Mahdaviat

[donsaeid]

4. جهان شمولي عدالت و مساوات
جهان شمولي عدالت و برابري در حكومت مهدوي از چنان جايگاه بالا و والايي برخوردار است كه به عنوان بيت الغزل مهدويت در تفكر اسلامي به شمار مي رود و در احاديث مهدويت به عنوان برجسته ترين آرمان قيام مهديعجل الله فرجه اشريف مطرح گرديده است. اين برجستگي از يك سو، به دليل جايگاه ويژه اي است كه عدالت و مساوات در جهان بيني توحيدي دارد و از سوي ديگر تمام ارزش ها را در بردارد. اگر عدالت در عرصه هاي مختلف فردي و اجتماعي انسان تحقق يابد، چيزي جز توحيد، و ملكات انساني تحقق نخواهد يافت. البته، اين نكته را نبايد فرو گذاشت كه عدالت آن گاه كه با مقوله حكومت همراه گردد پيش از هر چيز به عدالت اجتماعي مانند اقتصادي، حقوقي، سياسي و... نظر دارد و ناظر به مسايل اعتقادي و اخلاق فردي نيست. اميرالمؤمنين عليه السلام در اين باره فرموده:
«إنّ افضل قرة عين الولاة استقامة العدل في البلاد».
«بهترين چشم روشني براي حاكمان اين است كه در سرزمين هاي تحت حكومت آنان عدالت بر پا گردد.»
اين مسئله به شكل كامل در حكومت جهاني مهدوي تحقق خواهد يافت.
ابوسعيد خدري از پيامبر اكرمصلي الله عليه وآله روايت كرده كه فرمود:
شما را به مهدي بشارت مي دهم. او زمين را آكنده از عدالت خواهد كرد آن گونه كه پيش از او پر از ظلم و ستم شده بود، لذا اهل آسمان ها و زمين از او راضي خواهند بود. او اموال را به طور يكسان ميان مردم تقسيم مي كند.
مقصود از اموال در اين روايت، اموال عمومي و اموال متعلق به عموم مردم است. در چنين اموالي همة افراد به طور يكسان سهم دارند و تفاوت هاي قومي، نژادي، مقامي، مالي و غيره ملاك امتياز در سهم بيشتر نخواهد بود، نه ثروتمند مي تواند مدعي سهم بيش تر شود و نه فقير. آري، در شريعت اسلامي براي فقيران حقوق مالي ويژه اي در اموال ثروتمندان در نظر گرفته شده است كه هر گاه ثروتمندان آن حقوق را بپردازند، مشكل اقتصادي مستمندان هم حل خواهد شد.
البته در حكومت مهدوي، هم اموال عمومي به طور يكسان در ميان مردم تقسيم مي شود و هم سهم ويژة مستمندان از اموال ثروتمندان دريافت و به آنان پرداخت مي گردد.


