Moharam

[donsaeid]

برنامه*هاي گروه شاهدشبكه اول سيما در محرم اعلام شد


گروه شاهد شبكه اول سيما با سه برنامه به نام*هاي «فريادهاي خاموش»*، «سرآمدان» و «سرود مردانه زيستن» در ماه محرم ميزبان مخاطبان خود در ماه محرم است.



مجموعه «فرياد*هاي خاموش» عنوان مجموعه*اي 10 قسمتي است كه به مناسبت دهه فجر از شبكه اول سيما پخش خواهد شد. اين مجموعه داستان جواني را دنبال مي*كند كه در حين انجام يك پروژه تحقيقاتي متوجه مي شود، پدرش در گذشته مامور ساواك بوده است، اين واقعيت زندگي جوان را بحراني مي*سازد.

اين مجموعه به كارگرداني حميد زرگرن*ژاد با هدف بازتاب بخشي از جنايات نيروهاي ساواك در زمان حكومت پهلوي توليد شده است كه پخش آن از 12بهمن ماه آغاز خواهد شد.

«سرآمدان» عنوان ديگر برنامه گروه شاهد است كه در 12 قسمت 25 دقيقه اي آماده پخش است. اين برنامه به معرفي ايثارگران نمونه كشور اختصاص دارد و سعي دارد برگزيدگان گنگره تجليل از ايثارگران كه در سوم خرداد ماه امسال برگزار شد را در قالب مجموعه*ايي مستند معرفي كند. «سرآمدان» به همت سهيل كريمي،مجيد عقيق و اميري تهيه شده است.
«سرود مردانه زيستن» عنوان ديگري برنامه*اي است كه در گروه شاهد شبكه اول سيما تهيه شده است. اين برنامه درباره شهدا و جانبازان هشت سال دفاع مقدس خواهد بود در 13 قسمت 15 دقيقه*اي آماده پخش از شبكه اول سيماست.

«سرود مردانه زيستن»، سعي دارد خصوصيات و ويژگي*هاي فردي، شخصيتي و اخلاقي شهدا و جانبازان را از زبان فرزندان شهدا و خانواده جانبازان بيان كند، اين برنامه كه به همت پرويز نعمتي كارگرداني شده است در طول ماه محرم از شبكه اول سيما پخش خواهد شد.

[donsaeid]

تمامي هيات*ها و تكاياي مذهبي تحت پوشش بيمه قرار گرفته*اند


تمامي هيات*ها و تكاياي مذهبي استان تهران از دوم تا دوازدهم محرم*الحرام تحت پوشش بيمه*اي قرار گرفته*اند.



به نقل از روابط عمومي اداره كل فرهنگ و ارشاد اسلامي استان تهران با هماهنگي*هاي به عمل آمده در ستاد فجر آفرينان عاشورايي وزارت فرهنگ وارشاد اسلامي، امسال تمامي هيات*ها و تكاياي مذهبي در روزهاي ياد شده تحت پوشش بيمه قرار گرفته*اند.

بر اين اساس در صورت بروز هرگونه اتفاق و حادثه احتمالي حين عزاداري، به كاركنان و عزاداران حادثه ديده پس از تاييد مدير كل فرهنگ و ارشاد اسلامي استان و بر اساس مفاد قرارداد، هزينه و خسارت درمان و فوت پرداخت خواهد شد.

[donsaeid]

ويژه برنامه*هاي شبكه راديويي ورزش در ايام محرم اعلام شد


شبكه ورزش ويژه برنامه*هاي ماه محرم اين شبكه را در ماه محرم اعلام كرد.



به نقل از روابط عمومي شبكه راديويي ورزش،* «ره يافتگان» عنوان برنامه*اي از گروه ورزش و فرهنگ است كه پخش آن از اول بهمن ماه آغاز شده و تا 11 بهمن ماه ادامه خواهد داشت. اين برنامه هر روز از ساعت 19:30 تا 20 از اين شبكه راديويي پخش مي*شود.

«حماسه*هاي عاشورا» عنوان برنامه ديگري است كه به معرفي شهدايي كه نامشان روي ورزشگاه*هاي كشور قرار دارد مي*پردازد. اين برنامه تا 11 بهمن ماه بجز جمعه*ها از ساعت 20 الي 21 پخش خواهد شد.

«راز سرخ» نام برنامه ديگري است كه در روزهاي هشتم و نهم بهمن ماه از ساعت 21 الي 22 از شبكه راديويي ورزش پخش خواهد شد. اين برنامه با كارشناسي حسين ميداني به بررسي موسيقيايي و شعر خواني در مورد حضرت اباعبدالله حسين (ع) مي*پردازد.

«حماسه حسيني» اين برنامه نمايشي هر شب به بيان يكي از شخصيت*هاي حاضر در صحنه كربلا مي*پردازد.
«سراپرده راز» اين برنامه از ساعت 7الي 10 صبح روز 9بهمن ماه با اجراي كريمي به مقتل خواني و شرح روايي عاشورا مي*پردازد.

«اعجاز عاشقي» ويژه برنامه تاسوعاي حسيني است و در رساي حضرت ابوالفضل العباس(ع) است. اين برنامه 9 بهمن ماه ساعت 14 الي 15پخش خواهد شد.

«اخلاق در ورزش» به ارائه الگوهاي عملي و نظري شخصيت اباعبدالله (ع) براي ورزشكاران مي*پردازد. اين برنامه روز 10بهمن ماه از ساعت 15 الي 16 پخش خواهد شد.

[donsaeid]

سوگواري بيرجندي*ها با اجراي مراسم علم*بندان


مردم خراسان جنوبي به مناسبت فرا رسيدن ماه عزاداري سرور و سالار شهيدان با اجراي برنامه*هاي سنتي متعدد در سوگ حسين (ع) و يارانش نشستند.



اجراي برنامه*هاي سنتي در شهر بيرجند به خصوص مراسم علم*بندان در محل هيئت حسيني، حال و هواي ديگري به مراسم عزاداري امام حسين (ع) داده است.

در اين مراسم كه هر ساله انجام مي*شود، 12 نفر از سادات انتخاب *شده و علم*ها را به دوش مي*گيرند و به هيئت عزاداري محبان الزهرا مي*برند و در آن جا تعدادي از علم*ها را با پارچه*هاي سياه، سياه*پوش مي*كنند و بعد از آن عزاداري را به طور رسمي آغاز مي*كنند.

نكته مهم در اين مراسم اين است كه همواره براي حمل علم*ها در هنگام حركت هيئت*ها از سادات استفاده *شده و در پايان نذورات مردمي توزيع مي*شود.
از هر كسي در مورد سابقه تاريخي اين مراسم مي*پرسي، فقط مي*گويد از بزرگان به ما ارث رسيده و نمي*دانيم چند سال سابقه دارد.
يكي ديگر از مراسم*هاي كه معمولاً در ايام عزاداري امام حسين (ع) در سطح استان انجام مي*شود، برگزاري مراسمي تحت عنوان حسن حسين است.
در اين مراسم كه اكنون تنها در برخي از مناطق شهري و در برخي از روستا*ها انجام مي*شود، عزاداران حسيني از پير و جوان حلقه*اي بزرگ تشكيل مي*دهند و دور علم ابوالفضل (ع) مي*چرخند و اشعاري را قرائت مي*كنند.
در روستاي بصيران در بخش خوسف* اين مراسم مرتب هر شب و همه ساله و با استقبال گرم مردم اين منطقه و روستاهاي اطراف آن برگزار مي*شود و حال و هواي ديگري به مراسم عزاداري مي*دهد.
در اين مراسم وقتي عزاداران دور علم مي*چرخند، دست چپ را بر روي دوش فردي كه پهلويشان قرار دارد، گذاشته و با دست راست در حين چرخيدن 2 بار به سينه و 2 بار به پاي خود مي*زنند و يك نفر كه معمولاً بزرگ روستا است، اشعاري به اين ترتيب مي خواند:

حسن حسين يا الله*، حسن حسين يا الله
حسن حسين يا الله*، يزيد لعنت الله
حسن چه شد، شهيد است
حسين چه شد، شهيد است
كشنده*اش*، يزيد است
تشنه حسين به كربلا، شيعه،* تو آب مي خوري؟
حسن حسين يا الله*، يزيد لعنت الله

قسمت اول اين ابيات توسط مداح يا ذاكر و قسمت دوم توسط عزادارن يا همان افرادي كه دور علم مي*چرخند بيان مي*شود.
در شب*هايي كه به ايام تاسوعا و عاشوراي حسيني نزديك مي*شود، اشعاري جديد به اشعار قبلي اضافه مي*شود، در شب تاسوعا مي*گويند:
يا عباس يا عباس، جانم فداي عباس
در اين هنگام مداح اصلي با انگشت به علم حضرت ابولفضل (ع) اشاره مي*كند و مي*گويد:
اين علم از كيست كه بي*صاحب است؟
عزاداراني كه در حال انجام مراسم هستند جواب مي دهند، اين علم از ماه بني*هاشم است.
در شب عاشورا باز گروهي از عزاداران مي*خوانند، شب قتل حسين خون مي*زند جوش، گروهي ديگر جواب مي*دهند*، فلك سرگشته و عالم سيه*پوش و يا مي*خوانند شب قتل حسين بي*گناه است، فلك سرگشته و عالم سياه است.
اين اشعار ادامه دارد تا حدود 20 دقيقه و در پايان عزادران با ذكر كلمه يا الله، يا الله به سمت علم مي*روند و آن را مي*بوسند.
در همين راستا و به مناسبت فرارسيدن ماه محرم استان خراسان جنوبي به طور كامل سيه*پوش شده و از مسجد، هيئت و حتي منازل مسكوني صداي نوحه مي*آيد.
امسال حدود يك هزار هيئت مذهبي و عزاداري در ماه محرم در استان ساماندهي شده*اند و در سوگ سرور و سالار شهيدان و يارانش خواهند نشست.
سازمان تبليغات اسلامي خراسان جنوبي نيز به مانند همه*ساله، امسال نيز 500 نفر مبلغ را براي امور تبليغي در تكايا، مساجد، هيئت*هاي مذهبي و حسينيه*ها ساماندهي كرده است

[donsaeid]

نقش جاهطلبى در واقعه عاشورا


«جاهطلبى» يكى از رذيلههاى بسيار خطرناك است كه ممكن است در انسان پيدا شود و دين و دنياى خود و حتى ديگران را نابود سازد؛ همان گونه كه در طول تاريخ، اغلب حوادث تلخ و زيان بار در سايه سياه همين رذيله مُهْلِك شكل گرفته است.


