Mahdaviat

**donsaeid** · 07-11-2006, 02:48 AM

جالب تر آن است كه بدانيم كه متأسفانه امروزه بسياري از تجاوزطلبي هاي آمريكا و تهاجمات اين كشور به ساير كشورهاي مستقل با آموزه هاي «مسيحيت بنيادگرا» و همراهي كشيشان و كليساي اين نحله از مسيحيت مي باشد كه به آن «صهيونيزم مسيحي» نيز گفته مي شود كه در همگرايي با صهيونيزم، معتقد به ظهور دوباره حضرت مسيح در بيت المقدس و نجات يهوديان و انهدام ساير اديان، تمدنها و فرهنگهاي متعارض خويش و از جمله مسلمانان بدست اين منجي بوده و در اين راستا هر گونه اعمال جنايت و سركوب و قساوت را براي صهيونيزم به عنوان زمينه ساز ظهور منجي موعود مسيحي و ابزار دست آن توجيه مي نمايند. بنابراين همپيمايي و همپيوندي مستحكم زمامداران آمريكايي با صهيونيسم در اين راستا توجيه پذير است.
با تبيين برداشتهاي مختلف جهاني شدن، و بويژه ابعاد منفي پروژه جهاني سازي غربي، مي توان به روشني ادعا نمود كه حكومت جهاني و جهان شمول حضرت مهدي عليه السلام هيچكدام از شاخصه هاي منفي پيشگفته را ندارد و ضمن برخورداري از زوايا و ابعاد مثبت «جهاني سازي»، راهبردي حقيقي، متعادل براي اين طرح فراگير است.
گفتار دوم ـ جهان گرايي و جهانشمولي اسلام
جهاني سازي يا جهان گرايي علاوه بر اينكه همواره يكي از اهداف مصلحين بزرگ بشري بوده است اساساً ريشه در تعاليم و رسالت اديان بزرگ الهي دارد و مي توان آن را يكي از اصلي ترين آرمان هاي همه انبياء و اديان بزرگ الهي و از جمله اسلام به شمار آورد بنابراين، اين اصطلاح، واژه جديدي نيست و در حقيقت در عصر حكومت مهدوي، حضرت مهدي عليه السلام اين رسالت نبوي و هدف اولياء الهي و ائمه را به بهترين شكل ممكن محقق خواهد ساخت و اين طرح جهاني را تكميل خواهد:طاهرين نمود زيرا در غير اين صورت، خاتميت دين اسلام معناي حقيقي خود را از دست داده و به واژه اي بي معنا تبديل خواهد شد.
ريشه هاي جهانشمولي دين اسلام در مبتني بودن آن بر فطرت، انعطاف پذيربودن آموزه هاي آن، و حركت و تطابق اجتهاد آن بر مبناي مقتضيات زمان و مكان نهفته است. بايد اذعان نمود كه اسلام و دستورهاي آن با فطرت انساني كه همان بعد ثابت حيات انساني است هماهنگ است و به همين خاطر اسلام دين جامع و فراگير بوده و مي تواند جهانشمول گردد از سويي عناصر جهاني شدن نيز در مذهب تشيع به وفور ديده مي شود از جمله شيعه بيشترين ملازمت را در بين مذاهب با خرد ورزي دارد لذا اين عناصر را مي توان در عقلانيت، اجتهاد، عدالت، مهدويت و فرازماني و فرامكاني بودن پيام تشيع ملاحظه نمود و تمام اين عناصر مورد تأكيد و تصريح تشيع مي باشد.
در اينجا شايسته است قدري به آيات و قرائن دال بر جهانشمولي اسلام پرداخته شود. از جمله در تعاليم اسلامي از كره زمين، به «بيت» و خانه تعبير شده و انسان به طور مطلق از هر نژاد و رنگ و زبان و مليت و طبقه اي مالك اين خانه به حساب آمده است. در تفكر قرآني، انسان، ـ از هر نژاد و جنسيّت و طبقه اي ـ نماينده و خليفه خداوند در زمين است:
و هو الذي جعلكم خلائف في الارض .
«اوست خدايي كه شما را جانشين (خليفگان) قرار داد».
اين مضمون دستكم در سه آيه ديگر در سوره هاي يونس (آيه هاي 14 و 73) و فاطر (آيه 39) آمده است كه رسالت كلي همه افراد انساني را در اين زيستگاه كه زمين نام دارد، تبيين مي كند. پيامبران و رسولان الهي نيز راهنمايان براي همه انسان ها هستند و تعليم و تربيت و نظام بخشي به زيست فردي و گروهي انسانها را بر عهده دارند تا مديران جامعه بشري در همه ابعاد باشند.
قرآن كريم در رسالت اولين رسولان الهي چنين گفته است:
و اذ قال ربك للملائكة اني جاعل في الارض خليفة .
«و چون پروردگار تو به فرشتگان گفت: من در زمين جانشيني خواهم گماشت».
و در خطاب به داود پيامبر عليه السلام چنين آمده است:
يا داود انا جعلناك خليفة في الارض .
« اي داود ما تو را در زمين به خلافت و جانشيني گمارديم».
اين آيات بيانگر آن است كه رسول حق نماينده و مدير منصوب الهي در كل پهنه زمين، مأموريت مي يابد و نه در بخش خاص يا نژادي ويژه. درباره پيامبر اسلام؛ اين رسالت جهاني و فراگير با صراحت بيشتري مطرح گرديده است:

تبارك الذي نزل الفرقان علي عبده ليكون للعالمين نذيراً .
«بزرگوار است پاك خداوندي كه قرآن را بر بنده خاص خود نازل فرمود تا اهل عالم را متذكر و خدا ترس گرداند».

قل يا ايهاالناس اني رسول الله اليكم جميعا .
«بگو: اي مردم، من پيامبر خدا به سوي همه شما هستم.»

و ما ارسلناك الا كافّةً للناس بشيراً و نذيراً .
«و ما تو را جز مژده آور و هشدار دهنده براي همگي مردم نفرستاديم.»
اين آيات بيانگر آن است كه هدف اسلام همانند ساير اديان بزرگ الهي، اصلاح كليت جامعه انساني در فراخناي گيتي و بدون توجه به حدود جغرافيايي و مرزهاي ساختگي است به همين خاطر اين اديان و از جمله اسلام همه حكومت و دولت ها را وراي مرزها و نژادهايشان به يك دين و دولت واحد و مركزيتي يگانه فرا مي خواند همچنانكه در آغاز رسالت اسلام، پيامبر به حكام ايران، مصر، حبشه، يمن، روم و... نامه مي نويسد و آنان را به يگانگي و تن دادن به مديريت واحد در جامعه انساني دعوت مي كند.
براي تبيين اين اصل محوري، واژه هاي «الانسان» و «الناس» در قرآن بارها به كار رفته است. نزديك به 240 بار كلمه «الناس» در قرآن آمده است و نزديك به 65 بار كلمه «الانسان» تكرار شده است كه واژه اي عام براي همه افراد انساني مي باشد و در بسياري از موارد، عموميت و كليت خطاب ها بسيار روشن است چون:
قل يا ايها الناس انما انا لكم نذير مبين .
«بگو: اي مردم! من براي شما فقط هشدار دهنده اي آشكارم.»
و يا اني جاعلك للناس اماماً .
«من تو را پيشواي مردمان قرار دادم.»
در اين خطاب هاي قرآني، هدايت الهي و آموزش هاي پيامبران براي همه انسان ها ضروري شمرده شده است؛ و فرق ها و امتيازهاي موهوم كه ممكن است يگانگي و يكپارچگي جامعه انسان را بگسلد، باطل و پوچ معرفي گشته است. و بدين گونه نگرش قرآني به انسان و رهبران جامعه انساني، فراگير و جهاني است كه هيچ مرز و مانعي را در راستاي اهداف بلند جهانشمول و جهان وطنانه خويش نمي شناسد.
در آيه 143 سوره بقره به صراحت بر مسأله جهان سازي تأكيد شده و آن را مسئوليت خطير جامعه اسلامي به شمار آورده و از آنها مي خواهد با تمام توان خود در ساخت و ساز ملت ها و اصلاح جوامع بشري در سراسر جهان بكوشند آنجا كه مي فرمايد:
و كذلك جعلناكم امة وسطا لتكونوا شهداء علي الناس و يكون الرسول عليكم شهيداً.
«و ما همچنان شما مسلمين را به آيين اسلام هدايت كرديم به اخلاق معتدل و سيرت نيكو بياراستيم تا گواه مردم باشيد تا نيكي و درستي را ساير ملل عالم از شما بياموزند چنانكه پيغمبر را گواه شما كرديم تا شما از وي بياموزيد.»
همچنانكه قرآن در آيه 28 سوره فتح فرموده است:
هوالذي ارسل رسوله بالهدي و دين الحق ليظهره علي الدين كله و كفي بالله شهيداً.
«و او خدايست كه رسول خود را با قرآن و دين حق به عالم فرستاد تا او را بر همه اديان دنيا غالب گرداند و بر حقيقت اين سخن، گواهي خدا كافيست».
در اين آيه، به برتري فرهنگ اسلامي اشاره شده تا شايستگي هيمنت بر ديگر فرهنگها را در راستاي جهاني سازي اسلام و ايجاد حيات طيبه براي همه عالميان را مبرهن سازد. از ديد آيات الهي در چنين حيات مؤمنانه ايي بركات الهي جهان را فرا خواهد گرفت:
ولو ان اهل القري آمنوا واتقوا لفتحنا عليهم بركات من السماء والارض .
«چنانچه مردم شهر و ديار همه ايمان آورده و پرهيزكار مي شدند، همانا ما درهاي بركات آسمان و زمين را بر روي آنها مي گشوديم.»
بدين ترتيب هرگاه ايمان و تقوا (التزام به تعهدات انساني) در جامعه گسترش يابد و انسانها حريم خود و خدا را حفظ كنند، هر آيينه بركات الهي جهان را فرا خواهد گرفت و اگر مسلمانان، جهانيان را به اين حقيقت رهنمون شوند، آن گاه است كه زمام جهاني سازي بشر دوستانه را به دست گرفته، و مسئوليت پيش گفته خويش را در برابر خدا و خلق به نحو احسن ادا خواهند كرد. آنگاه فرهنگ اسلامي جهاني خواهد شد و گسترش آگاهي و دانايي و عدل جهان را در بر خواهد گرفت و كليه نظام هاي سلطه و استثمار جهاني فرو خواهد ريخت.
گفتار سوم ـ جهاني سازي مهدوي و شاخصه هاي آن
همانطور كه بيان شد اسلام ديني با اصول و آرمانهاي جهاني است و از همان ا بتداي ظهور خويش به دنبال ايجاد حيات طيبه در سطح عالم و براي كليه ابناي بشري بوده و بديهي است بنا به معتقدات اسلامي و شيعي، جهاني شدن اسلامي و حيات طيبة جهاني در آخرالزمان و در عصر و دولت مهدي موعود، تحقق قطعي خواهد يافت و چنين جهاني شدني با هيچ پروژه و يا طرح جهاني سازي فعلي نه از حيث نظري و نه علمي و نه از حيث شموليت و فراگيري و مقياسهاي موجود قابل مقايسه و اندازه گيري نيست و فقط شناخت مقدماتي آن از راه احاديث وارده ممكن است به همين خاطر، قصد بر اين است كه در سطور آتي پاره اي از ويژگي هاي دولت كريمه حضرت مهدي و حكومت جهاني سرشار از حيات طيبه وي ـ آن هم نه از باب حصر بلكه از باب احصاء و اشاره ـ مرور و بازيابي گردد:

حاكميت جهانشمول اسلام و برچيدگي شرك و اختلافات بشري
در نظريه هاي جهاني شدن غربي، كه زيربناي بسياري از آنها مكتب ليبرال دموكراسي است، با اعتقاد به نسبيت اخلاقي و ارزشي، اعمال اصل تساهل و رواداري افراطي نسبت به كليه عقايد و اديان جزء ادعاهاي اصلي است و موضع حكومت بر مبناي لائيسم، نسبت به ديانت و مذهب، خنثي مي باشد و از منظر آنها حمايت و جانبداري از يك مذهب، به معناي دخالت در آزاديهاي فردي و مخدوش نمودن آزادي عقيده و ابراز عقايد است اين در حالي است كه سكولاريسم يا عرفي شدن و دنياپرستي و اصالت امور دنيوي در سرلوحه جهاني سازي ليبرال دموكراسي است. در حاليكه در حكومت جهاني مهدوي، بدون هيچ گونه مجامله و تعارفي، اسلام به عنوان آيين مطلق و برتر و متعالي به جهانيان معرفي و از سوي آنان نيز مورد شناسايي و پذيرش قرار مي گيرد.
رواياتي در تأييد اين مطلب ذكر مي شود: محمدبن مسعود در تفسير عياشي از رفاعة بن موسي روايت مي كند كه او گفته:
از امام صادق عليه السلام شنيدم كه در تفسير آيه:
وله اسلم من في السموات والارض طوعاً و كرهاً.
«يعني اهل آسمانها و زمين، مطيع و منقاد وي مي شوند، پاره اي از صميم قلب و
پاره اي به اكراه».
آن حضرت فرمود: «وقتي قائم آل محمد قيام كند مكاني در روي زمين باقي نمي ماند مگر اينكه كلمه طيبة لااله الا الله محمد رسول الله در آنجا به آواز بلند گفته مي شود».
همچنين امام صادق عليه السلام ضمن بيان مفصلي درباره عصر ظهور حضرت مهدي مي فرمايند:
وقتي قائم ما قيام كند «... اهل هيچ ديني باقي نمي ماند مگر اينكه اظهار اسلام
مي كنند و با ايمان مشهور و معروف مي گردند...».
باز از امام صادق عليه السلام روايت شده كه فرمود:
درباره اين آيه از پدرم (امام باقر عليه السلام) پرسيدند: «با همه مشركان مبارزه كنيد چنانكه همگي به مبارزه شما برخاستند تا اينكه در زمين فتنه اي باقي نمانده و دين و آيين از آنِ خدا باشد»، او فرمود: تفسير اين آيه هنوز فرا نرسيده، چنانچه قائم قيام نمايد كساني كه او را درك مي كنند چگونگي تفسير اين آيه را خواهند ديد و سرانجام آيين محمد صلى الله عليه و آله مانند پايان شب به صبح صادق روشن شده و اثري از شرك بر روي زمين باقي نخواهد ماند همچنانكه فرمود.» .

**donsaeid** · 07-11-2006, 02:50 AM

امام باقر عليه السلام نيز باز فرموده است:
«در زمين هيچ ويرانه اي نمي ماند مگر اينكه آباد گردد و هيچ معبودي جز خداوند متعال از بت و غير آن نمي ماند مگر اينكه دچار حريق گشته و مي سوزد».
در جاي ديگر، امام صادق عليه السلام ضمن پاسخ به سؤالهاي مفضل و قابل تطبيق دانستن آيه 33 سوره توبه با عصر حكومت جهاني مهدي عليه السلام به وي مي فرمايد:
«... ياد مي كنم مفضل، هر آينه اختلاف ملتها و دينها از ميان برداشته مي شود و همه دين براي خدا و يكي مي گردد چنانكه خداي تعالي فرموده: ان الدين عندالله الاسلام [يعني دين در نزد خدا، اسلام است و بس] و نيز فرموده: و من يتبغ غيرالاسلام ديناً فلن يقبل منه و هو من الخاسرين؛ و يعني هر كه غير از اسلام، دين ديگر بطلبد هر آينه هرگز از او مقبول نمي شود و او در روز قيامت از جمله زيانكاران است.

حاكميت مطلق عدالت و دادورزي

همگان آگاهند كه ويژگي اصلي حكومت جهاني مهدوي عدالت است و شايد احاديث نادري درباره عصر ظهور وجود داشته باشد كه به اين خصيصه و نياز، و گمشده اساسي بشري اشاره ننموده باشند بخاطر همين كثرت فقط به ذكر احاديث معدودي در اين باره بسنده
مي شود:
پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله مي فرمايد:
... اگر از عمر دنيا تنها يك شب باقي مانده باشد، خداوند آن شب را به اندازه اي طول خواهد داد، تا مردي از اهل بيت من به حكومت برسد... او زمين را از قسط و عدل پر مي كند همان گونه كه پيش از آن از ستم و جفا كاري پر شده بود...
حكومت جهانشمول مهدوي، در عدالت گستري نيز به گونه ايي فراگير و بدون تبعيض عمل مي كند همچنانكه امام حسين عليه السلام در فراز مهمي مي فرمايند:
«... اذا قام قائم، العدل وسع وسعه عدل البر و الفاجر» .
«هنگامي كه قائم قيام مي كند، عدل گسترده مي شود و اين گستردگي عدالت، نيكوكار و فاجر را در بر مي گيرد».
عدالت مزبور نيز از حيث نفوذ نيز فراخناي حوزه هاي فردي و اجتماعي بشري را در بر
مي گيرد شاهد اين مدعا نيز بيان امام باقر عليه السلام است كه مي فرمايد:
«بدانيد همان طور كه سرما و گرما به داخل خانه هايشان نفوذ مي كند، عدالت او [قائم] نيز به درون خانه هايشان راه خواهد يافت».

برقراري امنيت و آرامش همه جانبه

از روايت هاي پيرامون حكومت جهان شمول حضرت مهدي فهميده مي گردد كه ناامني و هراس از زندگاني آحاد بشري رخت بر مي بندد و امنيتي فراگير در همه انحاء گيتي برقرار
مي گردد همچنانكه امام علي عليه السلام درباره ايمني عصر ظهور و سرشاري آن دوره از امنيت و ديگر بركت هايي مانند عدالت مي فرمايند:
اگر به تحقيق، قائم ما قيام كند، به واسطه ولايت و عدالت او، آسمان آن چنان كه بايد ببارد مي بارد و زمين نيز رستني هايش را بيرون مي دهد و كينه از دل بندگان زدوده مي شود و ميان دد و دام آشتي برقرار مي شود؛ به گونه اي كه يك زن ميان عراق و شام پياده خواهد رفت و آسيبي نخواهد ديد و هر جا قدم مي گذارد، همه سبزه و رستني است و بر روي سرش زينت هايش را گذارده و نه ددي او را آزار دهد و نه بترساند.

رفاه و رشد پايدار اقتصادي، استغناي عمومي و رفع فقر

در نهضت جهاني سازي مهدوي، شكافها و خندقهاي اقتصادي، تبعيضهاي ناروا و فقر و فاقه ماحصل از جهاني سازي غربي وجود ندارد و نه تنها اين شكافها پر مي گردند بلكه جامعه بشري به استغناي كامل رسيده و حتي فقيري براي دريافت صدقات و اعانات يافت نخواهد شد. چند نمونه از شواهد روايي لازم به شرح زير است:
امام صادق عليه السلام مي فرمايد:
چون قائم ما قيام نمايد زمين با نور پروردگار خود نوراني و روشن مي شود، و خلائق از نور و روشنايي آفتاب مستغني و بي نياز باشند و تاريكي زايل مي گردد، و مردم در ايام سلطنت آن حضرت بسيار عمر مي كنند... و زمين خزينه هاي خود را آشكار مي گرداند، به نوعي كه خلايق همه آنها را در روي زمين مي بينند و مرد در آن وقت كسي را مي طلبد براي اينكه از مالش به او اعطاء نمايد تا اينكه صلة رحم به جا بياورد، يا اينكه از وجه زكات چيزي به او بدهد، چنين كسي كه اينها را از او قبول نمايد يافت نمي گردد و خلايق به سبب آن چه كه خدا از فضل خود به ايشان روزي كرده، مستغني و بي احتياج مي باشند.
اين امام همام، اين بي نيازي عمومي را چنين تشريح نموده است:
... و در ميان خلائق به طريق حكم داود و محمد صلى الله عليه و آله حكم مي كند. در اين وقت زمين خزينه هاي خود را ظاهر و بركات خويش را آشكار مي گرداند و در اين وقت مردي از شماها كسي را نمي تواند پيدا كند كه صدقه اي به او بدهد يا احساني در حق وي نمايد زيرا كه همه مؤمنان غني و مالدار مي باشند.
توسعه وسيع اقتصادي و انساني پايدار و بالنده نهضت جهانشمول مهدوي در روايات نبوي نيز ظهور آشكار دارد. به فرموده پيامبر صلى الله عليه و آله:
يكون في امتي المهدي... يتنعم امتي في زمانه نعيماً لم يتنعموا مثله قطّ، البرّ والفاجر، يرسل السماء عليهم مدراراً و لاتدخّر الارض شيئاً من نباتها.
در امت من، مهدي قيام كند... و در زمان او، مردم به رفاه و نعمت هايي دست مي يابند كه در هيچ زماني دست نيافته باشند، همه چه نيكوكار و چه بدكار از آن جمله اند. آسمان باران رحمتش را بر آنان ببارد و زمين چيزي از روئيدنيهاي خود را پنهان ندارد.

رشد و ترقي علوم و فنون و شكوفايي و كمال عقلانيت بشري
جهان امروز كه در مسير جهاني شدن گام بر مي دارد اگرچه از حيث پيشرفت علوم و تكنولوژي، ترقي انكار ناپذيري نموده است ولي نه تنها اين پيشرفت موجب رفع آلام بشري و رساندن انسانها به امنيت و آرامش، مساوات و عدالت نگشته است بلكه ميلياردها مجهول ديگر در مسير اكتشافات بشري قرار دارد كه بشر از حل آنها عاجز است و جهاني سازي غربي نيز نتوانسته به رفع اين عجز و ناتواني مدد لازم را بنمايد اين در حالي است كه در عصر حكومت جهاني مهدوي دانش بشري به دستاوردهايي مافوق تصور مي رسد. امام صادق عليه السلام در بياني بليغ، از گوشه ايي از پيشرفتهاي علمي آن عصر چنين ياد مي فرمايد:
دانش بيست و هفت حرف براي مردم آورده اند تنها دو حرف بيش نبوده، و مردم تا:است. همه علومي كه پيامبران به امروز جز آن دو حرف را نشناخته اند؛ ولي وقتي قائم ما قيام كند بيست و پنج حرف ديگر را ابراز مي كند و آن را در ميان مردم گسترش مي دهد، آنگاه آن دو حرف را نيز ضميمه مي كند، و همه بيست و هفت حرف را در ميان مردم منتشر مي نمايد.
روايات دال بر تبيين وضعيت عصر ظهور، بيانگر آن است كه عقول مردم در دوره ظهور به بالاترين مرحله كمال خويش مي رسد به فرموده امام باقر عليه السلام:
«وقتي قائم ما قيام كند، خداوند دست عنايتش را بر سر بندگان كشيده و عقل آنها زياد و فهمشان بالا مي رود».
در دولت جهاني مهدوي، حتي دانش و بينش، آگاهي و شناخت صحيح، مفيد، سازنده و كارگشا در خانه ها گسترش مي يابد و حلقه هاي درس و بحث براي زن و مرد در كران تا كران جامعه بشري برقرار مي شود به فرموده امام باقر عليه السلام:
«... تؤتون الحكمة في زمانه حتي انَّ المرأة لتقضي في بيتها بكتاب الله و سنّة رسوله».
... به مردم زمان قائم عليه السلام آنچنان حكمتي عطاء خواهد شد كه حتي زن در كانون خانه خويش بر اساس كتاب خدا و سنّت پيامبرش عادلانه و آگاهانه داوري مي كند و نيازي به ديگري ندارد.
علاوه بر تبيين وضعيت عالي دانش و بينش بشري در عصر ظهور، اين روايت بيانگر اين واقعيت است كه مردم در روزگار حاكميت آن حضرت، براساس آداب و مقررات ديني تربيت شده و احكام شريعت را آموخته و بر پايه ايي از فرهنگ و فرهيختگي سير مي نمايند كه حتي يك بانوي خانه دار مي تواند براساس مقررات كتاب خدا و سيره عادلانه پيام آور بزرگ وي، قضاوت كند.

