماعى

1. ساختن مسجد
هنگامى كه مسجد قبا ـ اولين مسجد در تاريخ اسلام ـ ساخته مىشد، حضرت خاتم الانبياء صلىاللهعليهوآلهوسلم همدوش ساير مسلمانان كار مىكرد. آن حضرت سنگهاى كوچك و بزرگ را برمىداشت و آنها را بغل مىنمود و حمل مىكرد. به طورى كه سفيدى گرد و خاك سنگها كاملاً در بدن آن حضرت نمايان بوده و حكايت از سخت كوشى آن حضرت داشت. گاهى مردى از اصحاب به نزدش مىآمد و التماس مىكرد كه: يا رسول اللّه! پدر و مادرم فداى تو باد! اجازه بده سنگ و خاك را من ببرم و به جاى شما كار كنم. رسول خدا صلىاللهعليهوآلهوسلم مىفرمود: نه، تو هم سنگ ديگرى بردار. بالاخره آن حضرت در اثر كوششهاى شبانه روزى، ساختمان مسجد قبا را به پايان برد.16

همچنين در تأسيس ساختمان مسجد النبى صلىاللهعليهوآلهوسلم آن حضرت علاوه بر راهنمايى مسلمانان در طرح ريزى بناى مسجد، خود نيز در كنار آنان كار مىكرد و آن چنان از جان و دل كارهاى ساختمانى را انجام مىداد كه مسلمانان تحت تأثير قرار مىگرفتند. اسيد بن حضير يكى از آنان بود كه جلو آمده و گفت: يا رسول اللّه! اجازه بفرماييد تا من به جاى شما سنگهاى سنگين را حمل كنم. فرمود: نه، تو يكى ديگر ببر.

يكى از مسلمانان نيز اين شعر را قرائت مىكرد:

لَئِنْ قَعَدْنا والنَّبىُّ يَعْمَلُ فَذاكَ مِنّا الْعَمَلُ الْمُضَلَّلُ17
اگر ما بنشينيم در حالى كه پيامبر كار مىكند، رفتار بسيار زشت و ناپسند انجام دادهايم!

2 . راهسازى

امام صادق عليهالسلام به نقل از پدر بزرگوارش حضرت باقر عليهالسلام فرمود: پيامبر اكرم صلىاللهعليهوآلهوسلم يكى از راههاى عمومى را ـ كه آب خراب كرده بودـ با چيدن سنگ تعمير نمود. به خدا سوگند! انسانها و چهار پايان تا اين لحظه از آن استفاده مىكنند.18

3 . انجام كارهاى منزل

رسول خدا صلىاللهعليهوآله علاوه بر اداره حكومت اسلامى و حلّ و فصل مشكلات مسلمانان، به كارهاى منزل نيز رسيدگى مىكرد.

امام صادق عليهالسلام فرمود: «كانَ رَسُولُ اللّه صلىاللهعليهوآلهوسلم يَحْلِبُ عَنْزَ اَهْلِهِ19؛ رسول خدا صلىاللهعليهوآلهوسلم پيوسته بز خانوادهاش مىدوشيد.»

ج) ره توشههاى پيشه وران

حضرت خاتم الانبياء صلىاللهعليهوآلهوسلم با اين كه مسلمانان را به اشتغال در كارهاى توليدى، خدماتى، كشاورزى و ساير مشاغل توصيه مىكرد ولى به لحاظ موقعيّت جغرافيايى و با توجه به آب و هواى مناطق مختلف، به برخى از شغلها اهميّت خاصّى قائل بود. در اينجا به نقل چند مورد از گفتارهاى آن حضرت مىپردازيم:

1. «تِسْعَةُ اَعْشار الرّزقِ فىالتّجارَةِ وَالْجزْءُ الْباقى فى السّابياء ـ يعنى الغنم ـ ؛20 109 در آمد در داد و ستد و باقى مانده آن در دامپرورى (و كارهاى توليدى) است.»

2. « مَنْ غَرَسَ شَجَرَةً فَاَيْنَعَتْ، غَرَسَ اللّهُ بِها شَجَراً فِى الْجَنَّةِ؛21 هر مسلمانى كه نهال درختى بنشاند و آن درخت (بر اثر كوششهاى باغبان) به ثمر بنشيند، خداوند متعال در مقابل آن درخت، درختى در بهشت قرار مىدهد.»

3. در سيره اقتصادى پيامبر اكرم صلىاللهعليهوآلهوسلم باغدارى، زراعت و كشاورزى آن چنان از اهميت برخوردار است كه آن حضرت در مورد تضييع حقوق آنان، به دولت مردان اسلامى هشدار داده و ضمن دستورالعملى، دهقانان را به زمامداران اسلامى كاملاً سفارش نموده و به على عليهالسلام فرمود:

يا على! مبادا در حكومتِ تو به دهقانان و كشاورزان ستم شود.22

[donsaeid]

خاتميت پيامبر اعظم(ص) در قرآن



يكي از سؤالات مهم در بحث نبوت پيامبر اعظم(ص) خاتميت آن حضرت است كه چرا ارسال رسل و انزال كتب با خاتميت پيامبر(ص) و كتاب قرآن پايان مي يابد. آيا اين بدان معنا است كه انسان از آموزه هاي وحياني بي نياز گرديده يا اينكه دلايل عقلي و نقلي ديگري دارد كه نوشتار حاضر در مقام پاسخ به اين سؤال اساسي است. اميد است مورد استفاده خوانندگان محترم قرار گيرد.


يكي از سؤالات مهم در بحث نبوت پيامبر اعظم(ص) خاتميت آن حضرت است كه چرا ارسال رسل و انزال كتب با خاتميت پيامبر(ص) و كتاب قرآن پايان مي يابد. آيا اين بدان معنا است كه انسان از آموزه هاي وحياني بي نياز گرديده يا اينكه دلايل عقلي و نقلي ديگري دارد كه نوشتار حاضر در مقام پاسخ به اين سؤال اساسي است. اميد است مورد استفاده خوانندگان محترم قرار گيرد.

از گذشته تاكنون معمول بوده كه براي جلوگيري از دسترسي ديگران به يك مكان يا محتواي يك نامه، در آن مكان با پاكت، نامه را با ماده چسبنده اي مي بستند و روي آن مهري مي زدند كه امروزه از آن تعبير به «لاك و مهر» مي شود و براي گشودن آن، حتماً بايد مهر آن شيء چسبنده شكسته شود، مهري را كه بر اين گونه اشياء مي زنند «خاتم» مي گويند و از آنجا كه در گذشته گاهي از گلهاي سفت و چسبنده براي اين كار استفاده مي كردند در بعضي از كتب معروف لغت در معناي خاتم مي خوانيم «مايوضع علي الطينه »(1) چيزي كه بر گل مي زنند».

خاتم از ريشه «ختم» به معني «پايان» گرفته شده و از آن جا كه مهر زدن در خاتمه و پايان قرار مي گيرد، نام «خاتم» بر اين ابزار نهاده شده است و به اين علت به انگشتر، خاتم مي گويند كه نقش مهر را معمولاً روي انگشتر مي كندند و به وسيله انگشتر نامه ها را مهر مي زدند، لذا از جمله مسائلي كه در حالات پيامبر(ص) و ائمه هدي(ع) و شخصيت هاي ديگر مطرح مي شود نقش خاتم آنهاست.

نقل شده است هنگامي كه پيامبر گرامي اسلام تصميم گرفت دعوت خود را گسترش دهد و به پادشاهان و سلاطين روي زمين نامه بنويسد، دستور داد انگشتري براي آن حضرت ساختند كه روي آن «محمد رسول الله» حك شده بود و نامه هاي خود را با آن مهر مي كرد.(2)

با اين بيان به خوبي روشن مي شود كه خاتم گرچه امروز به انگشتر تزئيني نيز اطلاق مي شود، ولي ريشه اصلي آن از ختم به معني پايان، گرفته شده است و در آن روز به انگشترهايي مي گفتند كه با آن نامه ها را مهر مي كردند.(3)

بعلاوه اين واژه در قرآن مجيد در موارد متعددي به كار رفته و در همه جا به معني پايان دادن و مهر نهادن است، مانند: «اليوم نختم علي افواههم و تكلمنا ايديهم»(يس/65) امروز- روز قيامت- مهر بر دهانشان مي نهيم و دست هاي آنها با ما سخن مي گويد.» «ختم الله علي قلوبهم و علي سمعهم و علي ابصارهم غشاوه»(بقره/7) خداوند بر دل ها و گوش هاي آنها (منافقان) مهر نهاده (به گونه اي كه هيچ حقيقتي در آن نفوذ نمي كند) و بر چشمهاي آنها پرده است.»



خاتميت رسول اكرم(ص) از نگاه قرآن

خاتميت از امتيازات و ويژگي هاي رسول اكرم(ص) است، قرآن كريم در اين مورد مي فرمايد: «ماكان محمد ابا احد من رجالكم ولكن رسول الله و خاتم النبيين و كان الله بكل شيء عليما»(احزاب47) محمد(ص) پدر هيچ يك از مردان شما نبوده و نيست؛ ولي رسول خدا و ختم كننده و آخرين پيامبران است، و خداوند به همه چيز آگاه است.»

از آن چه گفته شد معلوم مي شود كلمه «خاتم النبين» به وضوح دلالت بر معناي خاتميت دارد، و هرگونه تفسيري غير از اين تفسير براي آيه گفته شود مفهوم سبك و ناصحيحي پيدا خواهد كرد. مانند اين كه بگوييم پيامبر اسلام(ص) انگشتر پيامبران بود يعني زينت پيامبران محسوب مي شد، روشن است كه انگشتر يك ابزار ساده اي براي انسان است و هرگز در رديف خود انسان نخواهد بود و اگر آيه را چنين تفسير كنيم، مقام پيامبر اسلام(ص) را فوق العاده تنزل داده ايم، گذشته از اين كه با معناي لغوي نيز سازگار نيست. زيرا اين واژه در 8 مورد از آيات قرآن به كار رفته و همه جا به معناي «پايان دادن و مهر نهادن» آمده است.(4)

علاوه بر اين آيه، شواهد ديگري نيز دلالت قطعي بر خاتميت رسول الله(ص) دارد كه صحيفه نبوت پيامبران به وسيله آن حضرت، به پايان رسيد.

همان گونه كه اشاره گرديد «خاتم» به مهري اطلاق مي شود كه در پايان نوشته ها قرار مي گيرد؛ وقتي نويسنده هر آنچه لازم بود بيان داشت ومقاصد خود را عنوان كرد، پايان نوشتار خود را مهر كرده، ختم آن را اعلام مي دارد؛ خداي متعال نيز از طريق پيامبران خود براي جوامع بشري پيام فرستاد، و پس از پايان گفتار و كلماتش، سلسله نبوتشان را با فرستادن پيامبر گرامي اسلام(ص) ختم، و صحيفه رسالت آنان را به وجود مبارك خاتم المرسلين مهر كرده است. بنابراين پس از او هرگز نبوت و رسالتي نخواهد بود لذا مي فرمايد: رسول اكرم(ص) خاتم انبياء آنان بوده و سلسله نبوت با آن حضرت مهر شده و پايان پذيرفته است.

مقصود از خاتميت، هم تأخر و خاتميت زماني و هم خاتميت رتبي در مراتب صعود است و همان طور كه رسول اكرم(ص) در اصل خلقت، سرسلسله انسان هاي كامل است چون «اول ما خلق الله»(5) است، در مراتب صعود نيز، اوج و قله نهايي رسالت است زيرا خاتم انبياست.

از اين جمله، نه فقط استفاده مي شود كه پيغمبر واجد همه مزاياي مشترك، و مزاياي فرد فرد انبيا، و بعضي از خصايص ويژه است كه انبياي قبلي فاقد آن بوده اند بلكه نكته ديگري هم استفاده مي شود و آن اين كه تا روز قيامت احدي بهتر از پيغمبر اسلام نخواهد آمد، زيرا رسول خدا(ص) انسان كاملي است و هر چند ميليونها سال بگذرد كاملتر از او نخواهد آمد، و اگر كامل تر از وي يافت مي شد، حتماً او به مقام خاتميت مي رسيد.

بر اين اساس، قرآن، خاتميت پيغمبر اسلام(ص) را مسجل كرده، هم درباره گذشته تاريخ اظهار نظر و هم در باره آينده تاريخ، داوري قاطع مي كند، همان گونه كه مي تواند بگويد از بامداد آفرينش انسانيت تا زمان پيغمبر خاتم، هيچ كس همسطح و همسنگ پيغمبر نيامده و مي تواند داوري كند كه از عصر نبي اكرم(ص) تا شامگاه خلقت انسان ها، احدي همتاي پيغمبراسلام(ص) نخواهد آمد؛ آن گاه فقط حضرت رسول همان گونه كه امام همه پيامبران الهي بوده، شاهد و گواه جهانيان، شاهد شهدا وگواه شاهدان خواهد بود.

خداي سبحان مي فرمايد: «فكيف اذا جنتا من كل امه بشهيد و جئنا بك علي هولاء شهيدا» (نساء/41) ما در قيامت از هر امتي گواهي بر اعمال آن ها آورده (كه در دنيا حوادث را تحمل كرده، در آخرت شهادت مي دهد) و تو را به عنوان شاهد همگان مي آوريم، يعني امت ها هر چه در دنيا انجام داده اند، تو مشاهده كرده شهادت خواهي داد، تو بر بينش همه انبيا سيطره داري و گواهي مي دهي، تو نه تنها شهيد و گواه امت خود، بلكه شهيد انبياء و امت هاي آنان هستي.(6)



دلايل خاتميت پيامبر اسلام(ص)

خاتميت رسول گرامي اسلام دلايل فراواني دارد كه به برخي از آنها اشاره مي شود:

1- آيه شريفه «ماكان محمداً ابا احد من رجالكم ولكن رسول الله و خاتم النبيين» (احزاب/40) همان طور كه گذشت كلمه «خاتم النبيين» را به هر نحوي كه معنا كنيم اشاره به اين دارد كه پيامبر عالي قدر اسلام خاتم پيامبران است و اگر دليلي جز اين آيه شريفه براي اثبات خاتميت وجود مبارك پيامبر اسلام نبود- در صورتي كه ده ها دليل وجود دارد- قطعاً مضمون اين آيه براي افراد منصف كافي و غيرقابل انكار بود.

2- اگر چه خداوند در آيه 40 سوره احزاب به طور صريح مسئله خاتميت پيامبر اسلام(ص) را مطرح فرموده ولي از راههاي ديگري نيز به آن اشاره كرده است از جمله اين كه بيش از 30مرتبه در عبارت هاي مختلف كلمه «من قبلك» ذكر شده و حتي براي يك بار هم كلمه «من بعدك» نيامده است.(7)

3- دين مقدس اسلام، كاملترين اديان آسماني است و از هر نظر، كوچكترين نقصي در آن وجود ندارد و از سوي ديگر هر پيامبري كه به رسالت مبعوث مي شد براي رفع نواقص دين قبلي مي آمد. پس به قضاوت عقل، احتياجي به مبعوث شدن پيامبر ديگري نيست. بنابراين نمي توان تصور كرد كه اگر پيامبر ديگري مي آمد احكام و برنامه اي مي آورد كه بهتر، يا لااقل، متمم و مكمل دين مقدس اسلام باشد و گواه بر اين كه اين دين مقدس از هر نظر، نقص و كمبودي ندارد آيه 89 سوره نحل است كه مي فرمايد: «و نزلنا عليك الكتب تبياناً لكل شيء، ما كتاب (قرآن) را براي تو نازل كرده ايم كه هر چيزي را براي جهانيان بيان مي كند.» البته هر چيزي كه موجب هدايت و سعادت بشر باشد و او را از دنيا پرستي و مادي گري و... برحذر مي دارد و دومين گواه بر اين موضوع، قسمتي از آيه 38 سوره انعام كه مي فرمايد: «مافرطنا في الكتاب، ما راجع به كتاب (يعني قرآن) هيچ كوتاهي نكرده ايم و اين قرآن، هيچ گونه نقص و كمبودي ندارد.» پس: اين ديني كه كتاب آسمانيش از هر نظر كامل و جوابگوي كليه احتياجات مشروع پيروان خود مي باشد احتياجي به آمدن پيامبر و دين ديگري ندارد.

4- احاديث فراواني از طريق شيعه و اهل سنت در اثبات خاتميت رسول گرامي اسلام نقل شده است كه به يك مورد به عنوان نمونه اي از خروار اشاره مي كنيم: پيامبر عالي قدر اسلام(ص) به علي ابن ابيطالب(ع) مي فرمايد: انت مني بمنزله هارون من موسي الا انه لانبي بعدي ( يعني يا علي! تو براي من به منزله هارون هستي براي موسي (چرا كه هارون وصي و خليفه حضرت موسي بود) فقط تفاوتي كه در كار است اين است كه بعد از موسي پيامبر آمد ولي بعد از من پيامبري نخواهد آمد.»(9) (مركز فرهنگ و معارف قرآن).

[donsaeid]

سيره پيامبر رحمت در مواجهه با حرمت شكنان و مرتدّان

با مراجعه به منابع اوليه تاريخ اسلام و از جمله قرآن كريم، معلوم مى گردد كه چنين پديده اى در عصر رسول خدا(ص)وجود داشت و پيامبر رحمت در مواجهه با آن، شديداً به مقابله برخاسته و مجازات سختى براى مرتدان و استهزاكنندگان در نظر مى گرفتند. اين شيوه برخورد رسول خدا(ص) و استثناى حرمت شكنان از قاعده رحمت، براى پيروان آن حضرت قابل توجه است.