5. فراگيري امنيت
امنيت يكي از مقوله هايي است كه پيوسته مورد توجه حاكمان و سياست مداران بوده است. لذا يكي از آرمان هاي حكومت مهدوي برقراري امنيت در جامعه است. به گونه اي كه جان، مال و حيثيت افراد جامعه از تجاوز ديگران در امان باشد. در جامعه اي كه امنيت برقرار نباشد زندگي تلخ و ناگوار خواهد بود. رسالت حكومت جهاني تحقق امنيت براي همة شهروندان، به ويژه مظلومان و مستضعفان است، زيرا آنان بيش تر در معرض نا امني اند. بدين جهت اميرالمؤمنين عليه السلام يكي از آرمان هاي حكومت اسلامي و علوي را ايجاد امنيت مظلومان مي داند:
«فيأمن المظلومون من عبادك».
در حديثي آمده است:
«اذا قام القائمعجل الله فرجه اشريف حكم بالعدل و ارتفعَ الجورَ و آمنت به السبلَ» .
«هنگامي كه قائمعجل الله فرجه اشريف قيام كند براساس عدالت، داوري مي كند و بساط ستم گري برچيده خواهد شد و به واسطة او راه ها امنيت خواهد داشت.»
در حديث ديگري از امام باقر عليه السلام روايت شده كه فرمود:
«امنيت در عصر حكومت مهدويعجل الله فرجه اشريف به گونه اي است كه پيرزني مي تواند از مشرق به سوي مغرب سفر كند و هيچ كس به او آزاري نرساند.»
6. توسعه عمران و آباداني
يكي از اهداف حكومت هاي ديني و رسالت هاي حاكمان الهي آباد كردن و عمران سرزمين ها و مناطق مسكوني بوده است. اين مسئله از ديدگاه قرآن كريم يكي از رسالت هاي آدميان است، چون خداوند اين كرة خاكي را مهد آسايش و آرامش بشر قرار داده است.
بر همين اساس اميرالمؤمنين عليه السلام در آغاز عهدنامة خود به مالك اشتر از او خواسته است تا به عمران و آباداني سرزمين هاي الهي تحت حكومت خود بپردازد: «عمارة بلادها».
اين دست آورد حكومت جهاني در روايات متعددي كه شيعه و اهل سنت روايت كرده اند آمده است؛ مانند:
الف. اِنّه يبلغ سلطانه المشرق والمغرب و تظهر له الكنوز ولايبقي في الارض خراب الا يعمّر.
حكومت مهدي موعودعجل الله فرجه اشريف شرق و غرب عالم را فرا مي گيرد، و گنج هاي نهفته در زمين براي او آشكار مي شود، و هيچ جاي ويراني در زمين باقي نمي ماند و همة آنها آباد مي گردد.
ب. يبلغ سلطانه المشرق و المغرب، و يظهر الله عزوجل به دينه علي الدين كله و لوكره المشركون، فلا يبقي في الارض خراب الا قد عمّر.
فرمان روايي مهدي موعودعجل الله فرجه اشريف شرق و غرب عالم را در بر مي گيرد، خداوند به واسطة او دين خود را بر همة اديان غالب مي گرداند و در زمين خرابه اي باقي نمي ماند، و همگي آباد مي شود.
نكتة شايان ذكر اين كه آباداني زمين دو جلوه دارد: جلوة مادي و جلوة معنوي. در
جهان بيني توحيدي عمران و آباداني زمين در شكل ايده آل آن در گرو تحقق هر دو جلوة است. اصولاً آباداني مادي اگر با آباداني و اصلاح معنوي همراه نباشد، آباداني نخواهد بود، زيرا آباداني حيات انساني آنگاه تحقق مي يابد كه حيات معقول او آباد باشد و آباداني مادي و جسماني در خدمت حيات معقول او قرار گيرد. لذا در حديث پيشين جملة «فلا يبقي في الارض خراب الا قد عمّر» بر حاكميت فرهنگ توحيدي اسلام بر مشرق و غرب متفرع گرديده است و اين تفريع بيان گر دو نكته است:
الف: جامعة توحيدي و اسلامي بايد به مسئله آباداني و عمران سرزمين ها اهتمام ورزد.
ب: عمران وآباداني واقعي در گرو حاكميت فرهنگ توحيدي واسلامي درجوامع بشري است.
از پيامبر اكرمصلي الله عليه وآله روايت شده است كه خداوند در شب معراج به من فرمود:
به واسطه قائم از خاندان تو زمين خود را با تسبيح و تهليل و تقديس و تكبير و تمجيد خود آباد مي سازم، و زمين را از دشمنان پاك مي سازم و دوستان خود را وارث آن مي گردانم.
7. رفاه عمومي
در جهان بيني توحيدي فقر و تهي دستي امر نامطلوبي است. بدين جهت يكي از
رسالت هاي مهم پيامبران الهي مبارزه با پديدة فقر و تهي دستي بوده است. لذا در شرايع آسماني براي حل اين معضل اجتماعي راه كارهايي انديشيده شده است كه كامل ترين آن در شريعت اسلام است. خداوند بر قريش منت مي گذارد كه بواسطة قرار دادن خانه كعبه در شهر مكه آنان را از دو خطر ناامني و فقر نجات داده است زيرا آنان از طريق تجارت به سرزمين هاي ديگر معيشت خود را تأمين مي كردند و به دليل احترام خانة كعبه راهزنان متعرض آنها نمي شدند. و اينك مقتضاي شكر اين دو نعمت اين است كه خداوند را عبادت كنند.
(فليعبدوا ربّ هذا البيت الذي اطعمهم من جوع و آمنهم من خوف).
با اين حال فقر و تهي دستي يكي از معضلات ناگوار بشر بوده است و با همة كوشش ها و تدبيرهايي كه انجام گرفته به صورت مطلق ريشه كن نشده و هيچ گاه رفاه عمومي فراهم نگرديده است. امروزه نيز سازمان ها و نهادهاي گوناگوني به نام مبارزه با فقر و تهي دستي وجود دارند و تلاش هايي نيز مي كنند، ولي متأسفانه آمار تهي دستان و حتي كساني كه به سبب فقر و بيچارگي به كام مرگ مي روند، روز به روز بالا مي رود. اما در حكومت جهاني مهدوي فقر و تهي دستي به كلي ريشه كن خواهد شد و رفاه عمومي تحقق خواهد يافت.
از پيامبر گراميصلي الله عليه وآله روايت شده كه فرمود:
در دوران حكومت مهدوي مردم به گونه اي از نعمت هاي الهي بهره مند مي شوند كه در تاريخ بشر بي سابقه بوده است، در آن دوران زمين همة خوردني هاي خود را در اختيار بشر قرار مي دهد و اموال روي هم انباشته خواهد بود. به گونه اي كه افراد به سهولت از آن بهره مند مي گردند.
در حديثي از امام صادق عليه السلام روايت شده كه فرمود:
در عصر حكومت مهدوي زمين گنج هاي خود را آشكار خواهد كرد و مردم آنها را مشاهده مي كنند و از نظر معيشت به گونه اي هستند كه فردي در طلب يافتن شخصي بر مي آيد كه از مال خود به او انعام نمايد و زكات مالش را به او بپردازد، ولي پيدا نمي كند، زيرا مردم به آنچه خداوند به آنها روزي داده از ديگران بي نياز مي باشند.
ابوسعيد خدري از پيامبرصلي الله عليه وآله روايت كرده كه فرمود:
عدالت مهدوي شامل عموم مردم مي شود [و در نتيجه فقر و نيازمندي از جامعة بشري رخت بر مي بندد لذا هنگامي كه] فردي از طرف حضرت مهديعجل الله فرجه اشريف اعلان مي كند كه اگر كسي به مال و ثروت احتياج دارد برخيزد، تنها يك نفر قيام مي كند. امام عليه السلام او را نزد مسئول بيت المال مي فرستد تا اموالي را به وي عطا كند، خزانه دار جامة او را پر از مال و ثروت مي كند، در اين هنگام آن فرد از كرده خود پشيمان مي گردد و با خود مي گويد من آزمندترين فرد امت پيامبرصلي الله عليه وآله بودم كه چنين درخواستي كردم و اموال را به مسئول بيت المال باز مي گرداندولي او آن را نمي پذيرد ومي گويد: آن چه را بخشيديم باز نمي ستانيم.

