Emam Ali(ع

[donsaeid]

نامه به مروان بن حكم
معاويه در نامه به مروان به او دستور داد تا امور را به دقّت زير نظر بگيرد و اذهان عمومى را بر ضد علىعليه السلام، مشوش نمايد. وى به مروان نوشت: «... و ابحَثْ امورهم بَحْثَ الدَجاجة عن حَبِّ الدُخْنِ عند فِقاسهِا و انغل الحجاز فانِّى مُنْغل الشام».21

نامه به سعيد بن عاص
معاويه به سعيد بن عاص، نيز نامه نوشت و او را به خونخواهى عثمان ترغيب كرد و تلاشهاى مروان را نيز به او يادآورى كرد. وى در همين نامه نكتهى مهمى را به سعيد بن عاص گوشزد كرد. معاويه در بخشى از نامه نوشته بود: «... فقد أيَّدْتُكم بأسدٍ و تيمٍ».22 منظو ر او از أَسد و تيم، زبير و طلحه بودند كه به طايفهى اسد و تيم تعلق داشتند. در واقع بنىاميه با توصيهى معاويه، حاضر به همداستانى با طلحه و زبير شدند.

نامه به عبداللَّه بن عامر بن كريز23
معاويه در نامه به عبداللَّه بن عامر، او را به قيام دعوت كرد و سابقهى وى در فتوحات را پيش چشمش آورد. در انتهاى نامه يادآور شد كه قتل عثمان يعنى قتل همه، زيرا همگى (بنىاميه و هواداران آن) در جرم او شريك هستند.24 معاويه به صراحت عبداللَّه را به خونخ واهى عثمان ترغيب نكرد، زيرا مىدانست او انگيزهاى براى حمايت از بنىاميه ندارد، ولى به او ياد آور شد، كه در گناه عثمان شريك است و براى دفع خطر از جان خود، بايد همراه بنىاميه باشد.

نامه به وليد بن عقبه
در نامه به وليد بن عقبه، تنها به ذكر اين نكته بسنده كرد كه زندگى سختى در پيش خواهد داشت، عيش او مُنَغَّص مىگردد و روزگار شاديش به سر خواهد آمد.25 معاويه مىدانست كه وليد، ترسو، تنپرور و طالب زندگى بىدغدغه است، پس او را به از دست دادن نعمتهاى دن يوى بيم داد تا شايد برخيزد و به خونخواهى عثمان قيام كند.

نامه به يعلى بن منيه
در نامه به يعلى، نوشت: «... عثمان ياورى نداشت. از اينرو، او را كشتند و بزرگترين عيبى كه بر او نهادند، اين بود كه چرا تو (يعلى) را به حكومت يمن گمارده است. او را كشتند در حالىكه بيعتش بر گردن ما بود. پس به خونخواهى او برخيز و به عراق آى!»26 از نكا ت مهم نامهى معاويه به يعلى، آن بود كه معاويه به او نوشت كه شام، آمادهى همكارى است و هيچ مانعى وجود ندارد و به طلحه نامه نوشته است كه (يعلى) را در مكه ملاقات كند تا با هم به خونخواهى عثمان برخيزند.27 اين نامه نشان مىدهد كه انتخاب مكه در مرحلهى نخست بر اى ايجاد سازماندهى و زمينهسازى اقدامات بعدى بوده است. معاويه در همين نامه از يعلى خواست تا اموال بيتالمال يمن را به همراه بياورد. در انتهاى نامه نيز بار ديگر با نوشتن ابياتى نقش يعلى را در قتل عثمان، ياد آورد شد.28
فقال كُفُّوا فانِّى مُعْتِب لكم
وصارف عنكم يعلى و مروانا
فكَذَّبوا ذاك منه ثم ساوره
من حاض لبته ظلماً و عدواناً

معاويه زيركانه اتهام مروان را به او و يعلى بازگرداند. در حالى كه مروان، معاويه را سبب قتل عثمان خوانده بود.

بازتاب نامهنگارىهاى معاويه
معاويه با نوشتن نامههاى فوق، زمينه را براى اقدام مخالفان علىعليه السلام، فراهم ساخت. مروان در پاسخ به معاويه، نوشت: «... شَتَّتَ بَيْنَهم مَقولى على غَيرِ مُجابَهة، حَسْبَ ما تَقَدَّم مَنْ أَمْرِكَ».29 همچنين اعلام كرد كه آماده هرگونه فرمانبردار ى از اوست و هر چه بگويد انجام خواهد داد.
عبداللَّه بن عامر نيز در پاسخ به معاويه، نوشت: «... عثمان همانند مرغى بود كه ما را زير بال و پر خويش نگاه مىداشت، وقتى كشته شد پراكنده شديم، نمىدانستم چه كنم؟ راحتطلبى اختيار كردم تا آن كه تو براى من نامه نوشتى و از خواب غفلت بيدار كردى! راه در كنار من بود، ولى حيران بودم اكنون ده يك از مردم بر ضد تو و باقى آنان پشتيبان تو هستند! تو با شلاق ملامت بر سوداى دلم نواختى و مرا بيدار كردى، چه خوب آموزگارى هستى! همانا بعد از عثمان، اميد ما به توست، منتظر دستور تو هستم».30
وليد بن عقبه نيز در پاسخ به معاويه، آمادگى خود را براى خونخواهى عثمان به رهبرى معاويه اعلام كرد. يعلى بن منيه نيز اعلام آمادگى كرد و ياد آور شد كه اموال تحت اختيار خود را براى دستگيرى قاتلان عثمان و يا جنگ با آنان مصرف خواهد كرد.
امّا در اين ميان، تنها سعيد بن عاص پاسخى متفاوت داد. او معاويه و بنىاميه را به دورانديشى، خويشتندارى و پرهيز از شتاب دعوت كرد. او مروان را فتنهگر ناميد و تخطئه كرد.31

ميعاد در مكه
يعلى بن منيه وارد مكه شد و اموال بيتالمال يمن را در اختيار طلحه و زبير و عايشه قرار داد. ششصد هزار درهم، مقدارى سلاح و تعدادى اسب به همراه شترى سرخ مو به نام عسكر كه به قيمت دويست دينار از يمن خريدارى شده بود از جمله اموالى بود كه يعلى بن منيه از يمن آورده بود.32 از آنجا كه معاويه در نامه به طلحه و زبير نوشته بود كه شام، آمادهى بيعت است، آن دو تلاش كردند تا به سوى شام بروند و خلافت نقد را به چنگ آورند، ولى غافل از اينكه معاويه به عبداللَّه بن عامر بن كريز و يعلى بن منيه دستور داده بود تا از آمدن به شام برحذر باشند و بصره و كوفه را دريابند. عبداللَّه و يعلى بر اساس دستور معاويه، اصحاب جمل را از رفتن به سوى شام منصرف ساختند و بصره را نقطهى آغاز مبارزه اعلام كردند. ابن كثير اشاره كرده است كه هنگام بحث بر سر انتخاب مقصد، عدّهاى شام را پيشنهاد كر دند، ولى عدّهاى گفتند كه معاويه شام را كفايت مىكند.33

تحليل وقايع
معاويه در راستاى اجراى سياستهاى خود لازم ديد كه زبير را نامزد خلافت معرفى كند؛ از اينرو، در شام اعلام كرد كه زبير به شام مىآيد تا مردم با او بيعت كنند، ولى در نهان از آمدن اصحاب جمل به شام به شدّت جلوگيرى كرد.34 گرچه معاويه نيّت واقعى خود را كه همان رسيدن به خلافت بود، پنهان مىكرد و اقدامات خود را با برچسب خونخواهى خليفهى مقتول عرضه مىداشت، ولى علىعليه السلام با پى بردن به هدف واقعى او چنين فرمود: «.. انّه مِن الطَّلقاء الّذين لا تَحِّل لَهُم الخلافة».35
بررسى حوادث جنگ جمل نشان مىدهد كه طلحه و زبير بازيچهى معاويه شدند. آن دو گرچه از علىعليه السلام ناخشنود بودند، ولى به اندازهاى نبود كه بر ضد او سر به شورش بردارند. نامههاى معاويه و دسيسههاى مروان و نيز مخالفت و حسد عايشه نسبت به علىعليه السلام، ه مه چيز را براى رويارويى اصحاب جمل با سپاه علىعليه السلام فراهم كرد. تدبير بسيار زيركانهى معاويه نيز بنىاميه را در كنار طلحه و زبير قرار داد. استقامت معاويه در فريبكارى و به دام انداختن ديگران، كلام علىعليه السلام دربارهى معاويه را به ياد مىآورد كه فرمودند: «إنَّ معاوية يأتى الانسانَ مِنْ بين يديه و مِنْ خَلْفِه و مِنْ عَنْ يَمينه و مِنْ عَنْ شِماله...»36

نتيجه
مورّخان به سؤال مهمى كه در ابتداى اين بحث آمد توجه نكردهاند؛ از همين رو پاسخى نيز براى آن نيافتهاند. كسانى چون: دينورى (د: 262 ق)، ابن قتيبه(د: 282)، طبرى (د: 310)، ابن اثير(د: 630 ق)، ابن كثير(د: 774 ق) و ابن خلدون (د: 808 ق) به اين نكته توجه نك ردهاند كه چرا بنىاميه با طلحه و زبير و عايشه در يك صف قرار گرفتند؟ در حالىكه عايشه دربارهى عثمان گفته بود: «اقتلوا نَعْثَلاً فَقْد كَفَر» و يا طلحه در پاسخ به استمداد عثمان، گفته بود: «لا واللَّه حتى تعطى بنوأميه الحق من أنفسها». افزون بر اين مروان ن يز پس از هدف قرار دادن طلحه، گفته بود: «لا أطلب بثأرى بعد اليوم». اكنون با اطلاع از اقدامات معاويه، روشن است كه علت پيوستن بنىاميه به اصحاب جمل چه بوده است.
معاويه مىدانست كه در صورت وقوع جنگ ميان طلحه و زبير از يك سو و علىعليه السلام از سوى ديگر، نتيجه هر چه باشد به نفع او خواهد بود، زيرا شكست هر يك از طرفين به معناى از بين رفتن بخشى از موانع خلافت معاويه بود. وانگهى معاويه مىدانست كه علىعليه السلام او را نخواهد پذيرفت و كارشان حتماً به جنگ خواهد كشيد؛ پس به راه انداختن جنگى ناخواسته فرا روى علىعليه السلام، زمان رويارويى او را با علىعليه السلام به تعويق مىافكند و فرصتى نيز به دست مىآورد تا تجهيز سپاه نمايد. ثمرهى ديگر اين جنگ ناخواسته تحليل قواى سپاه علىعليه السلام بود كه براى معاويه بسيار مطلوب بود.

جدول زمانى حوادث
هجده ذيحجه سال 35 هجرى: بر اساس قول مشهور، عثمان در اين روز كه احتمالاً جمعه بوده، كشته شد.
23 ذيحجه سال 35 هجرى: علىعليه السلام به خواست مردم تن داد و خلافت را پذيرفت.
ربيعالاول سال 36 هجرى: رسيدن نامهى سر به مهر معاويه به مدينه، نامهاى كه در آن چيزى نوشته نشده بود و نشان از عدم تمكين معاويه در برابر خلافت علىعليه السلام داشت.
ربيعالثانى سال 36 هجرى: طلحه و زبير از مدينه به سوى مكه گريختند.
جمادى الاولى سال 36 هجرى: پيكار جمل روى داد.
از قتل عثمان تا وقوع جنگ جمل، پنج ماه طول كشيد و معاويه توانست در عرض اين چند ماه، مقدمات اين جنگ را ساماندهى كند.

[donsaeid]

پيش نيازهاى تربيتى ارتباط با متربى از نگاه امام اميرالمؤمنين على(ع)



يك ويژگى اخلاقى برتر در يك فرد دست در گردن ويژگى هاى همگون و مشابه دارد. اگر در كسى نكته برجسته اى مشاهده شد، بايد به بررسى ريشه ها و زيرسازهاى آن پرداخت. رديابى اين نكته در اميرالمؤمنين(ع)، ما را به شاخص هاى شخصيتى پيامبراكرم(ص)مى رساند.


راه كارهاى دست يابى به نگرش امام على(عليه السلام) به جوانى و جوانان

براى آگاهى از نگرش و بينش امام على(عليه السلام) به جوانى و جوانان، دو راه در پيش رو است:

اول. بازنگرى دوران جوانى اميرالمؤمنين(عليه السلام)

براى كسى كه مى خواهد على شناسى را از دريچه نگاه امام على(عليه السلام) به جوان آغاز كند، يك راه رسيدن به اين هدف جستوجو كردن از زيربناى تربيتى خود امام(عليه السلام)و بازنگرى و بازسازى دوران جوانى پرشور آن حضرت است.

اما در آغاز راه، پيش از هر چيز با اين سؤال مواجه مى شويم كه زيربناى مكتب تربيتى علوى چيست؟ در يك كلام، مى توان گفت: مكتب تربيتى علوى در حقيقت، همان مكتب تربيتى نبوى است.

معناى اين سخن آن است كه نقاط برجسته و مشهود در مكتب تربيتى اميرالمؤمنين، هم از جنبه نظرى و هم از جنبه عملى، همه دستاورد و برايند كارهاى تربيتى است كه پيامبراكرم(صلى الله عليه وآله)بر روى وجود اميرالمؤمنين(عليه السلام) انجام دادند. خود اميرالمؤمنين(عليه السلام) در كلامى بلند، به كميل چنين مى فرمايد: «يا كميل ان رسول اللّه(صلى الله عليه وآله)ادّبه اللّهُ ـ عزّ و جلّ ـ و هو ادّبني و انا اؤدب المؤمنين و اورّث الادب المكرمين.»1; اى كميل، پيامبراكرم(صلى الله عليه وآله) تربيت شده خداوند سبحان است و پرورش و تربيت من به دست رسول خدا(صلى الله عليه وآله)صورت گرفته و تربيت مؤمنان بر عهده من است.

حضرت در كلامى ديگر، مى فرمايد: «و أرايتكم كرائم الاخلاق من نفسى.»2 اگر فراز و نشيب هاى زندگى مرا مرور كنيد، خواهيد ديد كه همه آن ها جهت دهنده و درس آموز است; نه تنها گفته ها، كه سكوت ها و موضع گيرى ها نيز همه اش درس آفرين است!

امام در جاى ديگر مى فرمايد: «اذا رايتم فى رجل خلّة رائعةً فانتظروا اخواتها»;3 اگر در كسى ويژگى اخلاقى جالبى ديديد، از ويژگى هاى همانند و مشابه آن نيز جستوجو كنيد.

يك ويژگى اخلاقى برتر در يك فرد دست در گردن ويژگى هاى همگون و مشابه دارد. اگر در كسى نكته برجسته اى مشاهده شد، بايد به بررسى ريشه ها و زيرسازهاى آن پرداخت. رديابى اين نكته در اميرالمؤمنين(عليه السلام)، ما را به شاخص هاى شخصيتى پيامبراكرم(صلى الله عليه وآله)مى رساند. در اين باره، حضرت به سرچشمه ويژگى هاى شخصيتى خود اشاره كرده، مى فرمايد: «و انّى على بيّنة من ربّى و منهاج من نبيّى.»4 اگر شاخصى در شخصيت من مى بينيد، اين همه برگرفته از تأديب الهى و رفتن در مسيرى است كه پيامبراكرم(صلى الله عليه وآله)پيش روى من گشود.

حضرت(عليه السلام) در گفتارى ديگر، سرگذشت روزهاى نوجوانى و دوران سيزده سالگى شان را، كه به اسلام گرويدند، در خطبه «قاصعه» چنين بيان مى نمايد: «و لقد كنت اتّبعه اتّباع الفصيل اثر امّه يرفع لى فى كل يوم من اخلاقه علما و يأمرنى بالاقتداء به.»5 در آن روزگاران، من همانند فرزندى كه سايه به سايه مادر در همه جا همراه و همگام با او است، با پيامبر(صلى الله عليه وآله) همراه بودم، هر روز عَلَم و نشانه اى از اخلاق برجسته خود پيش روى من برمى افراشت و مرا فرمان مى داد كه آن راه را پيش گيرم.

و شايد به همين دليل بود كه وقتى اصبغ بن نباته در آخرين لحظه هاى زندگى اميرالمؤمنين(عليه السلام)، ضمن سؤال هاى خود از رابطه ايشان با تك تك انبيا و نيز پيامبراكرم(صلى الله عليه وآله)سؤال كرد، كه آيا شما برتريد يا آدم(عليه السلام)، شما برتريد يا نوح(عليه السلام)، شما برتريد يا ابراهيم(عليه السلام)، موسى(عليه السلام) و عيسى(عليه السلام)، امام(عليه السلام) در پاسخ هر يك، خود را از ديگر پيامبران برتر مى دانست، تا اين كه اصبغ پرسيد: يا على(عليه السلام) شما برتريد يا پيامبر(صلى الله عليه وآله)؟ رابطه شما با پيامبر چگونه است؟ اصبغ مى گويد: تا اين سؤال را از امام(عليه السلام)پرسيدم، ديدم دانه هاى درشت عرق بر پيشانى بلند امام(عليه السلام)نشست و حضرت در حالى كه لرزش، گونه ها و دست هايشان را فراگرفته بود، فرمودند:واى بر تو! «أنا عبد من عبيد محمد(صلى الله عليه وآله).» اين سخن بيان گر ميزان دينى است كه اميرالمؤمنين(عليه السلام)به پيامبر(صلى الله عليه وآله)و پرورش نبوى داشت.

بنابراين، كسانى كه دوست دارند جوانى پرشور على(عليه السلام) را بشناسند، اولين راه نگرش در سيره امام(عليه السلام) و مرور دوران نوجوانى و جوانى ايشان در پيشگاه نبى مكرم(صلى الله عليه وآله)است. مى توان آن برهه را بازسازى و پردازش كرد و از آن براى پرورش نسل جوان بهره گرفت. اين يافته ها مى توانند در قالب اصول، روش ها و اهداف تربيت دينى طبقه بندى شود.


دوم. توصيف جوان و جوانى در نگاه و كلام امام على(عليه السلام)

در اين روش، كه كوتاه تر هم هست، جوانى و شاخص هاى جوانان را نه با مرور جوانى خود اميرالمؤمنين(عليه السلام)، كه از زبان ايشان هنگام توصيف جوانى و جوانان، مى توان بررسى نمود.

در بررسى سيره كلامى امام(عليه السلام) اين نكته آشكار است كه بخش مهمى از اين سيره مربوط به دغدغه امام(عليه السلام) درباره تربيت برتر و بهينه فرزندان، ياران، دوستان و همه كسانى است كه مسؤوليت تربيت آن ها بر دوش امام بوده است.

بجاست توجه كنيم كه هرچند كتاب گران سنگ نهج البلاغه همه گفته هايى نيست كه حتى در دوران حكومت چهارسال و اند اميرالمؤمنين از ايشان به ياد مانده و تنها نمايان گر بخش كمى از اقيانوس بى كران انديشه هاى تاب ناك علوى است، ولى با اين همه، مراجعه به غررالحكم و دررالكلم و نهج البلاغه و دقت در خطبه ها و نامه ها و كلمات قصار آن، ما را تا حدى با سيره تربيتى امام(عليه السلام) آشنا ساخته، بسترى نورانى پيش رويمان مى گشايد.