پيش درآمد

گفتار و رفتار رسول خدا(صلى الله عليه وآله)، كه از اوّلى سنّت گفتارى و از دوّمى سنّت كردارى تعبير مى شود، براى همه پيروان آن حضرت حجّت است و بر اساس آموزه قرآنى، آن حضرت اسوه و الگوى مؤمنان معرّفى شده اند. بنابراين، معرفت به اين كه آن پيامبر الهى در مواجهه به پديده هاى گوناگون در جامعه اسلامى، چه واكنشى نشان مى داده، از اهميت فراوانى برخوردار است و از بايسته هاى تحقيق و پژوهش به شمار مى رود.

هر جامعه اى به خصوص جوامع دينى، داراى ارزش ها و مقدّساتى است كه نزد مردم آن جامعه داراى حرمت است و شكستن قداست اين ارزش ها «حرمت شكنى» محسوب مى گردد. پديده هايى مانند «ارتداد» و بازگشت به آيين گذشته، استهزاى پيامبر(صلى الله عليه وآله) و دين اسلام و دشنام گويى به رهبرى امّت اسلامى و هجو آن وجود همام با سرودن اشعار، از جمله پديده هايى است كه از آن ها با عنوان «حرمت شكنى» ياد شده است. آنچه در اين جستار مورد بررسى قرار مى گيرد موضوع يادشده، در عصر نبوى است; هدف پاسخ دادن به پرسمان هاى ذيل است: آيا در عصر نبوى، حرمت شكنى در شكل ارتداد از دين، استهزا و هجو پيامبر(صلى الله عليه وآله)و دشنام گويى به آن حضرت و تحقير مسلمانان توسط افرادى صورت گرفته است؟ در صورت مثبت بودن پاسخ، سيره آن حضرت در برخورد با حرمت شكنان چگونه بوده است؟ و اين سيره چه توجيه عقلى و منطقى مى تواند داشته باشد؟ پيامدهاى اين حركت حرمت شكنانه در جامعه چيست؟ انگيزه مرتدان و مستهزئان چه بوده است؟

با مراجعه به منابع اوليه تاريخ اسلام و از جمله قرآن كريم، معلوم مى گردد كه چنين پديده اى در عصر رسول خدا(صلى الله عليه وآله)وجود داشت و پيامبر رحمت در مواجهه با آن، شديداً به مقابله برخاسته و مجازات سختى براى مرتدان و استهزاكنندگان در نظر مى گرفتند. اين شيوه برخورد رسول خدا(صلى الله عليه وآله) و استثناى حرمت شكنان از قاعده رحمت، براى پيروان آن حضرت قابل توجه است.

قابل ذكر است كه اين بحث از موضوعات تاريخى است كه كاركردهايى سياسى و اجتماعى براى جوامع اسلامى دارد و از جمله مواردى است كه تاريخ را به حال مى آورد.


درآمد


تعريف «ارتداد» و استهزاء

لغت شناسان «ارتداد» را به بازگشت از چيزى به غير آن و نيز به بازگشت از اسلام به كفر و روى برگرداندن از آن تعريف كرده اند.1 آيه شريفه «ولا تَرْتَدُّوا على أَدبارِكُم فَتَنقلبوا خاسرين» (مائده: 21) نيز بر همين معناى يادشده دلالت دارد.

فقيهان نيز در تعريف مرتدّ نوشته اند: «مرتد» كسى است كه پس از اقرار به اسلام، دوباره كافر شود.2 تصريح به بازگشت از اسلام، ارتداد آشكار و خدشه ناپذير است; اما فقهاى اسلام موارد ديگرى را نيز موجب ارتداد دانسته اند; مانند اين كه كسى على رغم مسلمانى و عدم انكار حقّانيت اصل دين اسلام، مقدّسات و ضروريات دين را مورد تمسخر و اهانت قرار دهد و يا رسالت پيامبراكرم(صلى الله عليه وآله) را تكذيب كند و يا از سر غرضورزى، به اشكال و ايجاد شبهه در حقايق مسلّم دين بپردازد.3 فقيه گرانقدر مرحوم محمدحسن نجفى در كتاب ارزشمند جواهرالكلام به معناى اخير تصريح كرده است.4

«استهزاء» از واژه «هزو» به معناى چيزى را به شوخى و ريشخند و مسخره گرفتن است. اين كار در صورتى كه در مورد مقدّسات و ضروريات دين صورت پذيرد و لازمه آن انكار ضروريات باشد، از جمله مواردى است كه منجر به ارتداد از دين خواهد شد و در صورتى كه اين كار از كسى در خصوص پيامبراسلام(صلى الله عليه وآله) سر بزند، تحت عنوان «سبّ النبى(صلى الله عليه وآله)» قرار گرفته، جرم محسوب مى گردد.


حرمت شكنان عصر نبوى

موّرخان مسلمان نام كسانى كه در عصر رسول خدا(صلى الله عليه وآله) از دين اسلام بازگشته، مرتد شدند را ثبت و ضبط نموده اند. برخى از اينان به صراحت، از دين اسلام بازمى گشتند و برخى با استهزاى پيامبر(صلى الله عليه وآله)و مسلمانان و سرودن اشعار هجوآميز، دشمنى خود را با اسلام علنى مى كردند. در ميان اين افراد، كسانى وجود دارند كه سابقه مسلمانى نداشتند و مرتد محسوب نمى شدند، اما جرمشان در هجو و سبّ پيامبر(صلى الله عليه وآله) و مسخره كردن او با سرودن اشعار هجوآميز ثابت است.

در ذيل، ابتدا به معرفى «حرمت شكنان عصر نبوى» پرداخته و سپس سيره پيامبر(صلى الله عليه وآله) در برخورد با آنان ذكر شده است:

1. عبداللّه بن سعد بن ابى سرح: وى از مسلمانان اوليه و از كاتبان وحى بود كه همراه مهاجران مكّه به مدينه هجرت كرد.5 او در مدينه فريفته شد و با گريختن به مكّه به قريش پناه برد و در تحقير مسلمانان و پيامبر(صلى الله عليه وآله) و قرآن كريم تلاش نمود. عبداللّه در مكّه ادعا مى كرد كه همانند محمد(صلى الله عليه وآله) قران نازل مى كند.6برخى مفسرّان شأن نزول آيه «وَ من قال ساُنزل مثلَ ما انزلَ اللّه» (انعام: 93) را درباره عبداللّه بن سعد مرتد دانسته اند.7 هر يك از موّرخان كه نام او را برده اند، به ارتداد نيز تصريح دارند.8 برخى از تاريخ پژوهان نوشته اند: قراينى در دست است كه نشان مى دهد عبداللّه هنگام اقامت در مدينه، همچون جاسوسى دو جانبه به سر مى برد.9 او مرتكب خيانت به مسلمانان شده بود، به طورى كه عمّار ياسر در روز شورا به او گفت: تو چه وقت خيرخواه مسلمانان بوده اى؟10 پيداست كه اگر عبداللّه مرتكب خيانت نشده بود، عمّار ياسر چنين سخنى به او نمى گفت.

ابن ابى سرح وقتى پس از ارتداد، به مكّه گريخت، ادعا مى كرد: «من هر طور دلم بخواهد محمد(صلى الله عليه وآله) را به آن سو وا مى دارم. او مى گويد: بنويس: عزيزٌ حكيمٌ، من مى گويم: عليم حكيم و او تصديق مى كند.»11 يادآورى اين نكته ضرورى است كه اين سخنى است كه عبدالله پس از ارتداد و فرار به مكّه، ادعا كرده است، نه اين كه واقعاً چنين كارى صورت گرفته و پيامبر(صلى الله عليه وآله) سخن او را تصديق نموده باشند تا اين كه ما در مقام دفاع از پيامبر(صلى الله عليه وآله)، اصل ماجرا را انكار كنيم. اين كه برخى تاريخ پژوهان در مقام دفاع از پيامبر(صلى الله عليه وآله) و ردّ اتّهام عبداللّه در تصديق سخنانش توسط آن حضرت ـ كه در جاى خود ضرورى و قابل تحسين است ـ اصل داستان عبداللّه بن سعد را از نظر روايت جعلى و از نظر درايت ناپذيرفتنى و انگيزه جعل را برخى تعصّبات قومى و قبيلگى دانسته اند، به نظر نادرست مى آيد.12 در هر حال، عبداللّه بن سعد از جمله افرادى است كه پس از ارتداد و بازگشت از دين، به مكه و به سوى مشركان آن ديار گريخت و در تحقير مسلمانان تلاش نمود.

[donsaeid]

2. عبداللّه بن خطل: بنابر نوشته ابن هشام، عبداللّه بن خطل مسلمانى بود كه پيامبر(صلى الله عليه وآله) او را به عنوان كارگزار زكات (مصدّق) به همراه مردى از انصار اعزام نمود. او همچنين غلام مسلمانى داشت كه در خدمتش بود. در منزلگاهى به غلام دستور داد حيوانى ذبح كند و غذا تهيه نمايد و خودش به خواب رفت. وقتى بيدار شد، غلام دستور او را اجرا نكرده بود. او غلام مسلمان را كشت و سپس مرتد گرديد. واقدى مى گويد: ابن خطل پس از ارتداد به مكّه گريخت و وقتى مكيان پرسيدند چرا به مكّه آمده است گفت: من دينى بهتر از دين شما نيافتم.13

يعقوبى مى نويسد: او مرد انصارى را كه همراهش بود، كشت و گفت اطاعت تو و محمد(صلى الله عليه وآله) واجب نيست.14 آلوسى نيز همانند ابن هشام مقتول را غلام عبداللّه معرفى كرده، مى نويسد: او پس از كشتن غلامش مرتد گرديد.15

بنابراين، اين فرد دو جرم مرتكب شد: يكى كشتن مسلمانى و ديگرى ارتداد از دين.

3و4. فَرْتَنا و قريبه: اين دو زن از كنيزان عبداللّه بن خطل بودند كه با آوازخوانى، به هجو پيامبر و سبّ و دشنام آن حضرت مى پرداختند.16 مرحوم صاحب جواهر نيز از اين دو كنيز، كه با آوازخوانى پيامبر(صلى الله عليه وآله)را هجو مى كردند، ياد نموده است.17

5. مقيس بن حبابه:18 وى مسلمانى بود كه برادرش توسط يكى از انصار به خطا كشته شده بود. او با اين كه ديه برادر مقتول خود را دريافت كرد، قاتل را كشت.19مقيس پس از ارتكاب اين جنايت، با حالت شرك به سوى قريش بازگشت و مرتد گرديد.20

يعقوبى به كشته شدن او در حالت كفر و ارتداد تصريح كرده است.21 بنابراين، مقيس نيز مانند عبدالله بن خطل مرتكب دو جرم شد: قتل نفس و ارتداد از دين.

6. حويرث بن نقيذ بن وهب: وى از استهزاكنندگان و آزاردهندگان رسول خدا(صلى الله عليه وآله)در مكه بود. او از جمله افرادى است كه هنگام مهاجرت دختران پيامبر(صلى الله عليه وآله)از مكه به مدينه به آنان حمله كرد و به زمينشان انداخت.22 يعقوبى علاوه بر آزار دادن پيامبر(صلى الله عليه وآله) توسط حويرث مى نويسد: او به پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله)سخنان زشت مى گفت.23

7. ساره كنيز عمرو بن هاشم: اين زن از آزاردهندگان پيامبر(صلى الله عليه وآله) بود و علاوه بر آن، به رسول خدا(صلى الله عليه وآله) دشنام مى داد.24 ساره پيش از فتح مكه هم نامه حاطب بن ابى بلتعه را، براى رساندن خبر حركت پيامبر(صلى الله عليه وآله) به سوى قريش مى برد كه توسط حضرت على(عليه السلام) دستگير شد.25 بنابراين، او هم پيامبر را سبّ مى نمود و هم براى دشمنان مسلمانان جاسوسى مى كرد.

8. هند بنت عتبه: اين زن همسر ابوسفيان و از دشمنان سرسخت رسول خدا(صلى الله عليه وآله)بود. او در جنگ اُحُد به همراه همسرش شركت كرد و هرگاه به وحشى غلام جبير بن مطعم، مى رسيد او را به انتقام جويى تحريك مى كرد. او به همراه ديگر زنان قريش، شهداى اسلام را در جنگ احد مثله نمود، به طورى كه از گوش و بينى آنان براى خود خلخال و گردنبند ساخته بود. هم اوست كه كبد حمزه عموى پيامبر(صلى الله عليه وآله) را به دندان گرفت. بنا بر نوشته مرحوم آيتى، اين زن گستاخى و هرزگى را از حدّ گذراند.26

9. هبّار بن اسود: وى نخستين كسى است كه به زينب، دختر رسول خدا(صلى الله عليه وآله)، در حال هجرت از مكه به مدينه، حمله نمود و باعث سقط جنين او گرديد.27

10. عصماء امّ المنذر بنت مروان: او از زنان تيره بنى خُطمه بود كه در مجالس اوس و خزرج، با سرودن اشعار، مردم را عليه پيامبر(صلى الله عليه وآله)تحريك مى كرد. علاوه بر اين، او آن حضرت را سبّ مى نمود.28

11. كعب بن اشرف: او شاعرى يهودى بود كه با شنيدن خبر پيروزى مسلمانان در جنگ بدر، به مكّه رفت و به قريش تسليت گفت. وى با سرودن اشعار درباره كشته شدگان بدر، قريش را به انتقام از مسلمانان تحريك مى كرد. او پس از بازگشت به مدينه، شروع به سرودن اشعار عشقى و جنسى درباره زنان مسلمان نمود و اين كار موجب آزردگى خاطر مسلمانان گرديد.29


سيره پيامبر رحمت در برخورد با حرمت شكنان

شيوه برخورد پيامبر(صلى الله عليه وآله) با مرتدان، مستهزئان و ديگر حرمت شكنان، به خصوص در فتح مكّه، قابل توجه است. رفتار ايشان با اهل مكّه ـ شهرى كه در آن بيست سال ايشان را به انواع گوناگون، آزار و تحقير كرده بودند ـ نجيبانه و در خور يك پيغمبر رحمت بود; بسيارى از بدخواهان و دشمنان را عفو كردند، اما ده تا دوازده نفر را استثنا نمودند.30 آن حضرت روز پيروزى مكه را روز «مرحمت» ناميدند و برخى اصحاب را كه آن روز را روز انتقام و «ملحمه» مى ناميدند، نهى فرمودند. ايشان سه گروه را امان دادند: هركس وارد مسجد گردد; هر كس به خانه ابوسفيان وارد شود; يا هر كه در خانه خود بماند و در را به روى خود ببندد.31 با اين حال، آن پيامبرالهى و الگوى مؤمنان از اين قاعده عمومى رحمت، عده اى را با اسم معيّن، استثنا نمودند و فرمودند: هر كجا اينان را يافتيد، بكشيد، گرچه به پرده كعبه چنگ زده باشند.32 از يازده نفر افراد يادشده، نُه نفرشان از كسانى اند كه در فتح مكّه از قاعده رحمت استثنا شدند و رسول خدا(صلى الله عليه وآله) آنان را مهدورالدّم اعلان كردند.33 اين استثنا از قاعده رحمت، نشانگر آن است كه گاهى رفتار مخالفان اسلام پيامدهايى به دنبال دارد كه نمى توان به سادگى از آن اغماض نمود و با تسامح گذشت. رسول خدا(صلى الله عليه وآله) هر ستمى را، تا آن جا كه متوجه شخص ايشان بود عفو و اغماض مى كردند و به انتقام برنمى خاستند و تنها در آن جا خشم مى گرفتند كه حرمتى از حرمات و حقّى از حقوق الهى و اجتماعى مورد تجاوز واقع مى شد.34 آن حضرت در مسائل اصولى، هرگز نرمش نشان نمى دادند، در حالى كه در مسائل شخصى فوق العاده نرم و مهربان بودند. بنابراين، نبايد ميان اين دو (مسائل شخصى و اصولى) خلط شود و اگر قرآن خطاب به رسول خدا(صلى الله عليه وآله)مى فرمايد: «فَبِما رحمة من اللّهِ لنتَ لهُم و لو كُنتَ فظّاً غليظ القلب لا نفضّوا من حولك» (آل عمران: 159) مراد تندخو و خشن نبودن در رهبرى و مديريت است. نه انعطاف در مسائل اصولى.35

بر همين اساس، محمد بن مسلم از امام باقر(عليه السلام) نقل كرده است كه مردى از قبيله هُذيل، به پيامبراكرم(صلى الله عليه وآله) دشنام مى گفت. خبر به پيامبر رسيد. حضرت فرمودند: چه كسى او را كفايت مى كند؟ دو نفر از انصار اعلان آمادگى كردند و به ناحيه «عربه» در نزديكى مدينه رفتند. آنان مرد دشنام دهنده را يافتند و گردن زدند و نزد پيامبر(صلى الله عليه وآله) بازگشتند. محمد بن مسلم مى گويد از امام باقر(عليه السلام)پرسيدم: اگر الان هم كسى سبّ پيامبر(صلى الله عليه وآله) كند، بايد كشته شود؟ امام باقر(عليه السلام) فرمودند: اگر بر خودت نمى ترسى، او را بكش.36 پيامبرى كه در مسائل اصولى و رعايت قوانين الهى و آنچه مربوط به حقوق الهى و اجتماعى است، چنين با صلابت و قاطعيت مى باشند، در سلوك فردى و شخصى نرم و ملايم هستند. بدين روى، وقتى فردى يهودى به بهانه اين كه از پيامبر(صلى الله عليه وآله)طلب كار است، در كوچه جلوى آن حضرت را مى گيرد و هرچه پيامبر(صلى الله عليه وآله)با نرمش رفتار مى كنند، يهودى خشونت بيش ترى از خود نشان مى دهد، اين رفتار پيغمبرانه او موجب مى شود كه يهودى همان جا، مسلمان گردد.37

[donsaeid]

سرنوشت حرمت شكنان

از حرمت شكنانى كه نام آن ها برده شد، برخى كشته شدند و برخى امان گرفتند. عبدالله بن سعد بن ابى سرح، كه پيامبر(صلى الله عليه وآله) او را مهدور الدّم معرفى كرده بود، فرار كرد و به عثمان، برادر رضاعى اش پناه برد. عثمان از پيامبر(صلى الله عليه وآله) در جمع اصحاب براى او امان خواست. حضرت سكوتى طولانى نمودند و سپس فرمودند: بله. رسول خدا(صلى الله عليه وآله) به اصحابشان فرمودند: «چرا او را نكشتيد؟ من سكوت كردم تا يكى از شما گردن او را بزنيد.» مردى از انصار گفت: چرا اشاره نكرديد؟ فرمودند: «پيامبر با اشاره كسى را نمى كشد.» ابن ابى سرح به بزرگى جرم خود اعتراف داشت و با اين كه امان يافته بود، امّا بر جان خود هراس داشت.38

قابل توجه است كه پيامبر(صلى الله عليه وآله) در حالى كه بر اجراى حكم الهى درباره مرتدّى همچون عبدالله بن سعد پافشارى مى كنند، اما اين نكته اخلاقى را نيز رعايت مى كنند كه پيامبر(صلى الله عليه وآله) با اشاره كسى را نمى كشد يا شايسته نيست اين گونه بكشد.