[donsaeid]

در اين باره سه نكته قابل توجه است:
1. يكي از عوامل رفاه عمومي در حكومت جهاني مهدوي تلاش و برنامه ريزي عالمانه در جهت آباد ساختن زمين است. آن گاه كه دستگاه حكومتي همة توان و تلاش خود را به صورت درست و با نيّت خالص در جهت عمران و آباداني سرزمين ها به كار گيرد و همة افراد جامعه به تلاش مخلصانه و مدبرانه اقدام كنند، ميزان توليد و درآمد ملي هم افزايش خواهد يافت. و رفاه عمومي و همگاني ايجاد خواهد شد.
2. افزايش توليد و سرمايه هاي ملّي به خودي خود رفاه عمومي را به دنبال نخواهد داشت، بلكه در پرتو عدالت اجتماعي حاصل مي شود، يعني از يك طرف فرصت ها و امكانات به صورت عادلانه در اختيار آحاد جامعه قرار خواهد گرفت و از سوي ديگر نظام عادلانه توزيع، مانع سودجويي دلالان و انگل هاي جامعه از حاصل دست رنج توليدكنندگان مي شود. بدين جهت در سخن پيامبرصلي الله عليه وآله بي نيازي مالي افراد در حكومت مهدوي بر حاكميت و بسط عدالت در جامعه متفرع شده است.
3. در ساية رشد معنوي افراد، صفات رذيله اي چون بخل، رانت خواري، حرص و آز از جامعه رخت بر مي بندد، و انسان ها در پي مال اندوزي از هر طريق و به هر كيفيت نمي باشند، از اين روي وقتي اعلان مي شود كه هر كس به مال نياز دارد اظهار نمايد تنها يك نفر بر مي خيزد و سرانجام از كار خود پشيمان مي شود.
8. دوستي خالصانه
آن گاه زندگي اجتماعي لذت بخش و آكنده از صفا و صميميت است كه افراد جامعه در ارتباط اجتماعي و خانوادگي خود به يك ديگر مهر بورزند و رابطة آنان بر اساس صداقت، محبت و دوستي خالصانه باشد؛ بدبيني، بدگماني، حسادت، بخل، كينه و ديگر اوصاف رذيله از دل هاي آنان زدوده گردد. هرگاه اين صفات ناپسند از ميان آدميان رخت بر بندد و صفات پسنديده جايگزين آنها شود زندگي، سعادتمندانه اي خواهند داشت. لذا آن چه زندگي اخروي مؤمنان و پارسايان را بهشتي مي سازد، محبت ورزي و دوستي خالصانه ميان آنان است، قرآن كريم در اين باره مي فرمايد:
(و نزعنا ما في صدورهم من غلّ اخوانا علي سرر متقابلين) .
«كينه ها وحسادت ها را از دل هاي آنان مي زداييم درنتيجه آنان دربهشت برتخت هايي رو در روي يك ديگر مي آرمند».
همة پيامبران الهي پيام آوران و پرچمداران محبت و دوستي خالصانه و بي شائبه بودند و توانستند در زمان خود با توجه به شرايط موجود به صورت نسبي به اين هدف دست يازند، اما شكل ايده آل و همه جانبة آن در حكومت مهدوي تحقق خواهد يافت. حديث ذيل در بارة برقراري رابطه دوستي خالصانه در عصر مهدي موعودعجل الله فرجه اشريف است كه بسيار در خور توجه مي باشد:
به امام باقر عليه السلام گفته شد: اصحاب ما در كوفه بسيارند اگر آنان را به قيام فرمان دهي، اطاعت خواهند كرد. امام عليه السلام فرمود: آيا رابطة آنان با يك ديگر بدين گونه است كه يكي از آنان بدون اجازه از ديگري اندوخته مالي او را به اندازه نياز خود بردارد؟ آن فرد پاسخ داد: خير. امام عليه السلام فرمود: آنان كه نسبت به مال خود بخل مي ورزند، در مورد خون خويش بخيل تر خواهند بود. آن گاه افزود: اين وضعيت ادامه خواهد داشت تا اين كه قائم ماعجل الله فرجه اشريف قيام كند، در آن زمان دوستي خالصانه ميان مردم برقرار خواهد شد؛ به گونه اي كه فردي از اندوختة برادر ديني اش آنچه را كه نياز دارد بدون اين كه منعي در ميان باشد، بر مي دارد.
9. رهايي بشريت از آتش فتنه هاي شيطاني