امام(عليه السلام) همواره به همگان، بخصوص جوانان، اين گونه هشدار مى دهند: «الفرصة تمرّ مرّ السّحاب فانتهزوا فرص الخير»6 لحظه هاى زندگى بسان ابر، آرام و بدون توجه انسان مى گذرند. ناگهان خواهيم ديد تمام عمرمان سپرى گرديده و اقدام به هر تلاشى دير شده است! راستى چه زود فرصت هاى جبران مى گذرد! آن وقت بايد در چارچوب واژه هاى «اى كاش» و «اگر» و «مگر»، بگوييم: خدايا كاش دوباره آن موقعيت ها و آن روزهاى شادابى، نشاط و جوانى زنده مى شد! آن روزها من خام بودم و نمى دانستم چگونه از عمر و زندگى ام توشه بگيرم!

بنابراين، راه دوم براى دست يابى به سيره تربيتى امام على(عليه السلام) توجه به توصيف جوان و جوانى در لابهلاى كلمات، گفتارها، نامه ها و خطبه هاى باقى مانده از اميرالمؤمنين(عليه السلام)است. امام(عليه السلام) پس از بازگشت از جنگ صفيّن در سرزمينى به نام «حاضرين» وارد خيمه خود شدند و مدتى طولانى به نوشتن پرداختند. آن نوشتار بايد امر سرنوشت ساز و مهمى مى بود; چون ساعت ها وقت امام(عليه السلام) را به خود مشغول داشت. وقتى امام از خيمه بيرون آمدند، ياران در دست ايشان نامه اى ديدند كه خطاب به فرزندشان امام مجتبى(عليه السلام) نوشته بودند ـ كه به شهادت اسناد تاريخى، در آن اوان، سى سال از سن مباركشان مى گذشت. در اين نامه، يكى از بهترين توصيفات، توضيحات، تفسيرها و تبيين ها از جاذبه هاى جوانى، حساسيت هاى آن، ظرافت هاى روحى ـ روانى جوان و هدف گذارى هاى تربيت دينى كه مى توان براى جوان و جوانى ترسيم كرد و راه كارهاى لازم براى مربيانى كه درصدد ارتباط بهينه با جوانان هستند، بيان شده است.

نامه سى و يكم امام على(عليه السلام) در نهج البلاغه به گفته بيش تر نهج البلاغه شناسان نامه اى است كه امام خطاب به فرزندشان حسن بن على المجتبى(عليه السلام) نوشته اند. البته بعضى هم مى گويند:

اين نامه خطاب به محمد بن حنفيه، فرزند ديگر امام(عليه السلام)، مى باشد. راز اختلاف هم اين است كه امام(عليه السلام)در اين نامه، نه به عنوان يك معصوم، بلكه به عنوان يك پدر و يك مربّى دل سوز كه دغدغه تربيت و آينده فرزندشان را دارند، مطالب را بيان كرده اند و اين خود يكى از الطاف و هديه هاى بزرگى است كه امام(عليه السلام) به ما تقديم نموده اند.


پيش نيازهاى روان شناختى و تربيتى براى برقرارى ارتباط درست با جوانان

نامه سى و يكم نهج البلاغه مجموعه كاملى از آموزش اصول و روش هاى تعليم و تربيت است و مباحث متعددى مانند عوامل تربيت، موانع تربيت، اهداف تربيت، پيش نيازهاى تربيت، اقسام تربيت، تربيت دينى، تربيت سياسى، تربيت عاطفى و... را دربردارد. در اين نوشتار، تنها به برخى از پيش نيازها و ظرافت هاى روان شناختى يا تعليمى و تربيتى لازم براى برقرارى ارتباط تعليم و تربيتى سازنده با جوانان و نوجوانان با استفاده از فرازهايى از نامه 31 نهج البلاغه اشاره مى شود:

[donsaeid]

1. لزوم برقرارى روابط تربيتى افقى و همسطح

روابط تربيتى با نوجوان و يا جوان بايد افقى، متقابل و همراه با درك احساسات و موقعيت مخاطب باشد، نه عمودى كه حالت القا و تلقين پيدا مى كند. برخوردهايى كه از بالا به پايين صورت مى گيرد و مربّى مى كوشد بر اساس فهم يا انتظارات خود با فراگير رابطه برقرار كند، معمولاً برخوردهايى كليشه اى و همراه با پيش داورى است. مربّى در ارتباط خود با نوجوان و جوان نمى تواند ارتباط عمودى و از بالا به پايين داشته باشد، بلكه بايد ارتباطى افقى، همسطح و همتراز، كه حاصل تفاهم و درك طرفينى است، داشته باشد. ايجاد اين فضاى تربيتى افقى، راه كارهاى گوناگونى دارد كه به برخى از آن ها اشاره مى شود:

برخى از مربيّان و فيلسوفان تعليم و تربيت امروزه معتقدند كه بهترين فرايند تربيت، به ويژه در ارتباط با جوانان، زمانى رخ مى دهد كه اين ارتباط به يك ارتباط عاطفى افقى، مسبوق باشد، به طورى كه در آن مربّى و متربّى همديگر را درك كرده باشند و بالاتر آن كه مربى در فرايند تربيت، گذشته از اثرگذارى، خود را متعلّم نيز بداند. البته چون حضرت على(عليه السلام)، خود معصوم، پيراسته و برخوردار از برترين نوع آگاهى ها هستند، نقششان جهت دهى و هدايت متربّى است، اما پيش از اين مى كوشند كه با فراگير خود ارتباط افقى برقرار كنند. به اين دليل در آغاز نامه، هم خودشان را و هم طرف مقابلشان را توصيف و تعريف مى كنند و اين احساس تفاهم و درك طرفينى را اين گونه شروع مى كنند: «من الوالد الفان المقرّ للزمان المُدبِر العُمُر، المستسلم للدّهر... الى المولود المؤمّل ما لا يدرك، السالك سبيل من هلك...»7 با اين توصيفات اوليه، امام(عليه السلام) هم نشان مى دهند كه طرف مقابلشان را مى شناسند و هم خودشان را به گونه اى به طرف مقابل معرفى مى كنند كه متربّى نقاط افتراق و اشتراك خود را با مربى بداند.

در فرايند تربيت، گذشته از شناخت و پذيرش نقاط اشتراك، كه از راه برقرارى ارتباط عاطفى به دست مى آيد، شناخت نقاط افتراق نيز تربيت را كيفى تر مى كند و از جمله ظرافت هاى فرمايش امام على(عليه السلام) اين است كه ايشان دست روى يكى از ظرافت هاى روان شناختى فضاى روانى نوجوان و جوان مى گذارند و مى فرمايند: «المؤمّل ما لا يدرك.» جوان شخصيتى است كه فضاى روانى اش شهر آرزوها است، شهر آرمان ها است. او شهروند شهرك آرزوها است. مسلّط ترين گرايش در بخش گرايش هاى نوجوان و جوان عبارتند از: آينده نگرى، دورنگرى و حتى آرمان گرايى. اولين دريچه ارتباط صحيح تربيتى زمانى گشوده مى شود كه متربى مطمئن باشد مربّى او و ظرافت هاى وجودى و شخصيتى او را ـ چنانچه هست ـ شناخته است.

از جمله راه كارهاى ديگر ايجاد ارتباط افقى، ساختن فضاى انس، دوستى و صميميت است. امام(عليه السلام)گام هاى ارتباط عاطفى خود را در برخى از بخش هاى اين نامه، با به كارگيرى واژه «يا بُنىّ» برداشته اند. اين واژه 12 يا 13 بار در اين نامه تكرار شده است. واژه «يا بنى» در زبان و ادبيات عرب براى «تحبيب» يعنى ابراز و جلب محبت و يا جلب گرايش هاى عاطفى به كار برده مى شود. امام(عليه السلام)مى توانستند بگويند: «اى پسرم» يا «اى بزرگ شده من» يا واژه اى كه هيچ پيامى عاطفى در برنداشته باشد به كار برند، ولى ايشان ظريف ترين ارتباط عاطفى را با فرزند خود، اين چنين برقرار مى كنند. اى دل بندم، اى عزيزم، اى كسى كه دوستت دارم: «اى بنىّ، انّى لما رأيتنى قد بلغت سنّاً، و رأيتنى أزداد و هناً بادرت بوصيتى اليك.»8 بنابراين، مربّى وقتى در كار تربيتى خود، به ويژه در برخورد با جوان، موفق است كه بتواند پل ارتباطى تفاهم آميز و افقى ايجاد كند، به طورى كه متربّى احساس كند كه مربّى نه تنها از دانش تربيتى برخوردار است، بلكه ابعاد وجودى و ظرافت هاى وجودى و منزلت متربّى خود را شناختهو به خوبى درك كرده است و مى تواند به راحتى و به گرمى با او ارتباط برقرار كند.


2. مددرسانى شناختى متربّى

جوانى و نوجوانى دورانى است كه در آن بسيارى از قابليت ها و توانايى هاى جوان و نوجوان ناشكفته است; هنوز آنان نوش و نيش دنيا، تلخ و شيرين، و سرد و گرم زندگى را نچشيده اند و براى پوييدن راه زندگى آينده و درك از خود و بايدها و نبايدها، نيازمند آگاهى هاى بى شمارى هستند.

معمولاً براى به دست آوردن اطلاعات، دو راه اساسى وجود دارد:

الف. روش آزمون و خطا: برخى از دانشمندان علوم طبيعى مى گويند: بهترين راه تسخير و مهار طبيعت و منابع طبيعى، بهره بردارى از روش آزمون و خطا است، رفتن به سمت طبيعت و آزمون كردن گزينه هاى احتمالى و به دست آوردن بهترين راهى كه جواب بهترى مى دهد.

ب. روش بهره برى از تجربه ها و اطلاعات ناب ديگران: اميرالمؤمنين(عليه السلام)در اين نامه مى فرمايند كه عمر جوان و نوجوان عزيزتر از آن است كه صرف تكرار و تجربه دوباره تلخى ها شود. يكى از دغدغه هايى كه مربّى بايد داشته باشد، اين است كه از اطلاعات و داشته هاى خود و ديگران متربّى را امداد شناختى كند و او را از تكرار تك تك تلخى ها و شيرينى ها و فراز و نشيب ها بى نياز سازد. اين نكته را امام(عليه السلام) چنين بيان مى فرمايند: «أى بنىّ، انّى و ان لم أكن عمّرت عمر من كان قبلى فقد نظرت فى اعمالهم، و فكّرت فى اخبارهم، و سرت فى آثارهم حتى عدت كاحدهم، بلى كأنى بما انتهى الى من امورهم قد عمّرت مع اوّلهم الى آخرهم، فعرفت صفو ذلك من كدره، و نفعه من ضرره، فاستخلصت لك من كلٍّ امر نخيله.»9 گرچه عمر پدر تو به درازاى عمر آدميان روى اين كره خاكى نيست، اما من در داستان زندگى ساكنان اين كره انديشيدم و در اخبار زندگى آن ها انديشه كردم و در آثارشان سير كردم; چنان كه گويى با اين مراجعه و بازنگرى، پدر تو بازمانده اى است از زمان حضرت آدم كه تاكنون همچنان شاهد حوادث و فراز و نشيب ها بوده است. به خاطر اين تفكر و انديشه اى كه من در راز شكست و پيروزى آن ها داشته ام، گويا من از ابتداى هبوط آدم بر روى اين كره خاكى همراه با همه عصرها و نسل ها بوده ام. من اين اطلاعات را دسته بندى كرده ام و براى تو به يادگار مى گذارم.

امداد شناختى مربّى زمانى كامل است كه در آغاز، خود اطلاعات را دريافت كند، آن گاه آن ها را بازنگرى و پالايش نمايد و سرانجام، اطلاعات پالايش يافته و برگزيده را در اختيار متربّى قرار دهد. حضرت نيز در اين زمينه مى فرمايد: من چكيده و عصاره پالايش يافته ترين اطلاعات و داده هاى مربوط به گذشتگان را در اختيار تو قرار مى دهم. دانش و اطلاعات من در هم ريخته و گيج كننده نيست، به خوبى طبقه بندى شده و جهت دهنده نيز هست. دوست ندارم تو را با انبوه گيج كننده اى از اطلاعات و تجربيات درست و نادرست مواجه كنم كه دچار شوك اطلاعاتى بشوى!

همچنين امدادرسانى شناختى در تعليم و تربيت معمولاً زمانى به خوبى انجام مى شود كه مربّى در نظر متربّى داراى حيثيت و منزلتى برتر باشد و در نتيجه، به خاطر اين احساس اعتماد و اعتبار، از مربّى تأثير بپذيرد و به سخنان او گوش فرا دهد. به همين دليل، امام(عليه السلام)ابتدا خود را در موقعيتى قرار مى دهند كه متربّى و فراگيرشان متوجه باشد كه طرف مقابل او يك آدم عادى نيست، يك آدم بى اطلاع و ناپخته نيست; كسى است كه بهترين و پالايش يافته ترين اطلاعات تربيتى را در اختيار دارد. بنابراين، اصل و پيش نياز دوم براى ايجاد ارتباط با جوانان عبارت است از: ارائه ناب ترين و پالوده ترين اطلاعات و آگاهى هاى ضرورى به نسل نو با هدف بى نياز سازى آنان از تكرار و تجربه دوباره تلخى ها و شيرينى هايى كه مربى و گذشتگان او پشت سر گذاشته اند. به انجام رساندن اين مهم معمولاً پس از جلب اعتماد متربّى هموارتر است.


3. توجه به اصل تربيت پذيرى جوان در برهه جوانى

اگرچه در بيش تر مكاتب تربيتى، تربيت پذيرى اصل پذيرفته و مسلّط بر تمامى گستره عمر انسان برشمرده شده است، اما از نگاه اميرالمؤمنين، بين تربيت پذيرى و متغيّر سن همبستگى بالايى وجود دارد. معمولاً وقتى مى خواهند در يك پژوهش، متغيّرها را با هم ارتباط بدهند، مى گويند: ارتباط ميان متغيّرها زمانى معنادار است كه بين آن ها همبستگى آمارى، كمّى يا كيفى وجود داشته باشد. در ديدگان امام(عليه السلام)، هرچند تربيت پذيرى اصلى مسلّط بر گستره زندگى انسان است و هر انسان تا آخرين لحظه زندگى خود، حالت تربيت پذيرى و اثرپذيرى دارد، اما بالاترين سطح همبستگى بين تربيت پذيرى و سنين پايين وجود دارد; يعنى هرقدر سن پايين تر باشد، تربيت پذيرى بهتر است; زيرا متربّى هنوز دست نخورده است، بكر است، شكل نيافته است، نهال است و مى توان او را به هر صورتى جهت داد. با توجه به اين نگرش، مى توان گفت كه جوانان و نوجوانان كيفى ترين مخاطبان تربيتى در مكتب تربيتى امام على(عليه السلام)هستند. اين پيام از اين فراز كلام امام(عليه السلام)برگرفته مى شود كه حضرت مى فرمايند: «انّما قلب الحدث كالارض الخاليه ما القى فيها من شىء قبلته، و بادرتك بالادب قبل أن يقسو قلبك.»10 سرزمين دل جوانان و نوجوانان بسان يك زمين خالى، شخم زده و آماده است كه هرچه در او بپاشى به سرعت مى گيرد و رشد مى كند. اهميت اين نكته را با طرح اين سؤال دنبال مى كنيم كه اگر در مزرعه اى بخواهيد نهال بكاريد، اگر آن مزرعه شخم زده و خالى باشد، رشد و پرورش گياه و نهال سريع تر است يا اگر قبلاً به وسيله كاشت گياه ديگرى اشغال شده باشد؟ روشن است، موانع يا گياهان كاشته شده به طور طبيعى نمى گذارند بذر و نهالى كه مورد توجه و هدف زارع است، خوب رشد كند. اين نكته در مورد تربيت پذيرى جوانان و نوجوانان نيز صادق است. نوجوانان و جوانان سريع تر، راحت تر و بدون سرمايه گذارى هاى كلان و دردسر آفرين تربيت پذيرى دارند.


4. ضرورت پالايش يافتن انگيزه هاى مربّى

امام(عليه السلام) مى فرمايند: فرايندى از تربيت موفق است كه در آن انگيزه هاى تربيتى مربّى پالوده باشد. متربّى بايد احساس كند كه انگيزه مربّى در اين امدادرسانى، خيرخواهى و جدّيت است. فرزند يا متربّى بايد احساس كند كه پدرش، ماردش و يا مربى اش دغدغه او را دارند و به آينده او چشم دوخته اند و براى وى دل مى سوزانند.

امام(عليه السلام) براى درك و سنجش پالايش انگيزشى مربّى نشانه هايى مشخص كرده اند كه به برخى از آن ها با استفاده از نكته ها و نيز فضاى تدوين اين نامه اشاره مى شود:

اولين نشانه پالودگى انگيزشى امام(عليه السلام) اين است كه امام(عليه السلام)زمانى اقدام به نوشتن اين نامه مى كنند كه بحرانى ترين هنگام در زندگى ايشان است. ايشان از جنگ صفين برمى گردند، تلخى هاى جنگ توان فرساى صفين و ماجراى حكميت در ميان بوده است، هنوز هم به شهر وارد نشده اند، در منطقه اى به نام «حاضرين» امام(عليه السلام) به خيمه وارد مى شوند و مدتى از چشم اطرافيان دور مى مانند! مگر چه امر مهم و دغدغه آفرينى براى امام(عليه السلام)پيش آمده است؟ آيا جهاد ديگرى در پيش است؟ آيا امام درصدد تدارك طرح و نقشه جديدى است؟ امام(عليه السلام) پس از زمانى طولانى، از خيمه بيرون مى آيند و آن نامه را خطاب به فرزندشان امام مجتبى(عليه السلام) به همراه دارند! پس تربيت فرزند مهم ترين دغدغه امام(عليه السلام)بوده است كه اين همه وقت، آن هم در اين موقعيت صرف نوشتن نامه جهت دهنده خود به فرزندشان كرده اند.

[donsaeid]

نشانه دوم اين است كه دغدغه هاى تربيتى امام(عليه السلام) در اين نامه، تمامى ساحت هاى وجودى متربّى را فراگرفته است. امروزه مربّيان تعليم و تربيت مى گويند كه تربيت، حتى تربيت دينى، زيرمجموعه هاى زيادى دارد. تربيت دينى در ساحت احساسات و عواطف، تربيت دينى در ساحت ارزش هاى اخلاقى، تربيت دينى در حوزه مسائل سياسى، اجتماعى، جنسى و... . به همين دليل، كارشناسان تعليم و تربيت مى گويند: تربيت ممكن است ابعاد و جنبه هاى گوناگونى داشته باشد. تربيت گاهى سياسى است، گاهى اخلاقى، زمانى عاطفى، و گاهى هم جنسى. اين مرزبندى در واقع، همان ساحت بندى و قلمروگذارى فرايند عمرگستر تربيت است.