مقدمه

تاريخ بشر همواره شاهد حوادث بزرگ تلخ و شيرين بوده است؛ بىترديد هريك از آن رخدادها در پى عامل يا عواملى اتفاق افتاده است.انسانهاى دور انديش، براى جلوگيرى از تكرار رخدادهاى تلخ و ناگوار و براى تداومبخشى به حوادث سودمند و گوارا، در صدد بررسى عوامل و ريشهيابى آن بر مىآيند.
امروزه چنين مباحثى تحت عنوان «فلسفه تاريخ» و «تحليل تاريخ» در محافل علمى و تحقيقاتى با توجّه فراوان طرح و تبيين مىشود. البته نبايد غافل بود كه مبتكر و طرّاح اصلى اين نوع مباحث، بعد از ظهور اسلام، قرآن كريم بوده است. چنان كه بخش قابل توجّهى از آيات قرآن با نقل و بررسى داستان تلخ و نافرجام برخى از پادشاهان پيشين همچون فرعون1 و اقوام گذشته هم چون قوم نوح، عاد، ثمود و لوط2 و بررسى علل سقوط و نابودى آنها، در پى ارائه چنين مباحث تحليلى است.

ريشه ناهنجارىها

بخش مهمى از رخدادهاى تاريخى بشر در سايه تاريك تبعيت از هواهاى نفسانى و خواهشهاى شهوانى به وقوع پيوسته است. از اين رو ريشه اغلب ناهنجارىهاى فردى و اجتماعى را بايد در انواع گوناگون اميال نفسانى جست و جو كرد.همانگونه كه برجستهترين تحليلگران تاريخ، حضرت على عليهالسلام در بيان بليغى مىفرمايد:

«انّما بَدْءُ وُقُوعِ الْفِتَنِ اهواءٌ تُتَّبَعُ»3

«همانا آغاز پديد آمدن فتنهها، پيروى خواهشهاى نفسانى است.»

فتنه فراموش نشدنى

يكى از حوادث ناگوار و فتنههاى فراموش نشدنى تاريخ بشر، حادثه حيرتزا و غمانگيز «عاشورا» است كه تا قيام قيامت، كام تاريخ را به تلخى كشانده است. تلخى اين واقعه نه تنها هرگز از ذائقه تاريخ زدوده نمىشود؛ بلكه با تكرار حوادث مشابه آن، مهرهاى سياه ديگرى بر پيشانى تاريخ مىنشيند و جام زهر ديگرى در كام نيكان ريخته مىشود.

تكرار تاريخ

در روند تاريخ بشر؛ چه حال و آينده، هيچ گونه تضمينى براى تكرار نشدن رخدادهاى مشابه حادثه رقّتانگيز عاشورا وجود ندارد؛ مگر اينكه ريشهها و عوامل آن شناسايى و خشكانده شود. بنابراين در ضرورت طرح اين گونه مباحث جاى هيچ ترديدى نيست.حال، جاى طرح اين سؤال اساسى است كه: ريشه اصلى و عامل مهم بروز حادثه خونين عاشورا چه بوده است؟ براى يافتن جواب سؤال مزبور، بايد انگيزههاى دشمنان امام حسين عليهالسلام بررسى گردد.
شكى نيست كه افراد شركت كننده در جنگ عليه اين امام شهيد، با اميال و انگيزههاى گوناگونى وارد ميدان شدهاند. از ميان انبوه انگيزهها، مىتوان به انگيزههاى اقتصادى، اعتقادى، تعصبات قومى، انتقام، ترس و وحشت، جاهطلبى و حبّ مقام به عنوان برجستهترين انگيزهها اشاره نمود.

مهمترين انگيزهها

هريك از عوامل و انگيزههاى فوق در خور توجه و تأمّل بوده و قابل بحث و بررسى است؛ اما انگيزه اخير، يعنى جاهطلبى، از حساسيت و تأثيرگذارى خاصّى برخوردار است. ادّعاى گزافى نيست اگر اصلىترين ريشه رخداد عاشوراى سال 61 هجرى قمرى و همچنين عاشوراهاى مشابه ديگر تاريخ را، همين انگيزه بدانيم. از اين رو اگر در اين زمينه مبحث مستقلى ارائه گردد، مفيد خواهد بود.
البته پيش از پرداختن به بحث اصلى، يعنى نقش جاهطلبى در واقعه عاشورا، ضرورى است بحث كوتاهى به صورت كلّى پيرامون خودِ «جاهطلبى» ارائه شود تا اهميت موضوع بيشتر روشن گردد.

خطرناكترين غريزه

«جاهطلبى» يكى از رذيلههاى بسيار خطرناك است كه ممكن است در انسان پيدا شود و دين و دنياى خود و حتى ديگران را نابود سازد؛ همان گونه كه در طول تاريخ، اغلب حوادث تلخ و زيان بار در سايه سياه همين رذيله مُهْلِك شكل گرفته است.

شعله شهوت جاهطلبى در انسان چنان پرفروغ است كه از تمام شعلههاى شهوانى پرسوزتر و پرزورتر است و چنانچه اشعه پرفروغ ايمان و عمل صالح، آن را در كنترل خود قرار ندهد، هيچ چيز ديگر قادر به خاموش كردن آن نخواهد بود.

تجربه تاريخى بشر نيز مؤيّد اين مطلب است كه انسانهاى دور از تعهّد و غير مُهَذّب، اگر از هر نوع لذت شهوانى، گذشته از لذّت جاه و مقام، صرف نظر نكردهاند؛ بلكه گاهى براى رسيدن بدان از برخى لذتّهاى ديگر نيز چشم پوشى كردهاند.

بنابراين مىتوان اذعان كرد كه مقامطلبى و حبّ رياست، از غرايز شهوانى ديگر قوىتر و خطرناكتر است، چنان كه مرحوم ملاّ مهدى نراقى در اين زمينه مىفرمايد:

«اِنّه (حب جاه) اَعْظَمُ لَذَّةٍ مِن لَذّاتِ الحياة الدّنيا و اكبر زِينَةٍ مِن زَينَتِها؛4 همانا جاهطلبى، بزرگترين لذّت از لذايذ دنيا و بزرگترين زينت از زينتهاى آن است.»

ديدگاهها
به دليل خطرناك بودن جاهطلبى، آيات5و رواياتى6 در نكوهش آن وارد شده است و به تبع آن، عالمان اخلاق نيز در كتابهاى اخلاقى خود مباحثى مطرح كردهاند. مرحوم ملا احمد نراقى كلام نغزى در اين زمينه دارد:

از زمان آدم تا اين دم، اكثر عداوتها و مخالفتها با انبيا و اوصيا باعثى جز «حبّ جاه» نداشته (است). نمرود مردودِ به همين جهت آتش براى سوختن ابراهيم خليل برافروخت و فرعونِ ملعون به اين سبب خانمان سلطانى خود سوخت. حبّ جاه است كه شدادِ بد نهاد را به ساختن ارم ذات العماد [وا [داشت و لعن ابد و عذاب مخلّد بر او گماشت. خانه دين سيّد آخر الزمان از آن خراب و ويران و اهل بيت رسالت به اين جهت پيوسته مضطر و حيران، حقّ امير مؤمنان از آن، مغصوب و خانوادهّ خلافت الهيه به واسطه آن، منهوب.

يثرب به باد رفت به تعمير ملك شام بطحا خراب شد به تمنّاى ملك رى.7
آرى، به راستى اگر تحليل دقيقى از علل جنگهاى بزرگ و كوچك تاريخ ارائه شود، روشن خواهد شد كه مهمترين عامل اشتغال آتش جنگهاى خونين ـ از جمله حادثه خونبار كربلا ـ همين عامل رياستطلبى بوده است. امام راحل قدسسره در اين باره مىفرمايد:

«از اوّل عالم تا حالا، از اين قدرتهاى جابر هرچه به مردم رسيده است، از اين حبّ اشتهار رياست، حبّ قدرت بوده است.»

زمينههاى رخداد عاشورا
نقش جاهطلبى در حادثه عاشورا، از دو زاويه قابل تأمّل و بررسى است:

الف) ريشههاى تاريخى پيش از زمان وقوع حادثه، (پيش زمينهها).

ب) بررسى زمان رخداد و حادثه، (زمينهها).

كمتر حادثه مهمّ تاريخى را مىتوان يافت كه به صورت اتفاقى و بدون زمينههاى پيشين واقع شده باشد. معمولاً رخدادهاى مهمّ اجتماعى ـ تاريخى در بستر زمانى طولانى و با پيش زمينههاى قبلى رخ مىدهند. حادثه كربلا نيز از اين قاعده مستثنا نبوده، بلكه حوادث بسيار ناگوارى چون: انحراف خلافت از مسير اصلى، دنيازدگى برخى از صحابه، عوام فريبى، بدعت گذارى و خانه نشينى على عليهالسلام ـ كه همگى بدون ترديد از جاهطلبى و حبّ مقام نشأت گرفته بود ـ در زمينه سازى جريان عاشورا دخالت داشتند. با اطمينان مىتوان اذعان داشت كه اگر حوادث مزبور واقع نمىشد؛ هرگز حادثه خونبار عاشورا پيش نمىآمد.

آرى، واقعيت اين است كه بعد از رحلت پيامبر گرامى اسلام صلىاللهعليهوآلهوسلم به سرعت جرياناتى در جولانگاه سياست پديد آمد كه هريك از آنها براى ايجاد حادثهاى مانند عاشورا كافى بود.

[donsaeid]

فاصله زمانى ميان رحلت پيامبر صلىاللهعليهوآلهوسلم تا زمان حادثه عاشورا، كه دقيقاً نيم قرن است، در سه مرحله قابل بررسى است كه در هر سه مرحله رد پاى جاهطلبى مشهود و ملموس است.

1. دوران خانه نشينى على عليهالسلام
على عليهالسلام جانشين واقعى و لايق پيامبر اسلام صلىاللهعليهوآلهوسلم بود؛ اما با كنار گذاشته شدن او، انحرافاتى در جامعه اسلامى پديد آمد كه پس از اين واقعه، اتفاقهايى همانند حادثه عاشورا دور از انتظار نبود. گرچه برخىها ممكن است توجيهات تعصّبآميزى داشته باشند ولى حقيقت اين است كه اصل محور آغاز انحرافات در خلافت، جاهطلبى بوده است؛ به عنوان نمونه، اگر على عليهالسلام بر كرسى حكومت تكيه زده بود هرگز معاويه و امثال او در پستهاى حساسى همچون ولايت شام قرار نمىگرفتند و اگر معاويه نبود، هرگز جنايات يزيد و حادثه عاشورا پديد نمىآمد.

2. حكومت على عليهالسلام
گرچه حدود پنج سال، حكومت به دست على عليهالسلام افتاد؛ اما از آنجا كه 25 سال جامعه اسلامى بر خلافِ خواستِ على عليهالسلام حركت كرده بود، به آسانى قابل برگشت نبود. از سوى ديگر در همان مدت كوتاه نيز، جاهطلبانى همچون معاويه، طلحه، زبير، عايشه و... پيدا شدند كه راه رو به رشد على عليهالسلام را سد كردند و جنگها و كدورتها در جامعه پديد آوردند كه در زمينه سازى عاشورا، بى تأثير نبود.