واژة فتنه در اصل به معناي آزمودن است چنان كه در قرآن كريم و روايات در موارد متعددي به اين معنا به كار رفته است. گاهي به ناملايمات و شدايد نيز از آن جهت كه وسيله آزمايش افراد مي باشند فتنه گفته مي شود، لذا در بعضي موارد مال و فرزند نيز فتنه ناميده شده است. از سوي ديگر، فاعل فتنه اگر خداوند باشد قطعاً حكيمانه و پسنديده خواهد بود، ولي هرگاه از بشر سر زند مي تواند ناپسند و مذموم باشد، چنان كه كاربردهاي قرآني آن درباره انسان ناظر به معناي نكوهيدة آن است.
در هر حال، فتنه هاي نكوهيدة آدميان ريشه در خصلت هاي نفساني و شيطاني آنان دارد. خودخواهي، حسادت، افزون طلبي، انتقام جويي كينه توزانه و نظاير آن ريشه هاي رواني و نفساني فتنه ها و آشوب ها مي باشند كه به صورت آشكار و پنهان فضاي زندگي اجتماعي را مكدّر و آشفته مي سازند.
حال يكي از دست آوردهاي حكومت جهاني مهدوي اين خواهد بود كه فتنه گري ها از ميان مي رود و دل ها با يك ديگر مهربان گرديده، صميميت و هم دلي فضاي زندگي اجتماعي را عطرآگين و مبارك مي سازد؛ در حديث نقل شده كه اميرالمؤمنين عليه السلام فرموده:
از پيامبرصلي الله عليه وآله پرسيدم آيا مهدي موعودعجل الله فرجه اشريف از خاندان ما است يا از خاندان ديگر؟ پيامبرصلي الله عليه وآله فرمود: از خاندان ماست و همان گونه كه دين اسلام با ما آغاز گرديد با ما نيز پايان مي يابد، و همان طور كه امت ما از شرك رهايي يافت از فتنه ها نيز نجات مي يابد و چنان كه به واسطه ما عداوت هاي ناشي از فرهنگ جاهلي به الفت و هم دلي مبدل شد، دل هاي آنان پس از عداوت هاي ناشي از فتنه نيز به وسيله ما به يك ديگر مهربان خواهد شد و فتنه گري ها شكل اخوت ديني به خود خواهند گرفت.
از قرار گرفتن لفظ فتنه با شرك در كنار هم مي توان گفت كه مقصود از فتنه در اين حديث، نفاق و ديگر خصلت هاي شيطاني و نفساني است كه بسياري از انسان هاي يكتاپرست به آنها آلوده مي باشند. اين صفات نكوهيده منشأ رفتارهاي غيرانساني و غيراخلاقي گشته و انسان را از «حيات طيبه» بي بهره يا كم بهره مي سازند. در جامعة مهدوي اين رذايل شيطاني يا به كلي از بين مي روند يا به حداقل كاهش مي يابند و در نتيجه مردم از موهبت حيات طيبة الهي به طور كامل بهره مند مي شوند.
10 . تكامل عقول
در جهان بيني توحيدي عقل جايگاهي بس بالا و والا دارد. عاقلان نيز از حرمت و كرامت ويژه اي برخوردارند. يكي از امتيازات پيامبران الهي برتري عقلي آنان بر ديگران بوده است، آنان در پرتو عقل توانستند بشر را در جهت سعادت دنيوي و اخروي هدايت كنند، در احاديث آمده است كه انجام فرايض ديني به تنهايي نشان گر كمال و تعالي شخصيت انسان نيست، بلكه كمال عقل است كه نشان دهندة تكامل شخصيت انسان است. البته، مقصود از عقل آن است كه انسان را به خداشناسي، خداپرستي و جلب نعمت هاي الهي سوق دهد.
به عبارت ديگر: آن چه در ستايش عقل آمده عقل قدسي است كه در حوزة نظر، انسان را به معرفت درست خداوند رهنمون بوده و در حوزة عمل او را به تسليم در برابر اوامر و نواهي الهي بر مي انگيزد.
در طول تاريخ در پرتو هدايت هاي پيامبران و حكيمان الهي، انسان هاي بسياري از موهبت كمال عقلي برخوردار شدند، اما بسيار اندك بودند. اما در حكومت مهدوي اين پديدة مبارك گسترش خواهد يافت و عموم بندگان خدا را شامل خواهد شد. چنان كه از امام باقر عليه السلام روايت شده كه فرمود:
«اذا قام قائمنا وضع يده علي رؤس العباد فجمع به عقولهم وكملت به احلامهم ».
«هنگامي كه قائم ما قيام كند دست خود را بر سر بندگان خدا مي نهد به واسطة آن عقول آنان به كمال مي رسد».
لذا در پرتو تعاليم و ارشادهاي حكيمانة امام عصرعجل الله فرجه اشريف و آمادگي بشر براي بهره مندي از تعاليم الهي همگان از دانايي و حكمت در حد بالايي برخوردار خواهند شد، و هيچ گونه سخني يا رفتار جاهلانه و سفيهانه اي نخواهند داشت.
11. تكامل علوم
علم و دانش يكي از مكارم و مفاخر انساني است. حضرت آدم عليه السلام به دليل اين كه از موهبت «علم الاسماء» بهره مند بود، مسجود فرشتگان گرديد. طبق احاديث اسلامي، مركّب دانشمندان بر خون شهيدان برتري دارد. اگر مؤمن غيردانشمند از درجه اي از كمال معنوي برخوردار است، مؤمن دانشمند داراي درجاتي از كمال معنوي خواهد بود.
علم و دانش انواع و مراتب بسياري دارد و جز پيامبران و اولياي خاص خداوند كه از علوم مختلف و مراتب آن بهره مند بوده اند (البته با توجه به اصل تفاضل ميان آنان) اكثريت انسان ها تنها در زمينه هايي خاص و به صورت محدود به آن دست يافته اند. يكي از دست آوردهاي حكومت مهدوي اين است كه علم و دانش در همة ابعاد آن گسترش يافته و افراد جامعه از كامل ترين مواهب علمي برخوردار خواهد گرديد. از امام صادق عليه السلام روايت شده است كه فرمود:
علم از بيست و هفت حرف تشكيل شده است، مجموع علومي كه پيامبران آورده اند دو حرف از اين حروف بيست و هفت گانه بوده است و هنگامي كه قائم ماعجل الله فرجه اشريف قيام كند بيست و پنج حرف ديگر را در ميان مردم منتشر خواهد ساخت و در نتيجه علوم به طور كامل در اختيار بشر قرار خواهد گرفت.
12. محو بدعت ها و احياي سنّت ها
سنّت عبارت است از: آن چه پيامبر گرامي اسلامصلي الله عليه وآله به عنوان راه و رسم زندگي مطلوب و تبيين قرآن كريم به امت اسلامي آموخت.
پيامبرصلي الله عليه وآله براي حفظ و فهم كتاب و سنت، امت اسلامي را به صورت مؤكد به پيروي از عترت خويش توصيه كرد اما آنها به اين سفارش به طور شايسته عمل نكردند و در نتيجه بدعت هايي در حوزة تفكر اسلامي پديد آمد. ولي اساس نامه و منشور حكومت جهاني مهدوي چيزي جز كتاب و سنت در شكل اصيل و صحيح آن نخواهد بود. از آن جا كه مهدي موعودعجل الله فرجه اشريف وارث علوم نبوي است، بدعت ها و سنت ها را به خوبي مي شناسد. قبل از هر چيز بدعت ها را از دامن فرهنگ و تفكر اسلامي مي زدايد و سنت هايي كه متروك و مهجور مانده اند احيا و اجرا مي كند. امام باقر عليه السلام در اين باره فرموده است:
«اذا قام القائم لايترك بدعة الاّ ازالها، و لاسنّة الا أقامها» .
«هنگامي كه قائمعجل الله فرجه اشريف قيام كند بدعت ها را زايل مي سازد و سنت ها را بر پا مي دارد.»
اين موارد دوازده گانه نمونه هايي از مهم ترين دست آوردهاي حكومت جهاني مهدوي است كه مجموعة آنها جامعه اي آرماني و ايده آل تشكيل مي دهد و «حيات طيبه» قرآني را به عنوان عالي ترين ارمغان، به جامعه انساني عرضه مي نمايد.
چنين جامعه اي است كه مطلوب و محبوب بشريت است، به همين سبب حكومت جهاني مهدوي با استقبال عمومي مواجه خواهد شد، و جز مستكبران كه حيات شيطاني خود را در چنين جامعه اي در خطر مي بينند با آن مخالفت نخواهند كرد؛ گرچه آنان نيز گرفتار خشم توده هاي عدالت جو، تعالي خواه و آرمان طلب خواهند شد.