دغدغه هاى امام(عليه السلام) در اين نامه فراگير، متعدد و فراوانند و گويى به همه ساحت هاى تربيتى انسان پرداخته اند. نشانه سوم اين كه امام(عليه السلام) به گونه اى هشدار تربيتى خود را مطرح مى كنند كه احساسات و عواطف متربّى را تسخير مى كنند. پس از به كارگيرى واژه «يا بنى»، يعنى پس از بيان احساس دغدغه داشتن و ناراحت بودن براى آينده فرزندشان، مى فرمايند:«وجدتك بعضى، بل وجدتُك كلّى، حتى كأنّ شيئاً لو أصابك أصابنى، و كأنّ الموت لو أتاك أتاني»;11 تو پاره تن منى، بلكه تو همه وجود منى! چنين نيست كه من تو را بريده و جداى از خودم بدانم. اگر حادثه اى يا خطرى متوجه تو شود، آن خطر متوجه من مى شود; چون تو دنباله وجود من هستى! ببينيد با اين پل زدن ها و ايجاد ارتباطات عاطفى، امام(عليه السلام)طرف مقابل را آماده مى كند كه به راحتى، پيام هاى تربيتى را به او منتقل كند.



5. پيشتازى و پيش دستى نمودن در تربيت جوان

فرايند تربيتى در ارتباط با جوانان و نوجوانان بايد سريع و بى درنگ باشد; به دليل آن كه شخصيت جوان و نوجوان هنوز ثبات لازم را پيدا نكرده و آسيب پذيرى در آن زياد است. امام(عليه السلام) مى فرمايند: مربى بايد پيش دستى كند و در آغاز نمودن فرايند تربيت، سرعت بورزد: «أى بنىّ انىّ لما رأيتنى قد بلغت سنّاً، و رأيتنى أزداد و هنا بادرت بوصيتى اليك، و أوردت خصالاً منها قبل أن أنقص فى رأيى كما نقصت فى جسمى... أو يسبقنى اليك بعض غلبات الهوى و فتن الدّنيا... فبادرت بالادب قبل ان يقسو قلبك و يشتغل لبّك.»12 زمانى كه احساس كردم تو به نضج و بالندگى لازم تربيتى رسيده اى، شروع كردم به اين كه وصيت هايم را در اختيارت قرار دهم. چرا؟ چون مى ترسم پيش از آن كه من اقدامى بكنم، آسيب ها به سراغ تو بيايند و تو را زمين گير كنند. بنابراين، پيش از آن كه فكر و دلت به انديشه ها و گرايش هاى آلاينده گرفتار شود، من زودتر دست به كار شدم.

شايد مضمون اين بند از فرمايش اميرالمؤمنين(عليه السلام) همان باشد كه امام صادق(عليه السلام) خطاب به مربّيان مى گويند: «بادروا احداثكم بالحديث قبل ان يسبقكم المرجئه»13يا «قبلّ ان تسبقكم اليهم المرجئه»; پيش از اين كه دگرانديشان هجوم بياورند و قلب و فكر و دل جوانان و نوجوانان شما را پركنند، شما به داد آنان برسيد و آنان را دريابيد.


6. لزوم خودشناسى متربّى

در فرايند تربيت، اولين گام اين است كه متربّى ابتدا بايد به خودشناسى و خوديابى و سپس به خودسازى بپردازد. تقوا، كه در فرهنگ اسلامى اوج هدف تربيت دينى برشمرده شده است، زمانى به دست مى آيد كه متربّى موفق به خودشناسى، خوديابى، شناخت امكانات، محدوديت ها و ظرافت ها شده باشد و به دنبال آن بكوشد تا به درجه خودسازى برسد; يعنى در مكتب تربيتى علوى، صيانت درونى و رسيدن به مرحله تقوا منوط به داشتن بصيرت و شناخت كافى از ظرافت ها و ويژگى هاى شخصيتى است.

با توجه به اين كه امروزه ما در عصر يورش اطلاعات به سر مى بريم و استفاده از متغيّرهاى بيرونى يا مهاركننده هاى بيرونى براى افراد جامعه، به ويژه طيف جوانان، چندان نمى تواند كارگشا باشد، بايد گفت: زمانى جوانان مى توانند در برابر يورش اطلاعات ايستادگى نمايند كه به يك حالت ثبات و خودسازى درونى رسيده باشند. اين مهم معمولاً پس از خودشناسى درست و كامل امكان پذير است.

7. استفاده از گرايشات آرمان گرايانه جوانان در جهت دهى آنان به واقع گرايى

امام(عليه السلام) مى فرمايند: چون جوان آرمان گرا است و آرمان گرايى با واقعيت ها و نگرش واقع بينانه فاصله دارد، از ظرافت هاى كار مربّى در برخورد با جوان اين است كه از گرايش آرمان گرايى به عنوان محرّك روانى براى جهت دهى او به سمت يك زندگى موفق بهره بردارى كند. آرمان گرايى يك موهبت درونى و الهى است كه مى تواند به سمت فجور يا به سمت تقوا سوق داده شود. اين مربّى است كه با دقتوظرافت سعى مى كند اين نيروى روانى رابه سمت تقوا جهت دهد.

امروزه فيلسوفان تعليم و تربيت مى گويند كه بخصوص در دوران نوجوانى، نيروى جوانى و نوجوانى مثل يك شعله آتش مى تواند عامل حركت باشد و يا باعث آتش افروزى و سوختن و نابود شدن. پس، از اين گرايش آرمان گرايى بايد در جهت رشد و هدايت جوان براى رسيدن به قله تقوا استفاده كرد. مربّى با استفاده از همين گرايش آرمان گرايى، بايد در جوان روح خوش بينى به آينده، اعتماد به نفس، گزينش آرمان هاى الهى مانا و پايدار و روح توكل ايجاد كند.

بنابراين، از كارهاى مهمى كه مربّى بايد انجام دهد اين است كه براى بازشناسى مرز بين آرمان ها و واقعيت ها، به كمك متربّى خود بشتابد; زيرا او هنوز تلخ و شيرين، و نيش و نوش دنيا را تجربه نكرده است و مرز بين واقعيت ها و آرمان ها را خوب تفكيك نمى كند; نيازمند شناخت واقعيت ها است و اين كمكى است كه به عنوان پيش نياز، مربّى بايد براى او انجام دهد. البته نه اين كه براى اوتصميم بگيرداماكمكش كندكه آرمان گرايى اوبه سمتواقعيت هاسوق پيدا كند.


8. تقويت روح اميد در برابر مشكلات

بحران ها و مشكلات و شهوات به گونه اى تند و براندازنده است كه به زودى جوان را از پاى درمى آورد و به تسليم مى كشاند. مربّى بايد به گونه اى برخورد بكند كه اولاً، در فرايند تربيت، خود را اولين پناهگاه در برابر متربّى نشان بدهد كه وقتى وى با سختى ها و فراز و نشيب ها مواجه مى شود، مربّى را اولين پناهگاه خود بداند.

همچنين مربى بايد متربّى را در رسيدن به باور توكّل و دريافت امدادهاى غيبى يارى كند. از فرازى از اين نامه چنين استفاده مى شود كه مربّى غير از اين كه بايد خود را اولين پناهگاه نشان دهد، بايد دست متربّى را در دست امدادهاى غيبى بگذارد. نشانه هاى تربيتى غيب گرايى و اميد به كمك هاى ماورايى به اين صورت در كلام امام تصوير شده اند: «و اعلم، انّ الّذى بيده خزائن السموات و الارض اذن لك فى الدعاء و تكفّل لك بالاجابة و أمرك ان تسأله ليعطيك و تسترحمه ليرحمك ،و لم يجعل بينك و بينه من يحجبه عنك و لم يلجئك الى من يشفع لك اليه، و لم يمنعك إن اسأت من التوبه، و لم يعاجلك بالنقمه.»14 ببين چه كريمى است! هيچ پرده اى ندارد، هيچ وساطتى نمى خواهد، در هر گوشه و مقطع زندگى به راحتى مى توانيم با او در ارتباط باشيم. هيچ وقت براى بازگشت دير نيست! نگران نباشيد! حتى اگر لغزيديد، بازگرديد! راه هيچ وقت بسته نيست! هميشه يك پنجره باز است! آغوش رحمت الهى هميشه گشوده است!

به دنبال تقويت روح خوديابى و خودشناسى و استفاده بهينه از نيروى درونى، امام(عليه السلام) متربّى را نيازمند توكّل و بهره گيرى از امدادهاى غيبى مى دانند! آن هم امدادى كه پايان ناپذير و هماره در دست رس است.


9. مصونيت بخشى جوانان در برابر انديشه هاى مخالف

تجهيز جوان به بنيه هاى شناختى و باورهاى اعتقادى به تنهايى كافى نيست، بلكه امداد شناختى مربّى براى متربّى جوان بايد دو چندان باشد; يعنى در ابتدا، بنيه اعتقادى با ثبات داشتن و دوم خاك ريز زدن براى حفظ اين بنيه ها. امام(عليه السلام) با ظرافت تمام مى فرمايند: «ثمّ اشفقت أن يلتبس عليك ما اختلف الناس فيه من أهوائهم و آرائهم مثل الّذى التبس عليهم، فكان احكام ذلك على ما كرهت من تنبيهك له أحبّ الى من اسلامك الى أمر لا آمن عليك به الهلكة و رجوت أن يوفقك الله فيه لرشدك و أن يهديك لقصدك.»;15 گرچه دوست نداشتم كه ذهن تو را با انبوهى از شبهه ها و توهّمات اعتقادى، كه به ذهن ديگران آمده و از مسير درست دين و فطرت دور شده اند، مشغول كنم، اما چه چاره كه تو به ناچار در مسير تهاجم و يورش اين اطلاعات و شبهات قرار مى گيرى. بنابراين، از خداوند مى خواهم كه راه راست و درست را در قالب اين وصيت به تو بنمايد.

امام به مربّيان پيشنهاد و توصيه مى كنند كه بنيان هاى شناختى ارائه شده به جوان بايد داراى دو ويژگى باشند: هم در آنان بنيه هاى اعتقادى اوليه را كه از تعليم كتاب خدا و آشنايى با معارف آن شروع مى شود، ثبات و استقرار بخشند; و هم گرداگرد اين بنيه ها خاك ريز زده، آنان را براى مقابله با تهاجمات فكرى و اعتقادى، كه بعدها با آن مواجه مى شوند، آماده سازند. پيش از آگاه سازى متربّى نسبت به شبهات و گونه هاى تهاجم عقيدتى و ايمانى، امام(عليه السلام)مى فرمايند: «و أن ابتدئك بتعليم كتاب اللّه عزّ و جلّ ـ و تأويله و شرائع الاسلام و احكامه و حلاله و حرامه لا أجاوز ذلك بك الى غيره.»16 پيش از هرچيز، تو را با معارف نورانى قرآن و تأويل آن آشنا ساختم. واژه «تأويل» اشاره به لزوم آگاه سازى جوان از پيچ و خم هاى معارف قرآنى دوپهلو يا چند پهلو دارد كه ممكن است وى را در تيررس يورش هاى فكرى و شناختى دگرانديشان منحرف و آلوده قرار دهد. سپس مى فرمايند: آن گاه حدود مقررات حلال و حرام الهى را در اختيارت قرار دادم. اگر براى هدايت و راه نمايى بشر چيزى كارامدتر و مفيدتر از قرآن، معارف قرآنى و شناخت مرزهاى حلال و حرام خدا وجود داشت، خداوند در ربوبيت تشريعى خود همان را معيار قرار مى داد. به دنبال اين آموزش و آماده سازى، تلاش نمودم تا تو را از لغزش گاه ها و مناطق لرزان و لغزنده اعتقادى، فرهنگى و ارزشى، كه در مصاف با ساير فرهنگ ها ممكن است برايت پيش آيد، آگاهى بخشم.
دقت و بازنگرى عميق تر مى تواند ما را به نكات و ظرافت هاى فراوان تربيتى ديگر رهنمون باشد. آنچه در بالا گفته آمد مشتى بود از خروار!

[donsaeid]

ماجراي شهادت على عليه*السلام


على عليه*السلام مجددا از هوش رفت و پس از لحظاتي چشم گشود و روي به حسين عليه*السلام فرمود پسرم زندگى تو هم ماجرائى خواهد داشت فقط صابر و شكيبا باش كه ان الله يحب الصابرين.


ماجراي نهروان

على عليه السلام پس از خاتمه جنگ نهروان و بازگشت به كوفه درصدد حمله به شام بر آمد و حكام ايالات نيز در اجراى فرمان آن حضرت تا حد امكان به بسيج پرداخته و گروه*هاى تجهيز شده را به خدمت وى اعزام داشتند.
تا اواخر شعبان سال چهلم هجرى نيروهاى اعزامى از اطراف وارد كوفه شده و به اردوگاه نخيله پيوستند، على عليه السلام گروه*هاى فراهم شده را سازمان رزمى داد و با كوشش شبانه روزى خود در مورد تأمين و تهيه كسرى ساز و برگ آنان اقدامات لازمه را به عمل آورد، فرماندهان و سرداران او هم كه از رفتار و كردار معاويه و مخصوصا از نيرنگ*هاى عمرو عاص دل پر كينه داشتند در اين كار مهم حضرتش را يارى نمودند و بالاخره در نيمه دوم ماه مبارك رمضان از سال چهلم هجرى على عليه السلام پس از ايراد يك خطابه غراء تمام سپاهيان خود را به هيجان آورده و آنها را براى حركت به سوى شام آماده نمود ولى در اين هنگام تقدير، سرنوشت ديگرى را براى او نوشته و اجراى طرح وى را عقيم گردانيد.

خوارج در مكه

فراريان خوارج، مكه را مركز عمليات خود قرار داده بودند و سه تن از آنان به اسامى عبدالرحمن بن ملجم و برك بن عبد الله و عمرو بن بكر در يكى از شب*ها گرد هم آمده و از گذشته مسلمين صحبت مي*كردند، در ضمن گفتگو به اين نتيجه رسيدند كه باعث اين همه خونريزى و برادر كشى، معاويه و عمرو عاص و على عليه*السلام مي*باشند و اگر اين سه نفر از ميان برداشته شوند مسلمين به كلى آسوده شده و تكليف خود را معين مىكنند، اين سه نفر با هم پيمان بستند و آن را به سوگند مؤكد كردند كه هر يك از آنها داوطلب كشتن يكى از اين سه نفر باشد. عبدالرحمن بن ملجم متعهد قتل على عليه السلام شد، عمرو بن بكر عهدهدار كشتن عمرو عاص گرديد، برك بن عبدالله نيز قتل معاويه را به گردن گرفت و هر يك شمشير خود را با سم مهلك، زهر آلود نمودند تا ضربتشان مؤثر واقع گردد نقشه اين قرار داد به طور محرمانه و سرى در مكه كشيده شد و براى اين كه هر سه نفر در يك موقع مقصود خود را انجام دهند شب نوزدهم ماه رمضان را كه شب قدر بوده و مردم در مساجد تا صبح بيدار مي*مانند براى اين منظور انتخاب كردند و هر يك از آنها براى انجام ماموريت خود به سوى مقصد روانه گرديد، عمرو بن بكر براى كشتن عمرو عاص به مصر رفت و برك بن عبدالله جهت قتل معاويه رهسپار شام شد ابن ملجم نيز راه كوفه را پيش گرفت.
برك بن عبد الله در شام به مسجد رفت و در ليله نوزدهم در صف اول نماز ايستاد و چون معاويه سر بر سجده نهاد برك شمشير خود را فرود آورد ولى در اثر دستپاچگى شمشير او به جاى فرق معاويه بر ران وى اصابت نمود.
معاويه زخم شديد برداشت و فورا به خانه خود منتقل و بسترى گرديد و ضارب را نيز نزد او حاضر ساختند، معاويه گفت تو چه جرأتى داشتى كه چنين كارى كردى؟
برك گفت امير مرا معاف دارد تا مژده دهم: معاويه گفت مقصودت چيست؟ برك گفت همين الان على را هم كشتند: معاويه او را تا تحقيق اين خبر زندانى نمود و چون صحت آن معلوم گرديد او را رها نمود و به روايت بعضى (مانند شيخ مفيد) همان وقت دستور داد او را گردن زدند.
چون طبيب معالج زخم معاويه را معاينه كرد اظهار نمود كه اگر امير اولادى نخواهد مي*توان آن را با دوا معالجه نمود و الا بايد محل زخم با آهن گداخته داغ گردد، معاويه گفت تحمل درد آهن گداخته را ندارم و دو پسر (يزيد و عبدالله) براى من كافى است. (1)
عمرو بن بكر نيز در همان شب در مصر به مسجد رفت و در صف اول به نماز ايستاد اتفاقا در آن شب عمرو عاص را تب شديدى رخ داده بود كه از التهاب و رنج آن نتوانسته بود به مسجد برود و به پيشنهاد پسرش قاضى شهر را براى اداى نماز جماعت به مسجد فرستاده بود!
پس از شروع نماز در ركعت اول كه قاضى سر به سجده داشت عمرو بن بكر با يك ضربت شمشير او را از پا در آورد، همهمه و جنجال در مسجد بلند شد و نماز نيمه تمام ماند و قاتل بدبخت دست بسته به چنگ مصريان افتاد، چون خواستند او را نزد عمرو عاص برند مردم وى را به عذاب*هاى هولناك عمرو عاص تهديدش مي*كردند عمرو بن بكر گفت مگر عمرو عاص كشته نشد؟ شمشيرى كه من بر او زدهام اگر وى از آهن هم باشد زنده نمىماند مردم گفتند آن كس كه تو او را كشتى قاضى شهر است نه عمرو عاص!!
بيچاره عمرو آن وقت فهميد كه اشتباها قاضى بي*گناه را به جاى عمرو عاص كشته است لذا از كثرت تأسف نسبت به مرگ قاضى و عدم اجراى مقصود خود شروع به گريه نمود و چون عمرو عاص علت گريه را پرسيد عمرو گفت من به جان خود بيمناك نيستم بلكه تأسف و اندوه من از مرگ قاضى و زنده ماندن تست كه نتوانستم مانند رفقاى خود مأموريتم را انجام دهم! عمرو عاص جريان امر را از او پرسيد عمرو بن بكر مأموريت سرى خود و رفقايش را براى او شرح داد آنگاه به دستور عمرو عاص گردن او هم با شمشير قطع گرديد بدين ترتيب مأمورين قتل عمرو عاص و معاويه چنانكه بايد و شايد نتوانستند مقصود خود را انجام دهند و خودشان نيز كشته شدند.