تكيه بر استدلال و اقناع و كسب مقبوليت و رضايت عمومي
همچنين جهاني سازي عصر مهدوي مبتني بر استدلال و براهين عقلي است. گواه اين مدعا فرمايش امام حسن عليه السلام است كه در ضمن فرازي بلند درباره قائم عليه السلام مي فرمايد:
خداوند در آخرالزمان و روزگاري سخت در ميان جهل و ناداني مردم، مردي را بر مي انگيزد و او را با فرشتگان خود تأييد مي كند و ياران او را حفظ مي نمايد و با آيات و نشانه هاي خويش او را نصرت مي دهد و بر كره زمين غالب مي گرداند تا آنجا كه مردم پاره اي از روي ميل و گروهي بي ميل و با اكراه به دين خدا مي گروند، سپس زمين را پر از عدل و داد و نور و برهان مي كند تمام مردم جهان در برابر وي خاضع مي شوند و هيچ كافري باقي نمي ماند مگر آنكه مؤمن شود و هيچ بدكاري نمي ماند جز اينكه اصلاح گردد... .
اين روايت بخوبي بر اين مطلب تصريح دارد كه اگرچه برخي از مردم جاهل و گمراه در ابتداي حكومت حضرت ممكن است با اكراه به حكومت وي تن دهند ولي وقتي عدل گستري و برهانهاي شفاف و مستدل و نوراني وي را ملاحظه مي كنند در مقابل حكومت وي خاضع شده و با طوع و رغبت و رضايتمندي تمام به آن تن مي دهند.
لذا نظام حكومت جهاني مهدوي را بايد نظامي بر پايه مشروعيت كامل يعني واجد مقبوليت، حقانيت و قانونيت دانست. مشروعيتي كه مانند برخي از نظامهاي سياسي به اصطلاح مدرن غربي امروزي با دماگوژي يا فريب افكار عمومي، با كنترل، دستكاري آراء عمومي و با نفوذ تبليغات پردامنه بدست نمي آيد بلكه محصول رضايت قلبي آحاد جامعه بشري و حتي ساير موجودات عالم است.

گفتمان واقعي و احتجاج با ساير اديان
بر مبناي آنچه كه از روايات بر مي آيد، در جهاني سازي مهدوي، اگرچه حضرت مهدي بدون هيچ تعارفي همه موحدين و غيرموحدين و پيروان ساير اديان را به پيروي از اسلام و تعاليم نجات بخش آن با قاطعيت تكليف مي كند ولي اين به معناي اجبار صرف عقيدتي ايشان به پذيرش مطلق آيين اسلام نيست بلكه محور كار حضرت مهدي ـ همانطور كه از نامشان نيز مي آيد ـ هدايت جامعه بشري است و بديهي است اصل و اساس هدايت مي بايستي مبتني بر اقناع باشد. روايات نيز دال بر اين مطلب است كه حضرت از همان ابتداي ظهور، كتب بدون تحريف زبور، تورات، انجيل و... را پيدا كرده و بر اساس نُسخ اصل آنها با اهل كتاب محاجّه، استدلال و گفتگو كرده و بر آن اساس بر آنها حكم مي راند تا آنكه ايشان به دين اسلام و حكومت جهانشمول مهدوي هدايت گردند. در همين راستا امام باقر عليه السلام مي فرمايند:
به خدا سوگند ياد مي كنم هر آينه گويا قائم را مي بينم در حالتي كه پشت به حجرالاسود داده، بعد از آن حق خويش را ـ يعني خلافت را ـ از خداوند عالم مي طلبد. بعد از آن مي گويد: ايها الناس! هر كه در خصوص خدا با من محاجّه و گفتگو نمايد، هر آينه من نزديكترين خلايقم به خدا. ايهاالناس! هر كه در خصوص آدم با من گفتگو و محاجّه نمايد هر آينه من نزديكترين خلايقم به آدم عليه السلام. ايها الناس! هر كه در خصوص نوح با من گفتگو نمايد هر آينه من نزديكترين خلايقم به نوح. ايهاالناس! هر كه در خصوص ابراهيم با من محاجّه و گفتگو كند هر آينه من نزديكترين خلايقم به ابراهيم عليه السلام. ايهاالناس هر كه در خصوص موسي با من محاجه و گفتگو نمايد هر آينه من نزديكترين خلايقم به موسي. ايهاالناس هر كه در خصوص عيسي با من گفتگو و محاجه كند هرآينه من نزديكترين خلايقم به عيسي. ايهاالناس هر كه با من در خصوص محمد صلى الله عليه و آله گفتگو و محاجه كند هر آينه من نزديكترين خلايقه به محمد.

**donsaeid** · 07-11-2006, 02:52 AM

و ايهاالناس هر كه با من در خصوص كتاب خدا گفتگو نمايد هر آينه من نزديكترين خلايقم به كتاب خدا. بعد از اين سخنان به مقام ابراهيم مي رود و دو ركعت نماز در آن جا
مي گزارد، بعد از آن حق خود را ـ يعني خلافت را ـ از خداي تعالي مي طلبد.
امام باقر عليه السلام در بياني ديگر، برخورد گفتماني و استدلالي و محترمانه امام عصر عليه السلام با ساير اديان را چنين بازگو مي فرمايد:
چون قائم اهل بيت قيام مي كند اموال را بالسويه قسمت مي نمايد و درخصوص رعيت با عدالت حكم مي كند، پس هر كه به او اطاعت نمايد هر آينه به خدا اطاعت كرده و هر كه با او مخالفت كند هر آينه به خدا عصيان و مخالفت نموده و ناميدن او به مهدي از اين بابت است كه خدا او را به امورات مخفيه راه مي نمايد و تورات و ساير كتابهاي خدا را در انطاكيه از مغاره بيرون مي آورد و در ميان اهل تورات با تورات و در ميان اهل انجيل با انجيل و در ميان اهل زبور با زبور و در ميان اهل قرآن با قرآن حكم مي فرمايد... .

حفظ و ارتقاء كرامت انساني و حقوق بشر دوستانه
در جهاني سازي حكومت مهدوي، كرامت انسانها و حقوق بشر دوستانه نه تنها محوريت دارد بلكه به عالي ترين حدّ خود خواهد رسيد اميرمؤمنان عليه السلام در بياني، كرامت بخشي به جامعه انساني در عصر ظهور را چنين تصوير مي فرمايند:
سپس به كوفه روي مي آورد كه قرارگاه و منزل اوست. بردة مسلماني در بندي نمي ماند، جز اينكه او را مي خرد و آزاد مي سازد و بدهكاري نمي ماند، مگر اينكه دين او را مي دهد و مظلمه اي نمي ماند جز اينكه آن را مي پردازد و كشته اي نمي ماند مگر اينكه ديه او را مي دهد... وكشته اي نمي ماند جز اينكه دَين او را پرداخته و خانواده او را تأمين مي كند وهمه امور را تدبير و كارها را تنظيم مي نمايد تا آنجايي كه زمين را سرشار از عدل و داد مي نمايد، همانگونه كه به هنگامه ظهور او، از ظلم و جور لبريز است... .
پيامبر مكرم اسلام نيز در بياني ضمن تبيين بركات عصر ظهور، آن دوره را زمان تكريم و تعظيم امت معرفي مي فرمايد:
در آخر الزمان در ميان امتم، آن نجات بخش ملتها قيام مي كند. خدا كران تا كران قلمرو حكومت جهاني او را بوسيله باران سيراب مي سازد و زمين، گياه و نبات خويش را مي روياند اموال عمومي را به طور عادلانه به مردم اعطا مي كند و به دامداري و دامپروري اهميت مي دهد و امت را تكريم نموده و عظمت مي بخشد.
رعايت كرامت انسانها و حقوق بشر دوستانه تنها به امام عصر عليه السلام ختم نمي شود بلكه ياران وي نيز بر مبناي لحاظ و رعايت اين امور با حضرت دست بيعت مي دهند. علي عليه السلام در گفتاري طولاني در وصف بيعت 313 تن از ياران حضرت مهدي عليه السلام مي فرمايد:
با او بيعت مي كنند كه هرگز دزدي نكنند، زنا نكنند، مسلماني را دشنام ندهند، خون كسي را بنا حق نريزند؛ به آبروي كسي لطمه نزنند؛ به خانه كسي هجوم نبرند، كسي را به ناحق نزنند؛ طلا، نقره، گندم و جو ذخيره نكنند، مال يتيم را نخورند؛ در مورد چيزي كه يقين ندارند، گواهي ندهند؛ مسجدي را خراب نكنند؛ مشروب نخورند؛ حرير و خز نپوشند؛ در برابر سيم و زر سر فرود نياورند؛ راه را بر كسي نبندند؛ راه را ناامن نكنند؛ از اعمال منافي عفت اجتناب كنند؛ خوراكي را از گندم و جو انبار نكنند؛ به كم قناعت كنند؛ طرفدار پاكي باشند، از پليدي گريزان باشند؛ به نيكي فرمان دهند؛ از زشتيها باز دارند؛ جامه هاي خشن بپوشند؛ خاك را متّكاي خود سازند؛ در راه خدا، حق جهاد را ادا كنند؛ و... او نيز در حق خود تعهد مي كند كه از راه آنها برود؛ جامه اي مثل جامة آنها بپوشد؛ مركبي همانند مركب آنها سوار شود؛ آنچنان كه آنها مي خواهند باشد، به كم راضي و قانع باشد؛ زمين را به ياري خدا، پر از عدل و داد كند آن چنان كه پر از جور و ستم شده است؛ خدا را آنچنان كه شايسته است بپرستد؛ براي خود دربان و نگهبان اختيار نكند و... .
جهاني سازي حكومت مهدوي، در عين صلابت، مبتني بر عطوفت، صفا و صميميت و مهرورزي و تكريم انسانها بي هيچگونه تبعيضي است حكومتي كه حتي خفته ايي را بي جهت بيدار نمي كند و با چنين آرامش بخشي به عالم بشريت، پناه و مأواي جامعه بشري مي گردد در توصيف اين وضعيت، پيامبر صلى الله عليه و آله مي فرمايد:
مردم به سوي او پناه مي برند، همچنان كه زنبوران عسل به ملكة خود پناه مي برند، عدالت را در سراسر گيتي مي گستراند، چنان كه از ستم پر شده بود، تا جايي كه صفا و صميميّت صدر اسلام به آنها باز مي گردد، هيچ خفته ايي را [بي جهت] بيدار نمي كنند و هيچ خوني [به ناحق] ريخته نمي شود.

نفي قوميت مداري و نژادپرستي
در نهضت جهاني سازي مهدوي قوميت مداري و نژادگرايي جايي نداشته و از منظرها و ملاك هاي تقوا و شايسته سالاري، براي اصلاح امور مادي و معنوي بشري، جهاني انديشيده و عمل مي شود. يكي از نمونه هاي صدق اين گفتار گزينش 313 يار اصلي امام عليه السلام از كشورهاي مختلف و بر مبناي ملاك تقوا، شايستگي و كارداني مي باشد. نويسنده عاليقدر كتاب «امام مهدي از ولادت تا ظهور» طي تحقيق جالبي به نام و شهرها و كشورهاي ياران حضرت مهدي اشاره نموده و براساس جغرافياي امروز، قريب بيست و سه كشور را به عنوان خاستگاه و محل سكونت اين افراد معرفي كرده است و اين امر نشانگر آن است كه نهضت جهاني مهدوي، متكي به قوميت و مليّت خاصي نيست و ملاك حركت و تكاپوي آن و گزينش كارگزارانش، ملاكهاي قرآني و الهي است و همين امر به همراه ساير ويژگيهاي حكومت طيبه مهدوي باعث مي گردد كه حكومت جهاني مزبور مورد رضايت همه اهل عالم، ملل و نحل مختلف و نظام هاي سياسي گوناگون بوده و با اجراي كامل عدالت، جهان شاهد رفع شكاف ها و محروميت هاي ناشي از استكبارورزي و زياده خواهي ملل و دول زورمند، ميان ملل و دول عالم باشد و استعدادها و توانمندي ها و استيفاي فراگير كليه حقوق ابناء و جوامع بشري اعم از ضعيف يا قوي محقق گردد و به اصطلاح امروزي جهان نه با توسعه ناموزون بلكه با توسعه موزون مواجه گردد.
از ادله ديگر دال بر نفي قوميت پرستي و نژادگرايي نهضت جهاني موعود، كثرت رواياتي است كه با وجود عرب و قريشي بودن حضرت مهدي عليه السلام، مشعر بر آن است كه نه تنها اعراب و قريش در اين دولت جهاني به عنوان قوم و طبقه ممتاز شناخته نمي شوند بلكه بسياري از آنها بر حسب آزمايشها و ابتلائات عصر مهدوي، مرتد گشته و فوج فوج توسط حضرت نابود مي گردند و حضرت نه تنها به خاطر مشابهت قومي با ايشان، ملاحظه آنها را نمي كند بلكه بر حسب مباني متقن الهي، ايشان را به خاطر كفر و نقاشان گردن مي زند و بر آنها بسيار سخت مي گيرد.

حكومت شبه فدرالي و احترام به ساير ملل
از برخي روايات اينگونه به نظر مي رسد كه حكومت جهاني مهدوي و جهاني سازي وي در عين حال كه عالمگير بوده و بر سرتاسر آن اسلام و قوانين اسلامي حاكم است ولي ساير ملل نيز در قالب نوعي حكومت مشابه فدراليسم، ضمن تبعيت از حكومت مركزي جهاني، داراي آزاديهايي در تبعيت از رسوم و فرهنگ هاي ملي غيرمتعارض با اسلام هستند و حضرت اين حق و احترام را براي آنها ملحوظ مي فرمايد: در اين راستا احاديثي يادآوري مي گردد:
امام باقر عليه السلام مي فرمايند:
«وقتي قائم قيام كند قطايع و حكومتهاي طايفه اي از بين خواهند رفت».
ولي در عين حال امام صادق عليه السلام اذعان مي فرمايند:
«وقتي قائم ما قيام كند به هر منطقه اي نماينده اي مي فرستد و به او مي گويد: حكومت در اختيار توست هر چه مصلحت مي بيني عمل كن».

نوسازي و احياء ديني بر مبناي مقتضيات جديد
يكي از ويژگي هاي فرابرد جهاني شدن لحاظ مقتضيات زماني و مكاني و حركت بر مبناي تحولات تازه و پاسخگويي به امور جديد است. قبلاً بيان گرديد اسلام و بويژه تشيع با اتكاء به ماهيت خود و بر مبناي سنت مترقي اجتهاد، اين انعطاف پذيري را به عنوان جزء هميشگي خود به همراه دارد. نظام جهاني سازي مهدوي نيز از اين خصيصه ضروري غافل نبوده و كاملاً بدان مجهز است و در عصر مهدوي، جهان با احياء اسلامي جديد و نوسازي ديني مواجه خواهد گرديد. به فرموده امام صادق عليه السلام:
چون قائم قيام مي كند امر تازه و احكامي تازه مي آورد همچنانكه رسول خدا صلى الله عليه و آله در اول اسلام همينگونه عمل نمود و خلائق را به امر جديد دعوت نمود ... آن حضرت كارهاي مشابه رسول خدا انجام مي دهد وي همانگونه كه رسول خدا امور جاهليت را بر هم زد، امور قبل از خود را بر هم مي زند و قائم، دين اسلام را تازه مي كند.
همين تعبير نيز در بيان امام باقر عليه السلام آمده است، آنجا كه مي فرمايد:
«قائم كتابي جديد، امري جديد و حكمي جديد مي آورد و بر عرب سخت
مي گيرد.»
در روايت ارجمند ديگري از همين امام همام، ايشان ضمن تشبيه سيره حكومت مهدوي با سيره پيامبر صلى الله عليه و آله در ابطال احكام جاهليت، مي فرمايند:
«... همچنين است قائم وقتي قيام مي كند باطل مي گرداند احكامي را كه در ايام مصالحه با كفار در دست خلايق بوده و با عدالت در ميان خلايق رفتار مي كند».
بدين منوال جهاني سازي مهدوي، معطوف به احياء و تجديد اسلام ناب و نوسازي جديد آن برحسب مقتضيات جديد بوده و بديهي است چنين امري منجر به شفافيت اسلام و افزايش پيروي آن دين حنيف خواهد گرديد و ديگر نيازي به بحث و فحص هاي طاقت فرساي علمي و حوزوي براي فهم و دريافت آراء واقعي شارع مقدس نيست و اكثر شيوه هاي درسي و اجتهادي و استنباطي، كهنه و غيرقابل استفاده خواهد گرديد. عالم عاليقدر؛ آيت الله فقيد قزويني در اثر خويش اين مطلب را در تحليلي جامع اينگونه بيان فرموده اند:
خدا مي داند كه اين تحول مطلوب و مترقي چگونه خواهد بود، اما به نظر مي رسد بسياري از كتابهاي فقه و حديث، نوسازي گردد و نقش بسياري از موضوعات كتابهاي اصولي به پايان برسد، چرا كه امام مهدي عليه السلام قواعد عمومي براي دريافت مسائل شرعي و مقررات ديني را بيان مي كند و در پرتو همانها دانشمندان از بسياري از بحثهاي اصولي و قواعد آن بي نياز مي گردند.
كتابهاي مربوط به شرح حال راويان احاديث كه به كتابهاي رجالي معروفند و نيز شرح حال و بيوگرافي آنان و تقسيم بندي روايات به صحيح و ضعيف اصطلاحاتي از اينگونه، همه و همه نقششان به پايان مي رسد؛ چرا كه اين بحثها بيشتر به حدس و ظنّ تكيه دارد و در عصر غيبت و بخاطر نرسيدن دست مردم به امام معصوم عليه السلام مورد استفاده قرار مي گيرد. اما در عصر ظهور، مردم به مقررات و احكام قطعي دست
مي يابند و از اينها بي نياز مي گردند.
و نيز در عصر ظهور، بيشتر كتابهاي تفسيري از اعتبار ساقط مي شود چرا كه مردم با رشد فكري و ژرف نگري برخاسته از فرهنگ عصر ظهور، به تفسيرهاي برخاسته از نظرات افراطي افراد، بهايي نمي دهند، از اين رو تنها باقي مي ماند.:تفاسير برخاسته از روايات رسيده از پيامبر و اهل بيت
همينگونه قرائت هاي مختلف از قرآن شريف كه دليلي براي آنها نازل نشده است، برداشته مي شود، چرا كه مردم، قرآن و قرائت صحيح آن را ـ به گونه اي كه بر قلب مصفّاي محمد صلى الله عليه و آله فرود آمده است ـ از امام مهدي عليه السلام مي آموزند و تفسير و پيام و مفهوم آن را، آنگونه كه خدا اراده فرموده است مي شناسند و بر معارف بلند و راز و رمز و شگفتيهاي آن كه همچنان ناشناخته و پوشيده است، آگاهي مي يابند... .

**donsaeid** · 07-11-2006, 02:54 AM

تحول شگرف در حوزه ها و فضاهاي ارتباطي و رسانه ايي
در دولت جهاني مهدوي، فضاهاي ارتباطي و رسانه ايي دچار تحولات شگرف و بنياديني خواهد شد كه ساده ترين تعبير از روايات وارده؛ بحث استفاده از رسانه هايي مانند اينترنت و تلويزيون و ارتباط مردم با يكديگر از اين طرق را به ذهن متبادر مي كند ولي به نظر مي رسد كه اين روايات حاكي از پيشرفتهاي وسيعي در اين زمينه باشد و بتوان اين دوره را از حيث وصف وضعيت رسانه ها و ارتباطات به دوره ايي بسيار فراتر از دوره ظهور اَبر رسانه ها تشبيه كرد ابتدا رواياتي در اين زمينه يادآوري مي گردد:
امام صادق عليه السلام مي فرمايد:
ان المؤمن في زمان القائم و هو في المشرق ليري اخاه الذي في المغرب وكذا الذي في المغرب يري أخاه الذي بالمشرق.
مؤمن در عصر قائم در حاليكه در مشرق است، برادر خويش را كه در مغرب است مي بيند و همانگونه آنكه در مغرب است برادر مؤمن خويش را در مشرق مي بيند.
و يا در فرازي قابل تأمل تر فرموده اند:
اِنّ قائمنا اذا قام مدّ الله لشيعتنا في اسماعهم و ابصارهم، حتي لايكون بينهم و بين القائم بريد يكلّمهم فيسمعون و ينظرون اليه و هو في مكانه.
هنگامي كه قائم ما قيام كند، خداوند در دستگاه شنوايي و بينايي شيعيان ما، گستردگي و كشش ويژه اي مي بخشد تا ميان آنان و مهدي ما واسطه و نامه رسان يا فاصله اي نباشد.
فهم روايت اول با وجود پيشرفتهاي امروزي عرصه فناوري ارتباطات همانند تلويزيون و اينترنت، دشوار و پيچيده نيست اما با توجه به روايت دوم، به نظر مي رسد كه پيشرفتهاي عصر ظهور در عرصه گسترش فضاهاي ارتباطي تنها منحصر در تكنولوژي و ابزارهاي ارتباطي نباشد، بلكه اين خود مؤمنين هستند كه بواسطه سطوح عالي ايماني خود، بر خوردار از كمالات اعطايي الهي شده و گوش و چشمهاي آنان داراي قدرتِ فرابيني و فراشنواييِ فرامكاني و به عبارتي در كليه مكانها شده و همانطور كه مي توانند در هر لحظه با يكديگر ملاقات سمعي و بصري داشته باشند مي توانند به طريق اولي با حضرت مهدي نيز چنين ارتباطي را دارا باشند و از فيض مطلق وجود او در وراي مكان ها و زمان ها استفاده نموده و در نزد ايشان و براي متابعت و انقياد دائم از وي دائم الحضور باشند. بديهي است در عصر حضور كه هر چيز به كمال نهايي خود مي رسد تجهيز انسانهاي مؤمن ـ به عنوان اشرف مخلوقات ـ به چنين مواهب الهي دور از ذهن نيست و به همين خاطر مي توان تصور كرد كه با اين پيشرفتها در خلقت انسانهاي برگزيده، كشف ساير كرات در فضاهاي لايتناهي و افشاي ميلياردها اسرار نهفته در كائنات براي بشر عصر ظهور نه تنها ممكن، بلكه به منتهاي حد تحت رهبري زعيم موعود، صورت خواهد گرفت و اسرار بي شمار كائنات برايشان كشف خواهد گرديد.