[donsaeid]

دكترين مهدويت و كاركرد آن از منظر انسانشناسى و جامعهشناسى

خبرگزاري فارس: اين مقاله مي كوشد تا كاركرد و تاثير دكترين مهدويت را در دو حوزه انسان شناسي و جامعه شناسي در عصر غيبت و ظهور مورد تامل قرار دهد.


اشاره:

دكترين مهدويت، آموزه و اعتقادي ديني بر محور فرهنگ مهدوي است كه در دو عصر غيبت و ظهور توانايي و قابليت نظريه پردازي و ارائه راه حل هاي راهبردي در حوزه هاي متفاوت انساني و اجتماعي را داراست، به گونه اي كه مي توان بر اساس اين دكترين در عرصه فردي و اجتماعي نظريه پردازي نمود. تفسير مهدوي از دين مدخل و منظريست كه از تمامي ديگر مولفهها و آموزه هاي ديني تفسيري ژرف و عميق ارائه مي دهد و علاوه بر آن كه خود مولفه اي از مولفه هاي ديني است و در كنار ديگر آموزه ها مي نشيند اما ساختار و بنيادي است كه همه ي ديگر آموزه هاي اعتقادي و اجتماعي توسط آن قرائت مي پذيرند و از آن ديدگاه نگريسته مي شوند. اين مقاله مي كوشد تا كاركرد و تاثير دكترين مهدويت را در دو حوزه انسان شناسي و جامعه شناسي در عصر غيبت و ظهور مورد تامل قرار دهد.