3. معاويه
معاويه كه توسط خلفاى پيشين برسر كار آمده بود و در منطقه حساس شام جايگاه محكمى براى خود ايجاد كرده بود؛ عاقبت با نهايت جاهطلبى و عوام فريبى و زور و تزوير بر جهان اسلام تسلط يافت. او نه تنها زمينه شحكومت يزيد را فراهم آورد؛ بلكه با ايجاد بدعتهاى غير شرعى و ضدّ عدالت، زمينه رويكرد جهانيان به اسلام را به ركود كشيد. چنان كه رشيد رضا در كتاب تفسير خود نقل مىكند:

يكى از دانشمندان بزرگ آلمان در آستانه (دولت عثمانى) به برخى مسلمانان از جمله شُترفاى مكّه، گفته است:

شايسته است ما مجسّمه معاويه را از طلا در ميدان برلين برپاكنيم.

گفتند: چرا؟!

او اظهار داشت: چون او نظام اسلامى را از اساس دموكراسى به نظام سلطه و زور تبديل كرد و اگر اين موضوع نبود، اسلام عالم را فرا مىگرفت.8

با عنايت به مطالب گذشته روشن مىشود كه حادثه عاشورا با حوادث مهمّ قبلى ارتباط بسيار نزديكى داشته است. برخى از مورّخين بزرگ نيز به اين نكته به صورت تلويحى اذعان نمودهاند. شهرستانى گفته است:

تمامى مشكلات و گرفتاريهايى كه بر تاريخ اسلامى گذشته است، در عقيده باشد يا سياست، ما را رسد كه سرچشمه آن را در حوادث صدر تاريخ بيابيم.9

تحليلى روشن از جاهطلبان
با تأمّل و تحليل وقايع پنجاه ساله پس از رحلت رسول اللّه صلىاللهعليهوآلهوسلم ارتباط آنها با واقعه عاشورا روشن شد؛ اما منشأ آن وقايع چه بود؟

اين مطلب نيز چون روز روشن است؛ ريشه اصلى تمام اين قضايا، رذيله جاهطلبى بوده است.

آيا آنچه در سقيفه گذشت «منّا اميرٌ و منكم امير»، در اثبات جاهطلبىها كافى نيست؟

آيا سفارش ابوسفيان به عثمان در خصوص حفظ حكومت و پاس دادن آن به همديگر (امويها) به مانند توپ10؛ چيزى غير از جاهطلبى را ثابت مىكند؟

تسليم نشدن معاويه در مقابل حكومت على عليهالسلام به چه دليل بود؟ آيا دليلى جز جاهطلبى و حفظ مقام و رياست منطقه دندانگير شام داشت؟

عمروبن عاص كه برجستهترين معاون معاويه بود و خود را شريك جنايتهاى او كرد، به دنبال چه هدفى بود؟ آيا مشكل مالى داشت؟! يا به دنبال رسيدن به حكومت مجدّد مصر بود؟11

طلحه و زبير به رغم بيعتى كه با على عليهالسلام كرده بودند، به كدامين بهانهاى آواى جنگ سردادند؟ آنان كه سرمايههاى هنگفتى داشتند، خانههاى مجلّلى ساخته بودند و كنيزان فراوانى در اختيار داشتند!

آرى همه چيز داشتند، ولى حكومت و جاه نداشتند؛ آنان به دنبال حكومت كوفه و بصره بودند.

جاه طلبان دوران يزيد
هرچه بيشتر علل و انگيزههاى رخداد عاشورا مورد كنكاش قرار گيرد، نقش نامطلوب جاهطلبى در آن حادثه، روشنتر مىشود؛ به گونهاى كه تمام انگيزههاى ديگر رنگ مىبازند.

به راستى مگر غير از اين است كه اوّلين جرقههاى زمينه سازى ولايت عهدى و سپس خلافت يزيد ـ كه اصلىترين محور شرارت آفرين حادثه غمانگيز عاشورا بود ـ نيز از همين رذيله جاهطلبى و دلبستگى به رياست و مقام آغاز شد؟ مورّخين صدر اسلام بدين نكته تصريح كردهاند؛ ابن اثير در اين زمينه مىنويسد:

مغيرة بن شعبه در كوفه از طرف معاويه فرمانروايى مىكرد و معاويه تصميم گرفته بود كه او را بركنار كرده و سعيد بن عاص را به كوفه بفرستد. هنگامى كه اين خبر به مغيره رسيد، با خود گفت: مصلحت در اين است كه براى حفظ آبروى خود نزد معاويه بروم و از ادامه مسئوليت خود و فرمانروايى كوفه اظهار بىميلى نموده و از او درخواست استعفا كنم تا در نزد مردم چنين وانمود شود كه من خود داوطلبانه از فرمانروايى كوفه كناره گرفتهام.
مغيره با همين انگيزه به سوى شام حركت كرد. وى در شام ابتدا با نزديكان و ياران خود ملاقات نمود و به آنها گفت: اگر در اين اوضاع و احوال نتوانم حكومت كوفه را براى خود نگه دارم، ديگر هرگز به آن مقام دست نخواهم يافت. و بعد نزد يزيد بن معاويه رفت و به او گفت: بيشتر ياران پيامبر صلىاللهعليهوآلهوسلم از دنيا رفتهاند و فرزندان آنها به جاى ماندهاند و تو از همه آنها در فضل و رأى و دين و سياست داناترى و من نمىدانم چرا پدرت معاويه براى تو از مردم بيعت نمىگيرد!
يزيد گفت: آيا به نظر تو اين كار، شدنى است؟ مغيره گفت: آرى. يزيد كه سخت تحت تأثير حرفهاى مغيره قرار گرفته بود، به نزد پدرش معاويه رفت و كلام مغيره را بازگو نمود. معاويه دستور داد تا مغيره را حاضر سازند.
مغيره آنچه به يزيد گفته بود، به معاويه نيز گفت و اضافه كرد كه: شما شاهد بوديد كه بعد از قتل عثمان، امت اسلامى دچار چه اختلافهاى شديدى گرديد و چه خونهاى زيادى ريخته شد. يزيد جانشين خوبى براى تو خواهد بود تا بعد از تو پناهگاهى براى مردم باشد و از خونريزى و فتنه، جلوگيرى شود.
معاويه گفت: چه كسانى در اين كار، مرا يارى خواهند كرد؟ مغيره گفت: من تعهّد مىكنم كه از مردم كوفه براى يزيد بيعت بگيرم. و زياد بن ابيه (پدر عبيداللّه) نيز از مردم بصره براى ولايت عهدى يزيد بيعت خواهد گرفت و از اين دو شهر گذشته، مردم هيچ شهرى در بيعت با يزيد مخالفت نخواهند كرد. معاويه، مغيره را در پست حكومت كوفه تثبيت كرد و از تصميم بركنارى او به جهت بيعت گرفتن براى يزيد، منصرف گرديد.
مغيره نزد ياران خود بازگشت و در جواب آنها كه از ماجراى بركنارىاش پرسش مىكردند، گفت: من پاى معاويه را در ركابى قرار دادم كه حكومت اموى سالها به هجوم خود بر امت محمد صلىاللهعليهوآلهوسلم ادامه دهد، و دريدم براى آنها چيزى را كه هرگز دوخته نخواهد شد.
مغيره براى عملى ساختن افكارش خود به كوفه برگشت و با ياران خود و هواداران بنىاميّه مسأله بيعت با يزيد را مطرح كرد و آنها پيشنهاد او را اجابت كردند. او فرزندش موسى را به همراه هيئت ده نفره به سوى شام فرستاد و سىهزار درهم در اختيار آنان گذاشت. آنان نزد معاويه رفتند و از بيعت با يزيد سخن گفتند و معاويه را تشويق كردند كه هرچه زودتر اين كار را انجام دهد. معاويه در پاسخ گفت: اين مطلب را فعلاً اظهار نكنيد ولى بر همين رأى و انديشه باشيد. سپس از فرزند مغيره سؤال كرد كه: پدرت دين اين افراد را به چه قيمتى خريده است؟! گفت: به سى هزاردرهم. معاويه در جواب گفت: به راستى دين براى اين اشخاص بسى بىارزش بوده است كه آن را به اين قيمت ناچيز فروختهاند؟12
آرى! مغيره مىخواست با يك تير، دو نشان، بلكه چندين نشان بزند. زيرا با پيشنهاد اوّل، حكومتش در كوفه ادامه مىيافت و در مرحله دوم اگر يزيد به حكومت مىرسيد، چه بسا ارتقاء مقام هم پيدا مىكرد. بنابراين، هم پيشنهاد مغيره از جاهطلبى سرچشمه مىگرفت و هم استقبال معاويه و يزيد بدان جهت بود.

هوس حكومت رى، چه مىكند؟

از دلايل روشن ديگر بر نقش شوم جاهطلبى در حادثه عاشورا، جريان جاهطلبى عمر بن سعد است. عمر بن سعد يكى از ضلعهاى مثلّث شوم حادثه كربلا است كه در كنار دو ضلع ديگر (يزيد و ابن زياد) به ايفاى نقش ناپسند خود پرداخت. گرچه او امتياز خاصّ رزمى و نظامى نداشت ولى به جهت برخوردارى از وجهه اجتماعى و مذهبى، به عنوان سفير لشكر در مقابل امام حسين عليهالسلام انتخاب شد. او كسى نبود كه امام حسين عليهالسلام را نشناسد، بلكه به خوبى او را مىشناخت و در مرحله اوّل هم راضى به قبول اين مسووليت نبود؛ اما آنچه كه او را بر خلاف عقلش به وادى جنگ با امام حسين عليهالسلام كشاند؛ جاهطلبى و رياستخواهى بود. اين نكته از لابه لاى كلام و اشعار او هويداست:

ءَاَتركَ ملك الرى و الرىُّ رغبتى ام ارجع مذئوما بقتل حسين
و فى قتله النار الّتى ليس دونها حجابٌ و ملك الرى قرّة عينى13
امام حسين عليهالسلام در ملاقاتى كه با عمر بن سعد داشت، از او مىپرسد: آيا قصد كشتن مرا دارى؟
عمر بن سعد در صدد توجيه كار خود برآمده، مىگويد: اگر از اين گروه جدا شوم، مىترسم خانهام را خراب كنند!
امام عليهالسلام جواب مىدهد: من براى تو خانهاى مىسازم.
عمر بن سعد بهانهتراشى كرده، مىگويد: من بيمناكم كه املاكم را از من بگيرند!
امام عليهالسلام مىفرمايد: بهتر از آن را به تو مىدهم.

عمر بن سعد اين بار نيز بهانه ديگرى مىآورد. امام حسين عليهالسلام در پايان فرمود:
«مرا مىكشى و گمان مىكنى كه عبيداللّه ولايت رى و گرگان را به تو خواهد داد؟ به خدا سوگند كه گواراى تو نخواهد بود و اين، عهدى است كه با من بسته شده است. و تو هرگز به اين آرزوى ديرينه خود نخواهى رسيد! پس هر كارى كه مىتوانى، انجام ده كه بعد از من روى شادى را در دنيا و آخرت نخواهى ديد، و مىبينم كه سر تو را در كوفه بر سر نى مىگردانند و كودكان سر تو را هدف قرار داده و به طرف آن سنگ پرتاب مىكنند.»14

ضلع سوم

عبيداللّه بن زياد نيز به عنوان سومين ضلع مثلّث شوم، پرونده جاهطلبىاش به طور كامل هويداست؛ گويى يزيد نيز او را خوب مىشناسد و عطش رياستطلبى او را مىداند؛ از اين رو، او را با حفظ مقام فرمانروايى بصره، به فرمانروايى كوفه نيز منصوب مىكند. او نيز در قبال رسيدن به اين همه پست و مقام، جنايت هولناك كربلا را مىآفريند؛ همان كونه كه افراد ديگرى هم با همين انگيزه به او پيوستند.