رعايت آرماني حقوق محيط زيست و جانداران
جهاني سازي مهدوي همانند جهاني سازي غربي تأثيرات و تبعات تخريبي نسبت به محيط زيست و ساكنان موجود در آن ندارد، همانگونه كه امروزه جهان با مشكلات زيست محيطي عظيمي همانند سوراخ شدن لايه اُزون، گرم شدن زمين بر اثر گازهاي گلخانه اي، نابودي جنگلها، روند رو به انقراض پاره اي از موجودات، آلودگيهاي صنعتي و شيميايي محيط زيست و... مواجه است. پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله در فرازي زيبا، خشنودي كليه موجودات انساني و غيرانساني را از حكومت جهاني حضرت مهدي را با عبارت «يرضي عنه ساكن الارض والسماء» بيان فرموده اند و در بياني ديگر، حكومت مزبور را مايه رفاه و فرح و شادماني كليه موجودات به شمار آورده و مي فرمايند:
«فيفرح به اهل السماء و اهل الارض والطير والوحوش والحيتان في البحر».
«ساكنان آسمان و مردم زمين، پرندگان، درندگان و ماهيان دريا، همه در سايه لطف و حكومت او شادمان و فرحناك هستند.»
بسيار بديهي است كه اين شادماني بدون تصور رعايت آرماني حقوق كليه جانداران و حفظ حقوق محيط زيست آنها در دولت جهانشمول مهدي موعود، قابل تحقق و ميسر نيست. همچنين در روايتي از امام حسن عليه السلام نقل شده كه حتي «در دولت حضرت مهدي، درندگان آزادانه [و بدون مزاحمت] زندگي مي كنند» و اين امر بيانگر اوج صلح و آرامشي است كه دولت جهانشمول مهدوي براي بشريت به ارمغان خواهد آورد، دولتي كه عالم را به سمتي سوق خواهد داد كه تمام آيات الهي به منتهاي ظهور خود برسند، حق و باطل از هم جدا شوند و بنا به پاره اي استنباطها، ديگر معصيت خداي سبحان انجام نشود و باري تعالي؛ با كمترين دخالت هواي نفس و بدون وسوسة شيطان، به طور خالص عبادت گردد تا جائيكه مردگان نيز با اشك شوق خواهان رجعت به دنيا و احياي خويش از خداوند مي گردند تا افتخار و آرزوي زندگي در اين دوره نيز براي آنها نيز محقق گشته و ياري گر موعود الهي باشند.

استنتاج

در مقاله حاضر، در پاسخ به پرسش هاي پژوهش، مفهوم جهاني شدن يا جهاني سازي و برداشتهاي مختلف از آن تبيين گرديد. بيان شد كه يكي از اصلي ترين آموزه هاي اين پديده، در حال حاضر، جهاني سازي غربي يا آمريكايي است سپس با تشريح پيامدهاي كليت راهبرد مزبور، و ضمن عدم نفي پيامدهاي مثبت آن، تبعات منفي و ويرانگر جهاني سازي غربي نيز بيان شد. مُبرهن گرديد در بطن اين آموزه چه در حوزه نظري و چه در حوزه عملي، سلطه گري، هژموني طلبي، استكبارورزي، استثمار و امپرياليسم نهفته است و اين گونه جهاني سازي به دليل ماهيت تعرضي و استكباري و انحصار طلبانه خويش، فرايندي مادي، يكسويه، مصنوعي، و غير جهانشمول و سكولار است كه هدفي جز يكپارچه سازي جهاني و ادغام آن در بازار مشترك جهاني به رهبري دنياي سرمايه داري و سردمداري آمريكا را دنبال نمي كند، بازار سودگرايانه و سود محورانه مادي كه همه مؤلفه هاي حيات اجتماعي از اقتصاد و سياست تا فرهنگ را به زبان منفعت طلبي و استكبارورزي و سلطه بي چون و چراي تمدن غرب و استيلاي بيشتر آنها عليه ساير كشورها و فرهنگ، ترجمه مي كند و مدعي جامعه جهاني تك قطبي سرمايه سالارانه و ميليتاريستي است و مي توان آن را يك پروژه تحميلي و يك طرح مهندسي اجتماعي در سطح كلان سيستمي دانست كه تلاش مي نمايد ايدئولوژيهاي غربي را با تكيه بر بنيادهاي نئوليبراليستي و سرمايه داري به كل جامعه بشري تحميل كند و از اين طريق در صدد فراگير كردن شيوه زندگي آمريكايي و غربي كردن انسانها و ترويج فرهنگ مصرف و اصالت سود و سرمايه است و نابودي سنن و فرهنگ هاي محلي، و امحاء اديان رقيب، نابودي محيط زيست، و وابستگي مستمر كشورهاي ضعيف به كشورهاي غربي را دنبال مي كند و به دروغ سعي دارد نظام فكري و اجرايي ليبرال دموكراسي را به عنوان الگوي تكاملي مشترك براي كل جوامع انساني معرفي و ديكته كند در حاليكه در عمل، ناكارآمدي اين ايده چه در سپهر انديشه و چه در حوزه عمل و اجرا، ثابت شده و بحرانهاي فعلي گريبانگير رژيمهاي غربي مؤيد اثبات اين مدعا است.
از سويي در جهت اثبات مدعاي مقاله، به جهانشمولي تعاليم عاليه اسلام و سزاواري آموزه جهاني سازي مهدوي براي ارائه الگويي جهانشمول، فراگير، اميدزا و تحرك آفرين جهت تكامل جامعه بشري و نجات آن از ورطه ها و حرمانها و تنگناهاي موجود، به گونه ايي مستدل اشاره گرديد. به اذعان مستدلات پژوهش، آموزه جهاني سازي مهدوي مي تواند ترجمان بخش مثبت فرايند جهاني شدن فعلي باشد يعني با استفاده از عرصه هاي مختلف فن آوري و ساير مواهب خداداد در عصر ظهور، همانند پلي تمام دنيا و شهروندان آن را متحد كرده و محروميت هاي علمي، اقتصادي، سياسي، اجتماعي و فرهنگي را از بين ببرد. هنجارهاي پسنديده ديني، اخلاقي و انساني را بر جهان حكمفرما كند و نوعي وحدت بهينه، مثبت و متكامل را در ميان بشريت ايجاد نمايد. دولت جهاني مهدوي، با زعامت آخرين معصوم الهي، مي تواند خاتميت دين و رسالت جهانشمول نبوي را تكميل و معنا بخشد و مردم دنيا را هم پيكر نموده تا همانند يك اندامواره و با تبعيت از تعاليم عاليه و نوسازي شده اسلامي، در فكر صلاح و اصلاح يكديگر برآمده و در سنگري واحد عليه تمام عوامل مخل تكامل بشري و پلشتيهاي گيتي و زيست بوم خود مبارزه نمايند و با رخت بر بستن هوا و هوس هاي شيطاني به عبوديت و خلوص در پرستش الهي واصل گردند. بديهي است اين امر، تنها در پرتو حكومت جهاني مهدوي و تشخيص ويژه آن به شاخصه هايي از جمله موارد زير ميسر است.
1. حاكميت جهانشمول اسلام و برچيدگي شرك و اختلافات بشري.
2. حاكميت مطلق عدالت و دادورزي.
3. برقراري امنيت و آرامش همه جانبه.
4. رفاه و رشد پايدار اقتصادي، استغناي عمومي و رفع فقر
5. رشد و ترقي علوم و فنون و شكوفايي و كمال عقلانيّت بشري
6. تكيه بر استدلال و اقناع و كسب مقبوليت و رضايت عمومي
7. گفتمان واقعي و احتجاج با ساير اديان
8. حفظ و ارتقاء كرامت انساني و حقوق بشر دوستانه
9. نفي قوميت مداري و نژادپرستي
10. حكومت شبه فدرالي و احترام به ساير ملل
11. نوسازي و احياء ديني بر مبناي مقتضيات جديد
12. تحول شگرف در حوزه ها و فضاهاي ارتباطي و رسانه ايي
13. رعايت آرماني حقوق محيط زيست و جانداران
واضح است دولت جهاني مهدوي با اين ويژگيهاي آرماني خواهد توانست طرح آرماني جهاني سازي دولت كريمه اهل بيت و حيات طيبة موعود قرآن را در فراخناي گيتي محقق نمايد.

**donsaeid** · 07-11-2006, 02:55 AM

آموزه مهدويت و محيط زيست

خبرگزاري فارس: طبق روايات فراوان، قيام مهدوي با رعب و نصرت الهي و با كمك فرشتگان وحتي جبرئيل و ميكائيل همراه است. بنابراين، حضرت مهدي(عج)نيازي به توسل به سلاح‌هاي مخربي مانند سلاح هسته‌اي نخواهند داشت و در صورت تمسك ايشان به سلاح‌هاي نوين، بديهي است چنين اقدام تقابلي، مستظهر به نصرت الهي و مؤيد به مساعدت فرشتگان، و فاقد هرگونه تخريب زيست محيطي و يا فجايع انساني باشد

فصل اول : نگرشي به حقوق محيط زيست در جهان امروز

«محيط زيست» ‌ يكي از اصلي‌ترين دغدغه‌هاي بشر وجهان مدرن در چند دهة گذشته تاكنون بوده است. برهمين مبنا، ايجاد و تحول حقوق و تكاليف مربوط به محيط مزبور، چه در حقوق داخلي و چه در حقوق بين‌الملل از مسائل بسيار مهمي است كه ذهن بسياري از صاحب‌‌نظران، دولت‌مردان، و انبوهي از سازمان‌هاي جهاني و معاهدات بين‌المللي را به خود معطوف و مشغول نموده است.
البته «محيط زيست» دست‌كم به معناي امروزي آن در بسياري از زبان‌ها يك اصطلاح نو و تازه است و سابقه كاربرد آن در زبان فرانسه به قرن دوازدهم برمي‌گردد، هر چند كه اين اصطلاح از آغاز دهة 1960 م كاربرد پيوسته پيدا كرده است.
محيط زيست از گذشته‌هاي دور نيز مورد احترام تمدن‌ها و فرهنگ‌هاي پيشين بوده و از قداست خاصي برخوردار بوده است؛ مثلاً در بين ايرانيان، پرستش ميترا يا خورشيد؛ در بين هنديان و مصريان، تقديس رودخانه‌هاي گنگ و نيل و در بين بابليان، پرستش ستارگان رواج داشته و در كتاب‌هايي هم‌چون ريگ ودا (كتاب مقدس هندوان)، تورات و قانون حمورابي در خصوص حفظ منابع طبيعي و خود آلودگي محيط زيست مطالبي وجود دارد. اقوام ديگر چون فنيقي‌ها، ليدي‌ها، هيتي‌ها، اقوام مايا و اينكا نيز به تقديس پديده‌هاي طبيعي پرداخته‌اند كه نشانة ظهور ايدة علاقه به طبيعت و حفظ محيط زيست از ادوار گذشته مي‌باشد.
با ظهور انقلاب صنعتي در قرن هجدهم، آسيب‌هاي زيست محيطي؛ به‌ ويژه در جهان صنعتي غرب شكل بسيار ملموس‌تري يافت و پس از آن در قرن بيستم خسارات زيست محيطي با قضايايي هم‌چون «تريل اسميلتر» در 1941، «كانال كورفو» در 1946، اختلاف درياچه لانو در1957، «اختلاف سدگات» در 1968، «قضيه كاسموس 954» در سال 1978 در فضا، فاجعه كارخانه شيميايي «بوپال هند» در سال 1984، فاجعه نيروگاه هسته‌اي چرئوبيل در 26 آوريل 1986 و آلودگي‌هاي ناشي از حريق عمدي چاه‌هاي نفت كويت توسط عراق در جنگ دوم خليج فارس، شكل عيني‌تر و بحراني‌تري يافت و نشان داد كه بشريت براي چيرگي بر اين خطرات نيازمند عزمي جهاني و برنامه‌ريزي دقيق و انجام اقدامات قاطع و فراگير در سطوح محلي، منطقه‌اي و بين‌المللي است؛ زيرا در غير اين صورت حيات بشري دچار نابودي و انهدام روز افزون‌تري خواهد شد.
امروزه تهديدهاي زيست محيطي، دامنه وسيعي را در بر مي‌گيرد؛ از جمله: آب وهوا، ميزان حرارت و گرم شدن دماي زمين، بالا آمدن سطح درياها، حفظ گونه‌هاي مختلف و به ويژه نادر گياهي و جانوري، فرسايش لايه ازن، آثار فعاليت‌هاي صنعتي ناشي از اعمال انسان، تخريب جنگل‌ها، آلودگي آب‌ها، باران‌هاي اسيدي، آلودگي‌هاي صوتي، نظامي، و هسته‌اي و مانند آن.
از سويي برخي از اين ضايعات زيست محيطي، خود نيز منشأ ضايعات گسترده تري شده¬اند؛ مثلاً كارشناسان معتقدند كه قطع درختان جنگلي به صورت انبوه و انتشار ممتد ضايعات صنعتي در فضا باعث تغييرات بسيار منفي در وضعيت آب و هواي جهاني و بالا آمدن سطح آب درياها، و به تبع آن، زير آب رفتن دشت‌هاي ساحلي و گسترش امواج گرمازا گرديده است؛ هم‌چنان كه سوخت‌هاي فسيلي و استفاده نامتناسب و گسترده از آنها باعث افزايش دي‌اكسيد‌كربن زمين و ايجاد پديدة گازهاي گلخانه‌اي شده است. وجود گازهاي سمي منتشره از فعاليت‌هاي صنعتي انساني منجر به اسيدي شدن باران‌ها گشته و آب‌هاي مصرفي و فضاي حياتي موجودات دريايي را مسموم نموده و سلامت انسان‌ها را به خطر مي‌اندازند.
امروزه اين اعتقاد وجود دارد كه اگر چه موضوعات محيط زيستي از جهت روابط بين‌الملل، پديده‌هاي جديدي نيست اما با توجه به وخامت اوضاع آن، رهبران جهان به طور فزاينده‌اي مسائل محيط زيستي را از موضوعات حاشيه‌اي و جانبي، به دستور كار اصلي سياسي‌شان منتقل كرده‌اند.
هم‌چنان كه همين رويه نيز در مورد عمل‌كرد سازمان‌هاي بين‌المللي و جهاني در نحوة برخورد پيش¬گيرانه از آلودگي محيط زيست مشاهده مي‌شود و تصويب و عقد ده‌ها معاهده و كنوانسيون زيست محيطي بيان كننده چنين اهميت روز افزوني است.

بايد خاطرنشان نمود كه اصطلاح«محيط زيست» را مي‌توان به يك منطقه يا تمام سياره و حتي به فضاي خارجي‌اي كه آن را احاطه كرده اطلاق كرد. يونسكو براي محيط زيست، از اصطلاح «بيوسفر» يا لاية حياتي نام برده كه از تعاريف مُوَسَّع در اين باره بوده و عبارت است از : محيط زندگي بشر يا آن بخش از جهان كه بنا به دانش كنوني بشر، همة حيات در آن استمرار دارد. در حقيقت بيوسفر يا لاية حياتي، همان لايه و قشرنازكي است كه اين كره خاكي را در ميان گرفته و شامل زمين و هزار متر بالا و عمق زمين و اقيانوس‌هاست.
هم‌چنين محيط زيست؛ شامل آب، هوا، خاك و عوامل دروني و بيروني مربوط به حيات هر موجود زنده مي‌باشد كه در حقيقت حيات انساني، جانوري، گياهي و رشد آنها متأثر از اين محيط است، هم‌چنين از نظر برخي از كنوانسيون‌هاي محيط زيستي، محيط مذكور شامل بخش‌هاي زير مي‌شود:

الف) منابع طبيعي اعم از تجديدپذير و غير قابل تجديد؛ مانند هوا، آب، خاك و كليه جانوران و گياهان و تأثير متقابل اين عوامل بر يك‌ديگر؛

ب) امول و داراي‌هايي كه جزو ميراث فرهنگي مي‌باشند؛

ج) مناظر و چشم اندازهاي ويژه.

از اين‌رو، محيط زيست ساخت دست بشر؛ شامل بناها، آثارتاريخي، ساختمان‌هاي گوناگون و يا مناظر و چشم اندازهاي ويژه به عنوان بخشي از محيط زيست، بايد در برابر خرابي حراست شوند ؛ همان طور كه منابع طبيعي كرة زمين از جمله هوا، آب، زمين، گياهان، حيوانات و به ويژه نمونه‌هاي معرف اكوسيستم‌هاي طبيعي بايد به نفع نسل‌هاي حاضر و آينده، برحسب نياز با برنامه ريزي و مديريت دقيق حفاظت شوند و با منطقي كردن مديريت توليد و مديريت منابع، تعارض موجود ميان توسعه و محيط زيست حل گردد، اما متأسفانه به وضوح مشخص است كه انسان عصر فراصنعتي و دورة «بيوتكنوالكترونيك» امروز، نتوانسته است بر معضل نابودي و تخريب محيط زيست توسط خويش فائق آيد و هر روز با نابودي بيشتر جنگل‌ها، افزايش بيابان‌ها، آلودگي هوا، آب و خاك، محيط زيست و انقراض گونه‌هايي از حيات جانوري و گياهي بيش از پيش مواجه است و اين فرايند در مداري بسته و قهقرايي، دائم در حال تكرار است و باز هم متأسفانه سرعت تخريب محيط مزبور از سرعت ترميم آن روز افزون‌تر است

**donsaeid** · 07-11-2006, 02:56 AM

فصل دوم : حقوق محيط زيست در سيرة نبوي و معصومان(ع)

در بحث از آموزة مهدويت، همواره نظر كردن به سيرة عموم معصومين ـ از خاتم انبيا(ع) تا امام يازدهم(ع)ـ راه‌گشا و ضروري است، زيرا حاكميت و امامت حضرت مهدي(عج) نقطه پاياني و تكميل رسالت نبوي و امامت ساير معصومين(ع) خواهد بود و بديهي است كه اين سيره، شارح و مبيِّن آموزة مهدويت است؛ همان‌طور كه اين آموزه نيز مكمل و مبيِّن سيرة مزبور مي‌باشد. بدين لحاظ در اين‌جا به گونه‌اي بسيار اجمالي به جايگاه حقوق موجودات اعم از جانوري و گياهي و محيط زيست آنها به عنوان مدخلي مقدماتي در تبيين بحث مذكور در آموزة مهدويت پرداخته مي‌شود.
ابتدا بايد گفت كه پيامبر مكرم اسلام(ص)به اين موضوع بسيار اهميت مي‌داده‌اند؛ مثلاً در نهج الفصاحه، احاديث فراواني از ايشان در مورد اهميت درخت و درخت‌كاري و عمران و آباداني محيط زيست نقل شده است؛ از جمله فرموده‌اند:

الف) «چه نيكو مالي است نخل كه در گل محكم است»؛

ب) «اگر رستاخيز بر پاشد و نهالي در دست يكي از شما بود، اگر مي‌تواند آن‌را بكارد بايد بكارد»؛

ج) «هركه درختي بنشاند، خدا به اندازه ميوه‌اي كه از آن درخت برون مي‌شود پاداش براي وي ثبت مي‌كند»؛

د) «هركه درختي بكارد هر بار كه انساني يا يكي از مخلوقات خدا (به اندازه ميوه‌اي كه از آن درخت برون مي‌شود) از آن بخورد براي او صدقه‌ محسوب مي‌شود».

پيامبر(ص) در حديث فاخر ديگري، كاشت درخت، جاري كردن نهر و حفرچاه را به عنوان سه مورد از صدقات جاريه، هم‌پاي اثر «فرزند صالح » و «ساخت مسجد» به شمار آورده كه پاداش آن نيز براي فاعل آن تا ابد، دوام مي‌يابد. به فرموده ايشان.
هفت چيز است كه پاداش آن براي بنده در قبر او و پس از مرگش دوام دارد: كسي كه علمي تعليم دهد، يا نهري به جريان آورد، يا چاهي حفر كند، يا نخلي بكارد، يا مسجدي بسازد، يا مصحفي به ارث گذارد، يا فرزندي بر جا نهد كه پس از مرگش براي او آمرزش خواهد.
توصيه‌هاي پيامبرگرامي(ص) در مورد حفظ حقوق حيوانات و برخورد ملاطفت آميز با آنها فراوان است و ايشان علاوه بر نهي شديد از اذيت و كشتن به نا‌به جاي حيوانات، بررسيدگي كامل به آنها تأكيد مي‌ورزند؛ از جمله فرموده¬اند:

ـ هر حيوان، پرنده يا غير آن به ناحق كشته شود روز قيامت با قاتل خويش مخاصمه كند؛
ـ هر كه گنجشكي را بيهوده بكشد روز قيامت بيايد و نزد عرش فرياد زند و گويد: پروردگارا از اين بپرس براي چه مرا بي‌فايده كشت؛
ـ هركه گنجشكي را به‌ناحق بكشد خدا روز قيامت از وي بازخواست كند؛
ـ زني به جهنم رفت براي آن كه گربه‌اي را بسته بود وچيزي بدو نخورانيد و نگذاشت از چيزهاي زمين بخورد تا بِمُرد.
در روايات نبوي بر ساخت‌و‌ساز و عمران محيط زيست تأكيد فراواني شده؛ هم‌چنان كه ايشان افراد را از سكني‌گزيني در خانه‌هاي ويران برحذر داشته و عدم اجابت دعاي چنين كسي راهمانند فردي دانسته كه در حفظ حيوان تحت مالكيت خويش اهمال مي¬ورزد و فرموده‌اند:
سه كس‌اند كه خدا دعايشان را نمي‌پذيرد؛ مردي كه در خانة ويران جاي گيرد و مردي كه كنار راه اقامت گزيند و مردي كه حيوان خود را رها كند و سپس دعا كند كه خدا آن را نگه دارد.
پيامبر در احاديث فراوان ديگري، خرج كردن براي اسب را هم‌چون نفقه ضروري دانسته و ضمن همانند دانستن آن با صدقه، امساك نمودن در اين باره را نهي كرده و صاحبان اين حيوان را به نوازش پيشاني، جهت افزايش بركت اسب توصيه فرموده‌اند. بديهي است با توجه به كاربرد گسترده حيواناتي؛ مانند اسب در امور نظامي و حمل و نقل، تأكيد حضرت بر اسب به صورت نمادين بوده و در واقع ناظر بر حفظ حقوق ساير حيوانات نيز مي‌باشد؛ هم‌چنان كه پيامبر(ص) مردم را به تكريم گاو به عنوان مهتر چهارپايان توصيه مي‌نمايند. هم‌چنين از امام صادق(ع) نقل شده است كه پيامبراكرم(ص) مردم را از شلاق زدن؛ به خصوص به صورت چهارپايان و كشتن زنبور عسل نهي مي‌كردند. در حديث ديگري از امام صادق(ع) به علت نهي از شلاق زدن به چهرة حيوانات اين گونه اشاره شده كه حيوانان با صورت خود خداوند را تسبيح مي‌نمايند. نيز امام حسين(ع) در اين باره فرموده‌اند: «براي هر چيزي حرمتي نهاده¬اند و حرمت چهارپايان در چهرة آنها نهفته است».
در روايات اسلامي انسان‌هاي فاقد عقل، در رديف چهارپايان به شمار آمده¬اند و يا حتي انساني كه شهوتش را بر عقلش حاكم مي‌كند از چهارپايان بدتر به حساب آمده است. بدين ترتيب حيوانات به دليل فقدان عقل در مرتبه پايين‌تر از انسان‌ها قرار داده شده¬اند، ولي اين مسئله دليلي بر تجويز عدم مراعات حقوق آنها نيست چنان كه در برخي روايات، موجودات جانوري چهار دسته به شمار آمده¬اند: اول انسان‌ها كه كامل‌ترين موجودات هستند، سپس چهارپايانندكه مهتري آنها برعهدة گاو است و سومين دسته پرندگان هستند كه مهتر آنها كركس است و چهارمين مِلك و صنف متعلق به حيوانات وحشي، با مهتري شير است. در اين روايت، امام علي(ع) تصريح فرموده‌اند كه گاو، عقاب و شير براي صنوف زير مجموعة خويش، از خداوند با تضرع درخواست رزق و شفاعت مي‌نمايند و بدين ترتيب بيان شده كه همه حيوانات اهل تسبيح خداوند بوده و عبادت پروردگار را به سبك و سياق خويش انجام مي‌دهند. با توجه به اين نوع نگرش دين اسلام به حيوانات و حتي گياهان، علت توصيه به رفتار محبت آميز و محترمانه و مودت آميز توسط اين دين حنيف بيشتر مشخص مي‌شود.
سيرة امام علي(ع) نيز مشحون حمايت از حقوق محيط زيست و رعايت حقوق حيوانات است. فراز دوم نامة 25 حضرت كه در واقع دستورالعملي جهت جمع آوري ماليات است، يكي از بهترين منشورهاي اسلامي در زمينة رعايت حقوق حيوانات است. اين بخش از نامه كه در واقع در سال 36 هجري به عُمّال و كارگزاران، نگارش يافته نحوة جمع آوري ماليات‌هايي كه از حيوانات جمع آوري مي‌گردد يادآوري نموده و نوع برخورد و نگه‌داري اين حيوانات را تا تحويل به بيت‌المال مسلمين چنين شرح مي‌دهد و عمل به اين دستور‌العمل را ماية هدايت و بزرگي پاداش الهي به شمار مي‌آورد:
در رساندن حيوانات، آن را به دست چوپاني كه خيرخواه و مهربان، امين و حافظ، كه نه سخت¬گير باشد و نه ستم‌كار، نه تند براند و نه حيوانات را خسته كند، بسپار. سپس آن‌چه از بيت‌المال جمع آوري شد براي ما بفرست، تا در نيازهايي كه خدا اجازه فرموده مصرف كنيم. هرگاه حيوانات را به دست فردي امين سپردي، به او سفارش كن تا بين شتر و نوزادش جدايي نيفكند و شير آن را ندوشد تا به بچه‌اش زيان وارد نشود. در سوار شدن بر شتران عدالت را رعايت كند، و مراعات حال شتر خسته يا زخمي را كه سواري دادن براي او سخت است بنمايد. آنها را در سر راه به درون آب ببرد، و از جاده‌هايي كه دو طرف آن علف‌زار است به جاده بي‌علف نكشاند، و هرچند گاه شتران را مهلت دهد تا استراحت كنند، و هرگاه به آب و علف‌زار رسيد، فرصت دهد تا علف بخورند و آب بنوشند تا آن‌گاه كه به اذن خدا برما وارد شوند، فربه و سرحال، نه خسته و كوفته باشند تا آنها را بر اساس رهنمود قران و سنت پيامبر(ص) تقسيم نماييم. عمل به دستورهاي ياد شده مايه بزرگي ِ پاداش و نيز هدايت تو خواهد بود.