عبدالله بن خطل، كه به دليل ارتداد و كشتن مسلمانى بى گناه، توسط پيامبر(صلى الله عليه وآله)خونش مباح گرديده بود، در حالى كه خود را به پرده كعبه آويخته بود، به وسيله ابوبرزه اسلمى و سعيد بن حريث كشته شد.39

مقيس بن حبابه نيز در همان روز فتح مكه، در حال ارتداد به دست نميلة بن عبداللّه كشته شد. او علاوه بر ارتداد، مسلمانى را هم كشته بود.40

دو كنيز عبدالله بن خطل، كه با آوازخوانى، پيامبر(صلى الله عليه وآله) را هجو مى كردند و به دستور پيامبر خونشان مباح شده بود، يكى از آن ها كشته شد و ديگرى فرار كرد و بعدها از پيامبر(صلى الله عليه وآله) امان خواست و حضرت او را امان دادند.41

حويرث بن نقيذ، كه از استهزاكنندگان پيامبر(صلى الله عليه وآله) و دشنام دهنده به آن حضرت بود و علاوه بر آن، به دختران پيامبر(صلى الله عليه وآله)در هجرت از مكه به مدينه حمله كرده بود، توسط پيامبر(صلى الله عليه وآله) خونش مباح گرديد، و به دست على(عليه السلام) كشته شد.42

ساره كه علاوه بر دشنام به پيامبر(صلى الله عليه وآله)، براى مشركان مكّه جاسوسى نموده و در فتح مكه مهدورالدّم شده بود، به روايت مقريزى، در همان روز كشته شد; اما به روايت ابن اسحاق، رسول خدا(صلى الله عليه وآله) به او امان دادند تا بعدها زيردست و پاى اسبى كشته شد.43

هند دختر عتبه، يكى از چهار زنى كه روز فتح مكه دستور كشتن آن ها داده شد، با تمام گستاخى ها و هرزگى هايى كه انجام داده بود، در فتح مكه، در ميان زنان قريش، ناشناس نزد رسول خدا(صلى الله عليه وآله) آمد و درخواست عفو و گذشت نمود. پيامبر(صلى الله عليه وآله)از وى درگذشتند و اسلام و بيعت او را پذيرفتند.44

هبّار بن اسود، كه به زينب، دختر پيامبر(صلى الله عليه وآله)، حمله كرده و باعث سقط جنين او شد و آن حضرت دستور داده بودند هر كجا او را يافتند، بكشند، فرار كرد و پنهان گرديد و پس از فتح مكه و در بازگشت رسول خدا(صلى الله عليه وآله) از «جعرانه» ناگهان بر ايشان درآمد و بر پيامبر سلام داد و شهادتين بر زبان جارى ساخت و گفت: اى پيامبر خدا، من از تو گريختم و خواستم به كشور عجمان روم، اما بزرگوارى و بخشندگى تو را به ياد آوردم و به گذشت تو از كسانى كه با تو نادانى كرده اند، اميدوار شدم. اى پيامبر خدا، ما مردمانى مشرك بوديم و خدا ما را به وسيله تو به راه آورد و ما را نجات بخشيد. اكنون از نادانى من درگذر و از بدى هاى من چشم بپوش كه من به گناه خود اعتراف دارم و به بدكارى خويش اقرار مى كنم. رسول خدا(صلى الله عليه وآله)در پاسخ وى گفتند: تو را بخشيدم. خدا درباره ات نيكى نمود و تو را به اسلام هدايت كرد و اسلام، گذشته را از ميان مى برد.45

در اين جا، بايد توجه داشت كه ميان برخورد تسامحى در مسائل اصولى با حرمت شكنان و برخورد كريمانه همراه با عفو و گذشت پس از اظهار ندامت خاطى، فرق است.

علاوه بر افرادى كه در فتح مكه به دستور پيامبر(صلى الله عليه وآله) مورد تعقيب قرار گرفتند و برخى كشته شدند و برخى ديگر امان يافتند، كعب بن اشرف و عصماء بنت مروان نيز به فرمان رسول خدا(صلى الله عليه وآله) به قتل رسيدند. همان گونه كه گفته شد، عصماء در مجالس اوس و خزرج با سرودن اشعار پيامبر(صلى الله عليه وآله) را دشنام مى داد و مردم را عليه ايشان تحريك مى كرد. در ميان قبيله «بنى خطمه» تنها يك نفر به نام عمير بن عدى مسلمان بود. عمير با شنيدن دشنام پيامبر(صلى الله عليه وآله) توسط آن زن، او را كشت و خبر كشتن را به پيامبر(صلى الله عليه وآله) رساند. رسول خدا(صلى الله عليه وآله) كار او را يارى خدا و رسولش ناميدند.46 برخى گفته اند: عمير نابينا بود و پيامبر(صلى الله عليه وآله) پس از اين واقعه، او را «عمير بصير» ناميدند.47

ابن سعد مى نويسد كه در روز كشته شدن دختر مروان، مردانى از «بنى خطمه» به دين اسلام درآمدند.48

كعب بن اشرف، شاعر يهودى، نيز كه با سرودن اشعار عشقى و جنسى درباره زنان مسلمانان موجب آزردگى خاطر آنان گرديده بود و علاوه بر آن، مشركان مكّه را پس از جنگ بدر، عليه مسلمانان تحريك مى كرد، به دستور پيامبر(صلى الله عليه وآله)كشته شد. پيامبر(صلى الله عليه وآله) با شنيدن تحريكات و سروده هاى كعب فرمودند: چه كسى شرّ او را از مسلمانان باز مى دارد؟ محمد بن مسلمه اعلام آمادگى كرد و با تلاش فراوانى كه كرد، در نهايت او را كشت. وقتى خبر كشته شدن آن شاعر يهودى به پيامبر(صلى الله عليه وآله)رسيد، فرمودند: الحمدللّه رب العالمين كه حق تعالى شرّ دشمن خود را از ما كفايت كرد.49

محققان سيره ابن هشام به نقل از سهيلى نوشته اند: به سبب دستور پيامبر(صلى الله عليه وآله)در كشتن كعب بن اشرف است كه در فقه، وجوب قتل كسى كه پيامبر(صلى الله عليه وآله)را سبّ كند، پيش بينى شده است.50

لازم به ذكر است كه حكم اوّليه در مورد چنين حرمت شكنانى اين است كه كشته شوند و اگر برخى از آنان مورد عفو قرار گرفته و امان يافته اند، يا به سبب مصالح اسلامى بوده و يا برخورد كريمانه نبوى و رحمت الهى شامل آنان گرديده است.


پيامدهاى حرمت شكنى و هشدار قرآن

حرمت شكنى از طريق ارتداد از دين، توهين به مقدّسات و استهزا و دشنام گويى، به ويژه دشنام به پيامبر(صلى الله عليه وآله) و رهبرى امّت اسلامى، خطرى است كه باورهاى دينى يك جامعه را تهديد مى كند. حرمت شكنى از طريق ارتداد و استهزا، شيوه اى است كه يهوديان در مبارزه با دين اسلام در عصر نبوى در پيش گرفتند. قرآن كريم نسبت به رفتار خطرناك آنان، كه بسيار زيركانه صورت مى گرفت، هشدار مى دهد; آن جا كه مى فرمايد: «و قالت طائفةُ من اهلِ الكتاب آمنوا بالّذى اُنزل على الّذينَ آمنوا وجه النّهار واكفروا آخره لعلّهم يرجعون» (آل عمران: 72) اينان با اظهار مسلمانى در آغاز روز، و ابزار ندامت در پايان آن، به دنبال ضربه زدن به اسلام و بدبين كردن مردم نسبت به آن و تضعيف باورهاى مسلمانان بودند، به ويژه كه يهوديان در چشم مردم مدينه اهل علم و دانش به شمار مى آمدند.51

قرآن كريم در آيات ديگر نيز به مسلمانان هشدار مى دهد كه دشمنان اسلام به صورت پنهانى به دنبال كشاندن آنان به ارتداد هستند. اينان از ضعف ايمان و دنياطلبى برخى مسلمانان سوء استفاده كرده، درصدد بودند كه آن ها را به بازگشت از دين وادار كنند.52

استهزا و به ريشخند گرفتن نيز شيوه هميشگى مخالفان انبيا(عليهم السلام) بوده است; قرآن كريم مى فرمايد: «ما يأتيهم من رسول الاّ كانوا به يستهزءون.» (حجر: 11) پيامد اين كار آن بود كه موجب مقابله به مثل مى گرديد و درگيرى هاى مذهبى را در جامعه دامن مى زد. و شايد به همين دليل قرآن كريم از اين كه مسلمانان به خدايان غيرمسلمانان دشنام دهند، نهى كرده است.53

لازم به ذكر است كه قرآن ارتداد و استهزاى دشمنان اسلام را آگاهانه معرفى كرده، مى فرمايد: «واِذا عَلِمَ من آياتِنا شيئاً اتّخذها هُزُواً.» (جاثيه: 9) به همين روى، راغب اصفهانى در ذيل آيه مزبور، مى نويسد: آنچه دلالت بر خُبث باطنى مستهزئان دارد اين است كه برخى با علم و آگاهى اين كار را انجام مى دهند.54 درباره مرتدّان نيز مى فرمايد: پس از اين كه حجّت بر آنان تمام شد و حق و هدايت را شناختند، باز هم از دين برگشتند.55

از ديگر پيامدهاى منفى ارتداد از دين و استهزاى آن، از يك سو، از بين رفتن وحدت دينى در جامعه و دچار شدن آن به هرج و مرج دينى است و از سوى ديگر، جنگ روانى و پراكندگى فكرى و عقيدتى در جامعه به وجود مى آيد كه ديگر قابل جبران نخواهد بود. شايد فلسفه اين كه آموزه هاى دينى ما مى گويد: يك مسلمان بايد دين خود را با تحقيق و از روى برهان و استدلال انتخاب كند، به طورى كه پس از گزينش، هيچ عاملى نتواند او را دچار ترديد و دودلى نمايد، همين است كه سوء استفاده كنندگان نتوانند باورهاى او را تضعيف نمايند و به سادگى او را از دين خارج كنند.


انگيزه هاى ارتداد از ديدگاه قرآن56

كسانى كه پس از گرايش به اسلام، دوباره از آن بازمى گشتند، انگيزه هاى گوناگونى داشتند و دشمن نيز از راه هاى گوناگون، براى كشاندن آنان به ارتداد بهره مى جست. انگيزه هاى مرتدان را از ديدگاه قرآن مى توان در موارد ذيل خلاصه نمود:

1. ترس از فشار و غلبه دشمنان: از شيوه هاى كفّار براى بازگرداندن پيروان حق از مسير خود، شكنجه و آزار و تهديد است. قرآن در اين باره به مسلمانان هشدار مى دهد كه «كافران پيوسته با شما مسلمانان كارزار كنند تا آن كه اگر بتوانند شما را از دين خود برگردانند.» (بقره: 217) و در جاى ديگر مى فرمايد: «برخى چون رنج و آزارى از دشمنان دين در راه خدا ببينند، عذاب خلق را با عذاب خدا برابر مى شمرند.» (عنكبوت: 10); يعنى ترس از آزار و شكنجه در راه خدا، آنان را از ايمان به كفر مى كشاند. بهترين نمونه ترس از دشمن كه در تاريخ اسلام، موجب شد عده اى از مسلمانان به فكر بازگشت از دين بيفتند، شايعه شهادت پيامبراكرم(صلى الله عليه وآله) در جنگ اُحد است كه قرآن شديداً اين گونه افراد را سرزنش مى كند.57

2. دنياطلبى: از ديگر انگيزه هايى كه باعث بازگشت از دين مى شود «دنياخواهى» است. از مصاديق بارز افراد دنياخواه، عبدالله بن سعد بن ابى سرح است كه قرآن از او اين گونه ياد مى كند: «ولكِن من شرَحَ بالكُفر صدراً...» (نحل: 106) و انگيزه كفر و ارتداد او را در آيه بعد، «دنياطلبى» و ترجيح دنيا بر آخرت مى داند.58 ارتداد مدعيان دروغين نبوّت همچون اسود عنسى، مسيلمه كذّاب و طليحه بن خويلد نيز به همين انگيزه بوده است.59

3. توطئه و خيانت: يكى از شيوه هاى مبارزه با اسلام و كشاندن مسلمانان به ارتداد و ايجاد ترديد در ايمان و عقيده آنان، اين بود كه برخى ابتدا تظاهر به اسلام مى كردند و سپس با آن مخالفت ورزيده، منكر مى شدند. از اصلى ترين صحنه گردانان اين جريان يهوديان بودند. قرآن مى فرمايد: «بسيارى از اهل كتاب آرزو دارند كه شما را از ايمان، به كفر برگردانند، به سبب رشك و حسدى كه بر ايمان شما مى برند، پس از آن كه حق بر آن ها آشكار گرديد. (بقره: 109) همان گونه كه در بحث پيامدهاى حرمت شكنى در جامعه گفته شد، عده اى از دانشمندان يهود با يكديگر تبانى كرده بودند كه صبح گاهان به خدمت پيامبر(صلى الله عليه وآله)برسند و به ظاهر ايمان بياورند و در آخر روز، از اسلام بازگردند و چنين وانمود كنند كه ما صفات محمد(صلى الله عليه وآله) را از نزديك مشاهده كرديم; با آنچه در تورات ديده ايم منطبق نبوده است، تا از اين راه مردمان را نسبت به دين اسلام بدبين كنند.60

[donsaeid]

4. دوستى با كفّار: برخى با اين كه راه هدايت را از ضلالت تشخيص مى دهند، اما به دليل ارتباط دوستانه اى كه با كفّار دارند، از دين بازمى گردند. قرآن از منافقانى كه آگاهانه و تنها به سبب دوستى با كفّار و مخالفان پيامبر(صلى الله عليه وآله) دچار ارتداد شده اند، به بدى ياد كرده است.61

5. دشمنى با پيامبر(صلى الله عليه وآله): از ديگر انگيزه هاى بازگشت از دين، دشمنى با پيامبر(صلى الله عليه وآله) و متقابلاً دوستى با كفّار است. قرآن كريم كسانى را كه به اين انگيزه، به مخالفت با رسول خدا(صلى الله عليه وآله)برخاسته، راهى غير از طريق اهل ايمان پيش مى گيرند، وعده جهنّم و جايگاه بدى داده است. مرحوم شيخ طوسى در تفسير ارزشمند تبيان مى نويسد: اين آيه (نساء: 115) درباره ابوطعمه بن ابيرق است كه به سبب دشمنى با پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) و دوستى با كفّار، راه ارتداد در پيش گرفت و مدينه را به سوى مشركان مكه رها كرد.62


برخى از منافقان پس از استفاده از امكانات مسلمانان، با پيامبر(صلى الله عليه وآله) دشمنى ورزيدند و راه ارتداد در پيش گرفتند. روزى پيامبر(صلى الله عليه وآله) در سخن رانى خود در تبوك، از مخالفان به بدى ياد كردند. جلاس بن سويد گفت: اگر سخن پيامبر راست باشد، ما از خر پست تر باشيم. عامر بن قيس صداى او را شنيد و گفت: سخن پيامبر درست است و شما از خر پست تريد. وقتى پيامبر به مدينه آمدند، عامر ماجرا را براى آن حضرت گزارش داد. رسول خدا(صلى الله عليه وآله)جلاس را خواستند و او آن مطالب را انكار كرد و با دروغ، سوگند ياد كرد. عامر هم پس از سوگند گفت: «خدايا، با نزول آيه اى مرا تأييد كن.» پيامبر و مؤمنان آمين گفتند. آيه 74 سوره توبه نازل گرديد. جلاس پس از رسوايى توبه كرد و پيامبر(صلى الله عليه وآله) توبه او را پذيرفتند.63

لازم به ذكر است كه خداوند در آيه يادشده، صرف بدگويى منافقان از پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) را «كفر» ناميده و با تعبير «و لقد قالوا كلمة الكفر» از آن ياد كرده است.