[donsaeid]

سيد جواد هاشمي :

«5 دقيقه تا مرز» نگاهي امروزي به مقوله كربلا دارد


سيد جواد هاشمي گفت: مجموعه تلويزيوني «5 دقيقه تا مرز» نگاهي نو و امروزي به مقوله كربلا دارد.


سيد جواد هاشمي كارگردان تئاتر تلويزيوني «5 دقيقه تا مرز» گفت: اين مجموعه با همكاري گروه معارف شبكه دو سيما در هفت قسمت 45 دقيقه*اي ساخته شده است كه موضوع اصلي آن قيام عاشوراست با اين تفاوت كه ماجراي آن در دنياي امروز مي*گذرد و اتفاقاتي كه رخ مي*دهد شخصيت*هاي اين ماجرا را با موضوع كربلا درگير مي*كند.

وي افزود: در اين مجموعه تلاش ما اين است كه آثار قيام عاشورا، امام حسين و يارانش را در ذهن مردم امروزي بررسي كنيم.

وي با بيان اينكه نگارش اين مجموعه با همكاري سيدعليرضا حسيني صورت گرفته است گفت: موضوع اين تله تئاتردرباره منزلگاهي در مرز ايران و عراق است كه شخصي به نام آصف در اين منزلگاه به پرده خواني مشغول است.در هر قسمت شخصيت*هايي به اين منزلگاه وارد شده و قصه*هاي آن*ها براي بيننده به تصوير كشيده مي*شود.

وي در ادامه گفت: در اين مجموعه كه از شب هشتم ماه محرم به مدت 7شب در ساعت 19:45 از شبكه دو سيما پخش مي*شود بازيگراني چون امير دژاكام، عزت*الله مهرآوران، سعيد شيخ*زاده، كاوه آهنگر، شيوا بلوريان و رامين ناصرنصير بازي مي*كنند.

[donsaeid]

حسين(ع)، فرزند ابراهيم


حضرت*هاجر در كنار حضرت ابراهيم بود و حضرت زينب سلام الله*عليها در كنار حسين*ابن*علي عليه*السلام. هر دو در وادي طلب، سرگرداني و حيرتي را تجربه كردند كه خداوند براي آنها مقرر كرده بود. هر دو راضي به قضاي الهي بودند و همين رضايت و شهامت در اجراي رسالت، از هر دو بانوي نمونه، سرمشقي جاودانه ساخت.


تمدن بابل در حدود سه هزار و هفتصد سال پيش كه حضرت ابراهيم در آن زندگي مي*كرد دو ويژگي عمده داشت.نخست اين*كه انجام آداب و مراسم و اجراي شعاير جمعي، بيش از عمل صالح، تقوا و فضايل اخلاقي اهميت داشت و كسي كه مي*خواست به وظيفه خود در برابر خدايان عمل نمايد مي*بايست قرباني*هاي شايسته*اي به معابد تقديم كند و اوراد مخصوصي بخواند.
دوم اين*كه، گفته*اند: «هيچ تمدني از لحاظ پايبندي به اوهام و خرافات، به پاي تمدن بابلي نمي*رسيد. كاهنان، هر حادثه را از ولادت غير طبيعي فرزندان گرفته تا اشكال مختلف مرگ، با تعبيرات سحري و فوق طبيعي مورد تفسير و تاويل قرار مي*دادند».(1)
تصميم نمرود براي انداختن حضرت ابراهيم در آتش، خود نمونه*اي از قرباني انساني و تقديم سنت*شكنان به پيشگاه خدايان بود. زماني كه آتش بر ابراهيم سرد و گلستان شد، آن هم در حضور هزاران تماشاگر معتقد به خدايان بابل و به ويژه اين*كه اين آتش به احترام بت*ها و براي عقوبت دشمن خدايان بابل افروخته شده بود، اين خبر عجيب به سرعت در سرتاسر بابل پيچيد و به مرور زمان به نواحي ديگر نيز رسيد.

طبعا با اتفاق چنين معجزه*اي و تحقير خدايان بابل، مردم آن زمان منتظر شنيدن خبرهاي بيشتري از اين پيامبر بودند و نمي*توانستند نسبت به آن بي*تفاوت باشند. از اين*رو، هنگامي كه ابراهيم عليه*السلام، به دستور خداوند فرزند را به قربانگاه برد ولي خداي سبحان، گوسفندي را به جاي انسان براي قرباني برگزيد، اين اتفاق نقطه عطفي در سنت شعايري آن روزگاران شد. به طوري كه بعدها حتي وقتي امپراطوران تصميم به قرباني كردن انساني مي*گرفتند، مورد اعتراض كاهنان دربار قرار مي*گرفتند كه تاريخ، نمونه*هايي را ثبت كرده است.

اصطلاح قرآني مبارزه با عادات و سنت*هاي غلط اجتماعي، اصلاح است و خداوند پيامبران را براي اصلاح عقايد و عادات جامعه مبعوث فرمود. امام حسين عليه*السلام هم كه در دعاي عرفه، خود را فرزند ابراهيم مي*خواند در ابتداي حركت خود به سوي كربلا مي*فرمايد: من فقط به خاطر اصلاح در امت جدم خارج شدم و مي*خواهم امر به معروف و نهي از منكر نمايم و به سيره و سنت جدم ( رسول خدا) و پدرم (امير*المومنين) عمل نمايم. (2)بدين ترتيب، ابراهيم و فرزندش حسين (ع) هر دو الگوي خط*شكني بودند و هر دو، با وجود تنهايي و بدون داشتن يك لشكر و مانند آن، شكوه پوشالين و ابهت دروغين حاكمان زمان خود را شكستند و راه را براي مجاهدان بعد از خود هموار نمودند.

خداي سبحان، اين ويژگي ابراهيم خليل را به عنوان اسوه و الگو به پيامبر خود معرفي مي*كند و مي*فرمايد: براي شما در ابراهيم و همراهان او سرمشقي نيكوست، آنگاه كه به قومشان گفتند ما از شما و آنچه به جاي خداوند مي*پرستيد، بري و بركناريم و ما منكر شماييم و هميشه ميان ما و شما دشمني و عداوت و كينه خواهد بود تا وقتي كه به خداي يگانه ايمان بياوريد. (ممتحنه:4) عبارت قرآني (بدا بيننا و بينكم العداوة و البغضاء ابدا حتي تومنوا بالله وحده)ناخود*آگاه، فرازهاي معروف زيارت عاشورا را به ياد مي*آورد (اني سلم لمن سالمكم و حرب لمن حاربكم) و يا فرازي از زيارت جامع كه مي*فرمايد: ( مبغض لاعداءكم) اين فرازها به مسلمانان مي*آموزد كه كينه و دشمني با دشمنان دين خدا، در واقع متمم و مكمل محبت الهي است و بدون آن عشق به خداوند، كامل نمي*شود.

شباهت ديگري كه ميان حضرت ابراهيم و امام حسين (ع) بسيار برجسته است، سر*افرازي در آزمون الهي است. قرآن كريم مي*فرمايد: «و چون ابراهيم را پروردگارش به كلماتي (شعايري) چند آزمود، و او آنها را به انجام رساند، فرمود من تو را پيشواي مردم مي*گمارم» (بقره:421) هر دوي آن بزرگواران در انجام آزمون الهي، به همراه خانواده و اهل بيت خود بودند. هر دو، فرزند به قربانگاه بردند با اين تفاوت كه ابراهيم خليل فرزند خود را صحيح و سالم پس گرفت اما امام حسين (ع) فرزندان خويش را تقديم كرد، به جز امام سجاد عليه*السلام كه به قضاي الهي ميراث نبوت را حفظ كرد.

حضرت*هاجر در كنار حضرت ابراهيم بود و حضرت زينب سلام الله*عليها در كنار حسين*ابن*علي عليه*السلام. هر دو در وادي طلب، سرگرداني و حيرتي را تجربه كردند كه خداوند براي آنها مقرر كرده بود. هر دو راضي به قضاي الهي بودند و همين رضايت و شهامت در اجراي رسالت، از هر دو بانوي نمونه، سرمشقي جاودانه ساخت. اعمال حج ابراهيمي بدون سعي و صفاي حضرت*هاجر كامل نيست، همانگونه كه پيام كربلا در كربلا مي*ماند اگر زينب نبود.

در هر دو نهضت، خانه كعبه محور عمليات است. حضرت ابراهيم، خانه كعبه را بنا نهاد تا مركزيتي براي يكتا*پرستي به وجود آيد و حرم امن الهي باشد: و ياد كنيد كه خانه [كعبه] را بازگشتگاه و حرم امن براي مردم قرار داديم و [گفتيم] از مقام ابراهيم نمازگاهي بسازيد و به ابراهيم و اسماعيل سفارش كرديم كه خانه*ام را براي غريبان [مسافران] و مقيمان و نمازگزاران پاكيزه گردانيد.(بقره: 521) قرآن كريم داستان راز و نياز حضرت ابراهيم و اسماعيل را نقل مي*كند تا فلسفه بنيان كعبه روشن شود: و چون ابراهيم و اسماعيل پايه*هاي خانه [كعبه] را بر آوردند [گفتند] پروردگارا از ما بپذير كه تويي شنواي دانا.

[donsaeid]

« پروردگارا ما را فرمانبر خويش بگردان و از ذريه ما امتي فرمانبردار خويش پديد*آور و مناسك ما را به ما بنما و از ما در گذر كه تويي توبه*پذير مهربان.» پروردگارا و از ايشان در ميانشان پيامبري كه آيات تو را بر آنان بخواند و به آنان كتاب آسماني و حكمت بياموزد و پاكدلشان سازد بر انگيز كه تو پيروزمند فرزانه*اي. (بقره:128-127) حسين بن علي (ع) نيز به هنگام حركت به سوي كربلا، يك روز مانده به عيد قربان، شهر مكه را به سوي كربلا ترك كرد تا نشان دهد، حرمي را كه خداوند فرمود تا حرم امن الهي براي موحدان باشد، حتي براي فرزندان رسول خدا نيز امن نيست.