ابن ملجم، وردان و قطام

اما سرنوشت عبدالرحمن بن ملجم؛ اين مرد نيز در اواخر ماه شعبان سال چهلم به كوفه رسيد و بدون اين كه از تصميم خود كسى را آگاه گرداند در منزل يكى از آشنايان خود مسكن گزيد و منتظر رسيدن شب نوزدهم ماه مبارك رمضان شد، روزى به ديدن يكى از دوستان خود رفت و در آنجا زن زيباروئى به نام قطام را كه پدر و برادرش در جنگ نهروان به دست على عليه السلام كشته شده بودند مشاهده كرد و در اولين برخورد دل از كف داد و فريفته زيبائى او گرديد و از وى تقاضاى زناشوئى نمود.
قطام گفت براى مهريه من چه خواهى كرد؟ گفت هر چه تو بخواهى!
قطام گفت مهر من سه هزار درهم پول و يك كنيز و يك غلام و كشتن على بن ابيطالب است.
ابن ملجم كه خود براى كشتن آن حضرت از مكه به كوفه آمده و نمي*خواست كسى از مقصودش آگاه شود خواست قطام را آزمايش كند لذا به قطام گفت آنچه از پول و غلام و كنيز خواستى برايت فراهم مي*كنم اما كشتن على بن ابيطالب را من چگونه مي*توانم انجام دهم؟
قطام گفت البته در حال عادى كسى نمي*تواند به او دست يابد بايد او را غافل گير كنى و به قتل رسانى تا درد دل مرا شفا بخشى و از وصالم كامياب شوى و چنانچه در انجام اين كار كشته گردى پاداش آخرتت بهتر از دنيا خواهد بود!! ابن ملجم كه ديد قطام نيز از خوارج بوده و هم عقيده اوست گفت به خدا سوگند من به كوفه نيامدهام مگر براى همين كار! قطام گفت من نيز در انجام اين كار تو را يارى مي*كنم و تنى چند به كمك تو مي*گمارم بدين جهت نزد وردان بن مجالد كه با قطام از يك قبيله بوده و جزو خوارج بود فرستاد و او را در جريان امر گذاشت و از وى خواست كه در اين مورد به ابن ملجم كمك نمايد وردان نيز (به جهت بغضى كه با على عليه السلام داشت) تقاضاى او را پذيرفت.
خود ابن ملجم نيز مردى از قبيله اشجع را به نام شبيب كه با خوارج هم عقيده بود همدست خود نمود و آنگاه اشعث بن قيس يعنى همان منافقى را كه در صفين على عليه السلام را در آستانه پيروزى مجبور به متاركه جنگ نمود از انديشه خود آگاه ساختند اشعث نيز به آنها قول داد كه در موعد مقرره او نيز خود را در مسجد به آنها خواهد رسانيد، بالاخره شب نوزدهم ماه مبارك رمضان فرارسيد و ابن ملجم و يارانش به مسجد آمده و منتظر ورود على عليه السلام شدند.
مقارن ورود ابن ملجم به كوفه على عليه السلام نيز جسته و گريخته از شهادت خود خبر مي*داد حتى در يكى از روزهاى ماه رمضان كه بالاى منبر بود دست به محاسن شريفش كشيد و فرمود شقىترين مردم اين موي*ها را با خون سر من رنگين خواهد نمود و به همين جهت روزهاى آخر عمر خود را هر شب در منزل يكى از فرزندان خويش مهمان مي*شد و در شب شهادت نيز در منزل دخترش ام كلثوم مهمان بود.

امير مؤمنان در ميهماني ام كلثوم

موقع افطار سه لقمه غذا خورد و سپس به عبادت پرداخت و از سر شب تا طلوع فجر در انقلاب و تشويش بود، گاهى به آسمان نگاه مي*كرد و حركات ستارگان را در نظر مي*گرفت و هر چه طلوع فجر نزديكتر مي*شد تشويش و ناراحتى آن حضرت بيشتر مي*گشت به طوري كه ام كلثوم پرسيد: پدر جان چرا امشب اين قدر ناراحتى؟ فرمود دخترم من تمام عمرم را در معركهها و صحنههاى كارزار گذرانيده و با پهلوانان و شجاعان نامى مبارزهها كردهام، چه بسيار يك تنه بر صفوف دشمن حملهها برده و ابطال رزمجوى عرب را به خاك و خون افكندهام ترسى از چنين اتفاقات ندارم ولى امشب احساس مي*كنم كه لقاى حق فرارسيده است.

[donsaeid]

يا علي بگذر و از ما مگذر

بالاخره آن شب تاريك و هولناك به پايان رسيد و على عليه*السلام عزم خروج از خانه را نمود در اين موقع چند مرغابى كه هر شب در آن خانه در آشيانه خود مي*خفتند پيش پاى امام جستند و در حال بال افشانى بانگ همى دادند و گويا مي*خواستند از رفتن وى جلوگيرى كنند!
على عليه*السلام فرمود اين مرغها آواز مي*دهند و پشت سر اين آوازها نوحه و نالهها بلند خواهد شد! ام*كلثوم از گفتار آن حضرت پريشان شد و عرض كرد پس خوب است تنها نروى. على عليه السلام فرمود اگر بلاى زمينى باشد من به تنهائى بر دفع آن قادرم و اگر قضاى آسمانى باشد كه بايد جارى شود.
على عليه*السلام رو به سوى مسجد نهاد و به پشت بام رفت و اذان صبح را اعلام فرمود و بعد داخل مسجد شد و خفتگان را بيدار نمود و سپس به محراب رفت و به نماز نافله صبح ايستاد و چون به سجده رفت عبدالرحمن بن ملجم با شمشير زهر آلود در حالي كه فرياد مي*زد لله الحكم لا لك يا على ضربتى به سر مبارك آن حضرت فرود آورد (2) و شمشير او بر محلى كه سابقا شمشير عمرو بن عبدود بر آن خورده بود اصابت نمود و فرق مباركش را تا پيشانى شكافت و ابن ملجم و همراهانش فورا بگريختند.
خون از سر مبارك على عليه*السلام جارى شد و محاسن شريفش را رنگين نمود و در آن حال فرمود:
بسم الله و بالله و على ملة رسول الله فزت و رب الكعبة.
(سوگند به پروردگار كعبه كه رستگار شدم) و سپس اين آيه شريفه را تلاوت نمود:
منها خلقناكم و فيها نعيدكم و منها نخرجكم تارة اخرى. (3)
(شما را از خاك آفريديم و به خاك بر مي*گردانيم و بار ديگر از خاك مبعوثتان مي*كنيم) و شنيده شد كه در آن وقت جبرئيل ميان زمين و آسمان ندا داد و گفت:
تهدمت و الله اركان الهدى و انطمست اعلام التقى و انفصمت العروة الوثقى قتل ابن عم المصطفى قتل على المرتضى قتله اشقى الاشقياء؛ به خدا سوگند ستون*هاى هدايت در هم شكست و نشانههاى تقوى محو شد و دستاويز محكمى كه ميان خالق و مخلوق بود گسيخته گرديد پسر عم مصطفى صلى الله عليه و آله كشته شد، على مرتضى به شهادت رسيد و بدبختترين اشقياء او را شهيد نمود.
همهمه و هياهو در مسجد بر پا شد حسنين عليهما السلام از خانه به مسجد دويدند عدهاى هم به دنبال ابن ملجم رفته و دستگيرش كردند، حسنين به اتفاق بنىهاشم على عليه السلام را در گليم گذاشته و به خانه بردند فورا دنبال طبيب فرستادند، طبيب بالاى سر آن حضرت حاضر شد و چون زخم را مشاهده كرد به معاينه و آزمايش پرداخت ولى با كمال تأسف اظهار نمود كه اين زخم قابل علاج نيست زيرا شمشير زهر آلود بوده و به مغز صدمه رسانيده و اميد بهبودى نمي*رود .
على عليه السلام از شنيدن سخن طبيب بر خلاف ساير مردم كه از مرگ مي*هراسند با كمال بردبارى به حسنين عليهماالسلام وصيت فرمود. زيرا على عليه السلام را هيچگاه ترس و وحشتى از مرگ نبود و چنانكه بارها فرموده بود او براى مرگ مشتاق*تر از طفل براى پستان مادر بود!

وصيت امام

على عليه السلام در سراسر عمر خود با مرگ دست به گريبان بود، او شب هجرت پيغمبر صلى الله عليه و آله در فراش آن حضرت كه قرار بود شجاعان قبائل عرب آن را زير شمشيرها بگيرند آرميده بود، على عليه*السلام در غزوات اسلامى همواره دم شمشير بود و حريفان و مبارزان وى قهرمانان شجاع و مردان جنگ بودند، او مي*فرمود براى من فرق نمي*كند كه مرگ به سراغ من آيد و يا من به سوى مرگ روم بنابر اين براى او هيچگونه جاى ترس نبود، على عليه السلام وصيت خود را به حسنين عليهماالسلام چنين بيان فرمود:
* "اوصيكما بتقوى الله و ان لا تبغيا الدنيا و ان بغتكما، و لا تأسفا على شىء منها زوى عنكما..." (4) ؛ شما را به تقوى و ترس از خدا سفارش مي*كنم و اين كه دنيا را نطلبيد اگر چه دنيا شما را بخواهد و به آنچه از (زخارف دنيا) از دست شما رفته باشد تأسف مخوريد و سخن راست و حق گوئيد و براى پاداش (آخرت) كار كنيد، ستمگر را دشمن باشيد و ستمديده را يارى نمائيد.
* شما و همه فرزندان و اهل بيتم و هر كه را كه نامه من به او برسد به تقوى و ترس از خدا و تنظيم امور زندگى و سازش ميان خودتان سفارش مي*كنم زيرا از جد شما پيغمبر صلى الله عليه و آله شنيدم كه مي*فرمود سازش دادن ميان دو تن (از نظر پاداش) بهتر از تمام نماز و روزه (مستحبى) است، از خدا درباره يتيمان بترسيد و براى دهان آنها نوبت قرار مدهيد (كه گاهى سير و گاهى گرسنه باشند) و در اثر بى*توجهى شما در نزد شما ضايع نگردند، درباره همسايگان از خدا بترسيد كه آنها مورد وصيت پيغمبرتان هستند و آن حضرت درباره آنان همواره سفارش مي*كرد تا اين كه ما گمان كرديم براى آنها (از همسايه) ميراث قرار خواهد داد.
* بترسيد از خدا درباره قرآن كه ديگران با عمل كردن به آن بر شما پيشى نگيرند، درباره نماز از خدا بترسيد كه ستون دين شما است و درباره خانه پروردگار (كعبه) از خدا بترسيد و تا زنده هستيد آن را خالى نگذاريد كه اگر آن خالى بماند (از كيفر الهى) مهلت داده نمي*شويد و بترسيد از خدا درباره جهاد با مال و جا ن و زبانتان در راه خدا، و ملازم همبستگى و بخشش به يكديگر باشيد و از پشت كردن به هم و جدائى از يكديگر دورى گزينيد، امر به معروف و نهى از منكر را ترك نكنيد (و الا) اشرارتان بر شما حكمرانى كنند و آنگاه شما (خدا را براى دفع آنها مي*خوانيد) و او دعايتان را پاسخ نگويد.
* اى فرزندان عبدالمطلب مبادا به بهانه اين كه بگوئيد اميرالمؤمنين كشته شده است در خون*هاى مردم فرو رويد و بايد بدانيد كه به عوض من كشته نشود مگر كشنده من، بنگريد زماني كه من از ضربت او مردم شما هم به عوض آن، ضربتى به وى بزنيد و او را مثله نكنيد كه من از رسول خدا صلى الله عليه و آله شنيدم كه مي*فرمود از مثله كردن اجتناب كنيد اگر چه نسبت به سگ آزار كننده باشد

از سحرگاه 19 تا اواخر شب 21 رمضان

على عليه*السلام پس از ضربت خوردن در سحرگاه شب 19 رمضان تا اواخر شب 21 در خانه بسترى بود و در اين مدت علاوه بر خانواده آن حضرت بعضى از اصحابش نيز جهت عيادت به حضور وى مشرف مي*شدند و در آخرين ساعات زندگى او از كلمات گهربارش بهرهمند مي*گشتند از جمله پندهاى حكيمانه او اين بود كه فرمود: انا بالامس صاحبكم و اليوم عبرة لكم و غدا مفارقكم؛ من ديروز مصاحب شما بودم و امروز وضع و حال من مورد عبرت شما است و فردا از شما مفارقت مي*كنم.
مقدارى شير براى على عليه*السلام حاضر نمودند كمى ميل كرد و فرمود به زندانى خود نيز از اين شير بدهيد و او را اذيت و شكنجه نكنيد اگر من زنده ماندم خود، دانم و او و اگر درگذشتم فقط يك ضربت به او بزنيد زيرا او يك ضربت بيشتر به من نزده است و رو به فرزندش حسن عليه السلام نمود و فرمود:
يا بنى انت ولى الامر من بعدى و ولى الدم فان عفوت فلك و ان قتلت فضربة مكان ضربة؛ پسر جانم پس از من تو ولى امرى و صاحب خون من هستى اگر او را ببخشى خود دانى و اگر به قتل رسانى در برابر يك ضربتى كه به من زده است يك ضربت به او بزن.

آخرين ديدار با خانواده

چون على عليه السلام در اثر سمى كه به وسيله شمشير از راه خون وارد بدن نازنينش شده بود بي*حال و قادر به حركت نبود لذا در اين مدت نمازش را نشسته مي*خواند و دائم در ذكر خدا بود، شب 21 رمضان كه رحلتش نزديك شد دستور فرمود براى آخرين ديدار اعضاى خانواده او را حاضر نمايند تا در حضور همگى وصيتى ديگر كند.
اولاد على عليه السلام در اطراف وى گرد گشتند و در حالي كه چشمان آنها از گريه سرخ شده بود به وصاياى آن جناب گوش مي*دادند، اما وصيت او تنها براى اولاد وى نبود بلكه براى تمام افراد بشر تا انقراض عالم است زيرا حاوى يك سلسله دستورات اخلاقى و فلسفه عملى است و اينك خلاصه آن:
* ابتداى سخنم شهادت بيگانگى ذات لايزال خداوند است و بعد به رسالت محمدبن عبدالله صلى الله عليه و آله كه پسر عم من و بنده و برگزيده خداست، بعثت او از جانب پروردگار است و دستوراتش احكام الهى است، مردم را كه در بيابان جهل و نادانى سرگردان بودند به صراط مستقيم و طريق نجات هدايت فرموده و به روز رستاخيز از كيفر اعمال ناشايست بيم داده است.
* اى فرزندان من، شما را به تقوا و پرهيزكارى دعوت مي*كنم و به صبر و شكيبائى در برابر حوادث و ناملايمات توصيه مي*نمايم پاى بند دنيا نباشيد و بر آنچه از دست شما رفته حسرت نخوريد، شما را به اتحاد و اتفاق سفارش مي*كنم و از نفاق و پراكندگى بر حذر مي*دارم، حق و حقيقت را هميشه نصب العين قرار دهيد و در همه حال چه هنگام غضب و اندوه و چه در موقع رضا و شادمانى از قانون ثابت عدالت پيروى كنيد.
* اى فرزندان من، هرگز خدا را فراموش مكنيد و رضاى او را پيوسته در نظر بگيريد با اعمال عدل و داد نسبت به ستمديدگان و ايثار و انفاق به يتيمان و درماندگان، او را خشنود سازيد، در اين باره از پيغمبر صلى الله عليه و آله شنيدم كه فرمود هر كه يتيمان را مانند اطفال خود پرستارى كند بهشت خدا مشتاق لقاى او مي*شود و هر كس مال يتيم را بخورد آتش دوزخ در انتظار او مي*باشد.
* در حق اقوام و خويشاوندان صله رحم و نيكى نمائيد و از درويشان و مستمندان دستگيرى كرده و بيماران را عيادت كنيد، چون دنيا محل حوادث است بنابر اين خود را گرفتار آمال و آرزو مكنيد و هميشه در فكر مرگ و جهان آخرت باشيد، با همسايههاى خود به رفق و ملاطفت رفتار كنيد كه از جمله توصيههاى پيغمبر صلى الله عليه و آله نگهدارى حق همسايه است. احكام الهى و دستورات شرع را محترم شماريد و آنها را با كمال ميل و رغبت انجام دهيد، نماز و زكوة و امر به معروف و نهى از منكر را بجا آوريد و رضايت خدا را در برابر اطاعت فرامين او حاصل كنيد.
* اى فرزندان من، از مصاحبت فرو مايگان و ناكسان دورى كنيد و با مردم صالح و متقى همنشين باشيد، اگر در زندگى امرى پيش آيد كه پاى دنيا و آخرت شما در ميان باشد از دنيا بگذريد و آخرت را بپذيريد.

دستور ويژه علي

امشب آخرين شب عمر من است چون در گذشتم مرا با دست خود غسل بده و كفن بپوشان و خودت مباشر اعمال كفن و دفن من باش و بر جنازه من نماز بخوان و در تاريكى شب دور از شهر كوفه جنازه مرا در محلى گمنام به خاك سپار تا كسى از آن آگاه نشود.
عموم بنىهاشم مخصوصا خاندان علوى در عين خاموشى گريه مي*كردند و قطرات اشگ از چشمان آنها بر گونههايشان فرو مي*غلطيد، حسن عليه*السلام كه از همه نزديك*تر نشسته بود از كثرت تأثر و اندوه، امام عليه السلام را متوجه حزن و اندوه خود نمود على عليه*السلام فرمود اى پسرم صابر و شكيبا باش و تو و برادرانت را در اين موقع حساس به صبر و بردبارى توصيه مي*كنم.
سپس فرمود از محمد هم مواظب باشيد او هم برادر شما و هم پسر پدر شما است و من او را دوست دارم.

سخني با امام حسين
على عليه السلام مجددا از هوش رفت و پس از لحظهاى تكانى خورد و به حسين عليه السلام فرمود پسرم زندگى تو هم ماجرائى خواهد داشت فقط صابر و شكيبا باش كه ان الله يحب الصابرين.

[donsaeid]

آخرين لحظات مولا


در اين هنگام على عليه السلام در سكرات موت بود و پس از لحظاتى چشمان مباركش بآهستگى فرو خفت و در آخرين نفس فرمود: اشهد ان لا اله الا الله وحده لا شريك له و اشهد ان محمدا عبده و رسوله.
پس از اداى شهادتين آن لب*هاى نيمه باز و نازنين به هم بسته شد و طاير روحش به اوج ملكوت اعلا پرواز نمود و بدين ترتيب دوران زندگى مردى كه در تمام مدت عمر جز حق و حقيقت هدفى نداشت به پايان رسيد.

هنگام شهادت سن شريف على عليه*السلام 63 سال و مدت امامتش نزديك سى سال و دوران خلافت ظاهريش نيز در حدود پنج سال بود. امام حسن عليه السلام به اتفاق حسين عليه السلام و چند تن ديگر به تجهيز او پرداخته و پس از انجام تشريفات مذهبى جسد آن حضرت را در پشت كوفه در غرى كه امروز به نجف معروف است دفن كردند و همچنان كه خود حضرت امير عليه السلام سفارش كرده بود براى اين كه دشمنان وى از بنى اميه و خوارج جسد آن جناب را از قبر خارج نسازند و بدان اهانت و جسارت ننمايند محل قبر را با زمين يكسان نمودند كه معلوم نباشد و قبر على عليه السلام تا زمان حضرت صادق عليه السلام از انظار پوشيده و مخفى بود و موقعي كه منصور دوانقى دومين خليفه عباسى آن حضرت را از مدينه به عراق خواست هنگام رسيدن به كوفه به زيارت مرقد مطهر حضرت امير عليه السلام رفته و محل آن را مشخص نمود.

[donsaeid]

اهتمام به آراى عمومى و ديد مردم در نگاه على(ع)



مردمى كه از پذيرش ولايت يك حاكم جامع الشرايط خوددارى مى كنند در صورتى كه از روى عمد و آگاهى (نه اشتباه) مرتكب چنين كارى شوند بى ترديد از فرمان الهى سرپيچى كرده و مستحق كيفر مى باشند ولى در عين حال حاكم شرع مجاز نيست كه بدون كسب رضايت عمومى به اعمال ولايت در زمينه حكومت بپردازد.