رفتار رسول خدا(صلى الله عليه وآله) با منافقانى كه آنان را مى شناختند و در ارتداد آنان ترديد نداشتند، همراه با اغماض و تسامح و مدارا بود; زيرا در عمل، در ميان مسلمانان همان شهادت لسانى ملاك اسلام به شمار مى آمد.64 قرآن كريم گروهى از منافقان را، كه با يكديگر تبانى كرده بودند تا پيامبر(صلى الله عليه وآله) را در راه بازگشت از تبوك به قتل برسانند، ولى پيامبر(صلى الله عليه وآله) توسط جبرئيل از جريان آگاهى يافتند و آنان را از مسير خويش دور ساختند،65 مرتد محسوب داشته، از آنان با عباراتى مانند «قد كَفرتُم بعد ايمانكُم» (توبه: 66) «لقد قالوُا كلمةَ الكُفر» و «كفروا بعدَ اسلامِهِم» (توبه: 74) ياد كرده است.

پيامبر(صلى الله عليه وآله) از حذيفه اليمان پرسيدند: آيا آنان را شناختى؟ گفت: هيچ يك را نشناختم آن حضرت نام يكايك آنان را بردند. حذيفه گفت: چرا دستور نمى دهيد تا آنان را بكشند؟ پيامبر(صلى الله عليه وآله)فرمودند: دوست ندارم عرب بگويد: محمد(صلى الله عليه وآله)وقتى توسط يارانش به پيروزى رسيد، به كشتن آنان پرداخت.66 علّامه طباطبايى ذيل آيه يادشده مى نويسند: عفو و بخشش اينان مصلحتى بوده است، نه اين كه آنان توبه كرده باشند.67


پاسخ به يك سؤال

ممكن است سؤال شود كه چرا دين اسلام براى مرتدان و دشنام دهندگان پيامبر(صلى الله عليه وآله)(سابّ النبى) و ديگر حرمت شكنان اين چنين مجازات (اعدام) سختى را در نظر گرفته است، در حالى كه اين دين، دين رحمت و رأفت و تسامح و تساهل و پرهيز از خشونت است؟

در پاسخ بايد گفت: اولاً: در نظر گرفتن مجازات سخت براى حرمت شكنان و مرتدان و استهزاكنندگان مقدّسات منحصر به دين اسلام نيست، بلكه همه اديان آسمانى و غيرآسمانى در مقابل مخدوش شدن اصول و شكسته شدن حرمت ها موضع داشته اند.68

ثانياً، دين اسلام دقيقاً به همين دليل كه دين محبت است، دشنام گوى پيامبر و استهزاكننده ارزش ها را محكوم به مجازات مى داند. محبت و تقدّس ملازم يكديگرند. ستون خيمه دين مقدّسات است. انسان خداوند را سرچشمه همه مقدّسات مى داند. اين كه پيامبر، قرآن، انبياء(عليهم السلام) و ائمه(عليهم السلام) براى مؤمنان و مسلمانان و پيروان اديان الهى مقدّسند، از آن روست كه به سرچشمه قدس، كه خداوند قدّوس است، مرتبطند. مگر مى شود ديانتى از سويى، در اوج محبت و صفا و رأفت باشد و از سوى ديگر، نسبت به آنان كه حريم تقدّس و محبت را مى شكنند سخت گيرى نكند؟ آن محبت ها و نيز سخت گيرى ها، همه با توجه به كمال انسان معنا پيدا مى كنند.69
--------------------------------------------------------------------------------
پى نوشت ها
1ـ راغب اصفهانى، مفردات الفاظ القرآن، تحقيق مرعشلى، بى جا، دارالكتب العربى، بى تا، ص 198
2ـ جعفربن الحسن الحلّى، شرائع الاسلام فى مسائل الحلال و الحرام، با تعليقات سيد صادق شيرازى، چاپ سوم، قم، استقلال، 1412 ق، ج 4، ص 961
3ـ محمد ابراهيم جنّاتى، «ارتداد از ديدگاه مذاهب اسلامى»، كيهان انديشه، ش 54، 1373، ص 44ـ45
4ـ محمدحسن النجفى، جواهر الكلام فى شرح شرائع الاسلام، تحقيق محمود القوچانى، بيروت، داراحياء التراث العربى، الطبعة السابعه، ج 41، ص 60
5ـ محمدبن سعد، الطبقات الكبرى، تحقيق محمد عبدالقادر عطا، بيروت، دارالكتب العلمية، الطبعة الاولى، 1410 ق، ج 7، ص 344
6ـ احمد بن ابى يعقوب (المعروف باليعقوبى)، تاريخ اليعقوبى، بيروت، دار صادر، د. ت، ج 2، ص 59 ـ 60
7ـ على بن ابراهيم قمى، تفسير قمى، تصحيح سيّد طيب جزائرى، چاپ سوم، قم، مؤسسه دارالكتاب، 1367، ص 210 ـ 211
8ـ عبدالملك بن هشام، السيرة النبوية، تحقيق مصطفى السّقا و غيره، بيروت، دار احياء التراث، 1413 ق، ج 4، ص 51 ـ 52 / محمدبن سعد، همان/ يعقوبى، همان / محمد بن جرير الطبرى، تاريخ الامم و الملوك، تحقيق محمد ابوالفضل ابراهيم، بيروت، دارالتراث، د. ت، ج 3، ص 119 ـ 120 / احمد بن حجر العسقلانى، الاصابة فى تمييز الصّحابه، تحقيق عادل احمد و غيره، بيروت، دارالكتب العلميه، 1415 ق، ج 4، ص 94ـ 95
9ـ سيد جعفر شهيدى، «عبداللّه بن سعد بن ابى سرح»، مجله يغما، سال 25، ش 11، 1351 ش، ص 666
10ـ محمد بن جرير طبرى، همان، ج 4، ص 233
11ـ عزّالدين بن الاثير، اسدالغابه فى معرفة الصّحابه، بيروت، دارالفكر، 1409 ق، ج 3، ص 155
12ـ سيدجعفر شهيدى، همان، ص 658ـ666
13ـ ابن هشام، همان، ج 4، ص 52 / طبرى، همان، ج 3، ص 59 / محمدبن عمر واقدى، المغازى، تحقيق مارسدن جونس، قم، مكتب الاعلام الاسلامى، 1414 ق، ج 2، ص 859 ـ 860
14ـ يعقوبى، همان، ج 2، ص 59ـ 60
15ـ محمود شكرى الالوسى، بلوغ الارب فى معرفة احوال العرب، تصحيح محمد بهجة الاثرى، بيروت، دارالكتب العلمية، 1314 هـ.، ج 1، ص 236
1ـ محمد بن سعد، همان، ج 2، ص 103 / ابن هشام، همان، ج 4، ص 52 / يعقوبى، همان، ج 2، ص 60 / آلوسى، همان
17ـ محمدبن حسن النجفى، همان، ج 41، ص 434
18ـ ابن هشام (ج 4، ص 410) «حبابه» نوشته، در حالى كه طبرى (ج 3، ص 59) «صبابه» ثبت كرده است.
19ـ يعقوبى، همان، ج 2، ص 60
20ـ ابن هشام، همان / محمدابراهيم آيتى، تاريخ پيامبراسلام، چاپ پنجم، تهران، دانشگاه تهران، ص 563
21ـ يعقوبى، همان
22ـ ابن هشام، همان، ج 4، ص 52
23ـ يعقوبى، همان
24ـ ابن هشام، همان / يعقوبى، همان
25ـ محمدابراهيم آيتى، همان، 563
26ـ طبرى، همان، ج 2، ص 501، 502، 512 و 524 / محمدابراهيم آيتى، همان، ص 654
27ـ طبرى، ج 2، ص 470 / ابن اثير، اسدالغابه فى معرفة الصّحابه، همان، ج 4، ص 608 ـ 609
28ـ محمد بن عمر واقدى، ج 1، ص 172، 174 / امين الاسلام الطبرسى، اعلام الورى بأعلام الهدى، قم، مؤسسه آل البيت(عليهم السلام)، 1417 ق، ج 1، ص 185
29ـ طبرى، همان، ج 2، ص 488 ـ 489
30ـ عبدالحسين زرين كوب، بامداد اسلام، تهران، اميركبير، چاپ ششم، 1369، ص 37
31ـ طبرى، همان، ج 3، ص 116 / ابن هشام، همان، ج 4، ص 51 ـ 52 / ابن سعد، همان، ج 2، ص 103 / يعقوبى، همان، ج 2، ص 59 ـ 60 / آلوسى، همان، ج 1،ص 236
32ـ ابن هشام، همان، ج 4، ص 51ـ52 / ابن سعد، همان / يعقوبى، همان / امين الاسلام طبرسى، همان، ج 1، ص 223 ـ 224
33ـ ابن سعد، همان، ج 2، ص 103
34ـ همان، ج 1، ص 275
35ـ مرتضى مطهرى، سيرى در سيره نبوى، چاپ چهاردهم، تهران، صدرا، 1374، ص 232 ـ 242
36ـ محمد بن يعقوب الكلينى، الفروع من الكافى، تصيح و تعليق على اكبر غفارى، چاپ دوم، تهران، دارالكتب الاسلاميه، 1362، ج 7، ص 267 / محمدحسن نجفى، همان، ج 41، ص 433 ـ 434
37ـ مرتضى مطهرى، همان، ص 236 ـ 237
38ـ ابن هشام، همان، ج 4، ص 51 ـ 52 / ابن اثير، همان، ج 3، ص 155 / ابن حجر عسقلانى، همان، ج 4، ص 94 ـ 95 / واقدى، همان، ج 2، ص 855
39ـ ابن هشام، همان / واقدى، همان، ج 2، ص 875
40ـ يعقوبى، همان، ج 1، ص 267 / واقدى، همان
41ـ امين الاسلام طبرسى، همان، ج 1، ص 223 ـ 224
42ـ ابن هشام، همان، ج 4، ص 53 / واقدى، همان / ابن سعد، همان، ج 2، ص 103
43 و44 و45ـ محمدابراهيم آيتى، همان، ص 563 ـ 564
46ـ واقدى، همان، ج 1، ص 172 ـ 174 / امين الاسلام طبرسى، همان، ج 1، ص 185
47ـ آيتى، همان، ص 295
48ـ ابن سعد، همان، ج 2، ص 20ـ21
49ـ رفيع الدّين اسحاق ب محمد همدانى، سيرت رسول اللّه(صلى الله عليه وآله)با تصحيح اصغر مهدوى، چاپ دوم، تهران، انتشارات خوارزمى، ج 2، ص 638 ـ 642
50ـ ابن هشام، همان، ج 3، ص 58
51ـ محمد ابن احمدالانصارى القرطبى، الجامع لاحكام القرآن، بيروت، دارالفكر، 1419 ق، ج 2، ص 85
52ـ در اين باره، ر. ك: بقره: 109ـ 217 / آل عمران: 100 و 149 / نساء: 137 و 138
53ـ انعام: 108
54ـ راغب اصفهانى، همان، ص 540
55ـ آل عمران: 86 / محمد: 25
56ـ اين قسمت از مقاله بى نام «آزادى بيان (ارتداد)»، مجله حوزه، ش 42 ـ سال 69، ص 49 ـ 63 استفاده شده است.
57ـ آل عمران: 144
58ـ عبد على بن جمعة العروسى الحويزى، تفسير نورالثقلين، با تصحيح سيّد هاشم رسولى محلّاتى، قم، مطبعة الحكمة، بى تا، ج 3، ص 90
59ـ نگارنده، واقعه ردّه يا شورش نومسلمانان پس از رحلت رسول خدا(صلى الله عليه وآله)، فصل «مدعيان دروغين پيامبرى»، (پايان نامه كارشناسى ارشد، مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمينى (ره)، بهار 1379
60ـ محمدبن احمد قرطبى، همان
61ـ محمد(صلى الله عليه وآله): 25ـ26
62ـ محمدبن حسن الطوسى، التبيان فى تفسير القرآن، تحقيق احمد حبيب قصير العاملى، بيروت، داراحياء التراث العربى، د. ت، ج 3، ص 328
63ـ فضل بن الحسن الطبرسى، مجمع البيان فى تفسير القرآن، چاپ دوم، تهران، ناصرخسرو، بى تا، ج 5، ص 78 ـ 79
64ـ عبدالحسين زرين كوب، كارنامه اسلام، چاپ چهارم، تهران، اميركبير، 1369، ص 24
65ـ سيد محمدحسين طباطبايى، الميزان فى تفسير القرآن، بيروت، مؤسسه الاعلمى للمطبوعات، 1417 ق، ج 9، ص 353
66 و67ـ سيد محمدحسين طباطبايى، همان / ص 345
68ـ عطاءاللّه مهاجرانى، نقد توطئه آيات شيطانى، تهران، انتشارات اطلاعات، چاپ هفدهم، 1378، ص 132 ـ 135
69ـ همان، ص 142 ـ 144

[donsaeid]

حضرت محمد(ص) و رويارويى با اشرافىگرى

شيوه حضرت محمد(ص) به عنوان رهبرى كه مديريت كلان جامعه را عهدهدار بود، الگوى خوبى است براى: 1- شناسايى خصيصه رفاهطلبى و اشرافىگرى در انسانها و جامعههاى بشرى، 2- پيشگيرى از ظهور روحيه اشرافى با شناخت نشانههاى آن و 3- مقابله و درمان آن بر اساس روشهاى آن حضرت، كه براى جوامع امروزى نيز راهگشاست.


رفاهطلبى و اشرافىگرى به عنوان آسيبى اجتماعى هر گاه فرد يا بخشى از جامعه را فرا گيرد، مانند ويروسى خطرناك، خيلى زود به ساير قشرها و طبقات اجتماعى منتقل شده و سلامت جامعه بشرى را تهديد مىكند. رهبران دينى و جامعه شناسان، اين آسيب اجتماعى را در جوامع مختلف بررسى كردهاند. شيوه حضرت محمدصلى الله عليه وآله به عنوان رهبرى كه مديريت كلان جامعه را عهدهدار بود، الگوى خوبى است براى: 1- شناسايى خصيصه رفاهطلبى و اشرافىگرى در انسانها و جامعههاى بشرى، 2- پيشگيرى از ظهور روحيه اشرافى با شناخت نشانههاى آن و 3- مقابله و درمان آن بر اساس روشهاى آن حضرت، كه براى جوامع امروزى نيز راهگشاست.

واژههاى كليدى: اسلام، حضرت محمدصلى الله عليه وآله، اشرافيت، نظام منزلتى، قريش.

مقدمه

اشراف و طبقه مرفه در جوامع بشرى از افراد و طبقات تأثيرگذار جامعهاند كه رفتار، گفتار و عقايدشان پىآمدهاى مستقيم و غير مستقيمى بر ساير افراد جامعه، خصوصاً طبقات پايينتر دارد. مردم در طول تاريخ، غالباً به خواستههاى آنان عمل كرده و بر طبق روش آنها زندگى نموده و رهبرى ايشان را پذيرفتهاند. محافظهكارى آنها، انسانها و جوامع را به محافظهكارى و انحطاط مىكشاند. اشراف براى مطرح كردن خود و كسب اعتبار و جلب احترام ديگران، به حفظ و گسترش نظام منزلتى مىپردازند. عمل اشرافى كه در نظام مبتنى بر تمايز اجتماعى رشد و نمو مىكنند، داراى سه شاخصه اصلى است: 1. تنآسايى (تن آسانى)؛ 2. مصرف تظاهرى (مصرف آشكار يا اسراف)؛ 3. محافظهكارى. پيامبران و مصلحان اجتماعى براى اعتلاى مقام انسان و پيشرفت و توسعه جامعه، با آنها به مبارزه پرداختهاند. مقابله با اشراف و اشرافىگرى، از دغدغههاى اصلى حضرت محمدصلى الله عليه وآله بود. آن حضرت براى مقابله با نظام منزلتى (تمايز ناعادلانه طبقاتى) كه زمينهساز اعمال اشرافى بود و همچنين براى از بين بردن اعمال اشرافى، كارهاى بزرگى انجام داد. ايشان كوشيدند نظام برابرى و برادرى (اخوت اسلامى) را جاىگزين نظام منزلتى كنند. تشكيل «امت واحده» ثمره كار پيامبرصلى الله عليه وآله بود. رويكرد قرآن كريم در وضع قوانين و هدفگذارىها و پيامبرصلى الله عليه وآله به عنوان مبلّغ و مجرى آن دستورات الهى، از بين بردن روحيه اشرافى و مراتب منزلتى و جاىگزين كردن روحيه برادرى و برابرى (اخوت اسلامى) و بنيان گزاردن «امت واحده» بوده است.
در اين نوشته، با استفاده از «نظريه طبقه مرفه» كه اشراف و طبقه مرفه جامعه را توصيف كرده، شاخصترين اعمال اشرافى شناسايى شده و با تطبيق آن بر اعمال اشراف دوره پيامبرصلى الله عليه وآله، شيوه برخورد ايشان با اشراف و طبقه مرفه بررسى شده است.