فصل سوم: حقوق زيست محيطي در عصر مهدوي

با تأملي كوتاه در روايات مختص به عصر ظهور، به خوبي فهميده مي‌شود كه فضاي زيستي و موجودات ساكن در اين قلمرو، در نهايت كمال از مواهب حكومت حضرت مهدي(عج) برخوردار گشته و طعم آسايش، آرامش و حيات طيبة مبتني بر عدالت را خواهند چشيد. در اين جا به قرائني اجمالي از روايات وارده در اين مورد، با ذكر شاخصه‌هاي لازم مبادرت مي‌شود؛ به عبارت ديگر، موارد زير برخي از ويژگي‌هاي محيط‌زيست عصر ظهور و رعايت كامل حقوق مزبور در آن دوره خواهد بود و ياد‌آوري آنها از باب حصر نبوده و تنها اشاره‌ اجمالي است:

تطهير و نورانيت زمين

زمين در عصر مهدوي با لطف الهي از هرگونه جور و ظلمي تطهير مي‌شود و با نور الهي منور و تابان مي‌گردد. كلمات جور و ظلم با كلماتي مانند طغيان، ميل، انحراف داراي ترادف معنايي هستند، بديهي است كه هرگونه تلوّث و آلودگي، زير مجموعه معاني جور و ظلم قرارمي‌گيرد؛ زيرا هر گونه آلودگي به معناي انحراف از طبيعت مخلوق الهي و به معناي تعدي از حق و حركت به سوي باطل است؛ هم‌چنان كه ظلم به هرگونه تجاوز از حق، اعم از كم و زياد اطلاق مي‌شود. هم‌چنين ظلم در لغت به معناي تاريكي و شكافي است كه در زمين به وجود مي‌آيد و به معناي «تجاوز از حد و قرار دادن چيزي در جاي نامناسب» نيز آمده است. ابن فارس در معجم خود اذعان مي‌دارد: ظلم به دو معنا گفته مي‌شود: نخست به مفهوم مخالف نور و روشنايي؛ و دوم قرار دادن چيزي در جايگاهي كه شايسته آن نيست.
واضح است كه حكومت ظلم‌ستيز و عدالت‌محور مهدوي بر طبق اين تعاريف، حكومتي بر مبناي تطهير محيط زيست از هرگونه آلودگي و انحراف بوده و اين محيط را به وضعيتي آرماني برگشت خواهد داد و از طهارت و حيات طيبه آن حفاظت خواهدكرد.
امام رضا(ع) در تأبيد مراتب فوق مي‌فرمايند:
يطهر الله به الارض من كل جور ويقدّسها من كل ظلم… فاذا خرج، اشرقت الارض بنور ربها و وضع ميزان العدل بين الناس فلايظلم احدا احدا وهوالذي تطوي له الارض؛
خداوند به واسطة او، زمين را از هر گونه جور و ظلم تطهير و منزه مي‌نمايد. پس هنگامي كه وي (حضرت مهدي) خروج كند زمين با نور پروردگار، نوراني گشته و ترازوي عدالت در ميان مردم حكم‌فرما مي‌گردد. پس از آن، ديگر احدي به احد ديگر ظلم نمي‌كند و او كسي است كه زمين برايش در نورديده مي‌شود.

رضايت و سُرور موجودات و محيط زيست

روايات بي‌شماري در تبيين عصر مهدوي، حاكي از نهايت رضايت تمامي ساكنان و موجودات در زمين و آسمان از حكومت مهدي موعود است. پر واضح است كه اين رضايت و سرور همگاني نمي‌تواند بدون تأمين حقوق محيط زيست و كليه ساكنان آن باشد. در روايات متعددي به‌خصوص از پيامبر(ص)اين معنا چنين ذكر شده است:
… يملاء الارض عدلا كما ملئت جوراً يرضي في خلافته اهل الارض و اهل السماء و الطير في الجو؛
زمين از عدل پر مي‌شود همان‌طور كه قبلاً از جور پرشده بود. در خلافت او اهل زمين و اهل آسمان و پرنده در هوا، راضي و خوش‌حال از اين حكومت هستند.
امام علي(ع) نيز فرموده‌اند:
از قيام وي اهل آسمان و ساكنان زمين فرحناك مي‌شوند. او زمين را پر از عدل كند؛ چنان‌كه پر از ظلم و ستم باشد.

**donsaeid** · 07-11-2006, 02:58 AM

امنيت، صلح و دوستي در سپهر انساني، حيواني و گياهي

محصول عدالت‌گستري و ظلم‌ستيزي حكومت مهدوي و رعايت حقوق محيط زيست و ساكنان آن، چيزي غير از امنيت و برقراري صلح و دوستي در فراخناي هستي نمي‌تواند باشد و همان‌طوركه برحسب روايات، كينه‌ها و اختلاف‌ها از جامعه بشري رخت بر مي بندد از عالم حيواني و جانوري نيز اين كينه‌ها وعوامل نزاع، ناپديد خواهد شد و حتي حيواناتي كه به كينه جويي و تقابل با هم شهره بوده‌اند، در كمال مسالمت و آرامش به زندگي مودّت آميز در كنار هم خواهند پرداخت؛ هم‌چنان كه در حديث معروفي كه نشانه وضع امنيت بي‌سابقه در عصر ظهور است و حاكي از مسافرت زني به همراه زينت آلات خود از عراق به شام در كمال آرامش و بدون مزاحمت عامل انساني و حيوانات وحشي است، چنين ذكر شده: حيوانات وحشي و چهارپايان در اين عصر، دركمال صلح و مسالمت با يك‌ديگر به سر مي‌برند، به همين دليل نيز حيوانات وحشي ديگر خوف‌برانگيز نبوده، به سايرحيوانات و اين زن حمله نمي‌كنند. در روايتي ديگرذكر شده: «حيوانات وحشي امنيت مي‌يابند تا حدي كه همانند چهارپايان اهلي در راه‌هاي زمين به گردش در آمده و به چرا مشغول مي‌شوند».
در روايتي ديگر از معصوم(ع)اين وضعيت بدين صورت تشريح شده است:
اسمه اسم النبي يامر بالعدل ويفعله و ينهي عن المنكر ويجتنبي الله به الظلم ويجلو به الشك والعمي يرعي الذئب في ايامه مع الغنم ويرضي عنه ساكن السماء والطير في الجو والحتيان في البحار…؛
نام او نام پيامبر(ص)است. به عدالت امر نموده و خود بدان عمل مي‌كند و از منكر نهي نمايد و خداوند توسط وي از ظلم جلوگيري كرده و شك و عدم بصيرت‌ها را مي‌زدايد. گرگ و گوسفند در ايام او با هم به چرا مي‌پردازند و ساكنان آسمان و پرنده در هوا و مارهاي دريا از او راضي و خشنود هستند.
هم‌چنين در كنزالفوائد از ابن‌عباس ويژگي‌هاي عصر ظهور ذكر شده كه يكي از آنها اين است: «گرگ، ميش، گاو، شير، انسان و مار از جان خود ايمن باشند». نيز امام صادق(ع)با تشريح بركت‌دهي آسمان و زمين در اين دوره مي‌فرمايند: «همة وحوش و درندگان در امنيت كامل خواهند بود». بنابراين، همان گونه كه پيامبر(ص) فرموده‌اند، در حكومت جهاني حضرت مهدي « مردم در رفاه و چهارپايان در آسايش مي‌باشند». در روايت ديگري از پيامبر(ص) كه گوياي اوج حفظ حقوق محيط زيست در آن عصر طيبه مي‌باشد آمده است:
… نامش نام من است، در موقع ظهور او پرندگان را در آشيانه‌هاشان و ماهيان در درياها (با كمال آزادي و دور از هرگونه ترس و مزاحمت دشمن) توليد نسل مي‌كنند و نهرها كشيده مي‌شود و چشمه‌ها مي‌جوشد و زمين دو برابر محصول خود را مي‌روياند….

فعليت يابي كليه قابليتهاي محيط زيست در عالي‌ترين حد

با توجه به اين‌كه در اصيل‌ترين منابع ديني، عدالت به معناي قرار گرفتن هر چيز در جاي خويش، و ايفاي اهليت‌ها و رعايت و استيفاي كليه حقوق‌ها آمده است، بنابراين در حكومت مهدوي هر موجودي اعم از انسان، حيوان و نبات مي‌بايستي به عالي‌ترين جايگاه و تحقق كليه استعدادها و قابليت‌هاي خود برسد و چنين است كه در عصر مهدوي، افزون بر جامعه بشري، محيط زيست اَرضي و سَماوي وكليه موجودات ساكن در آنها به عالي‌ترين و نهايي‌ترين حد تحقق قابليت‌هاي خود دست مي‌يابند و به عبارت روشن‌تر، آنها نيز عدالت پيشگي را سرلوحة خود قرار مي‌دهند؛ به همين دليل آسمان و زمين ثروت‌هاي مكنون خود را بيرون مي‌ريزند و هرگونه آلودگي و تلوث را با ياري خداي منان و مواهب حكومت مهدوي از خود دور مي‌سازند و پوشش گياهي، تمام عالم را فرا مي‌گيرد؛ هم‌چنان‌كه در روايت مربوط به مسافرت سرشار از امنيت زني كه راه عراق و شام را مي‌پيمايد، آمده است كه وي «درمسير خويش گام نمي‌گذارد مگر برنبات و گياهان» و اين نشانه‌اي از پوشش گستردة گياهي در سراسر جهان است كه شام و عراق به عنوان مناطقي تقريباً كم آب و علف و نيمه خشك، در عصر ظهور پوشيده از گياه مي‌شوند. برخي از روايات بيان‌كننده تحقق كليه استعدادهاي بالقوه محيط زيست در دوران ظهور بدين شرح است، معصوم(ع) مي‌فرمايند:
فيحظب الناس فستبشر الارض بالعدل وتعطي السماء قطرها و الشجر ثمرها و الارض نباتها و تتزين لاهلها… و تخرج لهم الارض كنوزها…؛
پس ]حضرت مهدي[ مردم را مورد خطاب قرار داده و سپس زمين را به عدالت، بشارت مي‌دهد. در اين هنگام آسمان باران خود عطا نموده و درختان ميوه‌هاي خود را فرو مي‌فرستند.زمين كليه رستني‌هاي خويش را عرضه نموده و خود را براي اهل عالم با اين گياهان زينت مي‌بخشد…؛ هم‌چنان‌كه زمين براي مردم، گنج‌هاي خود را خارج مي‌سازد.
يظهر الله له كنوز الارض و معادنها و ينصره بالرعب…؛
خداوند گنج‌ها و معادن زمين را براي او آشكار ساخته و وي را با رعب خويش ياري مي‌دهد.
ذكر دو روايت از پيامبر گرامي ‌اسلام(ص) در اين مورد نيز به تنوير مطلب كمك بيشتري مي‌كند:
… يخرج رجل من اهل بيتي ويعمل بسنتي ونزل الله له البركة من السماء وتخرج الارض بركتها … يتنعم امتي في زمانه نعيماً لم يتمتعوا مثله قط البر والفاجر يرسل السماء عليهم مدرارا و لاتدخر الارض شيئاً من نباتها…؛
مردي از اهل بيت من خروج نموده و به سنت من عمل مي‌كند و خداوند براي وي بركت‌هاي خويش را از آسمان فر و مي‌فرستدو زمين نيز بركات خود را خارج مي‌سازد… امت من در زمان وي از نعماتي متنعم مي‌شود كه قبلا از آنها بهره مند نشده بود و نيكوكار و فاجر، جزو بهره مندان اين نعمت‌ها هستند. آسمان بر آنها باران‌هايش را نازل نموده و زمين چيزي از روييدني‌هايش باقي نمي‌ماند مگر اين كه آنها را بروياند و تأخيري در اين مورد روا نمي‌دارد.

عمران وآباداني و توسعة موزون محيط زيست

مطالب پيشين به خوبي گوياي اوج عمران و آباداني محيط زيست در عصر ظهور است. با جود اين در پاره‌اي از روايات به گونه‌اي دقيق‌تر و مصداقي‌تر به اين آباداني اشاره شده و حتي آمده است كه تمام ويرانه‌هاي زمين آباد مي‌گردد. به فرموده امام‌باقر(ع)
… خداوند دين خود را به وسيلة او برتمام مكتب‌هاي جهان پيروز مي‌گرداند، هرچند مشركان ناخشنود و مخالف باشند، ويراني‌هاي زمين آباد مي‌گردد… .
هم‌چنين در تفسير آية مدهامتان از امام صادق(ع) منقول است كه در عصر ظهور؛ «بين مكه و مدينه از درختان نخل متصل مي‌گردد» ، نيز امام صادق(ع) در بخشي از كلام خود پيرامون اين عصر، مي‌فرمايند: امام(قدس سره) «مسجدي در بيرون كوفه مي‌سازد كه هزار درب داشته باشد، و خانه‌هاي كوفه به نهر كربلا و «حيره» متصل مي‌شود، به طوري كه مردي در روز جمعه سوار استر تندرو مي‌شود تا خود را به نماز برساند ولي به نماز نمي‌رسد.»
شيخ طوسي با ذكر روايتي در كتاب تهذيب مي‌نويسد. اميرالمؤمنين(ع)به «حيره» تشريف برد و فرمود:
روزي برسد كه كوفه به حيره وصل شود و چنان مرغوبيت پيدا مي‌كند كه يك ذرع زمين آن به چند اشرفي فروخته مي‌شود و مسجدي درحيره بنا مي‌شود كه داراي پانصد درب باشد! و نمايندة قائم در آن نماز مي‌گذارد؛ زيرا مسجد كوفه براي آنها تنگ خواهد بود، دوازده پيش نماز عادل در آن‌جا نماز مي‌گذارد .
اين روايات حاكي از عمران، آباداني و توسعة موزون محيط زيست انساني، حيواني و نباتي در كل عالم است كه اين نيز ماحصل حمايت كامل از حقوق زيست محيطي در آن دوران درخشان است. نتيجة چنين وضعيتي آن است كه حتي كرة‌زمين نسبت به وضعيت بهينه خويش و از اين كه در زير قدم‌هاي ياران مهدي(عج) قرار مي‌گيرد به خود باليده و احساس غرور و افتخار مي‌نمايد. از امام باقر(ع) در اين مورد چنين نقل شده:
گويا من ياران قائم را مي‌بينم كه بر شرق وغرب جهان احاطه پيدا كرده‌اند و همه چيز تحت فرمان آنهاست؛ حتي درندگان زمين و پرندگان شكاري آسمان در پي رضايت آنها خواهند بود و همه چيز حتي اين نقطة زمين برنقطه ديگر آن اظهار فخر و غرور مي‌كند و مي‌گويد: امروز مردي از ياران قائم برمن قدم نهاد و عبوركرد .

مقابله با آلاينده‌ها و رعايت حريم‌هاي خصوصي و عمومي‌ در حيات مدني

اين موارد نه تنها به عنوان مصاديق دقيقي از حفظ حقوق محيط زيست صورت مي‌گيرد، بلكه حتي اگر آلايندگي محيط زيست منحصر به اشراف بر يك منزل يا ريزش آب از ناودان‌هاي منازل به محيط عمومي باشد و يا اين كه مسجد مشرف به خانه‌هاي مردم گردد و يا حتي بخشي از يك بنا در راه‌هاي عمومي ساخته شده باشد، با برخورد حكومت مواجه شده و اين مورد ولو با تخريب مسجد، برطرف مي‌گردد. در اين مورد در كتاب ارشاد، ابوبصير در حديثي طولاني از امام صادق(ع) روايت نموده كه مي‌فرمايد:
هنگامي كه قائم ما قيام كند، چهار مسجد را در كوفه منهدم مي‌كند و هيچ مسجد مشرفي را نمي‌گذارد جز اين كه كنگره و اشراف آن را خراب مي‌كند و به حال ساده و بدون اشراف مي‌گذارد. شاهراه‌ها را توسعه مي‌دهد، هر گوشه‌اي از خانه‌ها را كه واقع در راه عمومي ‌است اصلاح مي‌كند، و ناودان‌ها را كه مشرف به راه مردم است بر مي‌دارد. هر بدعتي رابرطرف مي‌سازد و هر سنتي را باقي مي‌گذارد….

استفاده از راه‌كارها و فن‌آوري‌هاي جديد درمحيط زيست

نكتة قابل ذكر در اين‌جا آن است كه در عصر ظهور رشد و ترقي علوم و فنون به اوج خود رسيده و دانش بنا به روايات از دو حرف به بيست و هفت حرف خواهد رسيد؛ ضمن اين كه با شكوفايي و كمال عقلانيت بشري و افزايش فهم و درك جامعه انساني به عنوان يكي از مواهب خداداد عصر ظهور مواجه هستيم. پر واضح است در چنين وضعيت بالنده و سرشار از فن آوري‌هاي نوين، هزاران ابزار جديد علمي براي مقابله با آلاينده‌هاي صنعتي در دست‌رس بشر قرارخواهد گرفت و جهان از وجود تمامي آنها رهايي خواهد يافت. هم‌چنين در آن عصر، با تعالي جامعه و افراد انساني، بشر به عنوان اصلي‌ترين آلايندة محيط زيست، از ارتكاب اين گونه اعمال عاقلانه و برمبناي اعتقاد عملي به ديانت خويش، پرهيز خواهد كرد

**donsaeid** · 07-11-2006, 03:01 AM

گسترش حفظ محيط زيست به فضاهاي ماوراي زميني

برخي از خبرگان مباحث مهدويت معاصر بر اين باورندكه طبق روايات متعدد، كرات زيادي در آسمانها وجود دارد كه آباد و داراي جوامعي از مخلوقات‌اند كه غير از نوع انسان، فرشته و جن هستند. علامة مجلسي مجموعه‌اي از اين روايات را در بحار الانوار گرد آورده است؛ به اعتقاد استاد علي كوراني، و عده‌اي ديگر، شماري از آيات قرآن نيز بر اين معنا دلالت دارد از آجمله آية شريفة:
«اي جنيان اي انسان‌ها! اگر مي‌توانيد به اعماق آسمان‌ها و زمين راه پيدا كنيد، پس اقدام كنيد ولي موفق به اين نفوذ و سفر نمي‌شويد مگر به تسلط و فرمان‌روايي».
كوراني در ادامة اين آيه مي‌نويسد : «يعني به زودي زندگي روي زمين در زمان حضرت مهدي(عج) وارد مرحلة جديدي مي‌شود كه به طور كلي با گذشته‌ها تفاوت دارد» . البته منظور ايشان آن است كه بشر در عصر ظهور با فتح ساير كرات مسكون و معمور توسط حضرت مهدي(عج) و حكومت وي مواجه خواهد گشت.
آن چه از اين مبحث به دست مي‌آيد اين است كه در آن عصر نوراني، هم محيط زيست و هم صيانت و حفاظت از آن، ابعاد بسيار گسترده تري نسبت به جهان فعلي يافته و قلمرو آن به همه كرات تحت سيطره حكومت حضرت كشانيده خواهدشد.

تعالي معنوي محيط زيست و همراهي آن با حيات طيبة مهدوي

بيان شد كه حتي حيوانات وحشي در دولت مهدوي، تعالي پيشه كرده و با كنارگذاشتن توحش، رام گشته و تكامل مي‌يابند و درندگي را كاملا كنار مي‌گذارند، جالب اين كه در برخي روايات، حيوانات عادي هم، كار ويژه‌هاي مخرب خود را كنار مي‌نهند تا جايي كه حيواني مانند موش، به تعبير ابن عباس، «ديگر انباني را پاره نمي‌كند»، اما اين تكامل خواهي تنها به حيوانات ونباتات محدود نمي‌شود بلكه جمادات نيز مي‌خواهند به اين حيات طيبه وارد شده و به نهضت جهاني امام عصر(عج) مساعدت نموده و آن را همراهي كنند. در اين مورد به واسطة ابوبصير، از امام صادق(ع) منقول است كه ايشان فرمودند:
.. وقتي با ارادة خدا، قائم قيام نمايد و چون حضرت ظهور نمايد، كافران و مشركان از قيام و ظهور وي ناراضي و نگرانند؛ زيرا اگر كافر و يا مشركي در پشت صخره‌اي نهان شود، آن صخره به صدا درآيد و گويد: اي مسلمان، در پناه من كافر و يا مشركي مخفي شده است او را به قتل برسان، وي اقدام كرده و او را به هلاكت مي‌رساند.