در قرآن كريم بر دو ويژگي « بردباري» و « دردمندي» حضرت ابراهيم عليه*السلام تاكيد مي*شود (هود:67) كه هر دو به بُعد اجتماعي و رسالت حضرت ابراهيم بازگشت مي*كند. بدين معنا كه حضرت ابراهيم، درد جامعه را داشت و از انحرافات موجود در آن به شدت رنج مي*برد؛ همچنان*كه حسين*بن علي (ع) نيز وقتي به سرزمين شراف رسيد، براي اتمام حجت با كوفيان فرمود: مردم! من بسوي شما حركت ننمودم مگر آنگاه كه دعوتنامه*ها و پيك*هاي شما به سوي من سرازير گشت كه « ما امام و پيشوا نداريم. دعوت ما را بپذير و به سوي ما حركت كن تا خداوند به وسيله تو ما را هدايت و رهبري نمايد. » ... آيا نمي بينيد كه به حق عمل نمي*شود؟ و از باطل نهي نمي*گردد؟ پس سزاوار است كه در چنين وضعي انسان با ايمان، مرگ و ملاقات با خداوند را آرزو كند. آري، من مرگ را جز سعادت و خوشبختي نمي*بينم، و زندگي با ستمگران را جز خواري و ذلت نمي*دانم. (3)

ابراهيم به تنهايي يك امت بود « ان ابراهيم كان امة قانتا*لله حنيفا»(بيگمان ابراهيم پيشوايي فروتن در برابر خداوند و پاكدين بود)(نحل:021) و در عين حال به تنهايي در برابر نمرود و درباريانش ايستاد و ناتواني*ها و زبوني*هاي او را بر شمرد. حضرت ابا عبدالله (ع) نيز، هنگامي كه معاويه از خلفا و يزيد تمجيد كرد و از امام خواست تا با يزيد بيعت كند، امام خطاب به او فرمودند: ... «اي معاويه! آنچه دربار? كمالات يزيد و لياقت وي براي امت محمد (ص) برشمردي شنيديم. قصد داري طوري وانمود كني كه گويا فرد ناشناخته*اي را توصيف مي*كني، يا فرد غايبي را معرفي مي*كني... در حالي*كه يزيد ماهيت خود را آشكار كرده و موقعيت سياسي و اجتماعي و اخلاقي خود را شناسانده است.

از يزيد آن*گونه كه هست بگو! از سگ بازيش بگو، وقتي كه سگ*هاي درنده را به جان همديگر مي*اندازد. از كبوتر بازيش بگو... از بوالهوسي و عياشي او بگو ... از خوشگذرانيش بگو كه از ساز و آواز سرمست مي*شود. آنچه در پيش گرفتي كنار بگذار، آيا گناهي كه تا كنون درباره اين امت بر دوش خود بار كرده*اي تو را كافي نيست؟... »(4)

در حديثي آمده است كه رسول مكرم اسلام از خداوند درخواست كرد: الهي ارني الاشياء كما هي. (خدايا حقايق اشيا را آنچنان*كه هستند به من نشان ده). خداوند پيش از آن با حضرت ابراهيم چنين عملي انجام داد و باطن و حقايق اشيا را به او نشان داد: «و بدينسان ملكوت آسمان*ها و زمين را به ابراهيم مي*نمايانيم تا از اصحاب يقين گردد.»(انعام:57) و در جاي ديگري حضرت ابراهيم از خداوند مي*خواهد تا زنده كردن مردگان را به او نشان دهد. امام حسين عليه*السلام نيز در دعاي عرفه عرضه مي*دارد: «فهمتني ما جاءت به رسلك.» ( خداوندا! تو به من هر آن*چه را كه پيامبرانت آورده بودند آموختي) و همچنين عرضه مي*دارد: «خداوندا تويي كه در همه موجودات، خود را به من نشان دادي تا در هر چيز آشكار تو را ديدم. تويي كه در هر چيز آشكاري». به نظر مي*رسد تاكيدي كه امام حسين(ع) بر توحيد داشته و از خداوند، شناخت معرفت خويش را مي*طلبد بيش از حضرت ابراهيم( ع) است و حضرت ابراهيم(ع) بيشتر طالب شناخت معاد و جلوه*هاي ديگر خداشناسي بوده است.

[donsaeid]

مهمترين هنر عاشورا فتح قلوب مردم در تاريخ بود


رئيس مجمع تشخيص مصلحت نظام گفت: مهمترين هنر عاشورا فتح قلوب مردم در تاريخ بود.



به نقل از روابط عمومي مجمع تشخيص مصلحت نظام، اكبر هاشمي رفسنجاني رئيس مجمع تشخيص مصلحت نظام عصر امروز در ديدار جمعي از فعالان سياسي و گروهي ديگر از مسئولان ستادهاي برگزاري انتخابات 24 آذرماه با اشاره به ايام ماه محرم و قيام عاشورا گفت: حركت امام حسين (ع) بر اساس آراي مردم شروع شد و با دعوت مردم به سوي كوفه آمدند.

وي با بيان گوشه*هايي از تاريخ تبعيض آميز برخي از حاكمان اسلامي در صدر اسلام گفت: ارادت مردم به اهل بيت (ع) براساس تعاليم خاص اسلامي بسيار خالص بود، اما شدت برخورد حاكمان باعث سركوب مردم مي*شد.

رئيس مجمع تشخيص مصلحت نظام با تبيين قيام امام حسين (ع) افزود: مهمترين هنر عاشورا فتح قلوب مردم در تاريخ بود.
وي امام حسين (ع) را الگوي انسانهاي مجاهد و مبارز دنيا دانست و گفت: شهدا و اسراي كربلا با خون و اظهارات خود اين شعله را در تاريخ فروزان كردند كه هميشه دامن ظلم را مي*سوزاند و مشعل هدايت انسانها است.

هاشمي رفسنجاني با مقايسه انقلاب اسلامي با قيام عاشورا گفت: مبارزين در سالهاي مبارزه با تبيين ابعاد ظلم رژيم پهلوي، قلوب مردم را فتح كردند كه همين باعث حضور ميليوني آنها در صحنه و پس از آن، پيروزي و تداوم انقلاب اسلامي تا امروز شده است.

وي با اشاره به روند توجه دنيا به مردم*سالاري گفت: انتخابات شكل پيشرفته و عالمانه درك حضور مردم در جامعه است.
رئيس مجمع تشخيص مصلحت نظام ارايه نظرات گوناگون توسط نامزدهاي مختلف در انتخابات را فرصت مغتنمي دانست كه در صورت عدم دخالت افراد و گروه*ها و تبليغات گمراه كننده، راه درستي را براي پيمودن جوامع به سوي سعادت مي*گشايد.

هاشمي افزود: هركس كه به انتخابات ساختاري اين چنين داده است، به پيشرفت بشري خدمت كرده است.

رئيس مجمع تشخيص مصلحت نظام با اشاره به تاكيدات نبوي بر بيعت با مردم گفت: در زماني كه بر اساس حكومت*هاي مورثي عده*اي حاكم به دنيا مي*آمدند، اسلام به نظرات مردم توجه مي*كرد.

وي با بيان تاريخ زندگاني امام علي (ع) گفت: تا زماني كه مردم نخواستند، آن حضرت وارد ميدان نشدند و به حاكمان خويش در بلاد هم مي*گفتند در آغاز كار حتما برنامه*هايتان را با مردم در ميان بگذاريد و در صورت موافقت آنان عمل كنيد.
هاشمي رفسنجاني در آستانه سالگرد پيروزي انقلاب اسلامي گفت: اين انقلاب بهترين دليل تاثير*گذاري حضور مردم در صحنه است.

رئيس مجمع تشخيص مصلحت نظام با بيان اصول قانون اساسي كه انتخابات را اصل مي*دانندف گفت: بر اساس عقايد اسلامي بايد به مردم توجه نماييم.

وي گفت: عدم حضور مردم در هر مقطعي كار را براي هر جامعه*اي مشكل مي*كند.

هاشمي رفسنجاني افزود: همين مردم هر وقت بفهمند كه كسي مي*خواهد با خودخواهي منافع خود را تامين كند، از او جدا مي*شوند و فاصله مي*گيرند.

وي افزود: همه بايد ثابت كنيم كه در خدمت مردم، كشور و دين خود هستيم.

در آغاز اين ديدار چند تن از مسئولان گزارشي از برنامه*ها و فعاليت*هاي خويش براي انتخابات 24 آذرماه ارايه كردند.

[donsaeid]

تا دوازدهم محرم

مراسم سوگواري در 42 مسجد و تكيه گرگان برپا مي*شود


مديركل اوقاف و امور خيريه استان گلستان گفت: در 42 مسجد تكيه و امامزاده در گرگان تا دوازده محرم مراسم سوگواري امام حسين (ع) از درآمد موقوفات گرگان برپا مي*شود.


عرب اسماعيلي افزود: اين مراسم در دوازده مسجد، دوازده تكيه منبرهاي وقفي، سقاخانه ابوالفضل و امامزاده هادي (ع) برگزار مي*شود.

وي تصريح كرد: 500 ميليون ريال درآمد اين موقوفات در اين ايام صرف هزينه*هاي تكايا و مساجد مي*شود.

عرب اسماعيلي گفت: 1500موقوفه در استان وجود دارد كه 90 درصد درآمد آنها صرف عزاداري محرم و صفر مي*شود.

شهرستان گرگان مركز استان گلستان حدود 404 نفر جمعيت دارد.

[donsaeid]

شب گذشته در شيراز

برخورد پژو با دسته عزاداران يك مداح را كشت


بي*احتياطي راننده يك خودرو پژو در بلوار ستارخان شيراز منجر به مرگ يك مداح و زخمي شدن بيش از 5 نفر شد.



به گفته يكي از شاهدان عيني،حوالي ساعت 22 شب گذشته، يك دستگاه پژو با دو سرنشين با سرعتي بسيار زياد با گروه عزاداران در خيابان ستارخان برخورد كرد.

بنا به اظهارات اين شاهد عيني كه شخصا مجروحان را به بيمارستان منتقل كرده بود، برخورد اين خودرو به محل ايستادن مداحان در كنار بلندگوها منجر به مرگ مداح 45 ساله و زخمي شدن اطرافيان او شد.

سرنشينان اين خودرو توسط مردم به كلانتري رحمت آباد هدايت شده و در بازداشت به سر مي*برند

[donsaeid]

كاركرد مراسم سوگوارى عاشورا در رسمى شدن مذهب شيعه در زمان صفويه


عاشورا از يك سو شيعيان و طالبان حق را دور هم گرد مىآورد و از سوى ديگر مبانى تشيع را به آنها مىآموخت و جرات مبارزه و روحيه فداكارى براى حفظ اسلام به آنها مىداد. چنان اين مراسم با شيعه عجين شد كه يكى از مهمترين نشانههاى شناخت آنان گرديد.


مسيو ماربين آلمانى: «مواد روحانى كه امروزه مروج در ميان مسلمانان است هيچ يك مانند تعزيهدارى حسين عليهالسلام حس پلتيكى در مسلمانان پيدا نتواند نمود و هرگاه يكى، دو قرن در مسلمانان به اين قسم تعزيهدارى شيوع و كسب عموميت كند حيات سياسى تازه در مسلمانان پيدا خواهد شد»(10).گاسپار دروويل: «اين مراسم اشكهايى را كه از اندوه واقعى سرچشمه مىگيرد سرازير مىكند و پيروان غيور على عليهالسلام را كه بر آن ناظر هستند شديدا به هيجان مىآورد»(12).