ويژگى اشراف
به نظر مىرسد در بررسى خلق و خوى طبقه مرفه (اشراف) اصل «ضايع كردن»2 - با تعريفى كه وبلن ارائه مىدهد3 - اساس و پايه نظريه طبقه مرفه است. طبق اين تعريف، مفهوم «ضايع كردن» دلالت بر مصرف نامقبول و غير عاقلانه كالاها و خدمات انسانى ندارد و منظور از اين واژه به هدر دادن يا استفاده نادرست از تلاش و مال نيست، بلكه به اين دليل ضايع كردن به شمار مىآيد كه اين مصرف، علاوه بر اين كه براى زندگى و رفاه فردى كه اين روش را برگزيده كارى انجام نمىدهد، براى ديگران نيز سودى ندارد و تنها با هدف خودنمايى و مقايسه رشكانگيز توانگرى و تثبيت برترى و تسلط خود بر طبقه و لايههاى پايينى جامعه صورت مىگيرد، با آن كه مىتوانست نقش سودمندى هم داشته باشد. شاخصهاى اشرافىگرى در نظر وبلن كه با موضوع اين نوشته همخوانى دارد، از اين قرار است: «چشم و همچشمى مالى»، «تظاهر به تنآسايى»، «مصرف تظاهرى»، «لباس؛ نمودى از توانگرى»، «محافظهكارى و كنارهگيرى از توليد» و «رعايت امور دينى». توضيح هر مورد در متن آمده است. اين نوشته نتيجه تطبيق مطالب كتاب وبلن با دادههاى تاريخى صدر اسلام (دوران مدينه) است.

چشم و همچشمى4 مالى
وبلن بر اين باور است كه افرادى، همچون پيامبر اكرمصلى الله عليه وآله كه با خلق و خوى استثنايى خود بتوانند براى مدت طولانى، احترام خويش را در نظر اعضاى پايين مرتبه حفظ كنند، انگشت شمارند. از ديد وى، قاعده كلى اين است كه آن دسته از اعضاى اجتماع كه ثروت و توانمندى بيشترى دارند، در نزد عامه مردم، از جايگاه شايسته و اعتبار و ارجمندى و آبرومندى بالاترى برخوردارند. در دوره مورد بحث، براى اين كه شخص در انظار مردم به نيكى شناخته شود، بر اساس معيارهاى قبيلهاى، توانايى بدنى، زيركى، مهارت در جنگ، غنيمت جويى، شرافت خانوادگى، طايفهگرايى، و دارايى، سود بخشى كالاها و افراد از طريق مقايسهاى رشكانگيز5 ارزيابى مىشد. اين مقايسه بين صاحب ارزشهاى افتخارآور و دشمن يا ديگر اعضاى گروه كه بهره كمترى از آن ارزشها داشتند، انجام مىگرفت.6 پيامبرصلى الله عليه وآله بعد از جنگ بدر و كشته شدن شمار بسيارى از اشراف قريش، خطاب به يكى از ياران خويش، آنان را اين گونه توصيف فرمودند: «اشراف قريش از سرشناسان بودند، اگر آنها را مىديدى، مىترسيدى و اگر به تو فرمان مىدادند، اطاعت مىكردى و اگر كارهاى خود را با كارهاى آنها مىسنجيدى، كارهايت را كوچك مىشمردى».7 آن حضرت در اين كلام، موقعيت اين طبقه و ديدگاه ساير اعضاى جامعه به آنها را بر اساس الگو گرفتن از شيوه زندگى اشراف و نگاه منزلتى جامعه ترسيم كردهاند.

نمونههايى از صدر اسلام
در زمان پيامبرصلى الله عليه وآله، بهترين مكان براى فخرفروشى، خودنمايى و كسب افتخار، جبهههاى جنگ بود كه از راه دادن هزينه جنگ، مبارزه و غنيمتجويى به دست مىآمد و در قالب سرودههاى حماسى، به مثابه سند افتخار قبيله و فرد افتخارآفرين، ماندگار مىشد. پرداخت هزينه جنگ بدر از جانب اشراف قريش8 و سخنان ابو جهل خطاب به عباس عموى پيامبر كه از منصبهاى سقايت، پردهدارى كعبه و رياست ندوه و رفاده، به عنوان نشانههاى بزرگى و مجد نام مىبرد ،9 بيانگر وجود مراتب منزلتى بين مردم است. سوده (همسر رسول خدا) تحت تأثير همين فرهنگ، سهيل بن عمرو، خويشاوند خود را سرزنش مىكند كه چرا تسليم شده در حالى كه مىتوانست با بزرگوارى بميرد.10 قزمان قبل از كشته شدن در جنگ اُحد گفت: «ما فقط براى حفظ شخصيت و حيثيت خود جنگيديم».11 از سخنان قزمان بر مىآيد كه حفظ حيثيت و آبروى قبيله از ارزشهاى حاكم بر جامعه بوده است. عروه بن مسعود، از بزرگان و اشراف ثقيف، انسانها را با معيارهاى منزلتى ارزيابى مىكرد. او مسلمانان حاضر در حديبيه را اوباشى مىخواند كه نه حيثيتى دارند و نه حسبى.12 در واقع، عروه، حسب و منزلت اجتماعى برآمده از ثروت و شرافت خانوادگى را نشانه اعتبار مىدانست.
وقتى كه پيامبرصلى الله عليه وآله تصميم گرفت خراش بن اميه كعبى را كه جايگاه اجتماعى بالايى نداشت، براى گفت و گو با اشراف قريش بفرستد، خراش از پيامبرصلى الله عليه وآله خواست كه مردى بلند مرتبهتر از او را اعزام كند. برخى از اشراف قريش حتى به خود اجازه مىدادند كه خراش بن اميه، مأمور رسول اللَّهصلى الله عليه وآله را بكشند. عمر بن خطاب هم از رفتن پيش اشراف قريش امتناع كرد و عثمان بن عفان را كه به قول عمر، او در مكه گرامىتر و داراى خويشاوندان بيشترى بود، معرفى كرد. اشراف قريش، عثمان را به دليل برخوردارى از شرافت خانوادگى و ثروت پذيرفتند و با او به گرمى رفتار كردند.13
عمر بن خطاب با استناد به ارزشهاى جاهلى و چشم و همچشمى قبيلهاى، صلح حديبيه را برنمىتافت و آن را خوارى دين مىانگاشت، حتى در حقانيت دين اسلام و رسول خدا ترديد مىكرد.14 هم چنين اسيد بن حضير و سعد بن عباده كه از اشراف مدينه بودند، با همين نگرش، صلحنامه را باج دادن به قريش تفسير مىكردند.15
يهوديان خيبر كه از اشراف مشهور و قدرتمند منطقه بودند با توجه به جايگاه و مقام خود در ميان قبيلهها، گمان نمىكردند كه پيامبرصلى الله عليه وآله با آنها بجنگد، چرا كه آنها حصارهاى بسيار بلند و اسلحه فراوان و نيروى زيادى داشتند. يهوديان مدينه هم بر اين باور بودند كه خيبر دژهاى مرتفع بر قلعه كوهها و آب فراوان و دائمى دارد و در آن هزار زرهپوش حضور دارند، از اين رو، مسلمانان نمىتوانند آن را فتح كنند.16 قريش و عموم اعراب با آگاهى از زيادى شمار يهوديان و اسلحه و استحكام دژهاى خيبر و آمادگى آنها، پيروزى خيبريان را قطعى مىدانستند.17
واكنش اشراف قريش به بانگ اذان بلال بر پشت بام كعبه نشان مىدهد كه مراتب منزلتى آن چنان بين اشراف نهادينه شده بود كه افرادى، مانند عكرمه بن ابى جهل، صفوان بن اميه، خالد بن اسيد، سهيل بن عمرو و ساير اشراف نمىتوانستند حضور فردى - به زعم خودشان - دون پايه را در جايگاه تحمّل كنند. آنان عصبانيتشان را از ناديده انگاشتن و رعايت نشدن سلسله مراتب منزلتى، در سخنان خود يا با پوشاندن چهره نشان مىدادند.18 قبيله هوازن خود را افرادى كارآزموده و جنگجو مىدانستند.19 صفوان بن اميه در جنگ حنين مىگفت: اگر قرار باشد بنده باشم ارباب قرشى نزد من دوست داشتنىتر از ارباب هوازنى است.20

راهكارهاى حضرت محمدصلى الله عليه وآله براى رفع چشم و همچشمى مالى
پيامبر اكرمصلى الله عليه وآله براى از بين بردن نگاه منزلتى و رقابت قبيلهاى اقدامات زير را انجام داد:
1. جاىگزين كردن فرهنگ برادرى و اخوت دينى به جاى ارزشهاى منزلتى و قبيلهاى؛ پيامبرصلى الله عليه وآله در سخنرانى پيش از جنگ اُحد فرمودند: «هر مؤمنى نسبت به مومنان ديگر، چون سر نسبت به پيكر است كه چون به درد آيد، همه بدن به درد مىآيد».21 مصعب بن عُمير تحت تأثير همين تفكر به محرز بن نضله كه ابو عزيز بن عمير، برادر پدر و مادرى مصعب را در جنگ بدر به اسارت درآورده بود، سفارش كرد كه مادرش ثروتمند است و فديه خوبى مىتواند از او بگيرد. همچنين مصعب، در مقابل اعتراض برادرش ابو عزيز گفت: محرز، به جاى تو، برادر من است.22 اين در محيطى است كه كمى پيشتر (در دوران جاهلى) «قانون ثار» اجرا مىشد و هيچ قرشى يا مكى، اهالى يثرب را هم شأن و برادر خود نمىخواند.
2. پيامبرصلى الله عليه وآله و خانوادهاش با ساير افراد جامعه تفاوتى نداشتند؛ در حديبيه وقتى هدايا بين مردم تقسيم شد پيامبر و همسرش ام سلمه، همانند ديگران سهم بردند.23
3. در جامعهاى كه غنيمتجويى ارزش آفرين بود، تقسيم غنيمتها به طور مساوى و قرار دادن سهم براى كسانى كه به دليلهاى موجه در جنگ حضور نداشتند و برگرداندن اموال به ناحق گرفته شده به صاحبان آن، مىتوانست از اهميت غنيمتجويى بكاهد؛ عمرو بن اميه، دو نفر از يهوديان بنىعامر را كه پيامبر به آنها امان داده بود كشت و رسول خداصلى الله عليه وآله وسايل جنگى و لباسهاى آنها را همراه خون بهايشان فرستاد.24

[donsaeid]

.24
4. پاىبندى به پيمان؛ يكى از ويژگىهاى اشراف اين است كه هر گاه مقام و منزلت طرف قرارداد آنها پايينتر باشد يا آن پيمان، منافع آنها را در معرض خطر قرار دهد، آن پيمان را به طور يك جانبه نقض كنند. پيامبرصلى الله عليه وآله براى از بين بردن اين خصيصه، اين گونه عمل كرد؛ هنگامى كه يهوديان و منافقان بعد از شكست مسلمانان در جنگ اُحد به تضعيف روحيه آنان پرداختند، عمر بن خطاب اجازه خواست آنها را بكشد، ولى رسول خداصلى الله عليه وآله نپذيرفت و فرمود: «يهوديان در ذمه ما هستند و من ايشان را بيهوده نمىكشم. من از كشتن بيهوده كسانى كه شهادت به يگانگى خدا و پيامبرى من مىدهند نهى شدهام».25
5. جاىگزين كردن ارزشهاى معنوى به جاى ارزشهاى مادى؛ پيامبرصلى الله عليه وآله اسيرانى كه توانايى پرداخت فديه نداشتند بدون دريافت فديه آزاد مىكردند، از جمله آنها عبيد بن عمرو بن علقمه، سائب بن عبيد و ابو عزّه عمرو بن عبداللَّه بن وهب بودند. پيامبرصلى الله عليه وآله اسيرانى كه قرعه به ايشان تعلق گرفت در ازاى آزادى يكى از مسلمانان آزاد كردند مانند عمرو بن ابو سفيان، از اسيران جنگ بدر كه در ازاء آزادى سعد بن نعمان بن اكال آزاد شد،26 ولى از ثروتمندان فديه خودشان و بستگانشان را گرفت؛ عباس عموى پيامبر مجبور شد فديه خود و پسران برادرش را بدهد.
6. توجه به توانايىهاى فردى و ديندارى در انتصابها به جاى طايفهگرايى و در نظر گرفتن مراتب منزلتى يا دارايى اشخاص؛
7. كوشش در جهت فقرزدايى و كم كردن فاصله فقير و غنى و دگرگون كردن معيارهاى ارزش انسانها؛ حضرت محمدصلى الله عليه وآله تقوا و علم را نشانه برترى مىدانست.

معيار ارجمندى
و اعتبار چشم و همچشمى مالى

توانايى بدنى، زيركى، مهارت در جنگ، ثروت مالى و دارايى مالى، غنيمتجويى شرافت خانوادگى، طايفه گرايى، برانگيختن رشك ديگران
روش طبقهمرفه حضور در جنگ و به دست آوردن غنيمت؛ دادن هزينه جنگ؛ داشتن منصبهايى،مانند: فرماندهى، سقايت، پردهدارى، رفادت، رياست ندوه، انحصار تجارت، داشتن اسلحه جنگى و حصار و قلعههاى مستحكم، افراد قبيله قريش و قبايل معتبر از منزلت و مقام بالايى برخوردار بودند. يهوديان چون از بنىاسراييل بودند خود را برتر مىدانستند؛ برخوردارى از تخصص در مسائل جنگى كه يهوديان، قبيله ثقيف و هوازن، مسيحيان نجران، يمنيان، حبشيان از آن برخوردار بودند.
سيره پيامبر اكرم صلى الله عليه وآله تقسيم غنايم به طور مساوى بين قوى و ضعيف، اختصاص سهمى از غنايم به بردگان حاضر در جنگ و افرادى كه به دليل موجه در جنگ حضور نداشتند، در انتصابها توجه به توانايىهاى فردى و ديندارى، خوددارى از طايفه گرايى، اهتمام به كارهاى توليدى و فقرزدايى از جامعه، ترويج فرهنگ اخوت و برادرى، جاىگزين كردن ارزشهاى معنوى به جاى ارزشهاى مادى، توجه به مصلحت جامعه و فرد.
آيات قرآن آياتى كه اشاره به اين ويژگىها دارد
آياتى كه راه كار نشان مىدهد

حشر / 2. آياتى كه ويژگى كفار، منافقان، متكبران، دنياپرستان را توصيف مىكند. آياتى كه درباره تقسيم غنايم؛ ويژگى مؤمنان و جامعه اسلامى مىباشد. آياتى كه خداوند را مالك همه چيز معرفى مىكند و اين دنيا و ارزشهاى دنيوى را در مقابل آخرت و ارزشهاى اخروى ناچيز مىشمارد.



تنآسايى تظاهرى27
نمود بارز طبقه مرفه، تنپرورى يا به عبارت ديگر، معافيت و خوددارى از انجام كارهاى سودمند است. شغلهاى معمول و مشخص طبقه مرفه عبارتند از: خدمات ديوانى، جنگ، ورزش و مراسم دينى (مطابق با برداشت اين طبقه). انگيزه اصلى طبقه مرفه در پرداختن به اين گونه شغلها كه ماهيتى يغماگر دارند نه توليدى، كه بهرهكشى مىباشد كه فقط در خور زندگى طبقه مرفه است. غنيمتهايى كه از طريق غارت و بهرهكشى به دست مىآيد، به عنوان دستآورد و معيار نمايشى زندگى مرفه محسوب مىشود و دورى گزيدن از كار توليدى، نشانه بزرگوارى، شايستگى و شرط لازم آراستگى دانسته مىشود و نيز با تأكيد بر «ثروتمندى»، فرد، موقعيت اجتماعى خود را به رخ مىكشد. تأكيد بر ارزشمندى ثروت، منجر به تأكيد بيشتر بر تنآسايى مىشود. تنآسايى تظاهرى كه وقت و تلاش انسانى در آن ضايع مىشود، به منظور نمايش ثروتمندى و نيز جلب احترام ديگران صورت مىگيرد. اين مسئله در جامعه و گروههاى همبسته يا كوچكى به كار مىآيد كه در آن به دليل آشنايى مردم با يكديگر و تأثير شايعات محلى، شخصِ جوياى شهرت مىتواند به زودى انگشتنماى ديگران شود. طبق رسم معمول، تولد در خانواده برتر و داشتن زندگى آسوده و بركنارى از وظايف دون پايه، معيار بالادست بودن فرد است و مسلّمترين قاعده، رعايت مقررات منزلتها از جانب افراد فرودست مىباشد. در درك عمومى، اين وضعيت، ويژگى ذاتى ارزش برترى شناخته شده است و به همين سبب، حقيرزادگان عوام، سر فرود آوردن و تسليم شدن در برابر فرادستان را بر خود روا مىدارند. در اين نظام منزلتى، يك طبقه مرفه حاشيهاى يا بدلى شكل مىگيرد كه وظيفهاش انجام آسايش نيابتى به سود اعتبار طبقه مرفه واقعى يا اصلى است.28 خدمتكاران و افرادى كه براى تأمين رفاه طبقه مرفه به كارهاى غير توليدى مىپردازند، جزء اين گروهاند.

نمونههايى از صدر اسلام
تلاش اشراف خويشاوند پيامبرصلى الله عليه وآله، همچون عباس براى تصدى منصبهايى، مانند امارت، فرماندهى و سرپرستى جمعآورى زكات، به عنوان نشانه بزرگوارى و شايستگى، مصداق تنآسايى تظاهرى مىباشد. عباس، عموى پيامبرصلى الله عليه وآله و ربيعه بن حارث، پسران خود (فضل و عبدالمطلب) را پيش پيامبرصلى الله عليه وآله فرستادند تا آنها را متصدى صدقات نمايد.29 درخواست منصب كليددارى و سقايت از سوى عباس بن عبدالمطلب30 نيز ممكن است به همين منظور صورت گرفته باشد.