آراى عمومى در زمان حاضر از اهميت فراوانى برخوردار است چرا كه بيشتر حكومتها آن را به عنوان يك ضابطه و اصل پذيرفته اند و سعى دارند خود را در اعتقاد و عمل بدان، پاى بند نشان دهند و به اين وسيله در ميان مردم خود و در سطح بين المللى از موقعيت بهترى برخوردار گردند.

آراى عمومى امروزه نه تنها ملاك مقبوليت يك حكومت به شمار مى رود بلكه ملاك مشروعيت آن نيز دانسته مى شود چرا كه بسيارى از حكومتهاى دنيا، منشأ حاكميت را مردم يا ملت مى دانند. در ميان متفكرين معاصر اهل سنت نيز اين انديشه رواج دارد كه خداوند (به عنوان منشأ اصلى حاكميت) حاكميت را به مردم مسلمان اعطا نموده و لذا يك حكومت اسلامى فقط وقتى مشروع است كه مردم به او تفويض قدرت كرده باشند.

در ميان انديشمندانى كه مردم را منشأ حاكميت مى دانند بحثهاى نسبتاً گسترده و عميقى وجود دارد كه آيا حاكميت در بين آحاد مردم تقسيم شده است و يا از آنِ واقعيتى برخاسته از مجموع آنان است كه ملت ناميده مى شود، ماهيت واقعى حاكميت چيست، حاكميت مطلق است يا مقيد و سؤالات ديگرى از اين قبيل.[1] مقاله حاضر متكفل پرداختن به اين مباحث نيست. عنوان مقاله نيز به گونه اى است كه تبيين آن نيازمند ورود به مباحث مزبور نمى باشد لكن بدون غفلت از اين بحثها، مقاله حاضر مبتنى بر پيش فرضها و مفاهيمى مى باشد بدين ترتيب:

1ـ حاكميت از خداوند سرچشمه مى گيرد و او نه تنها داراى حاكميت تكوينى، بلكه داراى حاكميت تشريعى با تمام ابعادش مى باشد.

2ـ مشروعيت به معناى انتساب داشتن به شريعت است بنابراين حكومتى مشروع است كه مورد تأييد شريعت باشد.

3ـ آراى عمومى در حكومت اسلامى، فى الجمله اعتبار دارد لكن تبيين دقيق آن، هدفى است كه اين مقاله به تناسب حجم خود آن را دنبال مى كند.

با توجه به اين نكات، به نظر مى رسد مناسبتر آن است كه اهتمام به آراى عمومى در حكومت علوى را از سه زاويه مورد بحث قرار گيرد:

1ـ اهتمام به آراى عمومى در تعيين زمامدار

2ـ اهتمام به آراى عمومى در تصميم گيريهاى سياسى و حكومتى

3ـ اهتمام به آراى عمومى در نظارت بر زمامداران و كارگزاران حكومت.

اين مقاله تنها به بررسى نخستين محور مى پردازد.

اهتمام به آراى عمومى در تعيين زمامدار
تاريخ زندگى اميرالمؤمنين(ع) بعد از رحلت پيامبر اكرم(ص) و بويژه چگونگى قبول حكومت و خلافت از سوى آن حضرت، گواه روشنى بر اهتمام وى به تأثير آراى عمومى در تعيين زمامدار مى باشد.

توضيح اينكه بعد از ارتحال پيامبر اسلام(ص) با وجود نصوص و تصريحات فراوان آن حضرت بر اينكه امامت و خلافت بعد از ايشان بر عهده على(ع) بود و در وجود وى تبلور مى يابد، برنامه سقيفه شكل گرفت و موجب انحراف خلافت از مسير اصلى خود گرديد. على(ع) كه در زمان رحلت پيامبر(ص) به همراهى بعضى از اصحاب به غسل و تجهيز آن حضرت اشتغال داشت، پس از آنكه از بيعت مردم با ابوبكر آگاه شد در صدد تحصيل حق مسلّم خود برآمد تا چنين پنداشته نشود كه وى اعتقادى به حقانيت خود نداشته و لذا در اين خصوص اقدامى نكرده است، از اين رو بود كه آن حضرت به همراه همسرش فاطمه زهرا(ع) به خانه هاى انصار رفته از آنان يارى مى طلبيد. فاطمه(ع) نيز آنان را به يارى اميرالمؤمنين(ع) فرا مى خواند ليكن آنان در جواب مى گفتند: اى دختر رسول خدا! كار بيعت با اين مردم اتمام يافته است چنانچه پسرعمويت زودتر از ابوبكر از ما بيعت مى خواست به يقين كسى را با او برابر نمى كرديم و جز او را نمى پذيرفتيم. على(ع) پاسخ مى داد: شگفتا انتظار داشتيد جنازه رسول خدا(ص) را بدون انجام كفن و دفن ميان خانه بگذارم و براى به دست آوردن حكومتى كه از پيامبر(ص) به جا مانده بود، به نزاع و كشمكش بپردازم؟ فاطمه(ع) نيز مى گفت: ابوالحسن آنچه سزاوار بود عمل كرد و وظيفه خود را انجام داد. آنان نيز كارى كردند كه خدا از آنان بازخواست خواهد كرد.[2]

با دقت در تاريخ زمان رحلت پيامبر اكرم(ص) مى توان دريافت كه براى على(ع) اين امكان وجود داشت كه از بيعت با ابوبكر همچنان خوددارى ورزد و از اوضاع آشفته آن روزگار به نفع خويش بهره بردارى كند، چرا كه افراد زيادى نسبت به آنچه در سقيفه گذشته بود معترض بودند. بعضى از اين افراد در منزل فاطمه(ع) گرد آمدند تا از رهبرى و جانشينى اميرالمؤمنين(ع) حمايت كنند. از اين گروه مى توان اشخاص زير را نام برد: ابوذر، سلمان، مقداد، عمار، حذيفة بن يمان، خزيمة بن ثابت، ابوالهيثم التيهان، فضل بن عباس، قثم بن عباس، دحية بن خليفة، براء بن عازب، بريده اسلمى (كه از شيعيان مذهبى على(ع) بودند) زبير بن عوام، طلحة بن عبيدالله، عباس و عبدالله بن عباس (كه از حاميان سياسى آن حضرت بودند) و گروه ديگرى از مخالفان و شيعيان على(ع) نيز بودند كه در خانه حضرت زهرا(ع) حضور نداشتند همچون قيس بن سعد بن عباده، سهل بن حنيف، عثمان بن حنيف، مالك اشتر نخعى، ابوايوب انصارى، عدى بن حاتم طايى، ابى بن كعب، ابى سعيد خدرى و عبدالله بن مسعود.[3]

چنانكه ملاحظه مى شود بسيارى از اين افراد، بزرگانى بودند كه بيعت نكردنشان با خليفه، سهم زيادى در تضعيف موقعيت سياسى او داشت و هر يك از آنان مى توانست جماعتى را نيز با خود همراه كند، كافى بود كه على(ع) با درايتى كه داشت رهبرى اين حركت را به دست گيرد و زمينه خلافت خود را فراهم كند، چنانكه عباس عموى پيامبر(ص) نيز به صراحت به آن حضرت پيشنهاد كرده گفت: «امدد يدك ابايعك فيقول الناس: عمّ رسول الله بايع ابنَ عمّ رسول الله فلا يختلف عليك اثنان؛[4]

دستت را دراز كن تا با تو بيعت كنم، كه در اين صورت مردم خواهند گفت عموى رسول خدا(ص) با پسرعموى رسول خدا(ص) بيعت كرده و آنگاه دو نفر نيز در مورد تو اختلاف نخواهند كرد.»

ولى اميرالمؤمنين(ع) از قبول اين پيشنهاد خوددارى نمود چنان كه از پذيرش پيشنهاد ابوسفيان نيز امتناع كرد. زمانى كه ابوسفيان خواست تا با آن حضرت بيعت نمايد و قسم ياد كرد كه اگر على(ع) بخواهد شهر مدينه را عليه ابوبكر از سواره و پياده پر خواهد كرد.[5]

سرانجام على(ع) بعد از شهادت حضرت زهرا(ع) با ابوبكر بيعت كرد. مهمترين عاملى كه آن حضرت را به اين كار وا داشت حفظ دين نوپاى اسلام در برابر خطرات متعددى بود كه در آن زمان، آن را تهديد مى كرد چنانكه خود فرمود:

«فامسكت يدى حتى رأيت راجعة الناس قد رجعت عن الاسلام يدعون الى محق دين محمد صلى الله عليه و آله فخشيت ان لم انصر الاسلام و اهله ان ارى فيه ثلماً او هدماً تكون المصيبة به علىّ اعظم من فوت ولايتكم ...؛[6]

دست نگاه داشتم تا اينكه ديدم گروهى از مردم مرتد شده از اسلام برمى گردند و مى خواهند دين محمد صلى الله عليه و آله را از بين ببرند پس ترسيدم كه اگر به يارى اسلام و مسلمانان نپردازم رخنه يا انهدامى در دين ببينم كه مصيبت و اندوه آن بر من بزرگتر از فوت شدن ولايت و حكومت بر شما باشد.»

[donsaeid]

ديگر عامل مهم بيعت اميرالمؤمنين(ع) با ابوبكر، بيزارى آن حضرت از به راه انداختن كشتار و خونريزى در ميان مسلمانان بود چرا كه به خوبى مى دانست اگر دست به قيام مسلحانه بزند، بدون شك تنها نخواهد ماند و بنى هاشم و بسيارى از بنى عبد مناف و انصار به پشتيبانى او برخواهند خاست و در نتيجه خون تعداد زيادى از مسلمانان بر زمين خواهد ريخت چنان كه آن حضرت در خطبه اى كه در مسير حركت به سوى بصره ايراد نمود به اين نكته تصريح كرده فرمود:

«ان الله لما قبض نبيه استأثرت علينا قريش بالامر و دفعتنا عن حق نحن احق به من الناس كافة فرأيت ان الصبر على ذلك افضل من تفريق كلمة المسلمين و سفك دمائهم و الناس حديثو عهد بالاسلام و الدين يمخض مخض الوطب يفسده ادنى وهن و يعكسه اقلّ خلف؛[7]

از آن زمان كه پيامبر(ص) رحلت كرد قريش در مورد حكومت بر ضد ما به پا خاستند و ما را از حقى كه نسبت به آن از تمام مردم سزاوارتر بوديم باز داشتند پس چنان ديدم كه صبر و شكيبايى در اين مورد از ايجاد تفرقه در بين مسلمانان و ريختن خون آنان بهتر است چرا كه بسيارى از مردم تازه مسلمان بودند و دين همچون مشك پر از شير بود كه اندك غفلتى آن را تباه و اندك تخلفى آن را واژگون مى كرد.»

اميرالمؤمنين(ع) در اين رفتار، دستور پيامبر اكرم(ص) را اطاعت نموده كه به آن حضرت فرموده بود:

«يا بن ابى طالب! لك ولاء امتى فان ولّوك فى عافية و اجمعوا عليك بالرضا فقم بامرهم و ان اختلفوا عليك فدعهم و ما هم فيه؛[8]

اى پسر ابوطالب! ولايت بر امت من از آن تو است پس اگر در سلامتى (و آرامش) پذيراى ولايت تو شدند و به (حكومت) تو رضايت دادند اداره امور آنان را بر عهده بگير و اگر در مورد تو اختلاف كردند آنان را به خودشان وا گذار.»

مطابق اين حديث، پيامبر اكرم(ص) ولايت را به طور صريح از آنِ على(ع) مى داند لكن در خصوص اعمال ولايت و به اجرا گذاشتن اين حق الهى به آن حضرت دستور مى دهد كه تا زمانى كه مردم پذيراى حكومتش نشده اند از به دست گرفتن قدرت و حكومت خوددارى نمايد و تأكيد مى فرمايد كه اگر مردم در مورد تو اختلاف كردند آنان را به حال خودشان وا گذار.

تاريخ گواهى مى دهد كه على(ع) نيز دقيقاً به همين دستور عمل كردند و لذا وقتى كه پس از دعوت مردم به حقانيت خود در آنان عزم راسخى مشاهده نكردند و آنها را در اين خصوص داراى اختلاف يافتند، مصداق قسمت اخير فرمايش پيامبر(ص) را محقق ديدند كه فرمود «و ان اختلفوا عليك فدعهم و ما هم فيه» اگر مردم در مورد تو اختلاف كردند آنان را به خودشان وا گذار.

بدين ترتيب مطابق سخن پيامبر اكرم(ص) و عملكرد على(ع) ميزان تأثير آراى عمومى در تعيين زمامدار به اندازه اى است كه بدون رضايت و يا رأى مثبت آنان، زمامدار اسلامى مجاز به تصدى حكومت و اعمال ولايت در اين خصوص بر آنها نمى باشد. به عبارت ديگر بايد دو مرحله را از يكديگر تفكيك نمود يكى مرحله ثبوت ولايت است و ديگرى مرحله اعمال ولايت يا تولّى و تصدى امور مسلمين. در مرحله اول رأى مردم هيچ دخلى ندارد چرا كه ولايت از آنان سرچشمه نمى گيرد و لذا توسط آنان نيز قابل اعطا يا سلب نمى باشد. اما در مرحله دوم رأى مردم، عنصر اصلى است زيرا بدون احراز رأى مثبت آنان، زمامدار شرعى مجاز به اعمال قدرت بر آنها نخواهد بود. بدون شك در چنين حالتى زمامدار واجد شرايط همچنان داراى ولايت است و مقام ثبوت ولايت در مورد وى متحقق مى باشد لكن مجاز به اعمال ولايت مزبور نيست زيرا شرط اصلى اعمال ولايت كه رضايت عمومى است تحقق نيافته است.
البته مردمى كه از پذيرش ولايت يك حاكم جامع الشرايط خوددارى مى كنند در صورتى كه از روى عمد و آگاهى (نه اشتباه) مرتكب چنين كارى شوند بى ترديد از فرمان الهى سرپيچى كرده و مستحق كيفر مى باشند ولى در عين حال حاكم شرع مجاز نيست كه بدون كسب رضايت عمومى به اعمال ولايت در زمينه حكومت بپردازد.

در تأييد اين مطلب كه از حديث پيامبر(ص) و سيره على(ع) به دست آمد مى توان به روايات متعددى كه بيشتر آنها از اميرالمؤمنين(ع) است استناد نمود. به برخى از آنها اشاره مى كنيم:

1ـ هنگامى كه مردم پس از كشته شدن خليفه سوم به نزد على(ع) آمده و با اصرار فراوان خواستند با آن حضرت بيعت كنند فرمود:

«دعونى و التمسوا غيرى ... و اعلموا ان اجتبكم ركبت بكم ما اعلم و لم اصغ الى قول القائل و عتب العاتب و ان تركتمونى فانا كاحدكم و لعلى اسمعكم و اطوعكم لمن وليتموه امركم؛[9]

مرا واگذاريد و شخص ديگرى را براى اين مسؤوليت انتخاب كنيد ... و بدانيد كه اگر من دعوت شما را اجابت كنم بر اساس آنچه خود مى دانم بر شما حكومت خواهم كرد و به گفته اين و آن و سرزنش افراد گوش نخواهم داد ولى اگر مرا وا گذاريد من نيز همانند يكى از شما هستم و شايد من شنواترين و مطيع ترين شما باشم نسبت به كسى كه حكومت خويش را به وى بسپاريد.»

بدون شك امام معصوم(ع) از مبالغه و مجامله و تعارفات غير واقعى و گزاف گويى منزه است بنابراين وقتى مى فرمايد به سراغ ديگرى برويد و بدانيد كه اگر مرا وا گذاريد و شخص ديگرى را به حكومت بر خود برگزينيد نسبت به او از همه شما شنواتر و مطيع تر خواهم بود، حقيقت را بيان مى كند. و به همين دليل مى بينيم كه على(ع) از اين فرصت كه پس از 25 سال براى او فراهم شده است بلافاصله در صدد بهره بردارى، برنمى آيد بلكه آن قدر در پذيرش خلافت امتناع مى كند تا احراز نمايد شرط اعمال ولايت كه پذيرش مردم و رضايت آنان است فراهم آمده و لذا در ابتدا به آنان هشدار مى دهد كه بدانيد اگر مرا برگزينيد آنچنان كه مى دانم بر شما حكومت خواهم كرد و به سخن ملامتگران گوش نخواهم سپرد. اين هشدار بدان جهت است كه مردم بدانند در چه وادى گام مى گذارند تا در نتيجه ابراز رضايت آنان از روى علم و آگاهى باشد نه از روى احساسات مقطعى و هيجانات زودگذر، چرا كه چنين رضايتى ارزشمند نيست و مصداق سخن پيامبر(ص) نيز نمى باشد كه در عهد خود با اميرالمؤمنين فرمود:

«فان ولّوك فى عافية و اجمعوا عليك بالرضا فقم بامرهم.»

تأمل در اين قطعه زيباى تاريخى گوياى آن است كه يك امام معصوم(ع) كه در زمان خود تنها كسى است كه داراى ولايت الهى مى باشد و پيامبر اكرم(ص) در مواضع متعددى بر اين مقام او تأكيد كرده است، با وجود ظلمهاى فراوانى كه در حق او روا داشته شده و به سكوتى طولانى در طى 25 سال به گونه اى دردناك خار در چشم و استخوان در گلو مجبور گشته است، اينك كه مردم به او روى آورده اند، آن را يك فرصت طلايى براى خود نمى شمرد بلكه در صدد آگاهى دادن به مردم بر مى آيد تا رضايت و انتخاب آنان از روى علم باشد[10]. به راستى اگر در اعمال ولايت، رضايت مردم شرط نبود، آنگاه بر چه اساسى مى شد اين كار اميرالمؤمنين(ع) را تبيين نمود؟

[donsaeid]

بلى صحيح است كه آن حضرت از منصوب بودن خود به مقام امامت و خلافت در اين مقطع سخنى نگفته است و از اين حيث، سكوت را اختيار كرده ولى حتى اگر اين سكوت را ناشى از تقيه يا جدل بدانيم دليلى وجود ندارد كه كلام آن حضرت را نيز بر اين محمل حمل كنيم. زيرا مطلبى كه مخالف با عقايد شيعه و نصب اميرالمؤمنين(ع) به مقام امامت و خلافت باشد در اين عبارت ديده نمى شود.

البته اگر اين عبارت را ناظر به مقام ثبوت ولايت دانسته و معناى جمله «ولّيتموه امركم» را اعطاى ولايت از سوى مردم بدانيم آنگاه با عقايد شيعه ناسازگار خواهد بود ولى عبارت صراحتى در اين معنا ندارد و جمله اى نيز كه پيش از اين، از پيامبر اكرم(ص) نقل كرديم شاهد خوبى بر تفسير عبارت مورد بحث مى باشد. بنابراين دليلى براى حمل كلام اميرالمؤمنين(ع) بر تقيه يا جدل وجود ندارد.