عاري بودن نبردها و قيام مهدوي از تخريب‌هاي زيست محيطي

تمامي روايات پيرامون قيام حضرت مهدي(عج) بر اين مطلب تصريح دارند كه در دورة ظهور امام(عج)، ياران وي به مجازات و قتل و نابودي ستم‌گران اقدام خواهند نمود و همانند عمل جراحي لازمي، جامعه اسلامي و سايرجوامع جهاني را از لوث وجود سركشان و ستم پيشگان پاك‌سازي مي‌نمايند؛ زيرا بدون اين اقدامات، هرگز بساط ظلم زورمداران برچيده نشده و عدالت، حاكميت پيدا نمي‌كند و اگر امام با سياست ِ ملايمت و گذشت با آنها رفتار نمايد، هرگز ترفندها و توطئه‌هاي جديد مستكبران و افساد كنندگان در زمين از بين نخواهد رفت. حضرت در عصر قيام، بنا به روايات؛ توبه ظاهري هيچ مجرم و جنايت‌كاري را نمي‌پذيرد و همان‌طور كه پيامبر اكرم(ص) در براندازي نظام جاهلي، جهاد پيشه كرد و با كافران به قتال و كارزار پرداخت، قيام مهدوي نيز علاوه بر تأسي به سيرة پيامبر(ص) در اين زمينه، حتي سخت‌گيري بر ستم‌گران را جايگزين رأفت نبوي مي‌نمايد.
از امام باقر(ع) روايت شده است كه فرمود :
اما شباهت داشتن مهدي به جد گراميش رسول خدا(ص)؛ قيام وظهور او با شمشير و كشتن دشمنان خدا و رسول او و ستم‌گران و طاغوت‌ها است وي به وسيلة شمشيرو ايجاد ترس در دل دشمنان پيروز مي‌گردد و لشكريان او شكست نمي‌خورند.
اما متاسفانه برخي از دشمنان و يا حتي دوستان نا آگاه در ميزانِ اعمال خشونت و كشتار حكومت مهدوي، چنان راه غلو پيشه كرده‌اند كه با قاطعاته مي‌گويند: حضرت مهدي(عج) در تقابل با دشمنان خويش به جنگ هسته‌اي خواهد پرداخت و آنها را با اين سلاح مهيب به ورطه نابودي خواهد كشانيد!! نگارنده معتقد است نه تنها در عصر ظهور نيازي به سلاح هسته‌اي نيست، بلكه نبرد حكومت مهدوي و ياران آن حضرت با دشمنان، فاقد تبعات تخريب زيست محيطي و ايجاد فجايع محيط زيستي، مشابه آن‌چه كه امروز اتفاق مي‌افتد، خواهد بود. برخي از ادلة اين مدعا چنين است:

الف‌) بنابه برخي ارزيابي‌ها، در اثر يك جنگ هسته‌اي معمولي در جهان امروز، دست كم5/1 ميليارد انسان كشته خواهد شد، ابرهاي هسته‌اي ايجاد شده در اثر انفجار اوليه، منجر به ظهور زمستاني طولاني مدت با كاهش دماي حدود پنجاه درجه زير صفر مي‌گردد و زمين مدت‌ها از نور خورشيد محروم و گياهان در اين مدت از رويش بازخواهند ايستاد و شايد بسياري از آنها و از جمله حيوانات نابود گردند. حال اين سؤال قابل طرح است كه بنابه روايت‌هاي قبلي، چگونه ممكن است قيامي باعث رضايت وخشنودي همة ساكنان سماوي و ارضي گردد و در عين حال هم آنها وهم محيط زيست را به بدترين شكل نابود كند؟! ضمن آن كه اثرات و تشعشعات چنين جنگي، ديرپا و ده‌ها سال داراي اثرات مرگ‌بار خواهد بود و اين نيز با ماهيت حيات طيبه‌ي آرماني مهدوي منافات دارد. مگر نه اين كه در روايات آمده است كه حكومت مهدوي، حكومتي است كه حتي خفته‌اي را بي‌جهت بيدار نمي‌كند ، پس چگونه ممكن است در قيام امام، سلاح‌هايي اين چنين مخرب به كار گرفته شود؟ آن هم در دوره‌اي كه عصر امنيت فراگير در انحاي عالم، و سرشاري جهان از نعمت امنيت است.

ب) با توجه به روايات پيش گفته، مبني بر افزايش فهم بشري و گسترش دانش بشري از دو حرف به 27 حرف در عصر ظهور، ‌بديهي است امام(عج) مي‌تواند با ابزارهاي نوين، تقابلي كه مبتني بر فناوري‌هاي جديدي باشند؛ هم به مبارزه با سلاح‌هاي مخرب ستم‌كاران عالم بپردازد و هم اين¬كه تأثير اين سلاح‌ها را خنثي ساخته و آنها را در واقع بي‌اثر و خلع سلاح نمايد؛ لذا امام(عج) مي‌تواند با استفاده از علم زمانة خويش، شمشير را كه به عنوان سلاح نمادين حضرت در روايات آمده، به سلاحها و ابزارهاي متعارف و كار آمد روز متحول سازد ؛ ابزارهايي كه در عين تأثير‌گذاري فاقد آلايندگي و تخريب زيست محيطي باشند.

ج) بنا به روايات، قتال حضرت مهدي(عج) همانند كشتارهاي بي‌هدف امروزي نيست و حضرت با استفاده از علم لُدني خويش تنها كساني را كه به هيچ وجه اصلاح پذير نيستند هلاك مي‌سازد و بقيه بدكاران قابل اصلاح را به حال خود رها مي‌كند تا توبه كنند و اصلاح شوند؛ همان طوري كه در روايات، نعمات عصر ظهور، هم براي نيكوكاران و هم بدكاران ملحوظ گشته است.
ازسوي ديگر، ‌طبق روايت، انهدام بخش قابل توجهي از جامعة بشري توسط حكومت مهدوي صورت نمي‌گيرد، لذا نمي‌توان آن را محصول عمليات نظامي و تخريبي حضرت دانست، بلكه قبل از ظهور اين اتفاق به دست خود انسان‌ها در اثر منازعات جوامع انساني حاصل مي‌گردد و بدين ترتيب در همه گيتي فرياد منجي و موعود‌خواهي بلند گشته و نجات خود را از خداوند و فرستادة وي طلب مي‌نمايند؛ لذا اين گونه فجايع انساني و زيست محيطي محصول دورة قبل از ظهور است. امام صادق(ع) در اين مورد مي‌فرمايد:
قبل از ظهور قائم دو نوع مرگ و مردن گريبان مردم را مي‌گيرد: يكي مرگ سرخ و ديگري مرگ سفيد، مرگ سرخ با شمشير است و مرگ سفيد طاعون و از هر هفت نفر، پنج نفر از بين مي‌روند و دو نفر باقي مي‌مانند.
امام علي(ع) هم فرموده‌اند:
لاتخرج المهدي حتي يقتل ثلث و يموت ثلث و يبقي ثلث؛
حضرت مهدي(عج) خروج نمي‌كند تا اين كه قبل از او ثلث مردم كشته مي‌شوند و ثلث ديگر مي‌ميرند و ثلثي باقي مي‌مانند».

د) طبق روايات فراوان، قيام مهدوي با رعب و نصرت الهي و با كمك فرشتگان وحتي جبرئيل و ميكائيل همراه است. بنابراين، حضرت مهدي(عج)نيازي به توسل به سلاح‌هاي مخربي مانند سلاح هسته‌اي نخواهند داشت و در صورت تمسك ايشان به سلاح‌هاي نوين، بديهي است چنين اقدام تقابلي، مستظهر به نصرت الهي و مؤيد به مساعدت فرشتگان، و فاقد هرگونه تخريب زيست محيطي و يا فجايع انساني باشد و چنين تفكري از اساس، محال و حتي تناقض نما (پارادوكسيكال) است. برخي از رواياتي كه حاكي از نصرت الهي در حكومت وقيام مهدوي‌اند به شرح زيراست: پيامبر(ص) فرموده: «قائم در كنف حمايت جبرئيل و ميكائيل مي‌باشد».
شيخ مفيد در كتاب ارشاد از ابوبكر حضرمي روايت نموده كه امام محمد باقر(ع)فرمود:
گويا قائم را در بلندي كوفه (شهر نجف) مي‌بينم كه با پنج هزار فرشته در حالي كه جبرئيل از سمت راست و ميكائيل از سمت چپ و مؤمنان پيش روي او قراردارند به آن‌جا آمده است و لشكرهاي خود را در شهر پراكنده مي‌سازد.
هم‌چنين از امام صادق(ع) نقل شده كه فرموده‌اند:
… خداوند صاحب الامر را با سه لشكر از فرشتگان و مؤمنان و رعبي (كه در دل پادشاهان و گردن‌كشان مي‌اندازد ) تأييد مي‌كند.
پيامبر نيز در فرازي طولاني در شرح ويژگي‌هاي حضرت مهدي(عج) وقيام وي فرموده‌اند:
او دين خدا را بر همة اديان غالب گرداند و با نصرت خدا و فرشتگان تأييد شود، پس زمين را پر از عدل و داد كند؛ چنان‌كه پر از جور و ستم شده بود.
با اين توضيحات كاملا مبرهن است كه قيام الهي حضرت مهدي(عج) كه معطوف به حيات طيبه قرآني و عاري از هرگونه آلودگي و تلوث و آلايندگي است. برخلاف اين توهم، چشمه جوشان طهارت، صلح، صفا، پاكي و صميميت در سپهر حيات انساني، جانوري و نباتي و حتي عرصه‌هاي فرا زميني خواهد بود.

**donsaeid** · 07-11-2006, 03:02 AM

استنتاج

در نوشتار حاضر، در جهت تبيين وضعيت حقوق محيط زيست در آموزه و حيات طيبة مهدوي، ابتدا به وضعيت حقوق مزبور و اهميت محيط زيست و شرايط بحراني آن در جهان امروز اشاره گرديد و سپس با هدف تشريح هر چه بيشتر موضوع حاضر در حكومت جهاني موعود، به طور اجمال، ‌اين مسأله در سيرة نبوي و ساير معصومان(ع) مورد بررسي واقع شد. نتيجه اين بررسي نشان داد كه توجه ويژه حكومت مهدوي به موضوع محيط زيست و ارتقاي تعالي بخشي به آن، به شكل كاملاً نمايان، ريشه و تفكر اسلامي و سنت ناب نبوي و علوي دارد. آن‌گاه به طور اخص، مبحث حاضر در آموزة مهدوي ژرف نگري گرديد واين نتيجه به دست آمد كه در عصر ظهور، حقوق محيط مذكور به نحوكمال رعايت شده و حتي موجودات و محيط زيست آنها در گستره‌هايي به وسعت جهان هستي دچار ارتقا و تكامل در حيات مادي و معنوي گشته و ضمن همراهي رضايت مندانه، و شايد مبتني بر شعور، به نهايت تحقق استعدادها و قابليت‌هاي بالقوه خويش خواهند رسيد و عالم هستي از هرگونه تلوث، آلودگي و آلايندگي مادي و معنوي،‌تطهير و پاك خواهد شد و با اشراق الهي، منور و مشعشع مي‌گردد و با نابودي شيطان و كليه وساوس شيطاني، تسبيح و حمد الهي كليه موجودات و حتي جمادات بيش از پيش با انسان متعالي اين عصر نو پديد و سعيد، هم‌نواتر خواهند شد. در خاتمه برخي از ويژگي‌هاي زيست‌محيطي دوران طيبة مهدوي به نحو اجمالي يادآور مي‌گردد:

1. تطهير و نورانيت زمين؛

2. رضايت و سرور موجودات و محيط زيست؛

3. امنيت، صلح و دوستي در سپهر انساني، حيواني و گياهي؛

4. فعليت‌يابي كليه قابليت‌هاي محيط زيست در عالي‌ترين حد؛

5. عمران، آباداني و توسعة موزون محيط زيست؛

6. مقابله با آلاينده‌ها و رعايت حريم‌هاي خصوصي و عمومي درحيات مدني؛

7. استفاده از راه‌كارها و فن آوري‌هاي جديد در حفظ محيط زيست؛

8. گسترش حفظ محيط زيست به فضاهاي ماوراي زميني؛

9. تعالي معنوي محيط زيست و همراهي آن با حيات طيبة مهدوي؛

10. عاري بودن نبردها و قيام مهدوي از تخريب‌هاي زيست محيطي.

بنابراين محيط زيست و موجودات هستي با اين تحول و استحاله ايجابي، به اصل و وضع اصلي و طبيعي و الهي خود باز خواهند گرديد و بنا به تعريف عدل (قرارگرفتن هر چيز در جاي خود و استيفاي اهليت‌ها و استحقاق‌ها) عدالت د رمورد آنها اجراشده و به نهايت اهليت و سزاواري و تحقق استعدادها و قابليت‌هاي مكنون خويش دست خواهند يافت.

**donsaeid** · 07-11-2006, 05:36 AM

ديدگاه پديدارشناسانه هانري كربن به دكترين مهدويت

يكي از قوي‌ترين اسلام شناسان غربي كه درباره تفكر شيعه و موقعيت مهدويت در نظام فكري شيعه پژوهش نموده،‌هانري كربن است. وي بر خلاف بسياري از دين‌‌پژوهان غربي كه با شيوه تاريخي‌گري به اسلام و مسئله مهدويت نگريسته‌اند، با روش پديدارشناسانه به بررسي مؤلفه‌ها و عناصر بنيادين شيعه و حكمت معنوي مي‌پردازد.

چكيده

يكي از قوي‌ترين اسلام شناسان غربي كه درباره تفكر شيعه و موقعيت مهدويت در نظام فكري شيعه پژوهش نموده،‌هانري كربن است. وي بر خلاف بسياري از دين‌‌پژوهان غربي كه با شيوه تاريخي‌گري به اسلام و مسئله مهدويت نگريسته‌اند، با روش پديدارشناسانه به بررسي مؤلفه‌ها و عناصر بنيادين شيعه و حكمت معنوي مي‌پردازد. وي معتقد است كه يكي از اصلي‌ترين و محوري‌ترين عناصر حكمت معنوي فكر شيعه، اعتقاد به مسئله امامت است كه تجلّي آن در عصر ما، مهدويت مي‌باشد. از اين‌رو، نكات قابل تأمّلي را درباره مهدويت مطرح مي‌سازد. وي چندين مقاله مستقل درباره ولايت و امامت امام مهدي (، جزيره خضرا، محل زندگي فرزندان امام و موضوعات مربوط به مهدويت نوشته و بر اين باور است كه مهدويت آموزه‌اي اسلامي است كه در عرفان اسلامي توانايي تبديل شدن به يك نظريه و يا دكترين را دارد. او بر خلاف بسياري از دين‌پژوهان غربي، نگرش مثبت و همدلانه‌اي به مهدويت ارائه مي‌دهد و به اهميت اين مبحث اذعان دارد، هرچند كه در بعضي از مسائل مهدوي تحت تأثير انديشه‌هاي اسماعيلي و شيخي، با عقايد اماميه هم‌سو نيست.

مقدمه

هانري‌كربن (1978 ـ 1903ميلادي) از برجسته‌ترين شرق‌شناساني است كه سال‌هاي زيادي از عمرخويش را در ايران سپري نموده و به پژوهش و تحقيق در زمينه ايران‌شناسي، اسلام شناسي، عرفان و فلسفه اسلامي پرداخته و انجمن ايران‌شناسي فرانسه را در ايران پايه‌گذاري نموده است. وي از انديش‌مندان بزرگ غربي و اسلامي در زمينه شناخت عرفان و فلسفه اسلامي درس آموخته و پس از سال‌ها تلاش در فهم تفكّر شيعي، آثار برجسته‌اي را در زمينه‌هاي عرفان، فلسفه و كلام شيعي به زبان فرانسوي ترجمه و تحرير نموده است. مجموعه آثار او را به 197عنوان تخمين زده‌اند كه پاره‌اي از آنها در موضوع خود بي‌بديل است.1
دست‌آورد مطالعات و كوشش‌هاي كربن كه با همكاري پاره‌اي از انديش‌مندان ايراني صورت پذيرفت، گردآوري مجموعه‌اي از آثار عرفاني و فلسفي بزرگان و مفاخر ايران با عنوان «گنجينه نوشته‌هاي ايراني» بود كه 22 جلد از اين آثار در زمان حيات كربن به چاپ رسيد. تأليفات كربن در باب عرفان و فلسفه اسلامي، بيان‌كننده دغدغه‌هاي فكري او است.2 وي بر خلاف بسياري از مستشرقان، كه با مطالعات اندك و بر اساس ظن و گمان، در باره فرهنگ شرقي و اسلامي مي‌نويسند با مطالعات دقيق و گسترده درباره تمدن اسلامي، به ويژه فرهنگ اسلامي قلم زده است. مطالعه آثار كربن گوياي اين است كه وي در زمينه فرهنگ اسلامي مطّلع بوده است و كمتر محققي از خاورشناسان در جامعيت و عمق فكري به پاي او مي‌رسد.
كربن خود را مستشرق نمي‌داند؛ بلكه خود را فيلسوفي سيار مي‌داند كه به دنبال گمشده‌اش به همه جا سر مي‌زند و از همه كس مي‌پرسد. وي دراين‌باره مي‌گويد:
پرورش من از آغاز، پرورش فلسفي بود. به همين دليل نه به معناي دقيق كلمه، متخصص زبان و فرهنگ آلماني هستم و نه مستشرق. من فيلسوفي رهروم به هر دياري كه راهبرم شوند. اگرچه در اين سير و سلوك از فرايبورگ، تهران و اصفهان سر در آورده‌ام، امّا اين شهرها از نظر من مدينه‌هاي تمثيلي‌اند. منازلي نمادين از راه و سفري هميشگي و پايدار.3
به يقين مي‌توان گفت كه ‌هانري‌كربن از جمله خاورشناساني است كه درباره مهدويت سخنان ناگفته‌اي دارد و هنگام نگرش به اين مسئله، آن را به طور نظام‌مند و ارگانيك با ديگر عناصر و مباني شيعي مي‌نگرد و صرفاً به صورت يك گزينه و آموزه تفكيك شده به مهدويت توجه نمي‌كند. پاره‌اي از خاورشناسان و حتي عالمان اسلامي آن‌گاه كه به مهدويت مي‌پردازند، به ارتباط آن با ديگر آموزه‌ها و تأثير آن بر ديگر اركان شريعت و تعاليم ديني توجه نمي‌كنند، بلكه مهدويت را از بستره تعاليم ديني انتزاع نموده و به صورت تحليلي، نه تركيبي و ارگانيك، به پژوهش مي‌پردازند، در حالي كه گاه عنصري علاوه بر اهميت دروني در نظام و پيكره يك تفكر و دين، از موقعيت فوق العاده و منحصر به فردي نيز برخوردار است. نسبت مهدويت با دين به منزله قلب نسبت به بدن است، كه علاوه بر اين كه مي‌توان آن‌را به‌طور مستقل تحليل و بررسي كرد، مي‌توان به كاركرد و اهميت آن با ديگر آموزه‌هاي دين نيز پرداخت، به طوري كه تنها در اين تحليل ارگانيك است كه اهميت و نقش مهدويت حتي در كوچك‌ترين عناصر دين آشكار مي‌گردد.
مسئله مهدويت كه ختم ولايت محمّدي است، در قله رفيع تمامي مباحث علمي ‌هانري كربن در عرصه شناخت عرفان شيعي قرار گرفته است، به طوري كه با شناخت تمامي مؤلفه‌هاي فكري كربن در توصيف عرفان اسلامي و شيعه باطني، مي‌توان مهم‌ترين ضلع هندسه ذهني او در شناخت عرفان و فلسفه شيعي را مهدويت دانست. همان‌طور كه در قله مباحث عرفاني از جمله طرح بحث حقيقت محمديه توسط عرفا، مسئله ولايت محمديه و مهدويه (ولايت مطلقه و مقيده) قرار گرفته و نفي اين قله رفيع، به فروپاشي يا عدم استواري تمامي اركان عرفان و حقيقت محمديه منجر مي‌گردد، هم‌چنين مي‌توان گفت كه در تمامي آثار و كوشش‌هاي فكري اين خاورشناس بزرگ مسئله مهدويت، ركن اصلي قرار گرفته است، گويي كه وي در پرداختن به تمامي مقولات علمي، از جمله مذهب اسماعيليه، عرفان محيي‌الدين و سيد حيدر آملي، فلسفه اشراق سهروردي، فرقه شيخيه و شيعه دوازده امامي، به ركن اصلي بحث يعني مهدويت نظر دارد. اگر به آثار ‌هانري‌كربن در زمينه فرهنگ عرفاني و شيعي، كه شامل ده‌ها كتاب است، نگريسته شود، اثبات مي‌گردد كه وي، تحليل عرفان و تشيع را بدون مسئله مهدويت ناتمام مي‌داند. او ظهور حكومت مهدوي را تجلي و آشكار شدن باطن تمامي اديان ابراهيمي مي‌داند و مي‌گويد:
به فرجام ظهور امام دوازدهم (مهدي، امام غايب) كه در پايان دهر ما روي خواهد داد، كليه مكنونات منزلات الهي را آشكار خواهد كرد.4
وي در تبيين عرفان اسلامي، با استناد به سخنان بزرگاني چون عبدالرزاق‌كاشاني كه از شارحان عرفان محيي الديني است، مي‌گويد: ولايت بخشي از نبوت است و لازمه رسيدن به شريعت نبوي، رسيدن به مرحله ولايت است كه اين امر با شناخت و گره‌خوردن با حضرت ولي‌عصر( تحقق مي‌يابد. وي در كتاب آيين جوان‌مردي سخن عبدالرزاق‌كاشاني درباره ولايت را، كه محور اصلي بحث دكترين مهدويت است، چنين بيان مي‌كند:
به عقيده عبدالرزاق‌كاشاني به گونه‌اي است كه ولايت، بخشي از نبوت است. به نظر او لازمه رسيدن به مرحله نبوت، رسيدن به مرحله ولايت است؛ زيرا هر نبي پيش از نبوت، ولي بوده است. پس پيداست كه نبوت مزيد بر ولايت است؛ يعني نبوت، ولايتي دائمي است و در حقيقت، پيامبري امري موقتي است و اين نكته‌اي است كه ما از پيامبر شناسي شيعي استنباط مي‌كنيم.5

روش پژوهشي‌هانري‌كربن در شيعه شناسي

هانري‌كربن دردين‌پژوهي، مانند توشيكو ايزوتسو، مير چا الياده، اتين ژيلسون رودولف اتو و فريد‌ريش‌هايلر از شيوه پديدار‌شناسي استفاده نموده است6. اين انديش‌مندان در روش شناخت موضوعات تحقيقي خود از ديدگاه تاريخي به مسئله نمي‌نگرند و موضوع را از جهت تحققش در زمان و مكان خاص يا حيثيت تاريخي بررسي نمي‌كنند. در شيوه پديدارشناسي، آن‌چه بيش از هر چيز اهميت دارد، شناخت پديده و تأثيرات و آثاري است كه آن پديده مي‌تواند بر فرد، جامعه و يا برهه‌اي از تاريخ برجاي گذارد. به تعبير آنه‌ماري‌شيمل در روش پديدار شناسانه محقق مي‌كوشد تا با اين روش به كانون يك دين وارد شود و به دروني‌ترين امر مقدس هر دين دست يابد.7 ما در نگاه تاريخي نمي‌توانيم بفهميم كه يك فكر چه مباني‌اي دارد و چگونه به وجود آمده است ولي در نگاه پديدار شناسانه، مباني و چگونگي پيدايش يك تفكر و انديشه را مي‌توان فهميد. در اين روش، توصيف و شناخت يك پديده و تأثيرات آن ـ كه به تعبير ادموند‌هوسرل نوعي روان‌شناسي توصيفي8 است ـ مورد توجه مي‌باشد و توسط آن مي‌توان به جهان فكري، زندگي افراد و به مفهوم يك پديده پي‌برد. به تعبير مارتين‌هايدگر:

**donsaeid** · 07-11-2006, 05:37 AM

در پديدار‌شناسي سعي مي‌شود، موقعيتي فراهم شود تا خود شيء، خود را نشان دهد و با مفاهيم نارسا و مبهم در خفا و حجاب نيفتد. وقتي يك جنگلي، از جنگل صحبت مي‌كند، يا يك كويري از كوير صحبت مي‌كند، بايد پرسيد آن جنگل و آن كوير براي آنها چگونه پديدار مي‌شوند، نه اين كه ما به آنها از وراي مفاهيم پيش ساخته شده، بنگريم و تأويل نماييم9.
در شيوه پديدارشناسانه بر خلاف شيوه تاريخي‌ـ كه مبتني بر روش پوزيتيويستي مي‌باشد ‌ـ هدف، شناخت پديده از راه شناخت عناصر ذهني و رواني افراد و درك پيامدهاي آن برـ آثار خارجي است و اين امر با شناختن و بازكاوي علت‌ها و عوامل فكري امكان پذير است، بر خلاف شيوه پوزيتيويستي كه در آن بررسي مسئله بدون نظر داشتن به ظرفيت‌ها و عناصر ذهني مورد اهتمام و توجه مي‌باشد.
هانري‌كربن بر خلاف پاره‌اي از خاورشناسان پيش از خود هم‌چون دارمستتر10، ايگناتس گلدتسيهر11 و فان فلوتن12 به مسئله مهدويت از ديدگاه تاريخي نمي‌نگرد و مانند آنان در صدد ارزيابي و بررسي عوامل تاريخي پيدايش اين فكر نيست. آن دسته از خاورشناسان با تكيه بر روش تاريخي‌گري اعلام مي‌كنند كه انديشه مهدويت توسط عده‌اي از شيعيان كوفه، مانند مختار ثقفي و كيسانيه، يا مسلمانان سودان، مثل محمد احمد سوداني (مدعي مهدويت) به وجود آمد تا از گسترش قدرت بني اميه يا قدرت استعمار انگليس و ستم حاكم بر سودان كاسته شود. اينان خواستند با اختراع و جعل مسئله مهدويت و منجي‌گرايي به قيام برخيزند و از اين راه مردم را براي يك نهضت آزادي‌بخش گرد آورند بنابراين از ديدگاه تاريخي، هيچ‌گاه به ارزش‌يابي يك اعتقاد ديني و اهميت آن از ديدگاه نظام اعتقادي دين و پيروان آن نگريسته نمي‌شود و توجه نمي‌گردد. كه قضيه مهدويت در درون مذهب چه جايگاه و منزلت اعتقادي و آئيني دارد و تا چه ميزان از اهميت درون ديني برخوردار است، بلكه در نگاه تاريخي ـ شيوه متداول بسياري از شرق‌شناسان و دين‌پژوهان آنگلوسا‌كسون در اواخر قرن نوزدهم و اوايل قرن بيستم ـ هر پديده‌اي در بستره‌اي از حوادث و جريانات تاريخي به وقوع پيوسته است، به طوري كه نمي‌توان آن را جداي از شرايط تاريخي آن بررسي نمود. به همين جهت از منظر تاريخي‌گري انديشه مهدويت‌خواهي، ساختگي و جعلي است كه شرايط سياسي و اجتماعي يا سرخوردگي فردي و روان شناختي موجب به وجود آمدن آن شده و از اين راه مردم به يك منجي آسماني معتقد مي‌گردند و بدين وسيله به قيام اجتماعي و يا التيام روحي و رواني مي‌رسند.
اما بر اساس روش پديدارشناسانه به جاي آن‌كه به توجيه و تبيين رويدادهاي تاريخي بسنده شود و پيدايش يك انديشه با رويدادهاي تاريخي گره زده شود، بيشتر به مؤلفه‌هاي فكري و اعتقادي دين توجه مي‌گردد و پژوهش‌گر به جاي اظهار نظر، به بيان و توصيف آموزه‌هاي مذهب مي‌پردازد. در نگاه پديدارشناسانه به مهدويت، محققي هم‌چون‌هانري‌كربن به جاي آن كه به رد يا اثبات موضوع بپردازد و در باره صدق و كذب آن سخن بگويد يا مهدويت را اختراع مدعيان مهدويت تلقي كند، به اين موضوع مي‌پردازد كه مهدويت از منظر آموزه‌هاي ديني، چگونه توصيف شده و تفسير كتاب و سنت يا نظر و اعتقاد عالمان و عارفان شيعي به مهدويت چگونه است. در واقع بر خلاف روش تاريخي‌گري كه در ميان خاورشناسان پيش از كربن شايع بوده است، شيوه تحقيق او توصيفي، همدلانه و پديدارشناسانه است و او به جاي آن كه به اظهار نظر شخصي و تحليل تاريخي بپردازد، مي‌انديشد كه آموزه‌اي چون مهدويت در درون نظام و سيستم اعتقادي و فكري اسلام به ويژه شيعه چه نقش و كاركردي دارد.
در روش پديدارشناسي، بررسي و مطالعه يك پديده حتي بيش از پرداختن به حقانيت و كشف دليل آن اهميت دارد و محقق سعي مي‌كند كه مجموعه عوامل يك فكر را به صورت شبكه‌اي و منسجم شناسايي كند. در واقع پديدارشناس سخن در باره صحت و حقانيت پديده را به صورت معلق مي‌گذارد و به اصطلاح تعليق حكم مي‌كند و در عوض مي‌كوشد تا به شناخت، هم زباني و همدلي با يك پديده و پديدآوران آن بپردازد.
بر اين اساس كربن، در بررسي عناصر فكر شيعي، تفكر شيعه را در تاريخ و زمان عيني مورد توجه قرار نمي‌دهد، بلكه آن را در خارج از تاريخ به معناي متداول آن و در عرصه‌اي كه خود ضد تاريخ است و در زمان و مكاني غير مادي قرار گرفته، بررسي مي‌كند و به بيان ريشه‌ها و بنيادهاي آن مي‌پردازد. در واقع در بررسي تاريخ قدسي، زمان آفاقي جاي خود را به زمان انفسي مي‌دهد. به همين جهت كربن در باره تفسير پديدارشناسانه از مهدويت مي‌گويد:
در شرح حال امام دوازدهم، خطوط رمزي و مثالي مربوط به ولادت و غيبت او فراوان به چشم مي‌خورد... . نقد تاريخي، اين جا راه به جايي نخواهد برد؛ زيرا بحث بر سر آن چيزي است كه ما تاريخ قدسي ناميده‌ايم. اين جا بايد به عنوان پديدار‌شناس رفتار كرد، كشف نيات وجدان شيعي براي مشاهده آن‌چه كه وجدان شيعي از همان آغاز به خود ظاهر ساخته است.13
در نگاه تاريخي‌گري در برابر پديدارشناسي، اگر واقعه، تفكر، مكتب و انديشه‌اي را از رشته تاريخي و ارتباط طولي آن جدا سازيم، قابل شناخت نيست و حتماً يك واقعه يا پديده را بايد در روند تاريخي و نسبت با گذشته و حال بررسي نمود؛ امّا در پديدارشناسي، نيازي به ارتباط منطقي واقعه‌اي با گذشته و حال و يا مكان وقوع آن نمي‌باشد و هر چند شناخت زمان و مكان مي‌تواند در فهم پديده‌اي كمك كند، اما لزوماً در شناخت يك پديده نيازمند روند تاريخي قبل و بعد آن نيستيم. آن‌چه در پديدارشناسي بسيار اهميت دارد، عناصر اصلي و مؤلفه‌هاي اصلي خود پديده است، هر‌چند كه اين پديده با پديده‌هاي اطراف خود هم‌آهنگ و سازگار نباشد. از اين رو كربن در شناخت پديدار شناسانه تفكر شيعه، فراتر از بررسي تاريخي پيدايش شيعه، به مؤلفه‌هاي اصلي حكمت معنوي شيعه اشاره كرده و ويژگي‌هاي اصلي آن را بيان مي‌كند. به نظر او، كليد واژه‌هاي پديدارشناسي شيعه عبارت‌اند از: تأويل، امامت، ولايت، شريعت، طريقت، حقيقت و مهدويت.
وي امام شناسي را ادامه و بسط نبي‌شناسي مي‌داند و سلسله امامت را بر محور امام مهدي( كه ادامه امام شناسي در عصر ما است، قرار مي‌دهد و مسئله مهدويت را در پديدارشناسي شيعه، داراي مركزيت مي‌داند. او مي‌گويد:
اسلام شيعي، مبتني بر نوعي پيامبر شناسي است كه در يك امام شناسي بسط پيدا مي‌كند... . وظيفه حكمت نبوي، تداوم و حفظ معناي معنوي وحي الهي، يعني باطن است. وجود اسلامي معنوي نيز وابسته به همين حفظ باطن است و گرنه اسلام با گونه‌هاي ويژه آن، دست‌خوش همان فرايندي مي‌شد كه در مسيحيت، نظام‌هاي كلامي را به ايدئولوژي‌هاي اجتماعي و مهدويت كلامي را به عنوان مثال به مهدويت اجتماعي و به امري عرفي تبديل كرد.14
هانري‌كربن در مسئله مهدويت و شناخت شيعه، به عناصر، شاخص‌ها و بنيادهاي فكر شيعي مي‌پردازد و از نگاه او، حقانيت و درستي اين مباحث مفروض گرفته مي‌شود. در واقع، براي او از جنبه پديدار‌شناسي، درك حقانيت و درستي اعتقاد، از اولويت برخوردار نيست. هرچند كه او معتقد به اين مباحث است.15 كربن وقتي به قرائت عرفاني از شيعه مي‌پردازد، تنها به بيان بنيادها و پايه‌هاي اين تفكر نظر دارد و در اين راستا تمامي گونه‌هاي باطن‌گرايي و تأويلي فرقه‌هاي شيعه از جمله نظرات اسماعيلي، عرفان از منظر محيي الدين و سيد‌حيدرآملي، مسئله ولايت و امامت، موضوع مهدويت، تفكر سهروردي، مذهب شيخيه و ديگر امور را مورد بررسي قرارمي‌دهد و بررسي اين امور در پديدار‌شناسي فكر شيعه باطني براي او، از اهميت فراواني برخوردار است و همان طور كه ممكن است يك مسلمان موضوع تحقيق خود را مسيحيت قرار دهد و سال‌ها بكوشد تا به بررسي عناصر فكري مسيحيت بپردازد و از آن توصيفي واقعي و مطابق با اعتقاد مسيحيان را ارائه نمايد، كربن نيز در صدد است تا مباني اصلي فكر شيعه ولوي يا باطني را مطرح سازد. از اين رو در راستاي شناخت اين مسئله با موضوع مهمي چون مهدويت به عنوان مهم‌ترين پايه آن مواجه مي‌شود و در بيان آن به عنوان قله فكري عرفان شيعي اهتمام مي‌ورزد.
بنابراين كربن در شيوه پديدارشناسي اسلام، نخست به شناخت موضوع معطوف مي‌شود و سپس مي‌كوشد تا به توصيف مؤلفه‌ها و عناصر دروني اين اعتقاد و تأثير آن در رفتار و افكار مسلمانان و جوامع اسلامي بپردازد و هم‌آهنگي و پيوستگي اين فكر با اجزاي دروني آن را آشكار سازد.
هانري‌كربن بر اساس اين شيوه تشخيص داد كه مسئله مهدويت بنياد اصلي شيعه و عرفان و موضوع امام دوازدهم از مهم‌ترين مباحث اعتقادي ـ عرفاني شيعه تلقي مي‌گردد و معتقد بود كه نمي‌توان به تشيع، عرفان و حكمت معنوي قائل شد، امّا مسئله امامت و ولايت امام را كه سرانجام به امام عصر( ختم مي‌گردد، ناديده گرفت. وي مهم‌ترين عنصر اعتقاد اسلامي، فلسفه و حكمت اسلامي را كه مايه زنده ماندن و پويايي اسلام مي‌باشد، مسئله ولايت امام معصوم تشخيص داد و خصوصاً در بيان عرفان و حكمت معنوي شيعه، به طوري جدي معتقد بود كه تمامي عناصر عرفاني و حِكمي شيعه به مسئله امامت و ولايت، معطوف مي‌گردد و در گزينش علمي تمامي آثار علمي خود و در پرداختن به عارفان و فيلسوفان و حتي فرقه‌هاي مذهبي، به كانون و هسته اصلي حكمت و عرفان يعني ولايت امام توجه دارد. كربن معتقد است، سهروردي نخستين فيلسوفي بود كه اعتقاد داشت حكمت معنوي اسلام، بايد جاي‌گزين فلسفه ارسطويي گردد و لازم مي‌دانست تا از اسلام تفسير حكمي ارائه شود وي به دنبال ارائه الگو و مدل جديدي از اعتقاد ديني به جاي فلسفه‌ورزي يوناني بود و اگر هم به فيلسوفان پيش از سقراط مانند فيثاغورث، پارمنيدس، هراكليتس و يا حكيمان ايران باستان اشاره مي‌كند، به اين دليل است كه آنها را همسو با تفسير حِكمي و معنوي از اسلام مي‌پندارد.

**donsaeid** · 07-11-2006, 05:39 AM

كربن به محيي‌الدين، سيد حيدر آملي، صدرالمتألهين و فيلسوفان اسماعيليه، شيخيه و سرانجام به شيعه دوازده امامي پرداخت، چون در همه اين انديش‌مندان و فرقه‌ها، مسئله تأويل باطني، امامت، حقيقت محمديه، ولايت و سرآمد اين مباحث، ختم ولايت مقيده يعني ولايت مهدوي قرار گرفته است. بنابراين بيهوده نيست كه وي در بررسي افكار تمامي اين انديش‌مندان و فرقه‌ها به جنبه مشترك و فصل الخطاب عرفان و حكمت معنوي، يعني ولايت مهدوي تأكيد مي‌ورزد. از اين‌رو شايد بسيار قابل توجه باشد كه بر‌خلاف پاره‌اي از انديش‌مندان مسلمان كه مسئله مهدويت را امري حاشيه‌اي و آموزه‌اي ديني هم‌شأن با ديگر مؤلفه‌هاي ديني مي‌دانند، كربن در بررسي پديدارشناسانه و بيان عناصر و پايه‌هاي اصلي اسلام شيعي، بسيار نيكو از منظر بيروني و معرفت درجه دوم و از نگاه شخصي غير مسلمان متوجه اهميت اساسي امامت مهدوي مي‌گردد و گوشزد مي‌كند كه اگر عرفان و تشيع، مسئله سرپرستي و ولايت امام معصوم را در هر عصر و دوره‌اي ـ كه در عصر ما ولايت امام مهدي( است‌ـ از تفكر خويش دور سازد، و تأويل و تفسير شريعت و رسالت را از او نخواهد، گوهر تشيع و عرفان اسلامي را نفي نموده است.

زمينه‌هاي فكري كربن پيش از آشنايي با فرهنگ اسلامي

پيش از اين‌كه مباني فكري و دغدغه‌هاي كربن را نسبت به آموزه‌هاي اسلامي بيان كنيم، بايد به زمينه‌ها و رگه‌هاي اصلي فكر او پيش از آشنايي با اسلام اشاره نماييم.‌هانري‌كربن قبل از اين كه به ايران بيايد و به صورت جدّي درباره تفكر ايراني و شيعي به پژوهش‌هاي ژرف و عميق بپردازد، از بعضي فيلسوفان و انديش‌مندان بزرگ غرب استفاده نموده بود كه اين آشنايي بي‌تأثير بر شناخت و سنخيت يافتن او با شيعه نبوده است. كربن از شاگردان مارتين‌‌هايدگر16 در آلمان بوده و از او در زمينه متافيزيك، هرمنوتيك و تفسير فلسفي از تاريخ، درس آموخته بود، به‌طوري كه به تعبير يكي از انديش‌مندان، تا آخر عمر هيچ گاه از فلسفه ‌هايدگر روي‌گردان نشد.17 كربن از جمله كساني است كه نخستين بار كتاب وجود و زمان‌هايدگر را به زبان فرانسوي ترجمه نمود، به طوري كه سارتر نخستين بار به وسيله ترجمه كربن با ‌هايدگر آشنا شد. بي‌ترديد، آشنايي كربن با‌هايدگر در شكل گيري فكر و نگاه او به عرفان شيعي اثري عميق داشت، همان‌طور كه غير از او هم‌هايدگر شناسان ديگري در ايران بوده‌اند كه ميان ‌هايدگر و عرفان رابطه‌هايي را ايجاد نمودند.
مسئله هرمنوتيك كه كربن با توجه به عرفان اسلامي آن را به كشف المحجوب ترجمه مي‌كند، از مهم‌ترين رخدادهاي فلسفي دوران كربن بوده است. اين بحث توسط ‌هانس‌گئورك گادامر18، پل ريكور19، ‌هايدگر و ديگر انديش‌مندان مطرح شد. او با آشنايي با بحث هرمنوتيك، بزرگ‌ترين جريان فكري ـ فلسفي زمان خود در جهان غرب را شناخته و در مواجهه با عرفان شيعي، به آن توجه كامل داشته است. از اين رو بايد گفت كه كربن شيوه پديدارشناسي هرمنوتيك20را در بررسي عرفان و فلسفه شيعي از پديدارشناسان غير كلاسيك چون‌هايدگر آموخت. وي در باره قرابت ميان‌هايدگر و تفكر اسلامي مي‌گويد: «آن‌چه من در نزد ‌هايدگر مي‌جستم، آن‌چه در پرتو آثار ‌هايدگر دريافتم، همان چيزي بود كه در متافيزيك ايراني‌ـ ‌اسلامي مي‌جستم و مي‌يافتم.»21 به همين جهت، كربن در شناخت تفكر عرفاني شيعه، در نشست‌هايي كه با علامه طباطبايي داشته، در باره تأويل و تفسير قرآن با وي گفت‌و‌گو كرده است، به طوري كه هم‌زباني كربن با علامه طباطبايي كه در باره تأويل كتاب مقدس و تأويل معنوي سخن مي‌گفتند، براي ديگران بسيار جلب توجه مي‌نموده است.22 داريوش شايگان مي‌گويد: «كربن شيفته تأويلي است كه در كتاب وجود و زمان، نوشته‌هايدگر، مي‌توان ديد.»23
از جمله اساتيدي كه كربن از او در فرانسه استفاده نمود، لوئي‌ماسينيون است. ماسينيون از جمله مستشرقاني به شمار مي‌رود كه درباره اسلام و عرفان اسلامي سال‌ها پژوهش نموده و آثاري از خود به جاي گذارده است، از جمله اثري كه درباره حلاج است و بيان كنندة دغدغه‌هاي عرفاني او مي‌باشد. وي اين علاقه را نيز در شاگرد خويش‌هانري‌كربن به يادگار گذارد و موجب شد تا نخستين فيلسوف ايراني كه مورد توجه كربن قرار مي‌گيرد، شهاب‌الدين سهروردي باشد، همان طور كه نخستين عارفي كه مورد توجه ماسينيون قرار گرفت، محيي‌الدين عربي بود. به نظر مي‌رسد كربن نيز در تفسير فكر محيي الدين و تقريب آن با اسماعيليه، افكار استاد خود را ادامه داده باشد، زيرا ماسينيون معتقد بود:
ابن عربي با اقدام قاطع و برگشت ناپذير، الهيات عرفاني اسلام را به وحدت گرايي التقاطي قرامطه يا اهل ارتداد انتقال داد.24 25
از جمله انديش‌مندان مسيحي‌كه‌هانري‌كربن همانند او از شيوه پديدارشناسي استفاده نمود، اتين ژيلسون26 است. وي كه انديشمند و فيلسوفي مسيحي و توميستي است، به مسيحيت با نگاه پديدارشناسانه مي‌نگرد، و بسيار قابل مقايسه با محققاني چون كربن و ايزوتسو در اسلام و ميرچا الياده در نماد‌شناسي و اسطوره‌شناسي از دين است. به نظر مي‌رسد ‌هانري‌كربن در شيوه پديدارشناسانه خود نسبت به اسلام و تشيع مانند اتين ژيلسون27 در مسيحيت عمل نموده و از او الگو گرفته است.28

تفكر ‌هانري‌كربن درباره عرفان و فلسفه اسلامي

همان طور كه اشاره شد، در طول تاريخ نسبت به تفكر شيعه و مذاهب اسلامي، نگرش‌ها و تفسير‌هاي متفاوتي وجود داشته است. ديدگاه‌هايي مانند كلامي، حديثي، فقهي، اصولي، فلسفي، عرفاني يا باطني به دين در طول تاريخ پيرواني داشته، به طوري كه هر يك از اين ديدگاه‌ها به جنبه و پاره‌اي از دين اهميت بيشتري داده و به زاويه‌اي از اسلام پرداخته است. آن‌چه در آثار و تأليفات‌هانري‌كربن به چشم مي‌خورد اين است كه كربن به شيعه باطني يا ولايي گرايش زيادي دارد و بخش اصلي آثار كربن در راستاي بيان اين تفسير و قرائت از مذهب شيعه مي‌باشد.
كربن در تقسيم بندي و شناخت ادوار فلسفه اسلامي، از تقسيمات و گونه‌شناسي متداول در كتاب‌هاي تاريخ فلسفه تبعيت نمي‌كند و به آنها روي خوشي نشان نمي‌دهد؛ زيرا وي معتقد است كه تاريخ فلسفه اسلامي را بايد تاريخ فلسفه نبوي يا حكمت معنوي دانست و از منظر او، حكمت اسلامي كه برگرفته از سنت نبوي و ولايت امامان است، داراي عمق و ويژگي‌هايي است كه تاريخ فلسفه اسلامي را از تاريخ فلسفه يونان متمايز مي‌سازد و مؤلفه‌هاي آن برآمده از شريعت، طريقت و حقيقت است. از اين رو وي در تقسيم بندي تاريخ فلسفه اسلامي، برخلاف مورّخان غربي كه تاريخ فلسفه اسلامي را با ابن‌رشد پايان يافته مي‌دانند، معتقد است كه اوج فلسفه و حكمت معنوي اسلام و خصوصاً شيعه پس از اين دوره، تحقق يافته است. بدين جهت، وي تاريخ فلسفه اسلامي را به سه دوره تقسيم مي‌كند:
1. از آغاز تا مرگ ابن‌رشد نخستين دوره تاريخ فلسفه اسلامي است. اين دوره از سده‌هاي آغازين اسلام و به هنگام ورود فلسفه به سرزمين‌هاي اسلامي شروع مي‌گردد و تا سه قرن پيش از صفويه ادامه مي‌يابد. به تعبير كربن، با مرگ ابن‌رشد تفسير خاصي از فلسفه به پايان مي‌رسد، امّا نگاه جديدي به فلسفه از جانب سهروردي و محيي‌الدين عربي مطرح مي‌شود كه به اعتقاد او، تدوين نوعي حكمت معنوي است. اين در حالي است كه در نگاه انديش‌مندان غربي و مورّخان فلسفه، مرگ ابن رشد به معناي پايان تاريخ فلسفه اسلامي است و به انديشه‌هاي سهروردي، محيي‌الدين و ديگر فيلسوفاني كه پس از وي آمده‌اند، هيچ‌توجهي نمي‌شود.
2. از سه قرن پيش از صفويه دوره دوم آغاز مي‌گردد و تا عصر صفويه ادامه مي‌يابد. كربن معتقد است در اين دوره الاهيات صوفيانه شكل مي‌گيرد، و مكتب بزرگاني هم‌چون ابن‌عربي، نجم‌الدين‌كبرا، سهروردي، سيد حيدر آملي و پيوند ميان تشيع با تصوف و آيين اسماعيلي شكل مي‌گيرد.
3. از عصر صفويه تا كنون دوره سوم نام گرفته است و پاره‌اي از بزرگ‌ترين حكماي اسلامي متعلق به اين دوره مي‌باشند.29
كربن از جمله كساني است كه بر حسب اين تقسيم‌بندي معتقد است كه دوره دوم تاريخ فلسفه از اهميت زيادي برخوردار مي‌باشد، و از اين‌رو، در بيان عرفان و فلسفه اسلامي به انديش‌مندان و متفكراني مي‌پردازد كه در ايجاد حكمت معنوي مؤثر بوده‌اند، پرداختن به شخصيت‌هايي كه در ترسيم كربن از پديدارشناسي اسلام مؤثر بوده‌اند، مجالي مستقل مي‌طلبد.