اقدامات رسول خداصلى الله عليه وآله براى مقابله با تنآسايى
پيامبر اكرمصلى الله عليه وآله براى مقابله با تنآسايى اين اقدامات را انجام داد:
1. آن حضرتصلى الله عليه وآله منصبهاى بزرگى، چون امارت، رياست، فرماندهى و سرپرستى امور اقتصادى را به اشراف و خويشاوندان ثروتمند خود و به كسانى كه روحيات اشرافى و نگاه منزلتى داشتند، نداد؛ عباس عموى پيامبر و ربيعه بن حارث پسران خود (فضل و عبدالمطلب) را نزد پيامبر فرستادند تا آنها را متصدى صدقات فرمايد، ولى پيامبرصلى الله عليه وآله نپذيرفت.31 عباس عموى پيامبرصلى الله عليه وآله از ايشان خواست كه منصب كليددارى و سقايت را به او وا گذارد. پيامبرصلى الله عليه وآله در پاسخ فرمودند: «كارى را به شما وا مىگذارم كه متحمل هزينهاى شويد نه اين كه از آن درآمد كسب كنيد».32
2. ترويج و توسعه كارهاى توليدى و عمرانى، گسترش عدالت و توجه به مالكيت فردى و جمعى؛ پيامبر اكرمصلى الله عليه وآله در مقام حاكم جامعه اسلامى، به كارهاى توليدى مىپرداخت. ايشان براى ترغيب مسلمانان، شخصاً با انجام كارهايى، مانند كلنگ زدن و جا به جا كردن خاكها و ... با آنها در حفر خندق همكارى مىكرد.33
هديه رسول اللَّهصلى الله عليه وآله به افراد، مخصوصاً كسانى كه روحيه اشرافى داشتند، زمين بايرى بود كه بايد به دست آن شخص آباد مىشد. پيامبرصلى الله عليه وآله به حسان بن ثابت انصارى شاعر كه در رفتار و اشعار او روحيه اشرافى و نگاه منزلتى وجود داشت به سبب عفو صفوان بن معطّل، زمين بايرى واگذار كرد تا آباد كند.34 محمد بن مسلمه كه در برخى از جنگها فرمانده بود از پيامبر خواست كه محوطه گور برادرش را تيول او قرار دهد. پيامبرصلى الله عليه وآله به او فرمود: «به اندازه يك تاخت اسب مال توست و اگر در آنجا زراعت كردى به اندازه دو تاخت اسب براى تو باشد».35 پيامبرصلى الله عليه وآله به دست خود مسجدى در ليّه ساخت در حالى كه يارانش براى آن حضرت سنگ مىآوردند.36 آن حضرتصلى الله عليه وآله در سخنرانى قبل از جنگ اُحد فرمودند: «هيچ كس نمىميرد مگر اين كه به آنچه روزى اوست برسد... در طلب روزى خود به گونهاى پسنديده اقدام كنيد... خدا براى شما حلال و حرام را بيان نمود... هر كسى امور ناپسند را ترك كند آبرو و دين خود را حفظ كرده است».37

معيار ارجمندى و اعتبار تظاهر به تن آسايى

پرهيز از كارهاى توليدى و سودمند و كوچك شمردن آن - نمايش ثروت و قدرت با پيرايههاى تجملى و دورى از وظايف دون پايه - برخوردارى از زندگى آسوده - شغلهاى معمول طبقه مرفه: خدمات ديوانى؛ جنگ، ورزش و مراسم دينى - انگيزه اصلى در پرداختن به اين مشاغل، يغماگرى و بهرهكشى است - ضايع كردن وقت و تلاش انسانى براى نمايش ثروتمندى و توانايى مالى
روش طبقه مرفه تلاش اشراف خويشاوند پيامبر، همچون عباس براى تصدى مناصبى، مانند امارت، فرماندهى و سرپرستى جمعآورى زكات؛ روحيه رياستطلبى در افرادى، مانند: ابوسفيان، خالد بن وليد.
سيره پيامبر اكرم صلى الله عليه وآله سيره نظرى پيامبر
سيره عملى پيامبر

پيامبرصلى الله عليه وآله منصبهايى، مانند: امارت، فرماندهىو سرپرستى جمعآورى زكات را به اشراف بنىهاشم ندادندبه افرادى كه روحيه اشرافى در آنها قوى بود، زمين باير مىدادند تا آباد كنند - به كارهاى يدى اهميتمىدادند در دادن امارت، فرماندهى و رياست، به توانايى فردى توجه داشت. آباد كنند - به كارهاى يدى اهميتمىدادند در دادن امارت، فرماندهى و رياست، به توانايى فردى توجه داشت.




آيات قرآن آياتى كه اشاره به اين ويژگىها دارد
آياتى كه راه كار نشان مىدهد

آياتى كه ويژگى طاغوتها، ملأ، مترفان، كافران، منافقان، متكبران و دنياپرستان را توصيف مىكند. آياتى كه به هدف آفرينش انسان مىپردازد - آياتى كه به رابطه دنيا و آخرت و نقش عمل انسانمىپردازد - آيات مربوط به رزق و روزى.

مصرف تظاهرى38
مصرف نمايان (مصرف آشكار يا اسراف) كالاهاى ارزشمند وسيلهاى است براى كسب اعتبار و نمايش دادن ثروتمندى در اجتماعات گستردهتر كه در آن ولخرجى و تجملگرايى و مصرف افزونتر، نشانه خوشنامى بيشترى است. مصرف تظاهرى و نمايشى، ركن اصلى پذيرايىهاى پرهزينه و هديههاى گرانبها بوده است. يك نظام رتبهبندى سازمان يافته در درون طبقه مرفه وجود دارد. كسانى كه از لحاظ ريشه خانوادگى يا از نظر مالى و يا هر دو، در بالاترين درجه از سلسله مراتب طبقه مرفه و ثروتمند قرار دارند از نظر جايگاه، برتر از كسانى هستند كه دارايى و شرافت ارثى كمترى دارند. اين پايين مرتبهها، به ويژه شريف زادگان مرفهِ ندار (داراى نژاد مرفه) يا آنان كه در حاشيه اين طبقه قرار دارند، خود را به وسيله يك نظام وابستگى و نمكپروردگى به اعضاى برتر طبقه پيوند مىزنند و از طريق وابستگى به ولى نعمت خود، اعتبار و رفاه بيشترى فراهم مىكنند آنها نديمان و ملازمان ارباب هستند و چون نماد مرتبه والاى ولى نعمت خويشاند، از اين رو، مصرف كننده نيابتى ثروت بىكران او به شمار مىآيند و از سوى او تغذيه و پشتيبانى مىشوند. بسيارى از اين افراد و ديگر اشراف پايين مرتبهتر، به نوبه خود مصرف كنندگان نيابتى دارند كه همسران، فرزندان، خدمتكاران و ملازمان آنها هستند و وظايفى، چون جنگيدن، امور حكومتى، شكار كردن، مواظبت از اسلحه و ساز و برگ جنگ و مانند آن را براى طبقه مرفه انجام مىدهند.39

[donsaeid]

نمونههايى از صدر اسلام
مادر ابو عزيز بن عمير، از زنان ثروتمند مكه، بالاترين فديهاى كه براى آزادى قريشيان داده مىشد، پرداخت تا پسرش كه از اسيران بدر بود، آزاد شود.40 يكى از هدفهاى اين عمل مىتوانست نمايش ثروت و توانمندى مالى باشد. صفوان بن اميه كه از اشراف قريش بود، خطاب به عمير بن وهب مىگويد: «مىدانى كه در تمام مكه مردى مانند من در گشايش و فراخى نسبت به اهل و عيال نيست». و او تأييد مىكند.41 در اين نگرش، رسيدگى به خانواده وسيلهاى براى نمايش توانايى مالى است. اشراف قريش در راه بدر عهدهدار اطعام سپاه بودند.42 به نظر مىرسد اشراف براى به رخ كشيدن ثروت و توانايى مالى خود به تجهيز سپاه مىپرداختند. هنگام ترك مدينه، مردان يهودى بنى نظير دف و نى مىزدند و زنهايشان، زيورآلات زرين و گران قيمت خود را عمداً و بدون ترس نشان مىدادند.43 يكى از دلايل اين رفتار يهوديان، نمايش ثروتمندى و توانمندى مالى و فخرفروشى به مردم مدينه بود كه موجب بالا رفتن اعتبار آنان بين مردم، مخصوصاً منافقان شد.
سعد بن معاذ، رابطه مردم مدينه را با قبايل غطفان و بنىمرّه در جاهليت اين گونه ترسيم مىكند كه آنها يا از اهل مدينه خرما مىخريدند يا اهل يثرب آنان را ميهمان مىكردند؛44 يعنى از نظر سلسله مراتب منزلتى، رابطه اعضاى اين قبيلهها با مردم مدينه، رابطه نمكپروردگى و وابستگى بود. رابطهاى كه عروه بن مسعود به آن اشاره مىكند هم رابطه نمكپروردگى است و بيانگر وجود سلسله مراتب منزلتى در رابطه او و قريش كه در آن، قريش ولى نعمتاند و عروه و فرزندان او با اين كه از اشرافاند، در برابر اشراف قريش، مصرف كنندگان نيابتى به حساب مىآيند؛ آنجا كه مىگويد: «اى گروه قريش! مگر نه اين است كه شما به منزله پدر و من به منزله فرزندم و مگر من نبودم كه تمام اهل عكاظ را براى يارى شما دعوت كردم؟ و چون آنها از پذيرش تقاضاى من خوددارى كردند، شخصاً با فرزندان و كسانى كه از من اطاعت مىكردند، به يارى شما نيامدم؟»45 ابوسفيان كه نسبت به بنىزهره از برترى قبيلهاى برخوردار بود به بهانه اين كه بنىزهره از بدر برگشتهاند، از دادن اموال بنىزهره امتناع مىكرد.46 عمروعاص به نجاشى (پادشاه حبشه) بهترين هديه سرزمين خود (پوست دباغى شده) را هديه مىكند.47 تا بدين وسيله، سرسپردگى خود را به او اعلام كند.
بنا بر گزارش تاريخ، قريش با ترتيب دادن يك ميهمانى، هزينههاى بسيارى را صرف پذيرايى از گروههايى كرد كه دور ايشان جمع شده بودند؛ بر اين اساس، سفرههاى اطعام در چهار محل گسترده شد و در دارالندوه، جماعت خودشان و در خانههاى صفوان بن اميّه، سهيل بن عمرو، عكرمه بن ابى جهل و حُويطب بن عبدالعزّى، ساير مردم پذيرايى شدند.48 به نظر مىرسد كه در اين ميهمانىها لازم بود مراتب منزلتى رعايت شود و اساساً، اين برنامهها، با هدف كسب افتخار و احترام از طريق مصرف تظاهرى برگزار مىشد.
شهرت بعضى از وسايل و زيورآلات اشراف، نشانهاى از مصرف تظاهرى بود؛ به عنوان نمونه، مىتوان به شتر ابو جهل كه شترى گزيده و مهرى بود، اشاره كرد، قريش حاضر بود در مقابل آن، صد ناقه بپردازد.49 شمشير ابى الحقيق يهودى نيز از شمشيرهاى مشهور بود.50 گنجينه زر و زيور خاندان ابى الحقيق كه معمولاً در عروسىهاى مكه كرايه داده مىشد،51 و نيز زيورآلات فارعه، دختر خزاعى يا باديه، دختر غيلان كه از زنان قبيله ثقيف بودند، اينگونه بوده است.52

اقدامات پيامبرصلى الله عليه وآله براى مقابله با مصرف تظاهرى
حضرت محمدصلى الله عليه وآله، اسراف و تجملگرايى را امرى مذموم مىدانست و براى مقابله با مصرف تظاهرى اين كارها را انجام دادند:
1. ترويج سادهزيستى و نفى اسراف و تجملگرايى در گفتار و عمل؛ پيامبرصلى الله عليه وآله در زندگى شخصى خود مراقب بود اسراف نكند. يكى از توصيههاى آن حضرت به پيروان خويش، بر مبناى يك توصيه قرآنى، اين بود كه اسراف نكنند و از تجملگرايى خوددارى كنند.
2. مقابله با نمادهاى اشرافىگرى، چون هديه و ميهمانى دادن؛ پيامبرصلى الله عليه وآله هديه مشركان را نمىپذيرفت و براى هيچ يك از پادشاهان و اشراف هم عصر خود هديه نفرستاد. آن حضرت، در هيچ مرحلهاى از زندگانى خويش مهمانىهاى تجملى برگزار نكردند و در اين گونه مراسم نيز حضور نداشتند. پس از آن كه ابو براء عامر بن مالك بن جعفر براى آن حضرت دو اسب و دو ناقه هديه آورد، پيامبر فرمود: من هديه مشرك را نمىپذيرم.53
3. جلوگيرى از ساختن خانههاى مجلل؛ عباس عموى پيامبرصلى الله عليه وآله حجرهاى ساخت، رسول خداصلى الله عليه وآله به او فرمودند: آن را ويران كن. عباس خواست معادل ارزش آن را در راه خدا بدهد، اما پيامبرصلى الله عليه وآله تأكيد كردند كه آن را ويران سازد.54
4. پيامبرصلى الله عليه وآله، براى جلوگيرى از تشكيل طبقه اشراف جديد (نوآمدگان يا افراد نو كيسه) در جامعه اسلامى، به فقيران سفارش مىكردند كه در مسير اشراف قدم نگذارند؛ پيامبر هنگام آمادگى براى جنگ خيبر به ابو عبس بن جبر كه فقير بود و زاد و توشه راه و خرج خانوادهاش را نداشت، فرمود: «اى ابو عبس تو و ديگر ياران فقيرت اگر سلامت باشيد و كمى زنده بمانيد، مالتان زياد خواهد شد و آن چه كه براى اهل خود باقى مىگذاريد فراوان شود، پول و بردههاى شما زياد مىشود و اين به سود شما نيست».55
5. تغيير نگرش درباره زنها؛ در نگرش جاهلى، زن زندگى نيابتى داشت. رسول خداصلى الله عليه وآله با بيان جايگاه واقعى زن و ارزش دادن به او، نگرشها را متحول كرد. حضور فعال همسران پيامبر، حضرت فاطمهعليها السلام و زنان همعصر او در فعاليتهاى اجتماعى، سياسى، اقتصادى و فرهنگى دليل اين مدعاست.
6. توجه نكردن به مراتب منزلتى در معاشرتها، واگذارى منصبها، مجازاتها و ساير امور؛ وسايل و ابزار زندگى افراد سرشناس به دليل گران قيمت بودن آنها و نيز تعلق داشتن به اشخاص برجسته، مورد توجه خاص ديگران است. معمولاً كسانى كه مىخواهند مقام و مرتبه خود را نشان دهند براى فخرفروشى، اقدام به خريد اجناس به قيمتى فراتر از ارزش واقعى مىكنند. به عنوان نمونه، مىتوان به شتر ابو جهل اشاره كرد كه به قول واقدى، شترى گزيده و مهرى بود كه در جنگ بدر نصيب پيامبرصلى الله عليه وآله شد. قريش حاضر بود در مقابل آن، صد ناقه بپردازد، ولى پيامبرصلى الله عليه وآله نپذيرفت و عاقبت، آن شتر از طرف هفت نفر در حديبيّه قربانى شد.

معيار ارجمندى و اعتبار مصرف تظاهرى

مصرف نمايان كالاهاى ارزشمند نشانه بزرگوارى - عرف هديههاى گرانبها و پذيرايىهاى پرهزينه - ضايع كردن كالاها براى نمايش ثروتمندى و توانايى مالى - ايجاد نظام رتبهبندى سازمان يافته موروثى - ايجاد نظام وابستگى و نمكپروردگى و تنآسايى و مصرف نيابتى - مصرف و تنآسايى تظاهرى از خدمات الزامى زنان.
روش طبقهمرفه رباخوارى؛ ساختن خانههاى مجلل؛ به كار بردن سنگهاى قيمتى در ابزار جنگى؛ كشتن شتر و مهمانى دادن؛ شعر گفتن؛ هزينه كردن براى جنگ؛ هديه كردن شتر و اموال گرانبها به سران قبيلهى قريش توسط سران قبايل ديگر؛ دادن هديه به اشراف حبشه؛ وسايل و زيورآلات مشهور اشراف.
سيره پيامبر اكرمصلى الله عليه وآله سيره نظرى پيامبر
سيره عملى پيامبر

نهى از اسراف فرمانخراب كردنتاكستانهاى اشراف طايف؛ نفى ربا؛جلوگيرى از ساختن خانههاى مجلل؛ترويج فرهنگ سادهزيستى؛ مقابله با تظاهرات اشرافى؛ تغيير نگرشبه زنان نهى از اسراف فرمانخراب كردنتاكستانهاى در معاشرت با مردم و مجازات و دادن مناصب، به سلسله مراتب منزلتى توجه نمىكرد

آيات قرآن آياتى كه اشاره به اين ويژگىها دارد
آياتى كه راه كار نشان مىدهد

و لا تكونوا كالذين خرجوا من ديارهم بطر انما اموالكم و اولادكم فتنه (8/2 بنىنضير در سوره حشر؛ زخرف / 23.
انما اموالكم و اولادكم فتنه (8/2 آيات بسيارى از سوره زخرف.