مقدمه

در ميان مؤلفههاي ديني متشكّل از آموزههاي اعتقادي، اخلاقي و آداب ديني (احكام)، ميتوان بر حسب اولويت و اهميت آموزهها، يك تقسيم بندي ساختاري ارائه داد. هر يك از آموزه ها و تعاليم ديني نسبت به يكديگر از رتبه و درجه خاصي از اهميت و اولويت برخوردار هستند و در امر دينداري و رسيدن به كمال ديني نقش ويژهاي را ايفا ميكنند، به طوري كه نميتوان گفت تمامي تعاليم ديني در امر دينشناسي و دينداري از اهميت يكساني برخوردار هستند. همين امر كه در تعاليم ديني از سلسله مراتب مفاهيم تكليفي و وضعي استفاده شده و در قوانين جزايي و حقوقي براي هر يك از امور پاداش و جريمة خاصي لحاظ گرديده است، خود دليل اين است كه نوعي اولويت بندي مورد توجّه دين قرار گرفته است. در واقع، اين تفاوتها به مؤمنان اهميت و ميزان ارزش اعمال را گوشزد ميكند.
حال با توجّه به اولويت بندي ميان تعاليم ديني، اگر به اعتقاد يا آموزهاي ديني اهميت لازم و شايسته داده نشود يا بي جهت به امري كه از ارزش ديني كمتري برخوردار است، بيش از اندازه اهميت دهيم، در هر دو صورت حقِّ آموزههاي ديني را ادا ننموده و به آنها ارزش لازم را ندادهايم، در حالي كه لازم است شأن و منزلت تعاليم ديني متناسب با توصيههاي وحياني حفظ شود و از افراط و تفريط پرهيز گردد. در واقع، اگر مؤمنان اعتقادي بنيادين و ديني را به اندازهاي كه مورد توجّه دين قرار دارد، اهميت ندهند و به آن بي اعتنا باشند، مثل آن ميماند كه انسان لباس با ارزش و گران قيمت را در جايگاه خود استفاده نكند يا اينكه دانشآموزي در لحظات پاياني جلسه امتحان كه به دو پرسش پاسخ نداده، به جاي پاسخ دادن به سؤال سه نمرهاي به سؤال نيم نمرهاي بپردازد و به جاي پاسخ به سؤال مهمتر، توجّه خود را به سؤال كم اهميتتر معطوف سازد.بيترديد در نظام آموزهاي تمامي اديان نوعي رتبهبندي ميان تعاليم به چشم ميخورد و پارهاي از مؤلفههاي ديني نسبت به ديگر مؤلفهها، از ارزش ساختاري و بنيادين برخوردار است. مثلاً در تمامي اديان ابراهيمي و غير ابراهيمي مسأله وجود خداوند، عالم پس از مرگ، جاودانگي، نبوّت، سعادت، اميد و رضايت نسبت به زندگي و هستي، نجات و رستگاري، اصلاح جهاني يا منجيگرايي و امثال آن مورد توجّه خاص قرار گرفته است، به طوري كه هيچ ديني از پاسخ به اين پرسشها بينياز نيست و بر خود وظيفه ميداند كه به اين پرسشهاي وجودي مؤمنان و پيروان خويش پاسخي منطقي و رضايت بخش دهد.
در مقاله حاضر، ابتدا به اين مسأله پرداخته شده است كه چرا از مسأله مهدويت كه در منابع ديني و تمدّن اسلامي موقعيت حساسي دارد، در حوزه انسان شناسي و جامعه شناسي، استفاده لازم نميشود؟ آموزهاي كه تعيين كنندة حركت جوامع، فلسفه تاريخ و وظايف مؤمنان چه قبل از ظهور و چه بعد از ظهوربراي رسيدن به يك جامعه ايدهآل همراه با انسانهاي متعالي است. سپس به اين مسأله پرداخته شده كه چرا فرهنگ مهدويت در بنيانهاي اصلي زندگي مسلمانان و در نظريه پردازيهاي آنان مهجور و متروك مانده است؟ در حالي كه مهدويت از مباحث مشترك مذاهب اسلامي است و بيشترين تأثير فردي و اجتماعي را در طول تاريخ تمدّن و فرهنگ اسلامي داشته است. بررسي مدعيان دروغين مهدويت در تاريخ اسلامي خود بيانگر اهميت و منزلتي است كه اين موضوع در نزد مسلمانان و همه فرقههاي اسلامي داشته است. با وجود اين، از مسأله مهدويت براي نظريهپردازي در قلمروهاي متفاوت انساني و اجتماعي كمك گرفته نميشود و توانايي و قابليت آن مورد غفلت واقع شده است.