تأثير آراي شهاب الدين سهروردي در پديدارشناسي ‌هانري‌كربن

‌هانري‌كربن به سهروردي بسيار علاقه‌مند بود. آن‌گاه كه در فرانسه اشتغال علمي داشت و در حال تخصص يافتن در زبان‌هاي باستاني و آموزش زبان‌هاي فارسي، عربي و پهلوي بود، موضوع تخصصي خود را شهاب الدين سهروردي قرار داد. شايد بتوان گفت كه توجه كربن به شيعه باطني و عرفان بر اثر دل‌دادگي‌اي است كه وي به سهروردي داشت. از جمله كارهاي علمي كربن در ايران، تصحيح مجموع آثار سهروردي است كه جزء مجموعه گنجينه‌هاي نوشته‌هاي ايراني مي‌باشد. او نخستين كسي بود كه با همكاري تعدادي از انديمشندان ايراني به جمع آوري مجموعه آثار سهروردي همت ورزيد.
سهروردي از جمله نخستين فيلسوفاني است كه مورد توجه كربن بوده و پايه فكري او را تشكيل داده است. سهروردي توجه خاصي به فلسفه خسرواني (ايران باستان / پهلوي)، فلسفه افلاطوني، نو‌افلاطوني و عرفان‌اسلامي داشته است و در راه پيوند ميان اين مؤلفه‌ها، به طرحي جديد از فلسفه و تبيين عالم، دست زد كه آن را مي‌توان در كتاب حكمة الاشراق او ديد. كليه عناصري كه مورد توجه سهروردي است، به نوعي معطوف به عرفان و تفسير باطني از عالم است. سهروردي خود تحت تأثير فلوطين بود و همان طور كه فلوطين در صدد جمع نمودن ميان افكار و انديشه‌هاي فيلسوفان پيش از خود بود و فكري اشراقي و شهودي داشت، سهروردي نيز به هم‌آهنگ‌سازي ميان حكيمان يونان، ايران، پيامبران و عرفا پرداخت. اين امر مورد توجه انديشمندي چون كربن قرار گرفت كه به دنبال تأويلي باطني از عالم بود و شايد در فرهنگ اسلامي سهروردي نخستين كسي باشد كه فكرش الهام بخش كربن در طرح مسئله حكمت معنوي به جاي فلسفه يونان بوده است.

**donsaeid** · 07-11-2006, 05:43 AM

سهروردي كه عناصر ذهني‌اش وامدار افلاطون، فلوطين، فلسفه خسرواني و تصوف اسلامي بود، اعتقاد داشت همه بزرگان انديشه، فيلسوفان و انبيا به بيان يك حقيقت كه همان حكمت اشراق است، پرداخته‌اند و بر اين باور بود كه شناسايي حقيقي، همان حكمت اشراق است كه از ابتداي تاريخ جوامع، هرمس كه گفته شده همان ادريس پيامبر است‌ـ زرتشت و ديگر پيامبران تا فيثاغورث، افلاطون، فلوطين و بزرگان صوفيه چون حلاج، بايزيد بسطامي، سهل تستري، ابوالحسن خرقاني و ذوالنون مصري به آن پرداخته‌اند و همه آنان از يك حقيقت كه با كشف و شهود و اشراق حقيقت حاصل مي‌گردد، سخن گفته‌اند. وي در مسير بيان حكيمان حقيقي حتي از دانايان و حكميان ايراني چون شاهان پيشدادي مانند فريدون و شاهان كياني چون كيخسرو و از افرادي چون بزرگمهر نام مي‌برد و آنان را در كنار حكيمان يوناني چون امپدكلس و فيثاغورث و عرفايي چون ابوالحسن خرقاني و ذوالنون مصري مي‌نهد و معتقد است كه مشابهت ميان انديشه‌هاي افلاطون و اعتقادات ايرانيان باستان نمي‌تواند برآمده از يك اتفاق باشد، بلكه اين افكار مشترك را محصول حكمت باطني و كشف حقايق عالم اعلا مي‌داند. به همين جهت سهروردي خود را جانشين و وارث همان حقيقت اشراقي يا حكمتي مي‌شمارد كه بر حكيمان مذكور آشكار شده بود و داراي وحدت متعالي در تمامي جوامع و در ميان تمام حكيمان است و حتي افرادي چون ابن‌سينا و فارابي را مصداق فيلسوف واقعي نمي‌داند، بلكه فيلسوف واقعي را عرفا و آن دسته از فيلسوفاني مي‌داند كه بهره‌اي از حكمت و اشراق داشته باشند. وي در يكي از كتاب‌هاي خود به بيان رؤيايي مي‌پردازد كه در آن از مؤلف اثولوجيا ـ‌كه به اشتباه ارسطو تصور مي‌شد ـ مي‌پرسد كه آيا مصداق واقعي فيلسوف، مشائياني چون ابن‌سينا و فارابي هستند يا نه؟ ارسطو در جواب او مي‌گويد كه اين چنين نيست و حكماي واقعي بايزيد بسطامي و سهل تستري هستند و در واقع حكمايي را كه اهل اشراق و شهود هستند، تأييد مي‌كند. به همين سبب از نظر سهروردي، فلسفه ارسطو آغاز فلسفه يوناني نبوده، بلكه پايان آن بوده است و او مانند افرادي چون مارتين‌هايدگر، به فيلسوفان پيش از ارسطو چون افلاطون و حكيمان پيش از سقراط چون فيثاغورث و هراكليتس توجه بيشتري دارد و آنان را به حقيقت و حكمت نزديك‌تر مي‌داند و در واقع مي‌كوشد تا ميان حكمت زردشت و افلاطون وحدتي ايجاد كند. با وجود آن‌كه سهروردي همان طور كه در مقدمه حكمةالاشراق يادآوري كرده، معتقد است كه بايد اول به دنبال حكمت بحثي و سپس به دنبال حكمت ذوقي بود، اما آن‌چه جلب توجه مي‌كند، اين است كه وي با انتقاداتي كه به پيروي از غزالي بر فلسفه و منطق ارسطويي وارد مي‌سازد، مي‌خواهد روش خاصي را در فلسفه اسلامي، كه كربن از آن الهام مي‌گيرد و از آن به حكمت معنوي تعبير مي‌كند، فراهم سازد. سهروردي خواست تا از حكمت ديني و سنت اشراقي، رويّه خاص فلسفي خود را بنا نهد. در اين مسير به نوعي وحدت باطني و دروني ميان تمامي انديش‌مندان، مكاتب و حكيماني كه حقيقت را از مسير كشف و مشاهده مي‌طلبند، قائل است. آناني كه هم در فلسفه استدلالي و هم در عرفان به كمال رسيده‌اند، برترين و كامل‌ترين طيف مي‌داند كه به معرفت واقعي رسيده‌اند و از آنان به حكيم متأله تعبير مي‌كند و فيثاغورث و افلاطون از يونان و خود را در جهان اسلامي از جمله اين حكيمان مي‌داند.
هانري‌كربن معتقد است كه نظرات سهروردي در انديشه‌هاي خواجه نصير طوسي، ابن‌عربي و شارحان شيعي و ايراني ابن‌عربي بي‌تأثير نبوده است. هم‌چنين بر ميرداماد كه متخلص به اشراق است و بر صدرالمتالهين شيرازي كه بر كتاب حكمةالاشراق تعليقه نوشت و در عده‌اي از زرتشتيان شيراز به همراهي موبد بزرگ آذر كيوان كه اوپانيشادها و بهگودگيتا را از سانسكريت به فارسي ترجمه كرده‌اند، تأثيرگذار بوده است. به علاوه كربن معتقد است كه جمع ميان اشراق، ابن عربي و تشيع امري بود كه نزد محمد‌بن‌ابي‌جمهور به ثمر رسيد و در فاصله سده‌هاي نهم هجري (پانزدهم ميلادي) و دهم هجري (شانزدهم ميلادي) جهش فوق‌العاده‌اي به وجود آورد،39 به طوري كه ابن‌ابي‌جمهور‌احسائي بعدها در فرقه شيخيه و بزرگان اين طايفه اثرگذار بوده است.

افراد تأثيرگذار در نگرش‌هانري‌كربن از موضوع مهدويت

1. شهاب‌الدين سهروردي: با توجه به موقعيت خاصي كه شهاب الدين سهروردي در عالم انديشه دارد و تأثير ژرفي كه بر فيلسوفان و عرفان شناسان پس از خود گذارد، مي‌توان به پاره‌اي از نظرات او درباره مهدويت‌، اشاره نمود. نظراتي كه يا مستقيماً درباره مهدويت مي‌باشد، و يا نگرشي فلسفي است كه توسط ديگران در زمينه مهدويت مورد بهره برداري قرار‌گرفته است. به اين جهت، كربن در آثار خود به پاره‌اي از اين آرا اشاره مي‌كند:
الف) نبوت باطنيه:‌هانري كربن معتقد است كه سهروردي به عنوان فيلسوفي كه به دنبال تفسيري معنوي و باطني از دين و فلسفه است، اعتقاد داشت كه بايد در حكمت و تجربه معنوي و تفسير باطني از شريعت، فردي حكيم كه سرسلسله حكيمان است و در ادبيات عرفاني موسوم به قطب الاقطاب است، قرار داشته باشد: «در حقيقت، سهروردي كسي را در سرسلسله حكما قرار مي‌دهد كه در حكمت و تجربه معنوي به يك اندازه به مقام والا رسيده باشد.» از نظر كربن اين قطب كسي است كه چون به مقامي والا و بلند رسيده، مي‌تواند مفسّر رسالت نبوي باشد و بدون حضور او عالم نمي‌تواند باقي بماند، حتي اگر مردمان، او را نشناسند.
كربن پس از اين كه نگرش سهروردي را در باره قطب بيان مي‌كند، مي‌كوشد تا هم‌آهنگي اين فكر او را با قطب الاقطاب يا امام ـ در فكر شيعه ـ بيان كند. وي مي‌گويد: مسئله امامت كه به دنبال دايره نبوت و ختم نبوت قرار مي‌گيرد و با ولايت گره خورده، از استوانه‌هاي نبوت باطنيه باقيه است و پس از پيامبر اكرم( هرچند رسالت مسدود شد و پس از وفات ايشان رسالت نبوي خاتمه يافت، امّا نبوت باطنيه باقيه، هم‌چنان با مسئله امام (قطب الاقطاب) و ولايت او ادامه مي‌يابد.
كربن معتقد است كه دليل اين كه فقهاي حلب سهروردي را محاكمه كرده بودند، اعتقاد سهروردي به ادامه يافتن نبوت باطنيه به وسيله امامت بوده است، زيرا او گفته است كه خداوند قادر است در هر زماني، حتي زمان كنون، پيامبري را براي انسان‌ها گسيل دارد. از نظر كربن منظور سهروردي اين نبوده كه خداوند پيامبري را پس از خاتم رسولان، محمد مصطفي( مي‌فرستد تا شريعت جديدي را بياورد، بلكه منظور او نبوت باطنيه بوده است، يعني خداوند پس از خاتم الانبيا امام را مي‌فرستد كه داراي ولايت و نبوت باطنيه است و به تأويل و تفسير شريعت مي‌پردازد. از نظر كربن اين سخن سهروردي دست كم نشاني از تشيع باطني است كه در او قرار داشت:
در محاكمه سهروردي... اگرچه مراد از پيامبري ديگر، نه پيامبر واضع شريعت، بلكه نبوت باطنيه بود؛ امّا اين نظريه، دست كم، نشاني از تشيع باطني در خود داشت. بدين سان سهروردي، با اثر خود كه حاصل عمر او بود و با مرگ خود، به عنوان شهيد راه حكمت نبوي، فاجعه «غربت غربي» را تا پايان آن به تجربه دريافت.
در راستاي همين تشيع باطني، كربن مي‌كوشد تا عناصر فكري سهروردي را كه در مسير درك باطني از دين و تشيع قرار دارد، آشكار سازد. وي مي‌گويد: سهروردي با استفاده از اصطلاح قرآني اهل كتاب (امّتي كه داراي كتابي آسماني هستند)، معتقد بود كه در رأس اين امّت، شخصي با عنوان «قيّم بالكتاب» قرار گرفته است كه براي درك معناي دروني و باطني قرآن و درك مشكلات قرآن، بايد به او رجوع نمود كه اين اصطلاح سهروردي (قيّم بالكتاب) در تشيع براي ناميدن امام و نقش اساسي او به كار گرفته شده است.42 به همين جهت كربن نتيجه مي‌گيرد كه بي‌علت نيست كه سهروردي پس از ذكر نقش قطب در مقدمه اثر مهم خود «حكمة الاشراق» بار ديگر اصطلاح خاص تشيع را به كار مي‌گيرد. در واقع اين را دليلي بر اين امر مي‌داند كه ميان تفكر اشراق و تشيع نزديكي وجود دارد؛ زيرا در تفكر عرفاني و شيعي اعتقاد بر اين است كه يكي از ويژگي‌هاي امام ازجمله امام مهدي( هدايت باطني و تفسير باطني از شريعت و رسالت است.به همين جهت مفهوم امام در انديشه سهروردي چون تشيع باطني مسئله‌اي جدّي بوده است.

ب) عالم مثال: سهروردي به پيروي از افلاطون و نو افلاطونياني چون فلوطين براي عالم، نظامي طولي قائل بود. و همان طور كه افلاطون علاوه بر عالم مادّه به عالم مُثُل (ايده‌ها) قائل بود يا فلوطين كه در نظام طولي عالم معتقد به ترتيب: احد، عقل، نفس، طبيعت و مادّه بود، سهروردي هم با توجه به اصطلاح‌شناسي خاص خود كه متأثر از ادبيات اشراقي بود، معتقد بود كه در نظام طولي عالم، عالم نور الانوار (ذات خداوند)، عالم انوار قاهره (عقل)، عالم انوار مدبّره (نفس)، عالم مُثُل معلّقه (عالم مثال) و عالم مادّه قرار گرفته است.
منظور سهروردي از عالم مُثُل معلّقه غير از عالم مثالي است كه افلاطون به آن اعتقاد داشت و به آن عالم مثل نوريه هم گويند. در واقع سهروردي علاوه بر اين‌كه معتقد به عالم مُثُل افلاطوني (مُثُل نوريه) بود و براي تمامي پديده‌هاي جزئي عالم يك صورت و مثال كلي در عالم مُثُل قائل بود، به عالم مُثُل معلّقه يا عالم مثال كه حدّ‌فاصل ميان عالم محسوس و عالم معقول يا به تعبير ديگر، عالم روحاني و عالم جسماني است، قائل بود.
بنابراين عالم مثال افلاطوني (مُثُل نوريه) در نظر سهروردي غير از عالم مثالي (مُثُل معلقه) است كه وي بيان مي‌كند. به علاوه بر سلسله مراتب عالي فرشتگان به يك رشته عرضي از فرشتگان قائل شد كه اين رشته عرضي قابل تطبيق با جهان ارباب انواع يا عالم مُثُلي است كه افلاطون به آن اعتقاد داشت و معتقد بود كه مُثُل افلاطوني يا عالم ارباب انواع به مانند سلسله طولي از يك‌ديگر تولد پيدا نمي‌كنند.
بنابراين عالم مثالي كه سهروردي از آن سخن مي‌گويد، حد وسط عالم معقول و عالم محسوس قرار گرفته است و به تعبير فيلسوفان، خيال فعّال مي‌تواند آن را درك كند. از نظر وي مُثُل معلقه يا عالم مثال، عالمي است كه فراتر از عالم مادّه يا عالم جسماني است و قائم به ذات بوده و داراي بعضي از ويژگي‌هاي عالم مادّه چون صورت و شكل مي‌باشد، امّا داراي جِرم و بُعد نيست. در واقع موجودات جهان حسي، مظاهر و جلوه‌اي از عالم مثال هستند و هر چه در عالم مادّه قرار دارد، جلوه‌اي از عالم مثال مي‌باشد.

سهروردي بنا به قاعده «امكان اشرف» كه وجود ممكن اَخسّ را قبل از ممكن اشرف ممتنع مي‌داند، معتقد است كه عالم برتر بايد قبل از عالم پست‌تر تحقق داشته باشد و با اين حساب، عالم مثال بايد پيش از عالم مادّه وجود داشته باشد، و هر عالم پست‌تر نسبت به عالم برتر، حالت محبت و كشش دارد و وجودش وابسته به آن عالم است. سهروردي مُثُل معلّقه را جواهري روحاني دانسته كه در عالم مثال قائم به ذات خود مي‌باشند و معتقد است كه غرايب و عجايب عالم مثال بي‌پايان و شهرهاي آن غير قابل احصا است و افرادي كه اهل رياضت بوده و از علوم مرموزه برخوردار باشند، مي‌توانند از راه‌هاي مختلف، امور غيب را دريافت نمايند.
كربن در تاريخ فلسفه خويش در توصيف عالم مثال معلّقه سهروردي مي‌گويد:
در اين عالم كه مي‌توان همة غنا و تنوع جهان محسوس را به حالت لطيف باز يافت، عالم مثال، قوام و استقلالي پيدا مي‌كند كه آن را به مدخل عالم ملكوت تبديل مي‌كند. شهرهاي تمثيلي جابلقا، جابلسا و هورقليا در همين عالم قرار دارد.
سهروردي معتقد بود كه اهل اشراق در خلسه‌هاي معتبر و مكرر خود به عالم هورقليا راه مي‌يابند و «هورخش» را مشاهده مي‌نمايند. منظور از هورخش در زبان اشراقيون وجهه عالي الهي است كه در زيباترين صورت متجلي مي‌گردد و سهروردي درباره آن مي‌گويد:

**donsaeid** · 07-11-2006, 05:45 AM

و قد يكون المخاطب يتراء في صورة إمّا سماوية او في صورة سادة من الساداة العلوية و فيشجاه الخلسات المعتبر في عالم «هورقليا» للسيد العظيم «هورخش» الاعظم في المتجسدين المبجل الذي هو وجه الله العليا علي لسان الاشراق... . 48
كربن كلمه «فيشجاه» در سخن سهروردي را به معناي «پيشگاه» گرفته است.
بنا به نظر كربن اين عالم مثال كه حد وسط ميان عالم معقول و عالم جسماني است و توسط خيال فعّال درك مي‌شود، عالمي است كه مي‌توان در آن همة غنا و تنّوع جهان محسوس را به حالت لطيف بازيافت و در واقع عالم مثال، مدخل و ورودي عالم ملكوت مي‌باشد و سهروردي نخستين فيلسوفي است كه وجود‌شناسي اين عالم وسط و مرز ميان عالم مادّه و ملكوت را بيان و تأسيس نموده است و همه عرفا و حكماي اسلام پس از سهروردي به اين بحث برگشته و آن را بسط داده‌اند. ‌هانري‌كربن در‌اين‌باره چنين مي‌گويد:
به نظر مي‌آيدكه سهروردي نخستين فيلسوفي است‌كه وجود شناسي اين عالم واسط را تأسيس كرده است و همه عرفا و حكماي اسلام به اين بحث بازمي‌گردند و آن را بسط خواهند داد.49
از اين رو عالم مثال كه مكان «اجسام لطيف» است، عالمي است كه از طريق آن رموزي كه پيامبران و تجربه‌هاي عرفاني به آن اشاره دارند، تحقق مي‌يابند. بنا به نظر كربن تأويل داده‌هاي قرآني به واسطه همين عالم انجام مي‌پذيرد و بدون اين عالم، جز كنايه‌اي مجازي امكان پذير نخواهد بود.50
نگرش ابداعي سهروردي در باره عالم مثال و قرار گرفتن شهرهاي تمثيلي جابلقا، جابلسا و هورقليا در اين عالم موجب شد تا پس از او عده‌اي از متفكران از جمله ابن ابي‌جمهور كه تأثير او بر فرقه شيخيه محسوس است، متأثر از نظر سهروردي گردند، مضافاً كه مؤسس فرقه شيخيه يعني شيخ احمد احسائي و سيد كاظم رشتي و ديگر بزرگان شيخيه بنا بر همين تفكر عالم مثال، معتقد به عالم هورقليا و زندگي كردن امام مهدي( و خانواده ايشان در آن عالم گرديدند، و بر اثر همين فكر كه امام مهدي( در عالم هورقليا زندگي مي‌كند، بحث ديگري را با عنوان ركن رابع مطرح نمودند، مبني بر اين كه چون آن حضرت در عالم لطيف و فرامادي هورقليا زندگي مي‌كند، براي اداره عالم مادّي نيازمند يك جانشين است كه باب و نماينده او باشد. اين امر لاجرم آنها را معتقد به بحث «ركن رابع» ساخت. بر اثر همين فكر پس از شيخ احمد احسائي و بزرگان فرقه شيخيه، افرادي چون علي محمد باب و حسينعلي بهاء با تكيه بر بحث عالم هورقليا، خود را در ابتدا باب حضرت مهدي( و به تدريج خود را مهدي( خطاب نمودند و افكار و اعتقاداتي را دامن زدند كه تاكنون نيز پي‌آمدهاي آن دامن‌گير مسلمين مي‌باشد.

2. فرقه اسماعيلي: از جمله فرقه‌هايي كه داراي گرايش باطني و تأويلي است، فرقه اسماعيلي مي‌باشد، به طوري كه آنان نسبت به تمامي احكام و آداب ديني تأويلات و تفسيرهاي باطني ارائه مي‌دهند. اين فرقه به جهت آن كه در برهه‌اي از تاريخ در ايران نشو و نما يافت و حتي توانست در مدتي حكومت ايران را به دست‌گيرد، در فرهنگ و تمدن ايران تأثير بسزايي داشت، به گونه‌اي كه بعضي از انديش‌مندان بزرگ اسلامي گرايش اسماعيلي داشته‌اند.
به جهت گرايش و رويكردي كه فرقه اسماعيلي به تأويل معنوي امور ديني از خود نشان مي‌دهد و در واقع، از گرايش‌هاي باطني شيعه تلقي مي‌گردند، اين امر براي‌هانري‌كربن از اهميت بسزايي دارد. كربن كه در تفسير حكمت معنوي شيعه به تمامي فرقه‌ها و گرايش‌هاي عرفاني و باطني شيعه توجه خاصي از خود نشان مي‌داد، نمي‌توانست از مذهب اسماعيليه به راحتي بگذرد. تأويل در تفكر اسماعيلي براي كربن بسيار حائز اهميت بود و او را متوجه اين مذهب نمود. وي در مقاله‌اي كه درباره تأويل قرآن و حكمت معنوي اسلام نوشته است، درباره فرقه اسماعيلي مي‌گويد:
به تبع فكر و حقيقت خروج از ظاهر و نفوذ در باطن فكر و حقيقت ‌هاديه «عقل هدايت» (امام از نظر شيعيان) رخ مي‌گشايد و با كلمه "Exegesis" لاتين فكر هجرت به خاطر مي‌آيد؛ يعني فكر خروج از مصر كه رمز خروج از مجاز و بردگي نسبت به ظاهر كتاب و هجرت به خارج از تبعيدگاه و مغرب، يعني عالم ظاهر به قصد مشرق ديدار و تفكر اصيل و باطني است. از نظرگاه عرفان اسماعيلي كار تأويل توأم با يك ولادت روحاني است، به اين معنا كه تفسير متن كتاب بدون خروج و مهاجرت روح ممكن نيست. امّا اين تفسير و تأويل نوعي علم ميزان است. از اين نظرگاه روش و كيمياگري جابربن حيان موردي از موارد اطلاق تأويل است كه اصل آن اختفاي ظاهر و انكشاف باطن خفي است.51
از همين‌رو، بخشي از آثار اسماعيلي و انديش‌مندان اين فرقه مورد مطالعه و پژوهش وي قرار گرفتند و كربن به شرح تفكرات پاره‌اي از بزرگان اسماعيلي در كتاب تاريخ فلسفه خويش مي‌پردازد. از جمله كارهاي كربن در اين زمينه نامه‌هايي است كه از مذهب اسماعيلي جمع آوري نموده است. نامه‌نگاري‌هايي هم در اين زمينه با يكي از بزرگ‌ترين اسماعيليه شناسان عصر خود «ولاديمير ايوانف» داشت كه به زبان فارسي نيز چاپ گرديده است.52 هم‌چنين وي كتاب «كشف المحجوب» تأليف ابويعقوب سجستاني را كه درباره مذهب اسماعيلي است و در قرن چهارم نوشته شده با مقدمه‌اي به زبان فرانسوي چاپ نموده است، علاوه بر آن، كتاب جامع‌الحكمتين اثر ناصرخسرو قبادياني را با تصحيح و مقدمه‌اي به زبان فرانسوي ترجمه نمود. بايد اذعان كنيم كه فرقه اسماعيليه در كنار شيخيه و گرايش عرفاني از اماميه بيشترين سهم را در شناخت كربن از اسلام باطني و حكمت معنوي شيعه داشته است.