لباس؛ نمودى از فرهنگ توانگرى
تهيه لباس بيش از ديگر كالاهاى مصرفى، مردم را وا مىدارد تا از راحتى و ضرورتهاى زندگى خود بكاهند تا آنچه را كه حد مطلوب مصرف تظاهرى است فراهم آورند. كاركرد لباس، به عنوان گواهى بر توانايى در صرف هزينه و اعتبارآورى سه ويژگى دارد:
1. اصل كلى ضايع كردن تظاهرى، هنجار مسلط و مستولى بر شيوه لباس پوشيدن است. قانون ضايع كردن تظاهرى (اسراف) با شكل دادن قانون سليقه و آراستگى (تجملگرايى) موجب افزايش اهميت مصرف لباس مىشود. و خريدار لباس براى سازگارى با عرف رايج و هماهنگى با استاندارد معتبر سليقه و آبرومندى اقدام به تهيه لباس مىكند.
2. اصل دوم كه تابع اصل اوّل مىباشد، تنآسايى نمايان (تظاهرى) است. لباس بايد نشان دهد كه پوشنده آن نياز به اشتغال در هيچ نوع كار توليدى ندارد.
3. لباس، علاوه بر گرانبها بودن و دست و پاگير بودن بايد با آخرين پسند روز مطابقت كند. در آن دوره اقتصادى كه زنان هنوز جزو اموال مردان به شمار مىآمدند و صاحب خود نبودند، ولخرجى (مصرف تظاهرى) و تنآسايى تظاهرى زنان از خدمات الزامى آنان بود كه اعتبار بيشتر مردان را در پى داشت.56

نمونههايى از صدر اسلام
مالك بن عوف، سرور و فرمانده قبيله هوازن، لباسهاى بلند مىپوشيد و با تكبر و غرور راه مىرفت.57 اين نوع پوشش نشانه شرافت و بزرگى بود. گفته شده است كه زنان يهود بنىنضير هنگام ترك مدينه، لباسهاى حرير و ديبا پوشيده بودند و قطيفههاى خز به رنگهاى سرخ و سبز بر تن داشتند.58 نوع پوشش آنها بر كسانى كه شاهد خروج آنان بودند، به خصوص منافقان تأثير زيادى داشت.

اقدامات پيامبر اكرمصلى الله عليه وآله
1. منع لباس تجملى از يك طرف و جلوگيرى از پوشيدن لباس پاره با وجود داشتن لباس نو از طرف ديگر؛ پيامبر به كسانى كه لباسهاى مخصوص اشراف و ثروتمندان را مىپوشيدند تذكر مىداد - لباسهايى كه قسمتى از آن روى زمين كشيده شود يا آستين گشاد داشته باشد يا زر و زيور داشته باشد - آن لباسها موجب تفاخر پوشنده آن و تحقير سايرين مىشد. پوشيدن لباس كهنه و پاره نوعى اظهار حقارت و ندارى بود. علاء بن حضرمى پيراهنى آستين بلند پوشيده بود، آستين پيراهن را به اندازه حدود انگشتهايش كوتاه كردند.59 پيامبرصلى الله عليه وآله بر تن عبداللَّه بن عمرو بن العاص دو جامه به رنگ سرخ ديد، فرمود: اين جامه كافران است، بر تن مكن.60 يكى از ياران پيامبرصلى الله عليه وآله با وجود داشتن دو دست لباس نو، جامهاى كهنه و پاره به تن داشت. حضرت از او خواستند كه لباس نوى خود را بپوشد و وقتى پوشيد، فرمودند: آيا اين طور بهتر نيست؟61
2. لباس رسول خداصلى الله عليه وآله بسيار ساده بود؛ پيامبرصلى الله عليه وآله لباس گرانقيمت خويش را به اسامه بن زيد كه جوان بود دادند و خودشان لباس ارزان قيمت پوشيدند.

معيار ارجمندى و اعتبار لباس نمودى از فرهنگ توانگرى

قانون ضايع كردن = قانون سليقه و آراستگى = مصرف لباس گرانبها اصل تنآسايى تظاهرى = پوشنده لباس، كار توليدى نمىكند لباس خدمتكاران و زنان و لباس كشيشى بيانگر منزلت بردگى و زندگى نيابتى آنهاست. ولخرجى و صرف هزينه بيشتر از جانب زن خانواده = اعتبارآورى بيشتر.
روش طبقهمرفه پوشيدن لباسهايى كه قسمتى از آن روى زمين كشيده مىشد يا لباسهايى با آستينهاى بلند نشانه بزرگى بود - استفاده از زر و زيور در لباس مردان و زنان ثروتمند - لباسهاى اشراف با توجه به مقام و منزلت اجتماعى و منصب آنها متفاوت بود.
سيره پيامبر اكرمصلى الله عليه وآله سيره نظرى پيامبر
سيره عملى پيامبر

[donsaeid]

منع پوشيدن لباس تننما - بريدن قسمتهاى آويزانآستينها منع پوشيدن لباسهاىتجملى ترغيب افراد به پوشيدن لباس نو به جاى كهنه در صورت داشتن لباس بيشتر - پوشيدن لباس گران و تجملى براى جوانان اشكال نداشت. لباسهاى پيامبر با لباس ساير افراد تفاوتى نداشت - به پاكيزگى لباس اهميت مىداد لباس ارزان قيمت را خود برمىداشت و لباس گرانقيمت يا تجملى را به اسامه و افراد جوانتر مىداد.



محافظهكارى62
طبقه مرفه، محافظهكار است. اين محافظهكارى همراه با كنارهگيرى از كار توليدى چنان نمود آشكارى دارد كه حتى نشانه محترم بودن شخص محافظهكار شناخته مىشود. طبقه مرفه به حفظ وضع موجود علاقهمند و عامل و محرك محافظه كارى يا واپسگرايى در ساختار اجتماعى است. ترك هر روش و راه و رسم پذيرفته شده زندگى با مخالفت اين طبقه روبهرو مىشود. آنان با عبارتپردازىهاى مبالغهآميز هر نوآورى و تغيير را موجب ايجاد آشوب در جامعه، واژگونى اخلاق و بر هم زدن نظم طبيعت معرفى مىكنند. اعمال طبقه مرفه، طبقات پايينتر جامعه را به محافظهكارى مىكشاند، زيرا امكانات مصرف و زيستن را بر آنها تنگ مىكند تا توانايى پذيرش راه و روش جديد را نداشته باشند. به اين ترتيب، طبقه مرفه، از سه طريق براى جلوگيرى از توسعه فرهنگى بهره مىبرد: 1. ايستايى كامل خود طبقه. 2. از راه الگوى سرمشقى ضايع كردن تظاهرى (رقابت منزلتى) و محافظهكارى. 3. به طور غير مستقيم از طريق نظام توزيع نابرابر ثروت و معاش كه تكيهگاه اين نهاد است.63


نمونههايى از صدر اسلام
پيرمردى سالخورده از بنىعمرو بن عوف به نام ابو عفك، در 120 سالگى با اشعار خود مردم را به دشمنى با پيامبر برمىانگيخت. او با اشعار خود مردم را به محافظهكارى دعوت مىكرد: «مدت زيادى زندگى كردم و هيچ خانه و مجمعى را خردمندتر و فريادرستر از قوم خود، براى فرياد خواهى نديدم، سوارى كه به سراغشان آمد، به اسم حلال و حرام ايشان را متفرق و پراكنده ساخت، اگر قرار بود به پادشاهى و نصرت واقعى برسيد حق بود «تبع» را پيروى مىكرديد».64 كعب بن اشرف، شاعر يهودى نيز پيامبرصلى الله عليه وآله و اصحاب ايشان را هجو مىكرد و در اشعار خود قريش را بر ضد مسلمانان مىشوراند. سرودههاى او پس از جنگ بدر، روحيه محافظهكارى را بين مردم تقويت مىكرد: «امروز دل زمين بهتر از روى آن است؛ اين كشتگان همه از اشراف و سروران مردم و پادشاهان عرب و اهل منطقه حرم و مكان امن هستند.65 سخنان ابو سفيان بعد از پيروزى در جنگ اُحد مبنى بر اين كه هبل دوباره مقام خود را يافت و ارجمند شد و آنها عُزَّى دارند، اما مسلمانان عُزَّى ندارند،66 نوعى تبليغ سنتها و رسوم پيشين بود كه براى مقابله با انديشه جديد و با هدف واپسگرايى صورت مىگرفت. كنانه بن صويراء از يهود بنىنضير براى جلوگيرى از پيمانشكنى آنان به اين نكته اشاره مىكند كه اموال و ثروتشان مايه شرف آنهاست.67 كنانه بن صويراء با وجود آن كه به درستى سخنان پيامبرصلى الله عليه وآله يقين داشت از ترس اين كه قومش آبروى او را ببرند و دخترش شعثاء را شماتت كنند، اسلام را نپذيرفت.68
ثروت و دارايىهاى مادى، امنيت اشراف را در پى دارد و از دست دادن يا به خطر افتادن آن سبب احساس ناامنى و بىتابى مىشود. واكنش يهوديان بنىنضير به قطع درختان خرما به دست مسلمانان،69 از اين نوع است. سخنان و اظهار نظرهاى ياران پيامبرصلى الله عليه وآله درباره بنىنضير هنگام ترك مدينه و اندوه منافقان، نشان دهنده تأثير زياد آنها بر اهالى آن جاست.70 اشراف، معمولاً در شرايط سخت به تضعيف روحيه توده مردم، يادآورى گذشته و ايجاد رعب و وحشت مىپردازند. عبداللَّه بن اُبىّ بن سلول كه از اشراف محافظهكار مدينه بود، از مجادله كوچك مهاجر و انصار بهره گرفت و با بيان اين كه انسانهاى عزيز با رسيدن به مدينه، افراد خوار را از آن بيرون خواهند كرد، به تحريك انصار پرداخت71 يا يكى از منافقان به نام زيد بن لصيت در پى گم شدن شتر پيامبرصلى الله عليه وآله مىپرسد: مگر خداوند به او خبر نمىدهد كه ناقهاش كجاست؟72 حىّ بن اخطب از اشراف بانفوذ يهود بنىنضير همچون ابو جهل، در پى رياست و فرماندهى بود. كعب بن اسد، رئيس قبيله بنىقريظه، به دليل برترى بنىنضير، تسليم سخنان حىّ بن اخطب شد و پيمان خود را با پيامبر شكست.73 يهود بنى قريظه با وجود اين كه مىدانستند محمدصلى الله عليه وآله فرستاده خداست، اما رشك و حسد آنها به اعراب با اين بهانه كه چرا پيامبر از بنىاسرائيل نيست، مانع از آن شد كه اسلام بياورند.74 يكى از افراد بنىمصطلق، پذيرش اسلام را به اسلام آوردن قوم خود منوط كرد.75
اشراف از پيماننامهها و صلحنامهها براى اعمال قدرت بهره مىبرند. معمولاً مواد آنها بر اساس تأمين منافع و اهداف اشراف و كسب اعتبار بيشتر آنان تنظيم مىشود. در پيمان صلح حديبيه كه بر اساس ارزشهاى مورد نظر قريش تنظيم شده بود، اين امر كاملاً مشهود است، به طورى كه ياران پيامبر به مواد صلحنامه اعتراض كردند. مفاد پيماننامه از اين قرار است:
«باسمك اللّهم، اين پيمان صلحى است كه محمد پسر عبداللَّه و سهيل بن عمرو بستهاند و صلح كردند كه جنگ تا ده سال متوقف باشد، در آن مدت مردم در امان باشند و مزاحم يكديگر نشوند و به يكديگر خيانت نكنند و سرقت و غارتى انجام ندهند و كارى به يكديگر نداشته باشند. هر كس كه بخواهد به دين محمدصلى الله عليه وآله يا به آيين و پيمان قريش درآيد، آزاد باشد. هر فردى از قريش كه بدون اجازه ولى خود پيش محمد بيايد [ايشان بايد] او را برگرداند [ولى] اگر كسى از ياران محمد به قريش پناهنده شود، [آنها] او را برنگردانند. محمد امسال برگردد و سال آينده همراه ياران خود بازگردد و فقط سه روز اقامت كند و هيچ اسلحهاى، جز همان مقدار كه براى مسافر ضرورى است همراه نياورد و شمشيرها بايد در غلاف باشد».76
1. در اين صلحنامه، جاىگزين كردن عبارت «باسمك اللّهم» به جاى «بسم اللَّه الرحمن الرَّحيم» نوعى واپسگرايى است كه سهيل بر آن اصرار مىورزد و پيامبرصلى الله عليه وآله به دليل منافات نداشتن آن با آموزههاى اسلامى مىپذيرد و قرآن كريم، عمل رسول خداصلى الله عليه وآله را تأييد مىكند.77
2. در اين پيماننامه تقدم نام پيامبرصلى الله عليه وآله به دليل شرافت خانوادگى آن حضرت است. سهيل بن عمرو، از اين نظر در مرتبه پايينترى قرار داشت.
3. اين بند صلحنامه «هر كس از قريش كه بدون اجازه ولى خود پيش محمد بيايد او را برگرداند و اگر كسى از اصحاب محمد به قريش پناهنده شود، او را برنگردانند». نشانه برترىجويى و امتيازخواهى اشراف قريش است.
4. بندهاى پايانى صلحنامه «محمد امسال برگردد و سال آينده همراه ياران خود بازگردد و فقط سه روز اقامت كند و هيچ اسلحهاى، جز همان مقدار كه براى مسافر ضرورى است همراه نياورد و شمشيرها بايد در غلاف باشد». بيانگر بهرهگيرى قريش از موقعيت خويش به سبب وجود كعبه و وضع قوانين در جهت كسب منافع و به دست آوردن اعتبار و احترام بيشتر است.
عمروعاص بعد از مشورت با نجاشى، پادشاه حبشه، كه نسبت به او و ساير اشراف قريش، مرتبه منزلتى بالاترى داشت، به اسلام گرويد.78 ابو سفيان بن حارث بن عبدالمطلب درباره علت اسلام نياوردن خود گفت: «چه كنم كه من در ميان مردمى به ظاهر خردمند و بلند انديشه زندگى مىكردم و مىديدم مردم گرانمايه در پناه عقل و انديشه خود زندگى مىكنند و به هر راهى كه مىرفتند، مىرفتم و چون اشخاص شريف و سالخورده از محمد كنارهگيرى كردند و خدايان خود را يارى دادند و به خاطر دين پدران خود خشم گرفتند، ما هم از ايشان پيروى كرديم».79 در اين سخنان، ايستايى طبقه اشراف و محافظهكارى آنها در رابطه با دين محمدصلى الله عليه وآله و نيز پيروى كوركورانه ساير اعضاء از روش اشراف طبقه بالاتر و مسنتر به وضوح ديده مىشود.
ذات انواط درخت بزرگى بود كه مردم دوره جاهلى براى آن قربانى مىكردند و يك روز را آن جا مىماندند. گروهى از ياران پيامبرصلى الله عليه وآله از او خواستند كه درختى مثل درخت ذات انواط بر بر ايشان تعيين كند.80 اين درخواست را مىتوان نوعى واپسگرايى قلمداد كرد. هنگامى كه عروه بن مسعود - كه از لحاظ نسب و مال و طرفدار، در ميان مردم طائف برترى داشت - مسلمان شد به او تهمتهاى ناروا زدند و او را اهل تزوير خواندند. سرانجام يكى از افراد قومش، كه از همپيمانان ثقيف بود، او را كشت.81 اين اقدام، نشان دهنده ريشهدار بودن ارزشهاى جاهلى بين آنهاست به طورى كه تغيير آن ارزشها را حتى از جانب شخصيت والا مقامى چون عروه، تحمل نمىكردند. رفتار نمايندگان ثقيف در مدينه، نمونه روشنى از سبك زندگى اشرافى بود. به اعتراف خودشان چارهاى جز پذيرش اسلام نداشتند، چرا كه دين محمدصلى الله عليه وآله گسترش يافته بود و آنها در گوشهاى محصور بودند.82
يهوديان، آيين ابو سفيان و قريش را كه بتپرستى و شرك بود، بهتر از دين اسلام ارزيابى مىكردند و مىگفتند: اشراف قريش از [حضرت] محمدصلى الله عليه وآله بهترند، چون خانه كعبه را گرامى مىدارند و بر سقايت حاجيان اقدام و شتران پروار را قربانى مىكنند و همان چيزى كه پدرانشان مىپرستيدند، مىپرستند، پس آنها به حق سزاوارترند تا او.83

اقدامات رسول خداصلى الله عليه وآله براى مقابله با محافظهكارى
1. نفى سنن جاهلى و تنظيم قوانين بر مبناى برابرى؛ حضرت محمدصلى الله عليه وآله در آخرين حج خود دغدغههايشان را بيان كردند.84 ايشان با هوشمندى تمام، راههاى نفوذ روحيه اشرافى و راهكارهاى مورد توجه اشراف براى واپسگرايى و بازگشت به گذشته را شناسايى و گوشزد كردند و به مقابله با آن پرداختند؛ پيامبرصلى الله عليه وآله تأكيد مىكنند كه جان و مال مسلمانان محترم و رباهاى جاهليت ملغى است بنابراين، رباهاى عمويش (عباس) و خون عموزادهاش (عامر بن ربيعه بن حارث) - كه نخستين خون ريخته شده در جاهليت بود باطل مىباشند و بدين ترتيب راه بازگشت به سنن جاهلى و بهانهجويى را مىبندد. حضرتصلى الله عليه وآله با تعيين كردن ماههاى حرام و مشخص كردن حدود الهى جلوى سوء استفادههاى اشراف را مىگيرند. پيامبرصلى الله عليه وآله با معرفى كتاب اللَّه به عنوان مرجع، از بازگشت به سنن جاهلى جلوگيرى مىكند و با بيان حقوق زنان، آنان را از منزلت نيابتى و بردگى ترقى مىدهند و با طرح برادرى مومنان و اين كه همه از نسل آدم و از خاكاند و گرامىترين شخص نزد خدا با تقواترين است، ارزشهاى منزلتى مورد نظر اشراف، مانند شرافت خانوادگى، ثروت و توانمندى مالى و ... را بىاساس مىدانند.