2ـ در تاريخ طبرى به نقل از محمد بن حنفيه آمده است كه گفت: من پس از كشته شدن عثمان در كنار پدرم على(ع) بودم. آن حضرت به منزل وارد شد و اصحاب رسول الله(ص) اطراف وى اجتماع نمودند و گفتند: اين مرد (عثمان) كشته شد و مردم ناگزير بايد امام و رهبرى داشته باشند و ما امروز كسى را سزاوارتر از تو براى اين امر نمى يابيم. نه كسى سابقه تو را دارد و نه كسى از تو به رسول خدا(ص) نزديكتر است. على(ع) فرمود: اين كار را انجام ندهيد چرا كه من وزير شما باشم بهتر از اين است كه اميرتان باشم. گفتند: نه به خدا سوگند، ما دست بر نخواهيم داشت تا با تو بيعت كنيم. حضرت فرمود:

«ففى المسجد فانّ بيعتى لا تكون خفياً (خفيةً) و لا تكون الاّ عن رضى المسلمين؛[11]

پس (مراسم بيعت) در مسجد باشد چرا كه بيعت من مخفى نيست و جز با رضايت مسلمانان عملى نمى باشد.»

3ـ تاريخ طبرى در نقل ديگرى از ابى بشير عابدى آورده است كه من در زمان قتل عثمان در مدينه بودم. مهاجرين و انصار كه طلحه و زبير نيز در بين آنان بودند به نزد على(ع) آمده گفتند: اى اباالحسن بيا تا با تو بيعت كنيم، حضرت فرمود: من نيازى به حكومت بر شما ندارم و با شما هستم، پس هر كه را برگزينيد او را خواهم پذيرفت؛ بنابراين حاكمى براى خود اختيار كنيد، آنان گفتند به خدا قسم كه غير از تو را بر نخواهيم گزيد: «... فقال(ع): لا حاجة لى فى امركم انا معكم فمن اخترتم فقد رضيت به فاختاروا فقالوا: و الله ما نختار غيرك ...».[12]

4ـ ابن اثير مورخ معروف در كتاب كامل خود آورده است:

چون روز بيعت (با على(ع)) كه روز جمعه بود فرا رسيد مردم در مسجد گرد آمدند و على(ع) بر منبر بالا رفت و در حالى كه مسجد پر از جمعيت و همه سراپا گوش بودند فرمود:

«ايها الناس ـ عن مَلاء و اُذُن ـ انّ هذا امركم ليس لاحد فيه حق الاّ من امرتم و قد افترقنا بالامس على امر و كنت كارهاً لامركم فابيتم الاّ ان اكون عليكم ...؛[13]

اى مردم! اين امر (حكومت) امر شما است. هيچ كس به جز كسى كه شما او را امير خود گردانيد حق امارت بر شما را ندارد. ما ديروز هنگامى از هم جدا شديم كه من قبول ولايت را ناخوشايند داشتم ولى شما جز به حكومت من رضايت نداديد ...»

مطابق اين نقل، اميرالمؤمنين(ع) به صراحت مى فرمايد كه در حكومت بر جامعه فقط كسى حق اعمال ولايت دارد كه مردم او را به اين سمت برگزيده باشند. واضح است كه در اينجا سخن از ثبوت ولايت نيست تا آنكه عبارت فوق را به معناى «اعطاى ولايت» از سوى مردم بدانيم و آنگاه در صدد توجيه و تأويل آن برآييم بلكه سخن از اعمال ولايت و تصدى امور مسلمين است و اميرالمؤمنين(ع) مى فرمايد هيچ كس مجاز به تصدى حكومت نيست مگر اينكه مورد رضايت مردم باشد و اين دقيقاً مطابق همان سخن پيامبر اكرم(ص) است كه به على(ع) فرمود: «فان ولّوك فى عافية و اجمعوا عليك بالرضا فقم بامرهم.»

البته جمع بين اين روايات و ادله اى كه بر اعتبار شرايط معينى در زمامدار اسلامى دلالت مى كند، مقتضى آن است كه اختيار و گزينش مردم را فقط پس از احراز شرايط مزبور معتبر بدانيم بدين معنى كه مردم موظفند در گزينش حاكم به سراغ افراد واجد شرايط رفته و از بين آنان كسى را كه بيشتر مورد قبولشان مى باشد برگزينند. اينچنين گزينشى (كه ممكن است به طور مستقيم و يا با مراجعه به اهل خبره انجام شود) در حديثى از على(ع) به وضوح مورد توجه قرار گرفته است. حضرت مى فرمايد:

«و الواجب فى حكم الله و حكم الاسلام على المسلمين بعد ما يموت امامهم او يقتل ... ان لا يعملوا عملاً و لا يحدثوا حدثاً و لا يقدموا يداً و لا رجلاً و لا يبدؤوا بشى ء قبل ان يختاروا لانفسهم اماماً عفيفاً عالماً ورعاً عارفاً بالقضاء و السنة يجمع امرهم ...؛

آنچه در حكم خدا و حكم اسلام پس از مرگ يا كشته شدن امام مسلمانان بر آنان واجب است ... اين است كه عملى انجام ندهند و دست به كارى نزنند و دست يا پا جلو نگذارند و كارى را شروع نكنند پيش از آنكه براى خويش رهبرى پاكدامن، آگاه، باتقوا و آشنا به قضا و سنت انتخاب نمايند تا كار آنان را سامان دهد ...»[14]

5ـ على(ع) در يكى از نامه هاى خود بر حق مردم در گزينش رهبر تأكيد نموده ولى به دليل جمعيت فراوان مسلمين زندگى آنان در نقاط مختلف سرزمين وسيع اسلامى آن روزگار، انجام اين وظيفه را بر عهده مهاجرين و انصار مى داند كه در آن زمان به عنوان اهل خبره و اشخاص مورد اعتماد مسلمين شناخته شده بودند، مى فرمايد:

«و انما الشورى للمهاجرين و الانصار فان اجتمعوا على رجل و سموه اماماً كان ذلك (لله) رضاً فان خرج عن امرهم خارج بطعن او بدعة ردّوه الى ما خرج منه فان ابى قاتلوه على اتباعه غير سبيل المؤمنين و ولاّه الله ما تولى؛[15]

شورا (در امر تعيين رهبر) از آنِ مهاجرين و انصار است پس اگر آنان بر شخصى وحدت نظر پيدا كرده و او را امام خويش قرار دادند اين امر مورد رضايت خداوند خواهد بود. آنگاه اگر كسى به سبب عيب جويى يا بر اثر بدعتى از جرگه آنان خارج گرديد (و بر امام خود خروج نمود) او را به راهى كه از آن خروج نموده بازگردانند و اگر امتناع كند، به دليل پيروى از غير راه مؤمنان با او بجنگند و خداوند او را به آنچه خود انتخاب كرده است واگذار خواهد كرد.»

مهاجرين و انصار در صدر اسلام به عنوان كسانى كه در مهبط وحى و در كنار پيامبر اسلام(ص) مى زيستند و با احكام و معارف اسلامى آشنايى بيشترى داشتند از سوى ديگر مسلمانان شناخته شده و مورد قبول بودند و لذا در هنگام تعيين خليفه مردم از ساير نقاط به مدينه مى آمدند و از مهاجرين و انصار مى پرسيدند كه چه كسى را به عنوان خليفه رسول خدا(ص) برگزيدند. بر اساس اين اعتماد عمومى آنان همچون اهل خبره اى بودند كه مردم در كارهاى مهم به ايشان مراجعه مى كردند. اميرالمؤمنين(ع) نيز بر اين عمل صحه گذاشته تعيين خليفه را بر عهده مهاجرين و انصار دانسته اند. اصولاً با وجود كثرت جمعيت مسلمين و پراكندگى آنان در سطح سرزمين پهناور اسلامى، اگر بنا مى شد كه همه مسلمانان در تعيين زمامدار رأى داده و نظر خود را ابراز كنند اين كار هيچ گاه به سامان نمى رسيد. چنان كه على(ع) در خطبه 172 نهج البلاغه مى فرمايد:

«و لعمرى لئن كانت الامامة لا تنعقد حتى يحضرها عامة الناس فما الى ذلك سبيل و لكن اهلها يحكمون على من غاب عنها ثم ليس للشاهد ان يرجع و لا للغائب ان يختار؛[16]

به جان خودم سوگند اگر امامت و رهبرى امت چنين باشد كه تا زمانى كه همه مردم حاضر نشده اند منعقد نگردد هرگز صورت نگرفته و راهى براى انعقاد آن نخواهد بود ولى كسانى كه اهل آن هستند (همچون مهاجرين و انصار) بر آنان كه هنگام تعيين رهبر حاضر نيستند حكم مى كنند در نتيجه آن كس كه حاضر بوده اجازه برگشت (و نقض بيعت) ندارد و آن كه غايب بوده نمى تواند ديگرى را (به عنوان رهبر) اختيار كند.»

6ـ زمانى جمع زيادى از مردم عراق به نزد على(ع) آمدند. حضرت ملاحظه كرد كه به دليل كثرت آنان، نمى تواند به درستى با آنها سخن گفته و حوائجشان را دريابد لذا دستور داد از بين خود نماينده اى انتخاب كنند كه بيش از ديگران مورد قبول و پذيرش آنان بوده و خيرخواهيش بيشتر شامل حال آنها گردد:

«... لمّا قدم على(ع) حشر اليه اهل السواد فلمّا اجتمعوا اذن لهم فلمّا رأى كثرتهم قال: انى لا اطيق كلامكم و لا افقه عنكم فاسندوا امركم الى ارضاكم فى انفسكم و اعمّه نصيحة لكم ...»[17]

استناد به اين حديث بر اين اساس است كه در بينش اسلامى رهبر و زمامدار نماينده مردم محسوب مى شود چنان كه پيامبر اكرم(ص) مى فرمايد:

«انّ ائمتكم وفدكم الى الله فانظروا من توفدون فى دينكم و صلاتكم؛[18]

رهبران شما نمايندگان شما به سوى خدا هستند پس بنگريد كه چه كسى را در دين و نماز خود نماينده قرار مى دهيد.»

[donsaeid]

بنابراين وقتى كه در تعيين نماينده يك جمع كه تنها وظيفه او ابلاغ سخنان آن جمع مى باشد بايد به سراغ فردى رفت كه بيش از ديگران مورد رضايت و پذيرش جمع مزبور باشد پس به طريق اولى در تعيين رهبر كه در حد بسيار وسيعترى نمايندگى مردم را بر عهده مى گيرد بايد صفت مقبوليت مردمى مورد توجه قرار گيرد.

شبيه استدلال فوق را مى توان در مورد اين روايت نيز ارائه داد كه از پيامبر اكرم(ص) نقل شده است:

«... نهى رسول الله(ص) ان يؤم الرجل قوماً الّا باذنهم ...؛[19]

رسول خدا(ص) نهى فرمود از اينكه مردى امامت گروهى را بدون اذن آنان بر عهده گيرد.»

اين حديث اگرچه در مورد امامت جماعت وارد شده ولى ظاهراً مى توان آن را به طريق اولى در خصوص رهبرى سياسى اجتماعى نيز مورد استناد قرار داد؛ خصوصاً با توجه به اينكه در روايت پيشين پيامبر اكرم(ص)، امامان جامعه با امامان نماز جماعت در يك رديف قرار داده شده اند «فانظروا من توفدون فى دينكم و صلاتكم» كه مى تواند نشان دهنده شباهت يا اتحاد ماهوى اين دو نوع امامت باشد. بنابراين مى توان احكامى را كه به جنبه امامت به طور كلى (با صرف نظر از خصوصيات هر يك) مربوط مى شود در هر دو مورد جارى دانست.

7ـ على(ع) يكى از اصحاب خود به نام جرير را نزد معاويه فرستاد تا او را به پذيرش حكومت آن حضرت فراخواند و به جرير فرمود: اگر معاويه اين دعوت را نپذيرفت به او بگو كه من به امامت او راضى نيستم و عموم مردم نيز به خلافت او رضايت ندارند «... فبعثه (اى جريراً) علىّ(ع) و قال له: ... ائت معاوية بكتابى فان دخل فيما دخل فيه المسلمون و الّا فانبذ اليه و اعلمه انّى لا ارضى به اميراً و انّ العامة لا ترضى به خليفةً.»[20]

بدين ترتيب اميرالمؤمنين(ع) بعد از آنكه ناخشنودى خود را به عنوان حاكم مشروع مسلمين از امارت معاويه ابراز مى دارد به نارضايتى مردم نسبت به حكومت او استناد مى فرمايد.

8ـ عنصر آراى عمومى و رضايت مردمى در تعيين زمامدار چندان اهميت دارد كه در هنگام تزاحم بر ديگر شرايط زمامدار ترجيح داده مى شود چنان كه على(ع) قصد آن داشت كه ابوموسى اشعرى را كه در زمان عثمان حاكم كوفه بود، عزل نمايد زيرا او را مورد اعتماد و خيرخواه نمى دانست ولى مالك اشتر نزد آن حضرت آمده از ايشان خواست كه ابوموسى را در سمت خود باقى بگذارد به اين دليل كه مردم كوفه به حكومت او رضايت دارند و حضرت نيز پذيرفت:

«... فقال على(ع): و الله ما كان (يعنى اباموسى الاشعرى) عندى بمؤتمن و لا ناصح و لقد اردت عزله فاتانى الاشتر فسألنى ان اقره و ذكر انّ اهل الكوفة به راضون فاقررته.»[21]

9ـ على(ع) در خطبه شقشقيه آنگاه كه دلايل پذيرش خلافت را از سوى خود بيان مى كند سه عامل را برمى شمارد كه دوتاى آنها به خواست و اراده عمومى برمى گردد. مى فرمايد:

«اما و الذى فلق الحبة و برأ النسمة لو لا حضور الحاضر و قيام الحجة بوجود الناصر و ما اخذ الله على العلماء ان لا يقارّوا على كظة ظالم و لا سغب مظلوم لا لقيت حبلها على غاربها و لسقيت آخرها بكأس اوّلها و لا لفيتم دنياكم هذه ازهد عندى من عفطة عنز؛

سوگند به خدايى كه دانه را شكافت و انسان را آفريد اگر نبود حضور آن جمعيت (بسيار) كه (براى بيعت با من) حاضر شدند و اتمام حجت بر من كه (براى رسيدن به مقاصد الهى و انجام وظيفه خود) ياور دارم و پيمانى كه خداوند از علما گرفته است كه در مقابل شكمبارگى ظالم و گرسنگى مظلوم صبر نكنند، بدون شك ريسمان شتر خلافت را بر كوهان آن مى انداختم و همچون گذشته از خلافت چشم مى پوشيدم و آنگاه درمى يافتيد كه دنياى شما در نظر من از عطسه بز ماده اى كم ارزش تر است.»

حضور جمعيت فراوان و وجود ياورانى كه باعث اتمام حجت بر على(ع) شدند و هر دو گواه بر اقبال عمومى مردم به آن حضرت مى باشد اقبالى كه وسعت و عظمتش به اندازه اى بود كه على(ع) در مورد آن فرمود:

«و بسطتم يدى فكففتها و مددتموها فقبضتها ثم تداككتم علّى تداك الابل الهيم على حياضها يوم ورودها حتى انقطعت النعل و سقط الرادء و وطى ء الضعيف و بلغ من سرور الناس ببيعتهم ايّاى ان ابتهج بها الصغير و هدج اليها الكبير و تحامل نحوها العليل و حسرت اليها الكعاب؛[22]

شما دستم را گشوديد من آن را بستم، شما دستم را كشيديد من جمع كردم، آنگاه شما به من هجوم آورديد همانند هجوم شتران تشنه به آبشخور خويش هنگام خوردن آب تا جايى كه كفش از پاى در آمد و عبا افتاد و افراد ناتوان زير دست و پا ماندند و شادمانى مردم از بيعت با من تا آنجا رسيد كه كودكان به وجد آمده و افراد مسن، خرامان براى بيعت به راه افتادند و افراد عليل و دردمند از جا حركت كردند و دختران نوجوان از شوق بدون روبند براى بيعت شتافتند.»

نتيجه آنكه ميزان اهتمام على(ع) به خواست عمومى مردم در مرحله تعيين رهبر به اندازه اى است كه رضايت مردم را شرط جواز اعمال ولايت مى داند بدين معنى كه اگرچه براى دارا شدن ولايت، وجود شرايط و خصوصياتى در شخصى لازم است و اعطا كننده ولايت خداوند متعال است كه بدون واسطه (در مورد معصومين(ع)) يا با واسطه (در مورد فقهاى جامع الشرايط) آن را به يك شخص اعطا مى كند لكن چنين شخصى براى جواز اعمال ولايت خود به شرط ديگرى نيز احتياج دارد و آن، پذيرش مردمى است؛ البته مردم شرعاً موظفند فرد واجد شرايط را به عنوان والى خود برگزينند و لذا اگر عمداً بر خلاف اين وظيفه رفتار كنند در نزد خداوند مسؤول و معاقب خواهند بود.

اين ديدگاه نه تنها در سخنان و سيره اميرالمؤمنين(ع) بلكه در كلمات پيامبر اكرم(ص) و بعضى ديگر از ائمه معصومين(ع) همچون امام حسن(ع) و امام حسين(ع) نيز ديده مى شود.

10ـ اهتمام به آراى عمومى در مرحله تعيين زمامدار در گفتار و رفتار بعضى ديگر از ائمه معصومين(ع) نيز به چشم مى خورد چنانكه امام حسن(ع) در نامه اى به معاويه با تصريح به حقانيت الهى و سزاوارتر بودن خود به تصدى حكومت او را به پذيرش امارت خويش فراخوانده مى فرمايد: مسلمانان مرا به اين مقام برگزيده اند:

«انّ علياً رضوان الله عليه لمّا مضى لسبيله ... ولّانى المسلمون الامر بعده ... فدع التمادى فى الباطل و ادخل فيما دخل فيه الناس من بيعتى فانك تعلم انّى احق بهذا الامر منك عند الله و عند كل اوّاب حفيظ و من له قلب منيب.»[23]

امام حسين(ع) نيز فقط زمانى به درخواست مردم كوفه پاسخ مثبت داد و به سوى آنان حركت كرد كه رضايت عمومى آنان را احراز نمود و اصولاً براى همين احراز اراده و خواست عمومى مردم بود كه مسلم بن عقيل را به سوى آنها فرستاد. آن حضرت در نامه اى خطاب به مردم كوفه به اين حقيقت تصريح كرده چنين نوشت:

«... و انّى باعث اليكم اخى و ابن عمّى و ثقتى من اهل بيتى مسلم بن عقيل فان كتب الىّ انه قد اجتمع رأى ملأكم و ذوى الحجى و الفضل منكم على مثل ما قدمت به رسلكم و قرأت فى كتبكم فانى اقدم اليكم وشيكاً انشاء الله ...»[24]

[donsaeid]

نكته ها
1ـ در بعضى از نقلهاى تاريخى به على(ع) نسبت داده شده كه آن حضرت پس از رحلت پيامبر اكرم(ص) و به دنبال انحراف خلافت اسلامى از مسير صحيح خود فرموده است اگر چهل نفر ياور مى داشتم عليه وضعيت موجود قيام مى كردم. به نظر مى رسد اين سخن با نتيجه اى كه در بالا از ديگر سخنان اميرالمؤمنين استنتاج گرديد مخالفت دارد. آيا بدين ترتيب در صحت نتيجه فوق ترديد حاصل نمى شود و مى توان همچنان آن را پذيرفت؟

براى پاسخ به اين سؤال بايد نقل تاريخى فوق را از نظر سند مورد بررسى قرار داد. جمله مزبور سخن معاويه به على(ع) است كه در ضمن نامه اى طعن آميز براى آن حضرت نوشته است: اگر همه چيز را فراموش كنم اين سخنت را به ابوسفيان فراموش نمى كنم كه چون تو را تحريك كرد و به هيجان آورد گفتى: اگر چهل تن كه داراى عزم استوار باشند از ميان ايشان بيابم با اين گروه جنگ و ستيز خود را آغاز خواهم كرد. «و مهما نسيت فلا انسى قولك لابى سفيان لمّا حرّكك و هيّجك: لو وجدتُ اربعين ذوى عزم منهم لناهضت القوم».[25] ظاهراً اين سخن چنانكه بعضى از محققان[26] نوشته اند در هيچ يك از منابع معتبر تاريخى يافت نمى شود و صرفاً از ادعاهاى معاويه است. علاوه بر اين، ادعاى معاويه با سخن ابوسفيان نيز مخالفت دارد كه به على(ع) گفت: اگر بخواهى مدينه را از خيل سواران و پيادگان پر خواهم كرد تا از حق تو دفاع كنند.[27]

همچنين قبلاً گفته شد كه بعد از واقعه سقيفه تعداد قابل توجهى از بزرگان مسلمين به دفاع از على(ع) برخاسته با ابوبكر بيعت نكردند و حضرت به راحتى مى توانست از اين فرصت استفاده كرده با سازماندهى آنان و قبايل مختلفى كه از گوشه و كنار به كمك آنها برمى خاستند لشكرى عليه خليفه وقت به راه اندازند.[28]

اصولاً موقعيت اميرالمؤمنين(ع) در ميان قريش و يا حداقل بنى هاشم به گونه اى بود كه اگر عليه خليفه وقت قيام مى كرد مسلماً تعداد زيادى از آنان به حمايت از ايشان برمى خاستند و جنگ خونينى در ميان مسلمانان درمى گرفت كه جلوگيرى از پيدايش آن يكى از عواملى بود كه على(ع) را به بيعت با خليفه وادار كرد.