مقدمه

با توجّه به سفارش*ها و تأكيدهاى پيامبر صلىاللهعليهوآله و ائمّه طاهرين عليهمالسلام درباره برگزارى مجالس عزادارى براى امام حسين عليهالسلام مىتوان دريافت كه در اين سفارش*ها فلسفهاى نهفته است كه آگاهى به آن مىتواند عزاداري*هاى ما را با اهداف پيامبر صلىاللهعليهوآله و ائمه طاهرين عليهمالسلام همسو و هماهنگ گرداند و لازمه اين آگاهى يافتن به شرايط بحرانى همان قرن اول هجرى است كه بر جامعه اسلامى تحميل شد و تا قرنها طول كشيد، چنان كه طبقه حاكمه و در كنار آنها عالمنمايان حقْگريز مىكوشيدند براى مطامع خود اسلام را از درون و برون تهى و بىخاصيت كنند و در اين راه، مجال و فضا را بر حافظان حقيقى دين تنگ كردند و همه امكانات را از آنها دريغ نمودند. لذا مراسم سوگوارى عاشورا از بهترين و مؤثرترين عواملى بود كه مىتوانست در آن شرايط حساس اسلام را از دستبرد غارتگران مسلح نجات بخشد و بارقه اميدى به دلهاى طالبان حق بتابد. بنابراين تشيع براى حفظ خود وابسته به مراسم عزادارى عاشورا شد، چنان كه نمىتوان تشيع را بدون عاشورا تصور كرد.

عاشورا از يك سو شيعيان و طالبان حق را دور هم گرد مىآورد و از سوى ديگر مبانى تشيع را به آنها مىآموخت و جرئت مبارزه و روحيه فداكارى براى حفظ اسلام به آنها مىداد. چنان اين مراسم با شيعه عجين شد كه يكى از مهمترين نشانههاى شناخت آنان گرديد، بهطورى كه با فرا رسيدن ايام عاشورا در هر شهر و كوى و برزنى كه شيعيان زندگى مىكردند شكل آنها به طور كلى تغيير مىكرد و چهره غم و ماتم به خود مىگرفت. شهرهاى شيعهنشين ايران از جمله قم، رى و سبزوار چنين وضعى داشت، تا اينكه در قرن چهارم هجرى آل بويه شيعه مذهب، مراسم عزادارى را كه علامت و مشخصه بارز شيعه بود، با جديّت تمام در قلمرو خود به ويژه بغداد رسمى اعلام كردند و گر چه با مخالفت بعضى از فرق سنى به ويژه حنابله روبهرو شدند، اين مراسم را تا پايان حكومتشان يعنى تا نيمه قرن پنجم برگزار كردند. چنان اين مراسم به صورت فرهنگ عامه درآمد كه در قرون بعدى ساير مسلمانان هم كه دوستدار پيامبر و اهل بيت او بودند تعلق خاطر ويژهاى نسبت به واقعه كربلا پيدا كردند و آنها هم مانند شيعيان در ايام محرم براى خامس آل عبا عزادارى مىكردند و رفته رفته سوگوارى براى امام حسين عليهالسلام به صورت فرهنگ ايرانى درآمد، چنان كه نه تنها مسلمانان، بلكه پيروان ساير اديان مثل يهوديان و مسيحيان نيز كه در ايران زندگى مىكردند ارادتمند امام حسين عليهالسلام و يارانش شدند.

بدين سان مراسم عزادارى نه تنها در شرايط بحرانى با تمام وجود از اسلام پاسدارى نمود، بلكه رفته رفته فضايى ايجاد كرد كه مسلمانان به ويژه مسلمانان ايران، نخست دوستدار اهل بيت شدند و با گذشت زمان از معتقدان به خط امامت و ولايت گشتند؛ از اينرو بود كه سلاطين صفوى و نظريهپردازان مذهب تشيع براى رسمى كردن مذهب شيعه در ايران از آن بهره كافى گرفتند.




كاركرد مراسم عاشورا در رسمى كردن مذهب تشيع

هنوز پس از گذشت قرنها و با انجام تحقيقات متعدد، به اين سؤال اساسى پاسخ قانعكنندهاى داده نشده كه شاه اسماعيل با چه ابزارى و با تكيه بر چه نيرويى و با پيشينه چه فرهنگى ايران را به عنوان كشورى شيعه شناساند، چنان كه از آن پس ديگر هيچ طوفان سهمگينى نتوانست در عقيده و ايمان مردم خللى وارد كند. بنابراين شايسته است كه درباره اين مسئله مهم بيشتر مداقه نمود و جوابى در خور براى آن يافت. براى روشن شدن بحث ابتدا به طرح چند فرضيه مىپردازيم و سپس درباره آنها گفت و گو مىكنيم:

1 ـ موفقيت شاه اسماعيل مرهون اِعمال قوه قهريه و قتل عام گسترده مخالفان بود.

2 ـ اهل سنت براى حفظ جان خود تقيه اختيار كردند و به صورت ظاهر مذهب جديد را پذيرفتند، ولى در پنهان بر اعتقادات خود باقى ماندند.

3 ـ گر چه شاه اسماعيل در آغاز از قوه قهريه بهره گرفت(1) ـ قتلعامهاى شاه اسماعيل در تبريز، بغداد، خراسان، خوزستان و ديگر بلاد فتح شده ـ ليكن براى ايجاد مذهبى پايدار و فراگير به كار عميق وگسترده فرهنگى نياز بود كه از طريق مجالس عزادارى، وعظ و خطابه ميسّر گرديد.

بعضى از محققان با تكيه بر مطالبى كه درباره استفاده شاه اسماعيل از زور در منابع آمده، رسمى شدن مذهب تشيع را در ايران به ضرب شمشير آخته قزلباشها و تبر تبرائيان نسبت مىدهند(2)، در حالى كه از يك مسئله مهم غفلت كردهاند و آن اين است كه رسمى شدن مذهب تشيع با آغاز سلطنت شاه اسماعيل و كشورگشايى او همزمان صورت گرفت. بنابراين عمده قتل عامهاى شاه اسماعيل ناشى از كشورگشايى اوست و اين در ايران به هنگام برآمدن سلسلهاى و بر افتادن سلسلهاى ديگر امرى رايج و متداول بود، چنان كه نمىتون بين قتلعامهاى تيمور و ديگر جهانگشايان و قتلعامهاى شاه اسماعيل فرقى قائل شد؛ زيرا آنها به هنگام فتح بلاد هيچ گونه مقاومتى را تحمل نمىكردند و حتى براى جلوگيرى از قتل و غارت تمام همت خود را به كار مىگرفتند كه شهرها به صلح فتح شود، ولى كمتر موفق مىشدند. از اينرو عمده قتلعامها مربوط به مدافعان شهرها و حاميان حكام مورد حمله بود؛ زيرا مردم عادى نه توانايى دفاع از شهرها را داشتند و نه انگيزهاى براى حمايت از حكام.

با سيرى اجمالى در لشكركشيهاى شاه اسماعيل به موارد متعددى برمىخوريم كه حتى رعاياى بلادى كه با قوه قهريه فتح مىشد مورد تفقد شاهانه قرار مىگرفتند. مؤلف خلد برين ضمن فتح مرو و قتل شيبك خان ازبك (915ق) مىنويسد:

«خاقان سكندر شأن رايت نصرت آيت به جانب مرو برافراخت و رعايا و متوطنان آن ديار را سايهنشين آفتاب عاطفت و احسان خود ساخته ظل ظليل عفو و بخشايش بر مفارق ايشان انداخت»(3).

در اينجا جداى از برخوردهاى شاه اسماعيل بايد به حقيقتى اشاره كنيم و آن اين است كه فتح قلوب و تغيير عقايد به سادگى فتح بلاد و تغيير حكومتها نبود. بنابراين سادهانگارى است كه تصور كنيم مذهب شيعه با تبر تبرائيان و شمشير قزلباشها در ايران رسمى شد. قطعا شاه اسماعيل و مشاورانش مىدانستند كه نبايد حكومت نوپاى خود را كه از شرق و غرب توسط دول مقتدر سنى محاصره شده بود، با شورشها و قيامهاى داخلى مواجه كنند. بنابراين فرضيه اول نمىتواند چندان در ترويج و تبيين مذهب تشيع مؤثر باشد.

البته نمىتوان پذيرفت كه اهل سنت بدون هيچ مقاومتى به مذهب شيعه گرويدند، ليكن اشكال مقاومت توده مردم بر ما چندان معلوم نيست. منابع هم از مقاومت و مخالفت نخبگان و علما مطالبى پراكنده بيان كردهاند(4).

علما، مدرسان، ائمه جمعه و جماعت و غيره مخالفتهاى جدىترى داشتند، امّا مخالفت توده مردم از محافل خصوصى و خانوادگى، آن هم به صورت سخنان شكوهآميز و اعتراض گونه فراتر نمىرفته است(5). به احتمال زياد آنها به رغم اينكه عبادات خود را به صورت ظاهر به شيوه مذهب شيعه انجام مىدادند، تا حدودى تعلق خاطر خود را به مذهب آباء و اجداديشان حفظ كرده بودند و در واقع در حال بلاتكليفى و انتظار به سر مىبردند و اين هم براى تحقيق و آشنايى با مذهب جديد و دور شدن از مذهب قديم لازم و ضرورى به نظر مىرسيد. البته اين مدت نمىتوانسته بيش از يك دهه طول كشيده باشد؛ زيرا بنابر روايتى شاه اسماعيل بعد از جنگ چالدران (920ق) دستور داد كه از تعقيب و آزار اهل سنت دست بردارند(6). با وجود اين، گزارشى مبنى بر بازگشت مردم به مذهب اهل سنت به ما نرسيده است و حتى چند دهه بعد در سال 986ق كه شاه اسماعيل دوم درصدد محو شعائر شيعه برآمد از خوف عوام و خواص به ترديد افتاد(7). بنابراين گر چه در ابتدا اهل سنت با تهديد، اكراه و تقيه وارد مذهب شيعه شدند، ليكن با گذشت زمان گرايش به آن از نظر كمى و كيفى شتاب بيشترى گرفت و اين امر از يكى از نامههاى شاه طهماسب اول به سلطان سليمان عثمانى در 961ق به خوبى پيداست. او اظهار مىدارد:

«هرگز در هيچ زمانى كسى نديده و نشنيده و در هيچ ديارى واقع نشده كه از شيعيان آل محمّد صلىاللهعليهوآله يكى تغيير مذهب خود كرده باشد و طريق مخالفت آل محمّد صلىاللهعليهوآله اختيار كرده باشد، امّا هيچ سالى و ماهى نيست كه هزار كس از سنيان... تغيير مذهب و اعتقاد نداده طريق مستقيم اهل بيت اختيار نكنند. مواليان و شيعيان آل محمّد صلىاللهعليهوآله روز به روز زيادت شوند كه در ملك روم و ماوراءالنهر و هندوستان، چند سال پيش از اين پانصد كس شيعه نبود و امروز كه سنه احدى و ستين و تسع مائه است در هر ديارى از پانصد متجاوزند و روز به روز در ترقى و تزايد و عن قريب است ان شاءاللّه جمله اهل عالم بدين طريق و مذهب غراء باشند»(.