[donsaeid]

2. از بين بردن بتها، مسجد ضرار و كسانى كه دعوت به محافظه كارى مىكردند؛ پيامبرصلى الله عليه وآله عدهاى را براى كشتن ابو عفك (پيرمرد 120 ساله از بنىعمرو بن عوف) فرستادند.85 به دليل اين كه مردم را با اشعار خود به دشمنى برمىانگيخت. هم چنين به دليل هجو پيامبرصلى الله عليه وآله و مسلمانان و تحريك قريش براى حمله به مسلمانان، گروهى از اصحاب اقدام به كشتن كعب بن اشرف كردند.86 سلام ابى الحقيق (ابو رافع)، از اشراف يهودى، گروه زيادى از قبيله غطفان و عربها را به دور خود جمع و جايزه كلانى تعيين كرده بود تا به جنگ پيامبر بيايند. پيامبر نيز عدهاى را مأمور كشتن او كردند.87 جد بن قيس، رئيس قبيله بنى سلمه، نفوذ زيادى بر افراد قبيلهاش داشت. او از اين كه گروهى از قوم او ملاحظه شرف و مراعات سن او را نمىكردند، ناراحت بود و در حديبيه براى تضعيف روحيه مسلمانان كوشش مىكرد. پيامبر او را از رياست بنىسلمه عزل و بشر بن براء بن معرور را جاىگزين او كرد.88
3. دادن مال و منصب به اشراف تازه مسلمانى كه پيروانى داشتند؛ بعد از اسلام آوردن ابو سفيان بن حرب، پيامبرصلى الله عليه وآله فرمودند: هر كس وارد خانه ابو سفيان شود يا در خانه خود بماند در امان خواهد بود.89 پيامبرصلى الله عليه وآله به نمايندگان هوازن فرمودند: مالك بن عوف، سرور آنها، اگر مسلمان شود زن و اموالش را به او پس خواهد داد و صد شتر هم به او خواهد بخشيد.90
4. به مخاطره انداختن دارايىهاى اشرافى كه به مقابله با مسلمانان مىپرداختند؛ زمانى كه يهود بنىنضير در حصارهاى خود بودند، پيامبرصلى الله عليه وآله به دو نفر از ياران خود دستور دادند تا نخلهاى بنىنضير را قطع كنند.91 ايشان براى مقابله با اقدام عبداللَّه بن ابى در جهت ايجاد تفرقه ميان مسلمانان بر خلاف هميشه، آنها را وادار مىكند كه با عجله و در گرما حركت كنند تا فرصت گفت و گو نيابند.92 حباب بن منذر به پيامبرصلى الله عليه وآله گفت: اى رسول خدا، يهوديان درختان خرما را از فرزندان نورس خود بيشتر دوست دارند. پيامبرصلى الله عليه وآله هم به تعدادى از ياران خود دستور مىدهد كه نخلهاى منطقهاى از خيبر را قطع كنند.93



معيار ارجمندى و اعتبار محافظه كارى

طبقه مرفه روش زندگى و ديدگاه نظرى خود را عوض نمىكند. محافظه كارى طبقه مرفه سرمشق طبقات پايينتر جامعه است. مقابله جدى با هر تغيير با عبارتپردازىهاى مبالغهآميز. ايستايى كامل خود طبقه نسبت به توسعه فرهنگى. بهرهگيرى از نظام توزيع نابرابر ثروت و معاش براى مقابله با توسعه فرهنگى.
روش طبقهمرفه اصرار به پرستش بتها و حفظ آداب و رسوم دوره جاهلى - يادآورى سنتهاى گذشته توسط اشراف و منافقان - در نظر گرفتن ارزشهاى اشرافى و منافع در عقد پيمان - استفاده از تمام امكانات خود بر مقابله با پيامبر و دين اسلام و مسلمين - ائتلاف همه قبايل بتپرست، يهود، مسيحى، براى مبارزه با اسلام - ثروت و دارايى و ماديات برايشان اهميت دارد - يهود بنىنضير بتپرستى قريش را تأييد مىكند اما به مقابله با اسلام مىپردازد - ساختن مسجد ضرار.
سيره پيامبر اكرمصلى الله عليه وآله شكستن بتها مبارزه با سنتها و ارزشهاى جاهلى - تنظيم قوانين جديد بر مبناى برابرى و برادرى و عدالت - حذف محافظهكارانى كه توده مردم را به صورتهاى مختلف به محافظهكارى مىكشاندند - دادن مال يا منصب به افراد تأثيرگذار بر مردم، مانند غنيمتهاى حنين كه به اشراف هر قوم داده شد يا ابقاء سران قبايل - به مخاطره انداختن دارايىها و ماديات اشراف - تخريب مسجد ضرار.
آيات قرآن آياتى كه اشاره به اين ويژگىها دارد
آياتى كه راه كار نشان مىدهد

آياتى كه ويژگى فرعونو مخالفانانبياء و دنيا پرستان و ملأ و مترفان را بيان مىكند آلعمران/183؛بقره/109؛قلم/15-11-9؛ توبه آيات مربوط به جنگ تبوك؛ زخرف آياتى كه بهنحوهبرخورد انبياءبا طواغيت و ملأ و مترف زمان آنها مىپردازد - آيات مربوط به غنايم حنين - قلم / 17 - 33

رعايت امور دينى

ساختار اجتماعى كه در آن نهادهاى اجتماعى زير نفوذ روحيه يغماگرى94 شكل مىگيرند، مبتنى بر روابط منزلتى است و رعايت دستورهاى مذهبى به صورت يك عادت، اگر با خلق و خوى يغماگرى همراه باشد، از اين لحاظ اهميت اقتصادى دارد كه به صورت نشانهاى از اشتغال نداشتن در كارهاى صنعتى و توليدى است. آشكارترين تأثير اقتصادى رعايت دستورهاى مذهبى را مىتوان در مصرف كالاها و انجام دادن خدمات در راه مذهب مشاهده كرد. هزينههايى كه در راه زيارتگاهها، معبدها، قربانىها و مراسم مذهبى به صورت نابجا و غير الهى پرداخته مىشود، هيچ گونه هدف مادى را دنبال نمىكند. بنابراين، اين گونه مصرفها را مىتوان در رديف ضايع كردن تظاهرى به شمار آورد. اين رسمها در گسترش ويژگىهاى نظام منزلتى مؤثرند. طبقه بالاى جامعه، از نظر اعتقاد دينى، به كيشهايى گرايش دارند كه قابليت بيشترى براى اجراى دستورهاى آنها به صورت تشريفاتى و نمايشى داشته باشند. انگيزههاى نيكوكارى و خوشرفتارى اجتماعى يا مردمدوستى و به عبارت ديگر، نشان دادن احساس همبستگى و همدردى اجتماعى طبق نظام منزلتى به دليل مخالفت با «اصول بنيادى طبقه مرفه» كه عبارتند از: ضايع كردن تظاهرى زمان و ماده و دورى گزيدن از فرايند توليدى و صنعتى، انگيزههاى بيگانه (غير دينى) قلمداد مىشوند.95

نمونههايى از آيين مذهبى صدر اسلام
اشراف قريش، خانه كعبه را گرامى مىداشتند، در مقابل بتها، شتر قربانى مىكردند، آب آشاميدنى حاجيان را فراهم مىساختند و بتها را عبادت مىكردند.96 آنها پردهدارى، سقايت، كليددارى و ساير آداب و رسوم مذهبى را انجام مىدادند، اشتغال به اين كارها براى شخص و قبيله متصدى آن، علاوه بر منافع مادى، اعتبارآور بود.97 هزينههايى كه در راه كعبه، بتكدهها، قربانىها و مراسم مذهبى به كار مىرفت در جهت مصرف تظاهرى براى بالا بردن و نمايش منزلت و مقام مورد ارزيابى قرار مىگيرد. بر اساس نظام منزلتى حاكم بر مكه، احساس همبستگى و مهر و محبت بين پيامبرصلى الله عليه وآله و مسلمانان امرى ناشناخته بود، به همين دليل عشق ياران پيامبر به ايشان در حديبيه تعجب حويطب بن عبدالعزّى را برانگيخت.98 آنان براى بت لات درشهر طائف، خانهاى ساخته بودند و مانند كعبه آن را بزرگ مىداشتند.99 پدر خالد بن وليد براى بت عزّى هديه مىبرد. كمترين هديه، صد شتر و گوسفند بود كه براى آن قربانى مىكرد.100 ذات انواط درخت بزرگى بود كه مردم دوران جاهلى براى آن قربانى مىكردند و يك روز را آن جا مىماندند و هر كس از مردم جاهلى كه به حج مىآمد رداى خود را بر آن مىافكند و بدون رداء به مكه وارد مىشد و اين نوعى حرمت و بزرگداشت آن بود.101

اقدامات پيامبرصلى الله عليه وآله در امور دينى
1. شكستن بتها و مبارزه با شرك، بتسازى و سنتها و آداب و رسوم جاهلى بتپرستان.
2. تخريب مسجد ضرار كه با نيت غير الهى ساخته شده بود.
3. اهميت دادن به نيت و محتواى عبادت و توسعه مصاديق عبادت؛ از نظر پيامبرصلى الله عليه وآله عبادت كردن فقط راز و نياز در عبادتگاه نبود بلكه هر كارى كه با نيت الهى براى انجام فرمان خداوند صورت گيرد، عبادت است. پيامبر در سخنرانى قبل از جنگ اُحد فرمودند: «هر كس، چه مسلمان و چه كافر، اگر نيكى كند مزد او بر عهده خداست كه در اين جهان يا آن جهان پرداخت خواهد شد». و در ادامه فرمودند: «هيچ كس نمىميرد مگر اين كه به آنچه روزى اوست برسد... در طلب روزى خود به طريق پسنديده اقدام كنيد... خدا براى شما حلال و حرام را بيان نمود... هر كسى كه آن گونه امور [ناپسند] را ترك كند آبرو و دين خود را حفظ كرده است... هر مؤمنى نسبت به مؤمنان ديگر، چون سر نسبت به پيكر است كه چون به درد آيد همه بدن به خاطر آن به درد مىآيد».102
4. توجه به معيارهاى معنوى، مانند نيكوكارى، كمك به همنوع، عدالت، پرداخت صدقه؛ پيامبرصلى الله عليه وآله درآمد غنيمتهاى بنىنضير را، كه به آن حضرت اختصاص داشت، بين خويشان خود تقسيم مىكردند و به هر كس كه مصلحت بود، لطف مىفرمودند. ايشان مصرف ساليانه جو و گندم خانواده خود و فرزندان عبدالمطلب را از نخلستانهاى بنىنضير تأمين مىكردند و اضافه آن را صرف خريد اسلحه و اسب براى جنگ مىكردند. صدقات آن حضرت از همين محل و هم چنين از اموالى كه مُخيريق به او هبه كرده بود، تأمين مىشد.103 كسانى كه از صدقات بهرهمند مىشدند از درآمد فىء و درآمد خمس بهرهاى نداشتند و كسانى كه از درآمد فىء و خمس بهرهمند مىشدند از صدقهها چيزى دريافت نمىكردند. معمولاً صدقات را به يتيمان و فقيران و بينوايان مىدادند. و هر گاه پسر بچههاى يتيم به بلوغ مىرسيدند، دريافتى ايشان از صدقات قطع مىشد و در صورت شركت در جهاد از فىء چيزى دريافت مىكردند، در غير اين صورت چيزى دريافت نمىكردند و بايد دنبال كار ديگرى مىرفتند. رسول خدا هيچ سائل و فقيرى را محروم نمىكرد، ولى توانگران و كسانى كه قدرت كسب داشتند، از خمس بهرهاى نداشتند.104 پيامبرصلى الله عليه وآله از مسلمانان خواستند هر چه مىتوانند در راه خدا انفاق كنند و صدقه بدهند اگر چه نيمى از دانه خرما يا نوك پيكانى باشد كه كسى با آن در راه خدا جهاد كند و از اين كار خوددارى نكنند كه مايه هلاك و بدبختى آنها مىشود. آيه شريفه «و انفقوا فى سبيل اللَّه و لا تلقوا بايديكم الى التهلكه»؛105 يعنى در راه خدا انفاق كنيد و تنهاى خويش را با دستهايتان به هلاكت نيندازيد.106 پيامبر هنگام ورود به مكه پس از ستايش خدا فرمودند: همانا زندگى واقعى، زندگى آن جهانى است.107 رسول اسلامصلى الله عليه وآله كنار در كعبه ايستادند و فرمودند: هر ربايى كه در جاهليت معمول بود و هر خون و مالى كه بر عهده داشتيد و همه افتخارات واهى، زير پا نهاده شده و از ميان رفته است، مگر مسئله پرده و كليددارى كعبه و سقايت حاجيان. همانا در خصوص كسانى كه با چوبدستى يا تازيانه به صورت خطا كشته مىشوند، ديه و خونبهاى آنان بايد در كمال شدت به صورت صد ماده شتر، كه چهل عدد آن باردار باشند، پرداخت شود. خداوند نخوت و تكبر جاهليت و افتخار به پدران را از ميان برد. همه شما از نسل آدميد و آدم از خاك است و گرامىترين شما در پيشگاه خداوند پرهيزگارترين شماست. همانا خداوند مكه را حرم امن قرار داده است و همواره حرم الهى خواهد بود، براى هيچ كس پيش و پس از من شكستن حرمت آن جايز نبوده و نيست و براى من هم شكستن حرمت آن جز به اندازه ساعتى از يك روز جايز نبوده است... مسلمان برادر مسلمان است و همه مسلمانان برادرند، دور آنها و نزديك ايشان يكسانند و نيرومند و ناتوان آنها از جنگ غنيمت به تساوى مىبرند و شركت در ميسره و ميمنه ملاك نيست.108 پيامبرصلى الله عليه وآله به حكيم بن حزام از غنيمتهاى حنين صد شتر داد. او شتر بيشترى خواست، پيامبر به او عطا كردند تا شمار شترهايش به سى صد رسيد بعد به او فرمودند: اى حكيم بن حزام مال مايه خرمى و شيرينى است؛ هر كس آن را به ديگران ببخشد مال براى او فرخنده خواهد بود و هر كس به مال مشغول شود برايش مبارك نخواهد بود و هم چون كسى است كه هر چه بخورد سير نشود. بدان كه دست بخشنده بهتر از دست گيرنده است و از كسانى شروع كن كه يارى و مدد مىخواهند.109

.

[donsaeid]

رعايت امور دينى

طبقه مرفه به كيشهايى گرايش دارد كه دستوراتش هر چه بيشتر تشريفاتى و نمايشى باشد.
معيار ارجمندى و اعتبار عادت به رعايت دستورهاى مذهبى همراه خلق و خوى يغماگرى نشانه اشتغال نداشتن در كار توليدى است.
عادت به رعايت دستورهاى مذهبى همراه خلق و خوى يغماگرى نشانه اشتغال نداشتن در كار توليدى است.
مخالفت با انگيزههاى نيكوكارى و خوشرفتارى اجتماعى و مردمدوستى و احساس همبستگى و همدردى اجتماعى به دليل مغايرت با قوانين بنيادى زندگى مرفه (ضايع كردن تظاهرى زمان و ماده و دورى گزيدن از فرآيند توليد).
روش طبقهمرفه اشراف بتپرست، آداب و رسوم خاصى براى بتپرستى داشتند، مانند قربانى، پردهدارى و ... - اشراف و متوليان يهودى و مسيحى و ... آداب و رسوم و لباسهاى خاصى داشتند - تصدى امور دينى موروثى بود و اشراف به آن اشتغال داشتند.
سيره پيامبر اكرمصلى الله عليه وآله شكستن بتها - منع آداب و رسوم بتپرستان - تخريب مسجد ضرار كه با نيت و هدف غير الهى و به دست اشراف ساخته شده بود - مبارزه با هر گونه بتسازى و شرك، اهميت دادن به نيت و محتواى عبادت و همگانى كردن آن و توسعه مصداقهاى عبادت كسب روزى، محبت به والدين و ... عبادت است - توجه به معيارهاى معنوى و غير مادى، مانند نيكوكارى، كمك به همنوع، عدالت، دادن صدقه - توجه به مصالح جامعه و فرد.
آيات قرآن آياتى كه اشاره به اين ويژگىها دارد
آياتى كه راه كار نشان مىدهد
آياتى كه راجع به تصور عامه مردم از خدا و بتها است و ويژگى بتپرستان و مشركان و اهل كتاب و منافقان و كفار را بيان مىكند آياتى كه درباره خداوند و برترى آخرت و ارزشهاى اخروى نسبت به دنيا و خصوصيات انبياء و متقين مىباشد. توبه /17-18-19و 107-108 درباره مسجد ضرار - آيات مربوط به زكات، صدقه، دستگيرى از ديگران، محبت به همنوع، تقوا، نماز