نتيجه آنكه اميرالمؤمنين(ع) براى تجهيز نيرو در جهت مقابله با خليفه وقت، مشكلى نداشته است و لذا نمى توان ادعاى معاويه را در اين خصوص پذيرفت بنابراين آنچه در مورد ميزان اهتمام آن حضرت به آراى عمومى بيان گرديد از اين نظر مورد مناقشه نمى باشد.[29]

2ـ بر اساس اعتقاد حقانى شيعه، اميرالمؤمنين(ع) و ديگر ائمه معصومين(ع) از سوى خداوند متعال به امامت و حكومت بر مسلمانان بعد از پيامبر اكرم(ص) منصوب شده و رأى مردم در اين مورد هيچ گونه دخلى نداشته است. آيا پذيرش نقش مردم در مرحله اعمال ولايت در اين حد كه بدون رضايت آنان، ولىّ شرعى مجاز به اعمال ولايت بر آنها نباشد با مبناى شيعه در مورد ولايت على(ع) و ائمه(ع) منافاتى ندارد؟

پاسخ اين سؤال، منفى است زيرا آنچه در نزد شيعه مسلّم است اصل ثبوت مقام ولايت براى ائمه(ع) مى باشد اما اينكه در مقام اعمال ولايت در حد تصدى حكومت بر جامعه اسلامى، هيچ گونه شرط ديگرى همچون رضايت مردمى وجود نداشته، از امور مسلّم نمى باشد.

البته چنانكه تصريح كرده ايم شرط رضايت عمومى فقط مربوط به تصدى حكومت است نه هر گونه اعمال ولايتى از سوى معصومين(ع). بنابراين قبل از تحصيل رضايت عمومى، اعمال ولايتهايى كه به حد تصدى حكومت نمى رسد همچون اقامه امور حسبيه در امورى مانند اموال و اشخاص بى سرپرست، قضاوت در ميان اصحاب دعوا و امور ديگرى از اين قبيل مانعى نداشته مجاز مى باشد ولى براى تشكيل حكومت اسلامى و به دست گرفتن قدرت سياسى، مطابق رواياتى كه نقل شد الزاماً بايد شرط پذيرش مردمى وجود داشته باشد. بدين ترتيب هيچ گونه لغويتى در ثبوت مقام ولايت براى ائمه عليهم السلام به وجود نخواهد آمد و نبايد تصور شود كه اگر اعمال ولايت متوقف بر رضايت مردم است پس جعل منصب ولايت فايده اى نخواهد داشت زيرا چنانكه گفته شد رضايت مردم فقط در زمينه تصدى حكومت شرط اعمال ولايت است ولى در ساير زمينه ها چنين شرطى وجود ندارد و لذا جعل ولايت نيز لغو نخواهد بود. از اين رو بيشتر ائمه(ع) نيز در زمان خود چون شرط رضايت عمومى براى آنان فراهم نشده بود به اعمال ولايتهايى در حد پايين تر از تصدى حكومت مى پرداختند. نتيجه آنكه بايد بين اين بيان و آنچه بعضى از نويسندگان ابراز داشته اند كه حتى اعطاى ولايت به بعضى از ائمه(ع) نيز توسط مردم از راه بيعت با آنان صورت مى گرفته است، فرق گذاشت زيرا ديدگاه مزبور علاوه بر آنكه با روايات فراوانى كه بر جعل منصب ولايت براى ائمه(ع) از سوى خداوند دلالت مى كند منافات دارد؛ با ماهيت بيعت در صدر اسلام نيز سازگار نمى باشد چرا كه بيعت در آن زمان فقط براى تأييد و تقويت حكومت انجام مى شده و به هيچ وجه عاملى براى اعطاى ولايت و جعل منصب نبوده است.[30] در حالى كه مطابق آنچه در اين مقاله اثبات گرديد هيچ يك از دو اشكال فوق لازم نخواهد آمد و بر اين اساس بيعت فقط در مرحله اعمال ولايت نقش خواهد داشت نه در مرحله ثبوت ولايت.

3ـ ولايت فقيه استمرار حكومت معصومين(ع) است. در زمان غيبت كه تشكيل حكومت اسلامى به رهبرى معصوم(ع) ممكن نيست كسى كه شبيه ترين افراد به او است يعنى فقيه جامع الشرايط عهده دار اداره حكومت مى شود لذا ميزان اختيارات حكومتى امام معصوم(ع) با ولىّ فقيه فرقى ندارد چرا كه اقامه حكومت نياز دايمى تمامى جوامع و از جمله جامعه اسلامى است و اين نياز در زمان غيبت و حضور يكسان است بنابراين اختيارات حاكم اسلامى نيز بايد در هر دو زمان يكسان باشد.

بر اين اساس همان دلايلى كه به رأى مردم در مرحله اعمال ولايت توسط معصوم(ع) اعتبار بخشيده بود در مورد حكومت ولى فقيه نيز همين اثر را خواهد داشت لذا جواز اعمال ولايت توسط فقيه جامع الشرايط فقط در سطح حكومت (نه در سطوح پايين ترى همچون امور حسبيه) متوقف بر رضايت عمومى و پذيرش مردمى است. بعضى از فقهاى معاصر به اين مسأله تصريح كرده اند كه در رأس آنان حضرت امام خمينى(قده) قرار دارد. نمايندگان معظم له در دبيرخانه ائمه جمعه سراسر كشور از ايشان به شرح زير استفتا كرده اند:

«باسمه تعالى، حضرت آيت الله العظمى امام خمينى رهبر انقلاب و بنيانگذار جمهورى اسلامى پس از اهداء سلام و تحيت، در چه صورت فقيه جامع الشرايط بر جامعه اسلامى ولايت دارد؟

نمايندگان حضرتعالى در دبيرخانه ائمه جمعه سراسر كشور

(خاتم يزدى، توسلى، عبايى، كشميرى، قاضى عسكر)»

و امام در جواب مرقوم نموده اند:

«باسمه تعالى ولايت در جميع صور دارد لكن تولى امور مسلمين و تشكيل حكومت بستگى دارد به آراى اكثريت مسلمين كه در قانون اساسى هم از آن ياد شده است و در صدر اسلام تعبير مى شده به بيعت با ولى مسلمين.

روح الله الموسوى الخمينى»[31]

ملاحظه مى شود كه حضرت امام در ابتداى پاسخ، نوشته اند كه «ولايت در جميع صور دارد» اين عبارت ناظر به مقام ثبوت ولايت است كه رأى مردم در تحقق آن هيچ دخالتى ندارد اما براى آنكه تصور نشود كه اين عبارت اطلاق دارد و شامل مرحله اعمال ولايت نيز مى گردد با آوردن كلمه «لكن» استدراك كرده و به مسأله تولى امور مسلمين پرداخته اند. «تولى امور مسلمين» كه همان تصدى امور آنان و اعمال ولايت است شامل امور مختلفى همچون امور حسبيه، قضاوت و تشكيل حكومت مى شود. آيا در تمام اين موارد ولى فقيه به رأى مردم نياز دارد؟ پاسخ حضرت امام آن است كه تولى امور مسلمين در خصوص تشكيل حكومت متوقف بر رأى مردم است و لذا با آوردن عطف تفسيرى تعبير كرده اند: «تولى امور مسلمين و تشكيل حكومت بستگى دارد به آراى اكثريت مسلمين».

قسمت آخر كلام امام(قده) كه نوشته اند: «در صدر اسلام تعبير مى شده به بيعت با ولى مسلمين» اشعار (نه دلالت) به اين مطلب دارد كه از ديدگاه ايشان، تولى معصومين(ع) نيز نسبت به امور مسلمانان متوقف بر رأى اكثريت آنها بوده است و اصولاً هم بايد چنين باشد زيرا حضرت امام در موارد متعددى به يكسانى ولايت فقيه جامع الشرايط و ائمه معصومين(ع) در خصوص اداره حكومت تصريح كرده و نوشته اند: «فللفقيه العادل جميع ما للرسول و الائمه عليهم السلام مما يرجع الى الحكومة و السياسة»[32] و «ان للفقيه جميع ما للامام عليه السلام الّا اذا قام الدليل على ان الثابت له عليه السلام ليس من جهة ولايته و سلطنته بل لجهات شخصية»[33] و دليلى نيز ارائه نداده اند كه مقتضى فرق بين معصوم(ع) و ولى فقيه در ناحيه تولى امور مسلمين باشد، بنابراين على القاعده بايد هر دو مورد را داراى يك حكم دانست، چنانكه كلام ايشان هم در قسمت آخر استفتا ناظر به آن است.

[donsaeid]

زهد و وارستگى على(ع) نوش داروى جامعه


اميرالمؤمنين على(ع) به عبادت و بندگى و پرداختن به معنويات و فراهم ساختن توشه زندگى اخروى بسيار راغب بودند. آن حضرت در عين اشتياق به كار و تلاش و خدمت به خلق، به ويژه دستگيرى از مستمندان و مستضعفان، دل در گرو اجراى عدالت در جامعه بسته و شيفته تجلى عبوديت و بندگى و دلداده تحقق قوانين و فرامين الهى در زمين بودند.


مقدمه

زهد در لغت به معناى ناچيز انگاشتن1، بى مهرى و بى اعتنايى2، پرهيز كردن و ترك كردن3 آمده است.امّا در معارف اسلامى، اصطلاح زهد، از معناى خاصى برخوردار است; زهد در مقابل حرص و آز و دنياپرستى قراردارد. علامه نراقى در جامع السعادات مى نويسد: «ضدّ حبّ الدنيا و الرغبة اليها زهد»4علامه طريحى در مجمع البحرين يادآور مى شود: «الزهد من الشيىء خلاف الرغبة فيه»5
و راغب در مفردات، ماده زهد مى نويسد: «والزهد في الشيىء الراغب عنه».

از اين روست كه علامه امينى در الغدير مى نويسد: «ناگفته پيداست كه زهد پيشگى با كسب مال مشروع تضادى ندارد; زيرا حقيقت زهد آن است كه مال و ثروت، مالك تو نباشد، نه آن كه تو مالك آن نباشى.»6

ابن قيم يكى از انديشمندان اهل سنّت نيز مى نويسد: «زهد آن است كه دل آدمى، شيفته دنيا نباشد، نه آن كه دست آدمى از اموال تهى باشد. مقابل و ضد زهد عبارت است از حرص و آز نسبت به دنيا.»7

از عبارات مزبور چنين برمى آيد كه زهد، پرهيز از دنياپرستى و حرص و آز است، نه پرهيز از به دست آوردن دنيا. زهد، ستيز با دنيا نيست; دنيا را مملوك و برده خويش داشتن و در چارچوب مجوزهاى عقل و ايمان در جهت قرب الى اللّه از آن بهره مند شدن است.

بنابراين، زهد اسلامى غير از زهد تحريف شده اى است كه در ميان تاركان دنيا مشاهده مى شود. زهد به معناى تنزّه و وارستگى، شيفته تعلقات و تمتعات زندگى نشدن، و آخرت را فداى دنياى زودگذر ننمودن است.

ويژگى هاى رفتارى و ديدگاه على(عليه السلام) درباره زهد و دنيا

اميرالمؤمنين على(عليه السلام) به عبادت و بندگى و پرداختن به معنويات و فراهم ساختن توشه زندگى اخروى بسيار راغب بودند. آن حضرت در عين اشتياق به كار و تلاش و خدمت به خلق، به ويژه دستگيرى از مستمندان و مستضعفان، دل در گرو اجراى عدالت در جامعه بسته و شيفته تجلى عبوديت و بندگى و دلداده تحقق قوانين و فرامين الهى در زمين بودند.

حضرت على(عليه السلام) در زندگى شخصى خود، در بهرهورى از تمتعات دنيوى براساس خواهش هاى نفسانى حريص نبودند و هرگز اسير لذّات زندگى نشدند.

بيش تر سخنان اميرمؤمنان(عليه السلام) درباره ارزش والاى زهد و وارستگى و پست و فرومايه بودن دنيا و تعلقات زندگى است. آن حضرت در دوران تصدى خلافت ظاهرى خود همواره ياران و كارگزارانشان را به زهد و گريز از تعلقات و كام گيرى ها و نيز به آخرت گرايى و كار براى خدا و اخلاص پيشگى دعوت مى كردند.

با توجه به نكات مزبور در مى يابيم كه:

اولا، سردمداران و متصديان بايد به زيور زهد آراسته شوند تا در پرتو آن كارايى آنان افزايش يابد و مردم به آنان اعتماد كنند.
ثانياً، اگر متصديان امور مردم به زيور زهد آراسته باشند، از بسيارى كشمكش ها و مشكل سازى ها جلوگيرى مى شود.
ثالثاً، اگر زندگى فردى انسان ها بر اساس زهد اسلامى انتظام يابد، هرگزاضطراب ها ودلهره هاى ناشى ازفراز و نشيب هاى زندگى، بر آدمى سايه نيفكنده و از انسان ها قربانى هاى گوناگون نمى گيرد.
تجلّى زهد راستين
على(عليه السلام) در دنيا بود، ولى براى آخرت مى زيست. او از يك سو، از دنيا به عنوان آب بينى بز8 ياد مى كند و از سوى ديگر، آن را محل كسب و تجارت بندگان شايسته خدا9 مى داند.

با طرح دو پرسش بهتر مى توان به ديدگاه آن حضرت در باب دنيا و زندگى دنيوى راه يافت:

1. آيا دنيا لياقت و ظرفيت انجام عبادت و تكاليف الهى را دارد؟

در پاسخ به اين پرسش است كه امام(عليه السلام) از دنيا به عنوان «متجرُ أولياءاللّه» )محل كسب و تجارت بندگان شايسته خدا) ياد مى كند.

2. آيا شايسته است، انسان كه اشرف مخلوقات است و با آفرينش او، خدا از خود به عنوان «احسن الخالقين»10 ياد كرده است، به اين دنيا دل ببندد و شيفته آن شود و ظرف دل خود را مملوّ از محبّت آن كند؟

در پاسخ به اين سؤال، بايد دانست كه دنيا در نظر اميرمؤمنان(عليه السلام) از حيث ارزش عرفى كم تر از آب بينى بز است و آن را سه طلاقه كرده است.11

و در اين عرصه است كه على(عليه السلام) به دنيا زهد مىورزد.

آرى، آنچه آدمى را از صراط مستقيم منحرف مى سازد، وجود دنيا و نعمت هاى آن نيست، بلكه شيفتگى و دلبستگى به دنياست كه موجب غفلت از خدا مى شود و غفلت، ريشه بسيارى از تباهى هاست; چنان كه رسول خدا(صلى الله عليه وآله) فرمودند: «رأس الخطيئة حبُّ الدنيا.»12

چنان كه فرمودند: «رأس الدين ترك الدني»13

نگرش امام(عليه السلام) درباره دنيا
على(عليه السلام)، ديده بيدار جهان آفرينش و چشمان بيناى حقيقت و كشتى نجات بخش امت است.

على، نه شيفته دنياست و نه از آن بريده است. او دنيا و آخرت را به يك چشم مى نگرد; زيرا دنيا را وسيله اى جهت تأمين توشه آخرت مى داند. بر اين اساس، امام(عليه السلام) وقتى ديدند، يكى از يارانشان دنيا را مذّمت مى كند فرمودند:

«اى كسى كه به نكوهش از دنيا مى پردازى در حالى كه تو خود به غرور دنيا گرفتار شده اى و فريفته باطل هاى آن هستى، آيا در حالى كه تو خود مغرور به دنيا هستى مذمّت آن مى كنى؟

كى دنيا تو را گول زده و چه موقع تو را فريب داده است؟ تو بگو كه در زندگى چه اندازه به دست خود بيماران را پرستارى كردى؟ در كنار بستر آن ها مراقب آن ها بودى، درخواست شفاى آن ها را نمودى و از طبيبان براى آن ها دارو خواهش كردى؟ در حالى كه، اين دنيا جايگاه صدق و راستى است براى آن كس كه با آن به راستى رفتار كند، و خانه تندرستى است براى آن كس كه از آن چيز بفهمد، و سراى بى نيازى است براى آن كس كه از آن توشه برگيرد، محل اندرز است براى آن كه از آن اندرز گيرد. دنيا مسجد دوستان خداست، و نمازگاه فرشتگان پروردگار، و محل نزول وحى اللّه و تجارتخانه اولياى حق، آن ها در اين جا رحمت خدا را به دست آوردند و بهشت را سود خود قرار داده اند.»14

امام صادق(عليه السلام)، حضرت اميرالمؤمنين را اين گونه وصف مى فرمايند: «على، هرگز در دنيا لقمه حرام به دهان خود نزديك نكرد (لقمه حرام نخورد) نه كم و نه زياد.

هرگز دو عمل خدايى، بر او عرضه نگشت، جز آن كه او پر زحمت تر و سخت تر آن را انتخاب كرد.

هرگز مسأله دشوارى براى پيامبر(صلى الله عليه وآله) رخ نداد، جز آن كه على(عليه السلام) را جهت حلّ آن پيش فرستاد، هيچ كس طاقت زندگى پيامبروار را جز او ندارد. او به گونه اى زندگى مى كرد، كه گويا بهشت و جهنم را در پيش چشمان خود دارد.