3. ابن‌عربي: وي ملقب به محيي الدين و از جمله شاخص‌ترين عارفان است كه از او به پدر عرفان نظري ياد مي‌گردد. بدين جهت،‌هانري‌كربن نمي‌توانسته به او توجه ويژه نداشته باشد. شايد بتوان گفت محيي الدين پس از شهاب‌الدين سهروردي، بيشترين توجه كربن را به خود مشغول نموده است. كربن پاره‌اي از شرح‌هاي فصوص‌الحكم محيي الدين را چون شرح سيد‌حيدر آملي جامع الاسرار و منبع الانوار تصحيح نموده و بر آن پاورقي و مقدمه نوشته است و از جمله مجموعه آثاري است كه به فرانسوي نوشته شده و مورد توجه كربن قرار‌داشته است.53

4. سيدحيدر آملي: كربن در تقسيم بندي تاريخ تشيع، معتقد است كه سيد حيدر آملي مهم‌ترين رخداد مرحله سوم تاريخ شيعه است؛ يعني مرحله‌اي كه از زمان خواجه نصير الدين طوسي (1270ميلادي) كه همراه با هجوم مغولان است، آغاز مي‌شود و تا عصر صفوي ادامه مي‌يابد. اين بدان جهت است كه سيد حيدر آملي بر اساس نگرش باطني كوشيد ميان تصوف و تشيع وحدتي ايجاد كند و اين امر براي كربن بسيار شايان توجه بود. كربن در‌اين‌باره مي‌گويد:
بسط مطالعات اسماعيلي و پژوهش‌هاي جديد در باره حيدر آملي حكيم عرفاني شيعي (هشتم. ق چهاردهم. م) منجر به اين امر شده است كه مسئله روابط ميان تشيع و تصوف به شيوه‌اي نو طرح شود... تصوف عالي‌ترين كوشش دروني سازي وحي قرآني، گسست با صرف ظاهر شريعت و سعي در باز زيستن تجربه دروني پيامبر در شب معراج است.54
البته به نظر مي‌رسد سيد حيدر آملي در وحدت بخشي ميان تصوف و تشيع و اين كه باطن تصوف همان تشيع است و باطن تشيع همان تصوف است، از شهاب‌الدين سهروردي الهام گرفته باشد. همان طور كه اشاره شد، نخستين كسي كه با نگاهي شهودي و اشراقي ميان باطن عرفان و فلسفه در نزد فيلسوفان پيش از سقراط، افلاطون و افلوطين با انبيايي چون هرمس، زردشت و ديگر انبيا وحدت ايجاد نمود، سهروردي بود. به همين جهت كربن در بخش‌هاي فراواني از كتاب تاريخ فلسفه خود تأثير پذيري انديش‌مندان پس از سهروردي را از وي گوشزد مي‌كند.

تقريب باطني مذاهب

كربن علاقه خاصي به همه مذاهب و فرقه‌هاي باطني و حِكمي دارد و به شيعه (اسماعيلي شيخيه و اماميه)، حكمت خسرواني و مذهب زرتشت نيز از اين منظر مي‌نگرد. با توجه به اين علاقه، گاه نيز براي تقريب و پيوند باطني ميان اين مذاهب و فرقه‌ها و نشان دادن روحيه مشترك و حكمت معنوي ميان آنها، تلاش فراواني مي‌كند. از جمله اين كه وي درباره مسئله مهدويت در شيعه و سوشيانس در تفكر زرتشتيان به سخني از قطب‌الدين اشكوري كه از شاگردان ميرداماد است، استناد مي‌كند. اشكوري عقيده داشت كه سوشيانس زرتشتيان، همان است كه ايرانيان امام منتظَر مي‌دانند و كربن با تكيه بر اين سخن مي‌گويد: اين سخن اشكوري بيان كننده اين است كه انديشه ايران شيعي همان منحني انديشه ايران باستان را دنبال مي‌كند و گويي كه همان سخن را مي‌گويد كه روح ايراني با آن مأنوس بوده و به آن اعتقاد مي‌ورزيده است.55
كربن مي‌كوشد تا ميان سخنان نمادين و رمزگونه زرتشتيان درباره سوشيانس ـ كه چهره‌اي نامرئي است و از نطفه‌اي كه در آب‌هاي درياچه كانسائويا نگهداري شده، به طرز اسطوره‌اي تولد مي‌يابد ـ با سخناني كه در مكتب شيخيه بر اساس عالم غير مادي و هورقليايي گفته مي‌شود، نوعي هم‌آهنگي ايجاد سازد. زيرا كه همان طور كه زرتشتيان درباره تولد سوشيانس سخناني اسرارآميز و نمادين مي‌گويند، قائلان به عالم هورقليايي و عالم مثال هم درباره فوق الارضي بودن و مكان غير مادي‌اي كه محل زندگي امام مهدي( است، سخناني رمزگونه و اسرارآميز مي‌گويند. با توجه به اين كه از ويژگي‌هاي تفكري كه مبتني بر تأويل و باطن گرايي است، سخنان نمادين، رمزگونه، و كنايه‌اي است، كربن در بيان آيين‌ها، اعتقادات و افكار اديان و مكاتب از نمادشناسي و رمز‌شناسي مذاهب استفاده مي‌كند.

نماد‌شناسي تطبيقي

كربن در راستاي مفهوم تأويل باطني، به نمادشناسي تطبيقي ميان مذاهب علاقه فراواني دارد و به جهت انس با اسماعيليه، شيخيه و عرفان شيعي مي‌كوشد تا ميان مفاهيم، اعداد و آيين‌ها نوعي هم آهنگي و توافق ايجاد كند. بديهي است كه در تفكر و انديشه عرفاني كه با تأويل عمق و معنا و از طرفي با تأويل سطوح متفاوت معنا سر و كار دارد، وجود رمز، نماد و تلميح به فراواني ديده مي‌شود و از آن‌جا كه كربن به تقريب ميان تمامي تفكرات باطني در تاريخ فلسفه و عرفان و مذاهب اسلامي مي‌انديشد، مي‌كوشد تا ميان آنها نزديكي و وفاق ايجاد سازد؛ مثلاً درباره تعداد امامان دوازده گانه شيعه به اهميت رمزي و تطبيق آن با دوازده صورت فلكي منطقة البروج يا دوازده تن از نقباي بني‌اسرائيل و دوازده چشمه‌اي كه با عصاي حضرت موسي شكافته شده يا دوازده هزار سال ادوار تاريخي مورد اعتقاد زرتشتيان يا تطبيق آن با ساخت مكعبي دوازده گانه كعبه مي‌پردازد.56 وي مي‌گويد:
حديثي شيعي، نزول نور محمدي در اين جهان را به صورت نزول تدريجي به سوي دوازده حجاب نوراني توصيف مي‌كند كه دوازده امام، تمثيلي از دوازده هزار اعصار جهان است. دوازدهمين هزاره، امام رستاخيز يا قائم قيامت است. بنابراين، وجدان شيعي نيز دوره بندي اعصار جهان را مطابق تصويري دوازده گانه فهميده است.57
كربن معتقد است كه باور به دوازده چهره مقدس در دوران مسيحيت با دوازده چهره مقدس در تفكر اماميه، خود گوياي پيوند معنوي ميان مسيحيت و اسلام است و در تبيين اين ارتباط، اشاره به مادر امام مهدي(، حضرت نرجس‌خاتون مي‌كند كه در ابتدا مسيحي و از شاه‌زادگان روم و مادرش از نسل حواريون حضرت مسيح و شمعون وارث معنوي حضرت عيسي بود و پس از آن به دين اسلام در آمد، از اين رو او را واسطه و حلقه اتصال ميان معنويت اسلام و مسيحيت و عامل آشنايي مسيحيت با اسرار اسلام تلقي مي‌كند

**donsaeid** · 07-11-2006, 05:46 AM

هم‌چنين وي در تطبيق ميان اصطلاحات، به لفظ پاراقليط در انجيل و تطبيق آن با امام مهدي( مي‌پردازد. او مي‌گويد: پيامبر اكرم( را پيش از آمدنش با لقب پاراقليط خطاب مي‌كردند و از آن جايي كه ميان خاتم نبوت و خاتم ولايت كه امام عصر( است، همبستگي وجود دارد، انديش‌مندان شيعي چون عبدالرزاق كاشاني و سيد حيدر آملي به صراحت امام دوازدهم را با پاراقليط كه آمدن او در انجيل يوحنا بشارت داده شده است، يكي مي‌دانند و كربن دليل آن را اين گونه تبيين مي‌كند: چون با آمدن امام يا پاراقليط، دوره معناي معنوي صرف وحي‌هاي الهي، يعني حقيقت ديانت كه همان ولايت باقيه است، آغاز خواهد شد و فرمانروايي امام عامل زمينه سازي قيامت القيامات خواهد شد.

تفسير باطني‌هانري‌كربن از اسلام

نگرش و قرائت كربن از شيعه، باطني و مبتني بر تفسير معنوي است. با وجود آن كه از منظرها و زواياي متفاوتي مي‌توان به شيعه نگريست، اما آن‌چه در شيعه مورد توجه وي قرارگرفت، جنبه حِكمي و معنويت باطني شيعه بود. و اين همان جنبه‌اي بود كه كربن را علاوه بر شيعه دوازده امامي، متوجه اسماعيليه، شيخيه و حكمت خسرواني نمود، به گونه‌اي كه كوشيد تا عناصر اعتقادي و حِكمي مشترك اين تفكرها را بيان نمايد و ميان آنها پيوند و هم‌خواني به وجود آورد.
از ديدگاه كربن و بر اساس نگرش عرفاني، اختلاف اهل سنت و شيعه تنها بر سر جانشيني و رهبري سياسي امام علي ع و خليفه نخست نيست؛ بلكه اختلاف آنها ريشه‌اي‌تر و بنيادي‌تر از مسئله رهبري سياسي است. زيرا اگر جانشيني و خلافت پس از پيامبر اكرم( را صرفاً يك نوع حكومت سياسي و زعامت اجتماعي بدانيم، بعد از قرن نخست اسلام نبايد اين امر براي فريقين قابل توجه باشد و بر سر آن گفت‌و‌گويي شود. زيرا آن بحث، هم اكنون منقضي شده است، در حالي كه هميشه در حيات اعتقادي و فكري فريقين، اين گفت‌و‌گو وجود داشته است و هنوز هم مسئله امامت ـ بر خلاف مسئله خلافت ـ از جنبه كلامي و اعتقادي مطرح مي‌باشد. از نظر كربن، ادامه حيات معنوي اسلام و تأويل شريعت مبتني بر مسئله امامت است كه بنا به اعتقاد شيعه، امام داراي ولايت و عهده دار تفسير دين است و به تعبير سهروردي، قيّم بالكتاب است. به همين جهت شيعه معتقد است كه اگر حجت خدا در زمين نباشد، زمين اهل خود را فرو خواهد برد.60 يا نشناختن امام هر عصر و دوره توسط انسان‌هاي آن دوره را به مثابه حيات جاهلانه و زندگي شرك آلود تلقي مي‌كند.61 پس امامت در تفكر شيعه نوعي جاي‌گزين شدن امام به جاي نبي در تبيين و تفسير دين مي‌باشد. از اين‌رو پس از وفات پيامبر اكرم(، امامان يكي پس از ديگري تا ظهور امام عصر( براي اين مقام برگزيده شده‌اند. لذا كربن معتقد است كه در تفكر اهل سنت، پس از وفات نبي اكرم( اسلام به شريعت محدود مي‌گردد، امّا در تفكر شيعه، شريعت نبوي به حيات خود ادامه مي‌دهد. بنابراين، او تمايز اصلي شيعه و سني را بر اين اساس مي‌داند و بنا بر همين اصل، كربن به مسئله مهدويت توجه خاصي دارد و آن را قله اصلي تفكر شيعي در عصر غيبت تلقي مي‌كند. در واقع، از سپيده دم خلقت، حيات انسان با نبوت حضرت آدم و به دنبال آن نبوت خاتم‌النبيين آغاز مي‌شود و با ظهور امام عصر( پي‌گيري مي‌شود. به همين جهت از نظر او مفهوم انتظار، به معناي چشم‌به‌راه بودن كسي است كه مي‌خواهد با ظهورش معاني دروني و باطني دين را آشكار سازد.
كربن در بيان تفكر باطني اسلام و حكمت معنوي شيعه، ميان دو بعد رسالت و امامت ارتباطي تفكيك ناپذير قائل است. وي معتقد است كه پيامبر بيان كننده رسالت و شريعت است كه در طي 23 سال به بيان پيام و رسالت الهي پرداخت و شريعت توسط ايشان بيان شد، امّا بُعد ديگر شخصيت پيامبر كه امامان دوازده گانه شيعه هم با او در اين امر شريك هستند، امامت است. امام كسي است كه توانايي فهم باطني و جنبه ملكوتي شريعت در او است و امامت طريقتي است كه انسان‌ها را به حقيقت خواهد رساند. به اين ترتيب سه جنبه شريعت، طريقت و حقيقت به سرانجام خواهد رسيد. تفكر كربن در اين باره مبتني بر سخن نبوي است كه فرمودند:
الشريعة اقوالي، الطريقة اعمالي و الحقيقة احوالي؛
سخنان من به منزله شريعت است و رفتار من به مثابه طريقت و احوال من حقيقت است.
در بيان برتري مقام امامت رسول اكرم( و پاره‌اي از انبيا ـ آنان كه برخوردار از اين مقام بودند‌ـ بر نبوتشان همين استدلال قرآني كفايت مي‌كند كه حضرت ابراهيم، آن گاه كه از ابتلائات و امتحانات سخت با موفقيت و سربلندي خارج مي‌شود، مفتخر به مقام امامت مي‌گردد62 و خداوند به پاس ارزش دادن به صبر و شكيبايي او با وجود آن كه در آن زمان مقام نبوت را دارا بود، مقام امامت را به او اعطا مي‌كند. از اين رو خداوند در سوره انعام درباره حضرت ابراهيم( كه داراي مقام امامت بود چنين مي‌گويد:
(وكذلك نري ابراهيم ملكوت السموات و الارض و ليكون من الموقنين(؛63
ما ابراهيم را ـ آن گاه كه امام بود ـ به آگاهي و اشراف به ملكوت و باطن عالم و كائنات رسانديم.
بنابراين، مقام امامت حضرت ابراهيم( برتر از مقام نبوت او بود كه خداوند پس از آزمون‌هاي سخت اين مقام را به او داد. به همين دليل، كربن امام را بشر ملكوتي مي‌داند، به طوري كه اگر عكس اين قضيه صدق مي‌كرد و مقام نبوت برتر از مقام امامت بود، هيچ گاه اعطاي اين مقام نمي‌توانست براي او يك پاداش تلقي گردد.
درحقيقت يكي از ويژگي‌هايي كه در قرآن و عرفان براي مقام امامت بيان شده است و كربن به آن توجه خاصي دارد، اين است كه اگر كسي به مقام امامت برسد، علاوه بر جنبه مُلْكي بر جنبه ملكوتي نيز اشراف و احاطه پيدا خواهد نمود و به عوالم برتر هستي آگاه خواهد شد. در واقع بايد گفت كه ريشه قرآني موضوع قوس صعود يا سير طولي عوالم و قوس نزول كه در ميان عارفان و حكيمان مطرح است، مبتني بر همين آيه‌اي است كه شأن نزول آن در باره حضرت ابراهيم( است و هر يك از عارفان و فيلسوفان به گونه‌اي اين عوالم را با عناويني هم‌چون حضرات خمس، قوس صعود و قوس نزول و امثال آن بيان نموده‌اند، به طوري كه مي‌توان گفت بيان و ترسيم اين عوالم چندگانه چه در ميان فيلسوفان اشراقي هم‌چون سهروردي و پيروانش و چه در ميان فيلسوفان مشايي هم‌چون ابن سينا و پيروانش با ادبيات خاص هر يك از اين دو مشرب متداول بوده است، مضافاً بر اين‌كه در بيان اين عوالم، از تفكر نوافلاطونياني هم‌چون فلوطين بي‌بهره نبوده‌اند، به طوري كه عارفان و آنان كه روش ذوقي و شهودي داشته‌اند با بهره گيري از ادبيات قرآني و فلسفي به ترسيم اين عوالم پرداخته‌اند.
از جمله ويژگي‌هاي كساني مانند پيامبر اكرم( يا پيشوايان شيعه كه به مقام امامت رسيده‌اند، اين است كه به جنبه ملكوتي عالم مُلْك احاطه و بر تأويل عالم اشراف دارند. از خصوصيات علم به ملكوت و باطن عالم اين است كه امام مي‌تواند بسياري از اموري را كه توده مردم به آن جهل دارند و دليل آن را نمي‌دانند، تأويل كند و لايه‌هاي دروني عالم را تفسير نمايد، همان طور كه حضرت خضر( به جهت علم به ملكوت عالم، باطن و تأويل اموري را كه هنگام همراهي حضرت موسي( انجام داده بود و در قرآن به سه مورد آن اشاره شده، بيان نمود. به همين ترتيب امام نيز به باطن عالم اشراف دارد و مي‌تواند تأويل امور عالم را بيان كند.64 بدان جهت در قرآن آمده است: آناني كه امام هستند و از ملكوت عالم با‌خبرند، از راسخان علم هستند كه بر بطون و حقايق قرآن احاطه دارند و توانايي تأويل قرآن و امور عالم را دارند.65
از جمله رواياتي كه كربن آن را درباره سطوح متفاوت حقيقت عالم و هم‌چنين براي طرح مسئله وجود ظاهر و باطن در عالم، مطرح مي‌سازد و تفسير باطن عالم را نيازمند به حكمت معنوي و نبوي مي‌داند، اين سخن امام صادق( است: كتاب خدا حاوي چهار امر است: عبارات، اشارات، لطايف و حقايق كه عبارت به عوام، اشارت به خواص، لطايف به اوليا و حقايق به انبيا تعلق دارد.
يا در روايتي ديگر آمده است:
ظاهر نص به شنوايي، اشارات به فهم، لطايف به تأمل و حقايق به حقيقت اسلام تعلق دارد.66
از اين رو پيامبر علاوه بر اين‌كه در مقام رسول بودن به تنزيل و ظاهر قرآن و شريعت مي‌پردازد، در مقام امامت به تأويل، باطن و حقيقت هم مي‌پردازد كه پس از او امامان نيز هرچند كه در تنزيل قرآن با پيامبر اكرم( شركت نداشته‌اند، امّا در تأويل و تفسير باطني شريعت نبوي با وي اشتراك دارند. به همين جهت كربن در مقاله نخست از تاريخ فلسفه خود در بيان حكمت معنوي شيعه، آن دسته از رواياتي كه اشاره به وحدت نوراني پيامبر و امامان دارد، ذكر مي‌كند، مانند اين كه پيامبر اكرم( مي‌فرمايد: «أنا و علي من نور واحد» يا «اول ما خلق الله نوري». اين دسته از روايات بيان كننده مسئوليت مشترك و يكساني است كه پيامبر و امامان به جهت مقام امامت، دارند كه آن همان ولايت و سرپرستي نسبت به انسان‌ها است.
بنابراين از ديگر ويژگي‌ها و خصوصيات مقام و منصب امامت علاوه بر تأويل، مسئله ولايت است. در واقع كسي كه به مقام امامت الهي نصب شده، هم‌چون پيامبر اكرم( و امامان دوازده گانه، داراي ولايت باطني و مقام سرپرستي است كه بر اين اساس مؤمنان بايد نسبت به امام حالت محبّت، انقياد و اطاعت داشته باشند.67 در تفكر شيعه، امام بيان كنندة جنبه‌هاي باطني شيعه و طريقت دين تلقي مي‌گردد كه مؤمنان را به حقيقت دين واصل مي‌سازد. به همين جهت، كربن معتقد است رويكرد عرفاني كه مبتني بر تأويل و تفسير حِكمي از باطن دين است، در غير انديشه شيعه امكان تحقق نداشته است، زيرا به جهت مفهوم امامت و ولايت در تفكر شيعه است كه عرفان، رشد و بالندگي يافته است، و ولايت عارفان بنا به نگرش آنها از كسي اخذ مي‌شود كه صاحب ولايت باشد كه همان امامان معصوم هستند. به همين جهت عرفا مي‌كوشند تا سر‌سلسله عرفان و ولايت جزئيه خود را سينه به سينه به يك امام معصوم متصل سازند و اين را امري ضروري تلقي مي‌كنند، زيرا «ولايت جزئيه» يا به تعبير خواجه عبدالله انصاري «ولايت قمريه» مأخوذ از «ولايت كليه» يا «ولايت شمسيه» است كه منظور از آن پيامبر اكرم( و پس از ايشان ائمّه دوازده گانه مي‌باشند.

تفسير مهدويت از ديدگاه‌هانري‌كربن

بر خلاف بسياري از خاورشناسان كه در شناخت اسلام و فرهنگ اسلامي، نگاهي همه جانبه و عميق ندارند و به هر يك از مؤلفه‌هاي دين به صورت تفكيكي و تحليلي مي‌نگرند و از عناصر دين تحليل ارگانيك و ساختاري ارائه نمي‌دهند، كربن از جمله محققاني است كه وقتي به اسلام مي‌نگرد، به جهت روش پديدارشناسانه، به دنبال شناخت اصلي‌ترين و محوري‌ترين عناصر آن مي‌باشد و به صورت ميداني و شبكه‌اي به تحليل اين عناصر محوري مي‌پردازد. از‌اين‌رو، يكي از مؤلفه‌هاي بنيادين كه براي او جلب توجه مي‌كند، مسئله مهدويت است. وي آن را از محوري‌ترين عناصر اعتقادي عرفان و حكمت شيعي تلقي مي‌كند. از ديدگاه كربن، مهدويت به معناي تفسير باطن دين و ظهور امام، احياي دوباره حيات انسان‌ها مي‌باشد:
ظهور امام، عين تجديد حيات آنان است و معناي عميق انديشه شيعي غيبت و ظهور امام نيز جز اين نيست.

Mahdaviat

Comment

Comment

Comment

Comment

Comment

Comment

Comment

Comment

Comment

Comment

Comment

Comment

Comment

Comment

Comment