امّا بىگمان صفويه فقط از اين طريق نمىتوانستند به هدف نهايى خود نايل آيند؛ زيرا اِعمال اين شيوه براى درازمدت ممكن نبود. اين حقيقت قابل انكار نيست كه شاه اسماعيل و جانشينانش براى رسمى شدن مذهب تشيع از هيچ كوششى فروگذار نكردند. بنابراين بايد به بررسى اين موضوع پرداخت كه آنها براى تحقق اين امر از چه عاملى بهره گرفتهاند كه معجزهوار تشيع در قلوب مردم ايران جاى گرفت و با پوست، گوشت و استخوان آنها عجين شد.

با سيرى اجمالى در حالات و اعتقادات فرقههاى مذهبى موجود در ايران مىتوان دريافت كه علاوه بر اصول دين، محبت به اهلبيت پيامبر مهمترين عامل مشترك ميان آنها بود كه بيشتر در مجالس عزادارى عاشورا متبلور مىشد. هنر شاه اسماعيل و مشاورانش اين بود كه از اين عامل براى تحقق هدف خود به بهترين گونه استفاده كردند. دكتر على شريعتى كه از منتقدان حكومت صفويه است در اين باره مىنويسد:

«صفويه شاهكار عجيبى كه كرد اين بود كه شيعه خون و شهادت و قيام، يعنى تشيع عاشورا را نگاه داشت و حسين را محور همه تبليغاتش كرد و على را مظهر همه نهضتش معرفى كرد و كارى كرد كه شديدترين حالت تحريك و شور و حركتش را شيعه حفظ كند و هر سال يك ماه و دو ماه محرم و صفر و حتى تمام سال را از عاشورا دم زند»(9).

[donsaeid]

مسيو ماربين آلمانى ضمن اشاره به اهميت مذهب در وحدت و عزت سياسى مسلمانان مىنويسد:

«مواد روحانى كه امروزه مروج در ميان مسلمانان است هيچ يك مانند تعزيهدارى حسين عليهالسلام حس پلتيكى در مسلمانان پيدا نتواند نمود و هرگاه يكى، دو قرن در مسلمانان به اين قسم تعزيهدارى شيوع و كسب عموميت كند حيات سياسى تازه در مسلمانان پيدا خواهد شد»(10).

جوزف فرانسوى نيز در مورد نقش مجالس عزادارى در توسعه تشيع مىنويسد:

«از ترقى كه اين طايفه بدون هيچ اقدام جبرى در قليل زمان كردهاند مىتوان گفت كه در يكى دو قرن ديگر از روى عدد غلبه بر ساير فِرق مسلمانان خواهند نمود و علت، همين تعزيهدارى است كه فردفرد اين فرقه را (مشترى داعى) مذهب خود ساخته است»(11).

گاسپار دروويل كه در زمان فتحعلى شاه به ايران آمده و مراسم عزادارى محرم را از نزديك مشاهده كرده در مورد تأثير اين مراسم در ايجاد شور و هيجان در ميان مردم مىنويسد:

«اين مراسم اشكهايى را كه از اندوه واقعى سرچشمه مىگيرد سرازير مىكند و پيروان غيور على عليهالسلام را كه بر آن ناظر هستند شديدا به هيجان مىآورد»(12).

ديدگاههاى ياد شده از اين جهت حائز اهميت است كه بيانكنندگان آن، شيعه و ايرانى نيستند كه بتوان به آنها اتهام سخنراندن احساسى و جانبدارانه زد. اين حقيقت انكارناپذيرى است كه مورد توجّه اكثر مستشرقان و سياحانى قرار گرفته كه مسائل ايران و تشيع را به دقت دنبال مىكردند.

حال اين سؤال پيش مىآيد كه شاه اسماعيل و جانشينانش با راهنمايى و مساعدت چه گروهى به نقش اين مجالس در ترويج و تبيين مذهب تشيع پى بردند. بىگمان شاه اسماعيل در سيزده يا چهارده سالگى به آن مقام معنوى و اخلاقى مورد ادعاى مورخان دوره صفويه نرسيده بود كه مورد الهام و حمايت ائمه طاهرين قرار گيرد و از نظر سياسى و نظامى هم در مقامى نبود كه بتواند وضع سياسى، نظامى به ويژه مذهبى ايران و بلاد پيرامون آن را تجزيه و تحليل كند.


آنچه مسلّم است و از مجموع عملكرد وى به ويژه در مورد رسمى كردن مذهب تشيع برمىآيد اين است كه پشت صحنه اين مبارزات و اقدامات، افرادى عالم و آگاه نسبت به مسائل سياسى، نظامى و مذهبى سرزمين خود و همسايگان و مورد الهام ائمه طاهرين بودند كه با ظرافتى خاص بتوانند در داخل ايران سنگ بناى جاودانهاى را بنا نمايند. بنابر روايت مؤلّف حقيقة التواريخ: «ارباب شورا به امر شاه اسماعيل عقد مجلس مشورت نموده بعد المذاكره و المشاوره بعضى از صوفيان، نشر و تعميم طريقه حيدريه جلاليه را مناسب ديدند، امّا چند نفر عالم كه در آن مجلس حضور داشتند، سخت اعتراض كردند و امرا نيز اعتراض آنها را قبول كرده رأى صوفيان را ردّ نمودند. آخر كار قرار بر اين شد كه مذهب شيعه اثناعشريه را مذهب رسمى دولت صفويه معين نموده به ترويج و ترميم آن بكوشند و به همين واسطه اهالى شيعه ايران را با خود همراه ساخته، سنيان اين مملكت را هم قهرا و كرها داخل طريقه شيعه نموده از براى ساير شيعيان عالم اسلاميت نيز دولت صوفيه صفويه را مرجع معنوى معين نمايند...»(13).

بر اساس روايت ياد شده، در شورايى كه شاه اسماعيل براى انتخاب مذهب رسمى تشكيل داده بود، علاوه بر قزلباشها كه بازوى نظامى او بودند، گروه ديگرى هم شركت داشتند كه از نظر معنوى نفوذشان بر شاه اسماعيل از قزلباشها به مراتب بيشتر بوده و به نظر ما اين گروه با نفوذ، همان علماى شيعه بودند كه از امكانات مادى و معنوى كه در اختيار شاه اسماعيل بود براى تحقق هدف خود يعنى رسمى كردن مذهب تشيع و تقويت آن بهره گرفتند و از آنجا كه شاه و قزلباشها نيز به پيامبر و ائمه طاهرين عشق مىورزيدند و مذهب جديد مىتوانست مقوّم سياست آنها باشد نه تنها مخالفتى نكردند، بلكه خود نيز از مؤيدان و مشوقان و متوليان مذهب جديد شدند.

نكته ديگرى كه حضور علماى شيعه را در رسمى كردن تشيع اجتنابناپذيرمى كند بهرهگيرى از عامل تولى و تبرى براى تحقق اين امر بوده است. اعمال تولى و تبرى نمىتوانست تنها از طريق زور صورت گيرد، بلكه مىبايد با ابزارى صورت گيرد كه با روح و روان انسانها سازگار باشد و حقايقى را براى آنها روشن سازد تا بتواند آنها را به تغيير مذهب وا دارد، چنان كه خود عقايد گذشته برائت جويند و نسبت به اصول مذهب تشيع تمايل پيدا كنند و به نظر ما عاشورا مهمترين ابزارى بود كه مىتوانست اين مهم را به انجام رساند. از شواهد و قرائن نيز برمىآيد كه اين عامل مورد توجّه متوليان مذهب تشيع بوده است و از آن تا آنجا كه امكانات و شرايط جامعه اجازه مىداده براى نشر مذهب تشيع بهره گرفتهاند.

هر چند مورخان دوره صفويه بر خلاف جهانگردان اروپايى به ضبط مراسم سوگوارى عاشورا و تأثيرات آن در ساختار جامعه همتى نگماردهاند و تنها به صورت جسته و گريخته ضمن ساير وقايع به آن اشارهاى گذرا نمودهاند، شواهد قطعى در دست است كه با آغاز رسمى شدن تشيع در ايران برگزارى اين مراسم كه سابقهاى ديرينه داشت در تمام سطوح جامعه از صدر تا ذيل گسترش يافت.

همانطور كه ملاحظه مىشود، گستردگى توجّه مردم به عاشورا و عزادارى و به تبع، تأثير آن بر مردم در دوره صفويه به خوبى از سخنان نويسنده كتاب عالم آراى نادرى هويداست؛ زيرا اگر چنين نبود، نادر در جهت سياستهايش در پى توقف آن برنمىآمد.

مؤلّف تاريخ انقلاب اسلام بين الخاص و العام مىنويسد:

«... در ماه محرم فقط در روز عاشورا مجلس عزايى منعقد كرده يكى از وعاظ كتاب روضة الشهداى حسين واعظ كاشفى را بر منبر مىخواند. (حضّار) ندبه و گريه مىكردند. چون اين كتاب به فارسى بود، غالب امرا حتى لشكر كه ترك و نادان و بىسواد بودند نمىفهميدند... شاه اسماعيل جهت اين مشكل دستور داد تا ملاّ محمّد بغدادى مشهور به فضولى كتابى در مقتل الحسين به زبان تركى نوشته در ماه محرم وعاظ از آن استفاده كنند»(14).

گر چه بنابر گزارشهاى مورخان و سياحان در دهههاى نخست حكومت صفويه مراسم سوگوارى عاشورا در دهه اول محرم برگزار مىشد، به مرور زمان از ابتداى محرم تا پايان صفر، ايام عزا و سوگوارى شناخته شد(15) و به صورت فرهنگ غالب مردم درآمد و حتى بر مراسم ملى برترى يافت، چنان كه اگر سالى ايام عاشورا با عيد نوروز مقارن مىشد براى رعايت ايام سوگوارى، جشن نوروز را به تعويق مىانداختند(16). از مرحوم قاضى نور اللّه شوشترى نقل شده كه علماى شيعه معتقد به سوگوارى براى امام حسين عليهالسلام در تمام ايام سال بودند. ايشان مىنويسد: هنگامى كه شاه اسماعيل در سال 909ق در شيراز به ملاقات شيخ محمّد بن يحيى بن على الجيلانى اللاهيجى رفت مشاهده كرد كه او لباس سياه پوشيده با تعجب علت را جويا شد كه شيخ در پاسخ گفت: جهت تعزيه حضرت امام حسين عليهالسلام . حضرت شاه فرمودند كه تعزيه ايشان قرار يافته كه در سالى ده روز بيش نيست كه شيخ گفت مردم اشتباه كردهاند، تعزيه آن حضرت تا دامن قيامت باقى است(17).