از اموال شخصى خود، هزار بنده را خريد و در راه خدا آزاد كرد، غذاى او بسيار ساده بود، نان و زيت، لباس او بسيار ساده بود از جنس كرباس، اگر دامن لباس او قدرى بلند بود قيچى به دست مى گرفت و خود آن را اصلاح مى نمود.»15

ماهيت دنيا در ديدگاه على(عليه السلام)
دنيا در ذات خود، نه ممدوح است و نه مذموم. اگر اعمال ما در آن، زمينه فراهم آمدن توشه زندگى اخروى شود، پسنديده است و اگر موجب شقاوت و غفلت از خدا گردد، ناپسند. دنيا محل انتخاب هاست:

«اين خانه، خانه امتحان است، خانه انتخاب است، محل اندوختن ثواب و كسب رحمت الهى است، شهوات آن عامل امتحان اند.»16

اگر آدمى شيفته و دلداده زندگى و جاذبه ها و تمتعات آن باشد، دنيازده است و اگر زهد ورزيده، مشغول اندوختن توشه زندگى اخروى باشد و زاهدانه زندگى كند به سر منزل مقصود مى رسد.

زهد در مكتب على(عليه السلام)
زهد، در ديدگاه اميرمؤمنان، وارستگى و عدم وابستگى قلبى به دنياست. زهد در ديدگاه على(عليه السلام) دنياگريزى نيست، بلكه ستيز با بندگى دنياست. آن حضرت(عليه السلام)حقيقت زهد را از دو آيه شريفه از قرآن كريم استنباط نموده، مى فرمايند:

«حقيقت زهد اسلامى را مى توان از دو آيه قرآن به دست آورد، آيه اى كه مى فرمايد: بر آنچه از دست شما (از نعمت هاى دنيوى) رفت، تأسف مخوريد و به آنچه كه به دست آمده است، دل نبنديد و خوشحال نباشيد و كسى كه به گذشته تأسف نخورد و به آنچه دارد مغرور نگردد، او حقيقت زهد را دريافته و اوّل و آخر ماهيت آن را به دست آورده است.»17

البته زهد مطلوبِ على(عليه السلام) داراى اركانى است كه با توجه بدان مى توان زهد اسلامى را از زهد مسيحى و رهبانيت، صوفيگرى و درويش مسلكى كه جز جامعه گريزى و ناديده انگاشتن كار، تلاش، فعاليت و خدمات به همنوعان ثمره اى ندارد، باز شناخت.

[donsaeid]

اركان زهد اسلامى
زهد اسلامى و مطلوب على(عليه السلام) داراى اركانى است كه در ذيل بدان ها اشاره مى شود:

1. اخلاص پيشگى: زهد على(عليه السلام)، زهدى است كه از هرگونه زهد فروشى و ظاهرفريبى و دكاندارى بر كنار است. آن حضرت مى فرمود: «برترين زهد، مخفى نگاه دارى آن پرهيز از زهدفروشى است.»18

2. ترك جامعه گريزى: در زهد غيراسلامى، جامعه گريزى از مسائل اساسى است. اما در زهد اسلامى، دنيا به عنوان مزرعه، مورد توجه است كه توشه آخرت از طريق آن تأمين مى شود. گاهى فقط با قدم نهادن در دل اجتماعِ مردم، اين توشه فراهم مى آيد; آيا بدون قدم نهادن و حضور در جامعه مى توان امر به معروف و نهى از منكر نمود، به دستگيرى از فقرا پرداخت، به حل مشكلات مردم همت گماشت و در نماز جماعت، حج و... شركت جست؟

3. جمع ميان دين و دنيا: در زهد مسيحى، زهد هندى و زهد در بسيارى از مكاتب ديگر، دنياگريزى و ترك كار و تلاش زندگى، در متن زهدورزى قرار دارد. در حالى كه در زهد اسلامى، كار و تلاش و پرداختن به امور زندگى، طبق منشور «الدنيا مزرعة الآخرة» در متن زهدورزى جاى دارد. از اين رو، اميرمؤمنان(عليه السلام)در توصيف انسان با ايمان مى فرمايند: «دنيا اسب راهوار انسان مؤمن است كه از راه آن به ديدار خدا مى شتابد. پس به اصلاح اين راهوار همت گماريد.»19

آن حضرت در صدر منشور آسمانى خود از مالك اشتر مى خواهند تا به آبادانى شهرها و مراكز آن ها بپردازد.20

على(عليه السلام) در جاى ديگرى مى فرمايند: «كسى كه آب و خاك دارد، ولى در فقر به سر مى برد، از رحمت خدا به دور باد.»21

يعنى بايد به استفاده بهينه و بهره بردارى كامل از امكانات زندگى پرداخت. طبق اركان زهد اسلامى، كسب اموال و پرداختن به كار و تلاش بايسته، هنر است. ولى هنرِ برتر آن است كه در راه خدا و براى جلب رضاى او از آن دل بركند و آن را انفاق نمايد.

اميرالمؤمنين(عليه السلام) در بصره، به عيادت يكى از ياران خود به نام علاء حارثى رفتند. آن حضرت پس از احوال پرسى دوستانه فرمودند:

اين خانه با اين وسعت را در اين دنيا براى چه مى خواهى در حالى كه در آخرت به آن نيازمندترى؟ مگر آن كه بخواهى به اين وسيله به آخرت برسى. يعنى در اين منزل از ميهمانان پذيرايى كنى (مهمانان در آن را گرامى دارى(، صله رحم نمايى و بدينوسيله حقوق )لازم خود را) ادا كرده به آخرت نايل شوى!

علاء گفت: اى اميرمؤمنان از برادرم عاصم بن زياد پيش تو شكايت مى آورم. امام(عليه السلام) فرمود: مگر چه كرده است؟

علاء پاسخ داد: او عبايى به رسم روى آوردن به عبادت و پشت كردن به دنيا پوشيده و از دنيا كناره گرفته است.

امام(عليه السلام) فرمود: او را حاضر كنيد.

او هنگامى كه به حضور آن حضرت رسيد، امام(عليه السلام) به او فرمود:

اى دشمنك جان خود! مگر شيطان در تو راه يافته و تو هدف تير او قرار گرفته اى! آيا به خانواده و فرزندانت رحم نمى كنى؟ تو خيال مى كنى خدا كه طيبات و تمتعات دنيوى را بر تو حلال كرده، دوست ندارد كه از آن ها استفاده كنى؟

عاصم گفت: اى اميرمؤمنان! پس چرا تو خود با اين لباس خشن و آن غذاى ناگوار قناعت مى كنى، در حالى كه پيشوا و امام ما هستى و بر ما لازم است كه به تو اقتدا كنيم؟

امام در پاسخ او فرمودند:

واى بر تو! من مثل تو نيستم (وظيفه من غير از شماست( خدا بر پيشوايانِ حق، لازم دانسته است كه بر خود سخت گيرند و همچون طبقه ضعيف جامعه زندگى كنند، تا فقر فقير او را به هيجان نياورد آشفته خاطر نسازد) كه سر از فرمان خدا برتابد.22

در زهد اسلامى و علوى، دنيا محكوم است نه حاكم; انسان دنيا را طبق دستورهاى آسمانى در خدمت خويش دارد، نه آن كه خود بنده دنيا و در خدمت آن باشد. در اين گونه از زهد، هدف، رها كردن و ناديده گرفتن زندگى دنيوى نيست، بلكه اسير دنيا نشدن و دنيا را اسير خود داشتن است.

ترك دنيا و يا در اختيار داشتن آن، هيچ كدام موجب افتخار نيست، آنچه مهم است، آزادى دل از شيفتگى و تعلق افراطى به دنياست.23

دنياى ممدوح و مذموم
دنيا و زندگى دنيوى را مى توان به دو بخش ممدوح و مذموم تقسيم نمود. دنياى ممدوح همان است كه انسان آن را وسيله جلب رضاى خدا و فراهم آمدن توشه زندگى اخروى خود قرار دهد و دنياى مذموم دنيايى است كه موجب غفلت انسان از خدا و وظايف الهى وى گردد و او را به عصيان وا دارد. امام(عليه السلام)درباره اين قسم از دنيا مى فرمايند:

«اى دنيا! از من دور شو! اَفسارت را بر گردنت انداختم، تو را رها كردم. من از چنگال تو رهايى يافته، و از دام هاى تو رسته ام و از لغزشگاه هايت دورى گزيده ام. كجايند پشيمان هايى كه با شوخى هايت آن ها را مغرور ساختى؟ كجايند ملت هايى كه با زينت ها و زخارف خود، آن ها را فريفتى؟ آن ها اكنون گروگان گورستان ها و درون لحدها شده اند.

اى دنيا! سوگند به خدا، اگر تو شخصى ديدنى و داراى قالبى حسى بودى، «حدود» خدا را به خاطر آن كه بندگانى را از راه آرزوها فريب داده اى، بر تو جارى مى ساختم و كيفر پروردگار را در مورد ملت هايى كه آن ها را به هلاكت افكندى، و قدرتمندانى كه آن ها را تسليم مرگ و نابودى نمودى و هدف انواع بلاها قرار دادى، درباره ات اجرا مى كردم.

هيهات! كسى كه در لغزشگاه هاى تو قدم گذارد، سقوط مى كند. كسى كه بر امواج بلاهاى تو سوار گردد، غرق مى گردد. (اما) كسى كه از دام هاى تو، خود را بركنار دارد پيروز مى گردد.

كسى كه از دست تو سالم رسته، هيچ ناراحت نيست كه معيشت او به تنگى گراييده; چرا كه دنيا در نظر او همچون روزى است كه زمان زوال و پايان گرفتنش فرا رسيده.

از من دور شو! سوگند به خدا! من رام تو نخواهم شد تا مرا خوار سازى. و زمام اختيارم را به دست تو نخواهم سپرد كه به هر كجا خواهى ببرى!

به خدا سوگند، سوگندى كه تنها مشيت خدا را از آن استثنا مى كنم، آن چنان نفس خويش را به رياضت وا دارم كه به يك قرص نان، هر گاه به آن دست يابم، كاملا متمايل شود و به نمك به جاى خورش قناعت نمايد، و آن قدر از چشم هايم اشك بريزم كه همچون چشمه اى... خشكيده، ديگر اشكم جارى نگردد.

آيا همانند بعضى از افراد كه بسان گوسفندان در بيابان شكم خود را پر مى كنند و مى خوابند، و يا همچون دسته ديگرى از آن ها در آغل ها از علف سير مى شوند و استراحت مى كنند، على هم بايد همانند آنان بخورد و به استراحت بپردازد؟ در اين صورت چشمش روشن باد كه پس از سال ها عمر به چهار پايان رها شده و گوسفندانى كه در بيابان مى چرند، اقتدا كرده است.»24

[donsaeid]

غفلت زدايى و هشدار درباره سرانجام زندگى
امام(عليه السلام) به ياران خود اين چنين رهنمود مى دادند: «آگاه باشيد، هر مأمومى، امامى دارد، كه از نور دانشش بهره مى گيرد، بدانيد كه امام شما از دنيايش به همين دو جامه كهنه و از غذاها به دو قرص نان اكتفا كرده است.

آگاه باشيد، شما توانايى آن را نداريد كه چنين باشيد، اما مرا از راه روى آوردن به «ورع»، «تلاش»، «عفت»، «طهارت دامن» و «پيمودن راه صحيح» يارى دهيد.

به خدا سوگند من از دنياى شما طلا و نقره اى نيندوخته ام و از غنايم و ثروت هاى آن مالى ذخيره نكرده ام و از زمين آن حتى يك وجب در اختيار نگرفته ام و از اين دنيا بيش از خوراك مختصر و ناچيز خود برنگرفته ام.

اين دنيا در چشم من بى ارزش تر و خوارتر از دانه تلخى است كه بر شاخه درخت بلوطى خودنمايى مى كند. آرى از ميان آنچه آسمان بر آن سايه افكنده، تنها «فدك» از آن ما بود كه آن هم گروهى بخل و حسادت ورزيدند (و آن را از دست ما ربودند( و گروه ديگرى آن را سخاوتمندانه به اين و آن تعارف كردند و حاتم بخشى نمودند )و آن را ميان بستگان خود تقسيم نمودند) و بهترين حاكمْ خداست.

مرا با «فدك» و غير فدك چكار؟ در حالى كه جايگاه فرداى هر كس، قبر اوست كه در تاريكى آن آثارش محو، و اخبارش ناپديد مى شود. قبر حفره اى است كه هرچه بر وسعت آن افزوده شود و دست حفر كننده بازتر باشد، سرانجام سنگ و كلوخ آن را پر مى كند، و جاهاى آن را خاك هاى انباشته مسدود مى نمايند.»25

زيدبن الحسن(عليه السلام) مى گويد: امام صادق(عليه السلام) مى فرمود: «شبيه ترين انسان به رسول خدا(صلى الله عليه وآله) اميرالمؤمنين(عليه السلام) بود، از حيث سيره عملى و خوردن و آشاميدن، غذاى آن حضرت نان و زيت بود، ولى مردم را نان و گوشت مى داد.»26

زهد در كنار پذيرش مسؤوليت هاى مهم
زهد علوى مانع از روى آوردن به خدمات اجتماعى نيست; زهد او با پذيرش مسؤوليت اجتماعى و قبول حكومت بر مردم، براى مديريت صحيح جامعه، در صورت فراهم بودن زمينه هاى لازم توافق دارد. حضرت اميرالمؤمنين(عليه السلام) در هنگام پذيرش بيعت مردم در خطبه معروفشان مى فرمايند: «سوگند به خدايى كه دانه را شكافت و آدمى را آفريد، اگر روى آوردن مردم عامل ضرورت پذيرش مسؤوليت نبود، اصلا خلافت را قبول نمى كردم; زيرا خداوند از دانايان پيمان گرفت كه وقتى زمينه لازم تصدى حاكميت بر مردم فراهم شد، آنان نبايد از پذيرش مسؤوليت شانه خالى كنند و در برابر ظلم ظالم نبايد سكوت كنند و نبايد از يارى دادن به مظلوم كوتاهى ورزند.

اگر اين مسأله نبود، من افسار شتر خلافت را روى كوهانش مى گذاشتم و آخر آن كه همان رها كردن خلافت است را در اول آن، پديدار مى ساختم و بر شما پوشيده نيست كه دنيا در نظر من از آب بينى بزى كم قيمت تر است.»27

زهد على(عليه السلام) در ديدگاه ابن ابى الحديد
ابن ابى الحديد در شرح نهج البلاغه مى نويسد:

از حيث زهد، بايد دانست كه على(عليه السلام) پيشواى زهدپيشگان است:

«و اما الزهد فى الدنيا فهو سيّد الزهاد.»

او سپس از يكى از صحابه اميرالمؤمنين نقل مى كند، كه مى گفت:

آن گاه كه در كنار على(عليه السلام) نشسته بودم، دستور داد غذاى او را بياورند، ديدم نان جوينى است در ميان بسته اى كه مهر و موم شده است. گفتم: يا على چرا درِ ظرف را مهر و موم كرده اى؟! امام(عليه السلام)پاسخ داد: مى ترسم فرزندانم آن را با زيت آغشته كنند.

ابى ابى الحديد در ادامه همين كلام مى نويسد:

آن حضرت لباس وصله دار به تن مى نمود. كفش او از ليف خرما (ارزان ترين كفش ها) و لباس او دست بافت بود. آن حضرت كم تر گوشت مى خورد و مى فرمود: شكم خود را قبرستان حيوانات مسازيد. او دنيا را واقعاً طلاق گفته بود. در حالى كه از تمام نواحى كشور اسلامى آن روز، مگر از نواحى شام، اموال فراوانى سوى او سرازير بود و اختيار چگونگى مصرف آن ها با او بود. ولى او بسيار زاهدانه زندگى مى نمود.28

موقعيت دنيا پرستان و ثروتمندان در دنيا و آخرت
رسول خدا(صلى الله عليه وآله) درباره توجه به دنياپرستان مى فرمايند:

«من تضعضع لذى سلطان ارادة دنياه اعرض اللّه عنه بوجهه فى الدنيا و الاخرة.»29; كسى كه در برابر قدرت مدارى تواضع كند تا از دنياى او برخوردار گردد، خدا از او در دنيا و آخرت بيزار است.

آن حضرت در رهنمودى ديگر مى فرمايند: «لعن اللّه عز و جل فقيراً تواضع لغنىِّ من اجل ماله، من فعل ذلك منهم فقد ذهب ثلثا دينه.»30; خدا آن فقير را لعنت مى كند، كه در برابر دارايى به خاطر مالش، تواضع كند و كسى كه چنين كند دو ثلث از ايمان او نابود مى شود.

بر اين اساس، اميرالمؤمنين(عليه السلام) فرمودند:

«... و مَن أتى غنيّاً فتواضع له لغناه ذهب ثلثا دينه.»;31 كسى كه براى شخص ثروتمند و سرمايه دارى، به خاطر سرمايه اش، تواضع كند، دو ثلث از ايمان او از دست مى رود.

اسلام درباره مقدار و اندازه مال اندوزى قاعده اى را بيان نكرده است. آنچه در دين اسلام اهميت دارد، چگونگى كسب مال و عملكرد افراد در مصرف آن است. چنانچه فردى از راه مشروع اموالى را كسب كند و سپس حقوق شرعى آن را ادا نمايد و با پرهيز از حبس مال، زمينه هاى كار و فعاليت در جامعه را گسترش دهد، مورد توجه اسلام قرار دارد.

البته بايد توجه داشت كه ثروت و اموال زمينه آزمايش مهمى براى افراد است و آنچه مهم است، توفيق در عملكرد صحيح است، در غير اين صورت، دارايى جز وزر و وبال چيزى ديگرى نخواهد بود. از اين رو، ثروتمندان چند دسته اند:

1. افرادى كه از راه حرام به كسب ثروت پرداخته، و در راه حرام نيز آن را خرج كرده اند.
2. افرادى كه از راه حلال اموالى را به دست آورده اند، ولى در راه حرام آن را صرف كرده اند.
3. افرادى كه از راه حرام به كسب ثروت پرداخته اند، ولى در راه حلال آن را صرف كرده اند.
4. گروهى كه از راه حلال اموالى را به دست آورده اند و در راه حلال نيز آن را صرف كرده اند.
به سه گروه اول دستور داده مى شود تا به جهنم كيفر داخل شوند، ولى به گروه چهارم ندا مى رسد كه:

آيا در راه كسب ثروت اهميت عبادات را رعايت كرده ايد؟ اگر پاسخ منفى باشد، اينان نيز به سوى جهنم به حركت درمى آيند و اگر پاسخ مثبت باشد، در آن صورت از آنان مى پرسند: آيا حقوق مالى الهى (خمس، زكات، فطره و...) را پرداخت كرده ايد؟ اگر پاسخ منفى باشد، اينان نيز به سوى جهنم سوق داده مى شوند و اگر پاسخ مثبت باشد، از آنان مى پرسند: آيا حقوق جامعه و مردم (حقوق فاميل، صله رحم مالى و...) را ادا كرده ايد؟ اگر پاسخ مثبت نباشد، اينان نيز به سوى جهنم به حركت درمى آيند.32