محمّد كاظم مروى ضمن گزارش وقايع دشت مغان (1148ق) اظهار مىدارد:

«شوراى كبراى مغان به همگى اهل ايران در خصوص نگرفتن تعزيه سيد شهدا و مدفون ارض كربلاى پر بلا ابا عبد اللّه حسين عليهالسلام كه سابق بر اين از ايام كشورگشا شاه اسماعيل صفوى اشتهار داشت و در مملكت ايران حسب الواقع لوازم ماتمدارى و تعزيهدارى را به عمل آورد و به جهت رقت قلب، اكثر خانهها و مسجدها و مدرسهها را آيين بسته، محفلها و نخلها و علامات كربلا را ظاهر مىنمودند، حسب الامر جهانگشا به قدغن و تأكيد تمام، موقوف فرمودند»(1.

با توجّه به آنچه ياد شد، اكنون مىتوان به بررسى كاركرد مراسم عاشورا در تبيين و ترويج مذهب تشيع پرداخت. به نظر ما احساسات از مهمترين عواملى است كه مىتواند جامعهاى را براى پذيرش عقيدهاى و ردّ عقيدهاى ديگر آماده نمايد و هر قدر عامل محرك احساسات داراى پشتوانه عقلى و الهى و با فطرت و نيازهاى معنوى جامعه متناسب باشد، تغييرات با سرعت بيشتر و آگاهانهتر صورت مىگيرد و زمينه را براى تبيين و تعليم عقيده جديد مهيا مىنمايد. بنابراين صفويه كه مىخواست از ملت ايران امتى تحت لواى تشيع بسازد طبيعى بود كه واقعه كربلا را ترويج نمايد؛ زيرا آن از يك سو تبيينكننده مذهب تشيع بود و از سوى ديگر عاشورا به سبب ماهيتش با فطرت انسانها و روحيه آزادگى و ظلم ستيزى ايرانيان سازگار بود؛ چنان كه ساموئل گرين اظهار مىدارد:

«ايرانيهاى شيعه اوايل زمان صفويه، به واسطه ذوق جديد و تعصب ملى به هيجان درآمده، ميدانى براى نمودن جمعيت مذهبى خود طالب بودند. اين امر، در موقع تعزيه وقايع مهمه زندگى على عليهالسلام و اخلاف او ميسر گرديد»(19).

عامل تولى و تبرى از مهمترين اركان تغيير مذهب بهشمار مىآمد و اين عامل اساسى از طريق مجالس سوگوارى تحقق يافت و به عبارت ديگر، سخنان مهرآميز وعاظ و مداحى شورانگيز مداحان، اصول و فروع عقايد تشيع را در قلوب مردم جاى داد. عشق به اهل بيت پيامبر در ميان ايرانيان از مهمترين عواملى بود كه تغيير مذهب را در ايران تا حدى آسان و موفقيتآميز نمود و متوليان امر كوشيدند كه با بهرهگيرى از اين پتانسيل موجود در جامعه امتى واحد بسازند. لذا در ايام محرم در هر كوى و برزن مجالس عزادارى برپا نمودند و مردم را به مجالسى وارد كردند كه تا حدود زيادى با آن آشنايى و تعلق خاطر داشتند، چنان كه مسيو ماربين آلمانى مىنويسد:

«در جميع فرق اسلاميه طبقهاى ديده نمىشود كه از روى ديانت منكر ذكر مصائب حسين عليهالسلام شده و نفرت از آن نمايد، بلكه عموما يك گونه رغبت طبيعى به اداى اين رسم مذهبى دارند و جز اين نكته اتحاديه در مسلمانان مختلفة العقيده ديده نمىشود»(20).

با حضور در اين مجالس، رفته رفته كينهها و دشمنيها و جداييهاى ناشى از اختلافات فرق مذهبى و احيانا قومى نيز تا حد قابل توجهى به دوستى، محبت و وحدت مبدل مىشد و اين گام اول ـ و تا حدودى مشكل ـ در جهت ساختن امتى جديد بود.

مرحله بعد ايجاد علقه و بالا بردن آگاهيها نسبت به مذهب تشيع بود. در اين محافل و مجالس واعظان مىتوانستند با موعظههاى آتشين خود با استفاده از آيات و روايات و تاريخ، حقانيت مذهب شيعه را ثابت كنند و مداحان و نوحهسرايان با ذكر فضائل و مصيبتهاى وارده بر ائمه مىتوانستند بين قلوب مردم و ائمه طاهرين رابطه عاطفى برقرار كنند و نسبت به دشمنان آنها بذر نفرت و عداوت بيفشانند؛ چنان كه جوزف مورخ فرانسوى اظهار مىدارد:

«فرقه شيعه حتى در زمان سلاطين صفويه مذهب خود را به زور شمشير ترقى ندادند. به قوه كلام كه اثرش بيشتر از شمشير است اين طايفه به اين درجه ترقى محيّر العقول نمودهاند».(21)

[donsaeid]

فيگوئروا هم كه در سال 1028ق در ايام سلطنت شاه عبّاس اول به ايران مسافرت كرده و از نزديك با مجالس وعظ و خطابه و عزادارى آشنا شده در اين باره اظهار مىدارد:

«موعظه گران اين مجالس علماى شرعاند و غالبا ملا يا قاضى ناميده مىشوند. اينان در هر جايى كه مردم گرد آمده باشند بر منبرهاى بلند مىنشينند و با حرارت تمام و سخنان گيرا، خصوصيات مرگ يا شهادت حسين عليهالسلام ، امام بزرگ خويش را بيان مىكنند»(22).

آية اللّه العظمى گلپايگانى از مراجع معاصر نيز كه خود شاهد ممنوعيت برگزارى مراسم عاشورا از سوى رضا شاه و اهتمام مردم در برگزارى آن بوده درباره اهميت مراسم عاشورا در ترويج تشيع اظهار مىدارد:

«در هر دهى، در هر شهرى، در هر مكانى، اين دين با اين مجالس ترويج مىشود. اگر روضه نباشد به اين عموميت نمىشود، چون اين عزادارى دين مردم شده و از دين مردم است و با گوشت و پوست و خون مردم ممزوج شده»(23).

روايات پيامبر صلىاللهعليهوآله و امامان معصوم عليهمالسلام در باره ثواب گريه در عزاى امام حسين عليهالسلام كه از طريق علماى شيعه و سنى در كتب روايى و مقاتل به ويژه روضة الشهداء(24) كه از منابع اصلى مجالس عزادارى بود، نقل شده بود به مجالس عزادارى جنبه شرعى مىداد و در مردمى كه خواهان سعادت اخروى بودند انگيزه قوى ايجاد مىكرد كه با ميل و رغبت در اين مجالس شركت كنند؛ چنان كه جوزف مورخ فرانسوى در اين باره مىنويسد:

«... زياده بر آنچه به تصور آيد عام و خاص اين فرقه را راسخ العقيده گردانده و همين نكات باريك سبب شده است كه از آغاز ترقىِ مذهب شيعه شنيده نشده است كه جمعى يا جماعتى از آنان ترك دين اسلام را گفته يا به ساير فرق اسلاميه بگروند»(25).

به نظر ما اين به سبب اقتدار شيعيان بود كه در اثر همبستگى ناشى از حضور مستمر در مراسم مذهبى به دست آمده بود و اين حقيقتى است كه از نظر مستشرقان هم مخفى نمانده است(26).

بدين سان مردم ايران كه به زودى دريافتند حيات سياسى، مذهبى و اجتماعى آنان مرهون مجالس سوگوارى براى ائمه طاهرين به ويژه امام حسين عليهالسلام است، چنان با آن مراسم خو گرفتند و در برگزارى آن همت به خرج دادند كه حدود دو قرن و نيم بعد كه نادر شاه كوشيد از برگزارى آن جلوگيرى كند موفقيتى به دست نياورد. مؤلّف عالم آراى نادرى در اين باره مىنويسد:

«امّا به طور مخفى شيعيان و مواليان در تعزيهدارى اقدام داشتند و در اكثر بلاد جمعى از بوكاپيشگان به نهج سابق ماتمدارى و تعزيهدارى مىنمودند»(27).

از عملكرد نادرشاه به خوبى برمىآيد كه مراسم عزادارى به ويژه در ماه محرم در تقويت و رشد مذهب تشيع نقش انكارناپذيرى داشته است و گر نه، همانطور كه قبلاً گفته شد، نادرشاه براى ممانعت از برگزارى آن اقدام نمىكرد.

مردم ايران با حضور در اين مراسم با حقيقت و فلسفه تولى و تبرى آشنا مىشدند و علاوه بر آن، اصول، فروع و احكام مذهب خود را فرا مىگرفتند؛ از اينرو توده شيعيان به رغم بىسوادى مىتوانستند تا حدودى پاسخگوى نيازهاى مذهبى خود باشند. در واقع اين مجالس از يك سو محلى براى همبستگى و همدلى مردم و از سوى ديگر نوعى مدرسه همگانى بود كه به تبيين و تعليم مبانى تشيع مىپرداخت. امام خمينى قدسسره در اين باره مىنويسد:
«مجالسى كه به نام روضه در بلاد شيعه به پا مىشود با همه نواقص كه دارد باز هر چه دستور دينى و اخلاقى است و هر چه انتشار فضائل و پخش مكارم اخلاق است در اثر همين مجالس است. دين خدا و قانونهاى آسمانى كه همان مذهب مقدس شيعه است كه پيروان على عليهالسلام و مطيعان اوالوالامرند در سايه اين مجالس مقدس كه اسمش عزادارى و رسمش نشر دين و احكام خداست تاكنون به پا بوده و پس از اين هم به پا خواهد بود».(2
سياحان اروپايى نيز كه اين مراسم را از نزديك مشاهده كرده و جزئيات آن را به دقت ثبت كردهاند به اين نكته اشاره نمودهاند كه به احتمال زياد وعاظ بخشى از سخنرانى خود را به بيان احكام، آيات قرآن و احاديث ائمه و تفسير آنها اختصاص مىدادند و ذكر وقايع عاشورا و خواندن مصيبت هم از ضروريات اين مجالس بود(29) به گونهاى كه مستمعان نه تنها با محتواى مذهبشان آشنا مىشدند، بلكه پيوندى عالمانه و آگاهانه و عاطفى با ائمه طاهرين برقرار مىنمودند كه اين خود در تقويت باور مذهبى آنها بسيار مؤثر بود.

نتيجهگيرى

متوليان مذهب تشيع از مراسم عاشورا كه در ايران سابقهاى ديرينه داشت و شيعه و سنى جداى از اختلافاتشان به آن تعلق خاطرى داشتند، براى تبيين و ترويج مذهب تشيع بهرهبردارى كردند و از آنجا كه ماهيّت اين مجالس بر مبناى شور و شعور استوار بود و با فطرت انسانها سازگار مىنمود، اين كار عظيم با كمترين تنش به صورت طبيعى انجام شد. بنابراين با توجّه به كاركرد مراسم عاشورا در استوارى مذهب تشيع كه از اركان جدايىناپذيراين مذهب گشته است، نمىتوان شكوه و عظمت تشيع را بدون آن تصور كرد.