تعريف اصطلاح دكترين

طبق پژوهشهاي مذكور در دائرة المعارف دين[1] و بيشتر فرهنگهاي لغت، دو معنا براي كلمه دكترين (doctrine) بر شمرده شده است: معناي نخست آن « تصديق نمودن يا اعتقاد داشتن به يك حقيقت»[2] و معناي دوم آن «آموزه»[3] و مترادف با كلماتي همچون
«tenet / اعتقاد»، « teaching / آموزه، تعليم» و « dogma / آيين» ميباشد. كلمه دكترين در معناي نخست (اعتقاد و باور به يك حقيقت) داراي ساختار فلسفي است، امّا در معناي دوم (آموزه) جنبه عملي آن بيشتر است.
از منظر اصطلاح شناسي، كلمه دكترين در علوم متفاوت داراي معاني و كاربردهاي جداگانهاي است. گاه در علوم سياسي به كار ميرود و به معناي طرح و مدل يا يك اصل سياسي است كه از جانب يك سياستمدار يا انديشمند سياسي مطرح ميشود مانند «دكترين تساوي انسان»،[4] «دكترين ترومن» و « دكترين برژنف»[5] كه منظور از دكترين در اين جا، استراتژي يا نظرية خاص سياسي است. در علوم تجربي و معارف بشري به معناي تئوري علمي است كه روند اثبات را طي ميكند، امّا هنوز به مرحله اثبات نرسيده است، مانند «دكترين تكامل»[6] كه در اين حالت « دكترين» به معناي آموزه نيست و منظور از آن تئوري است.
در اديان و مذاهب از واژه دكترين آموزه*هاي مذهبي و كلامي اراده مي*گردد كه بنيادين و اصيل، امري بديهي و فوق چون و چرا، داراي مبناي استوار در متون ديني، مورد اعتقاد مؤمنان و داراي جنبه عملي و راهبردي باشد، مانند «دكترين بودا»، «دكترين مايا» و «دكترين مهدويت».
در آيين مسيحيان اصطلاحِ «دكترين» يا «دگما» به معناي آموزه*هايي است كه براي پيروانش رستگاري را به ارمغان مي*آورد[7]. در دائرةالمعارف كاتوليك آمده است كه اين اصطلاح براي « تعاليم مذهبي شفاهي[8]» يا «تبشيرهاي انجيل[9]» به*كار مي*رود.[10] در آيين يهوديان نيز به معناي «آموزه يا تعليم» است كه بيش*تر براي تعاليم تورات به*كار برده مي*شود. در اسلام منظور از آن آموزه يا آموزه*هاي اعتقادي و كلامي است كه هم اصيل و بنيادين است و هم جنبه راهبردي دارد.[11] گاه بر حسب استعمال و به مقتضاي اضافه شدن «دكترين» به آموزه*اي ديني همچون «مهدويت» از آن معاني*اي همچون فلسفه[12]، مكتب فكري[13] و نوعي گرايش[14] مي*توان استنباط نمود، مانند «دكترين مهدويت» كه به معناي « فلسفه مهدويت» و «مكتب فكري مهدويت» و «مهدويت گرايي» است.

اصطلاح شناسي دكترين مهدويت

بعضي از مؤلفه*هاي ديني داراي محوريت است و از آن*ها به آموزه*هاي اعتقادي يا «دكترين» تعبير مي*شود. مثلاً در آيين بودايي مسأله « دوهكه»[15] يا رهايي از رنج و رسيدن به نيروانا چنان اهميت دارد كه از آن به «دكترين دوهكه يا دكترين بودا» ياد گرديده است يا در آيين هندو از مسأله « مايا » كه به معناي غير واقعي و سراب بودن جهان و ماسوايِ برهمن است، به «دكترين مايا»[16] تعبير شده است.[17]
از جمله اعتقاداتي كه در اسلام از منزلت و مقامي اصيل و بنيادين برخوردار است، مسألة مهدويت است كه قابل تطبيق با مسأله «موعود گرايي يا منجي گرايي[18]»، « نجات يا رستگاري[19]» و «هزاره گرايي[20]» در ديگر اديان مي باشد. مسأله نجات و حكومت جهاني مهدوي در نزد فرقه*هاي اسلامي از وفاق جمعي برخوردار است و در متون روايي فرقه*هاي اسلامي همچون صحاح سته (كتاب*هاي ششگانه ) از احاديث صحيح ذيل چهار عنوان از آن سخن گفته شده است: 1ـ كتاب المهدي 2ـ باب الفتن ( آشوب و فتنه*ها) 3ـ باب الملاحم (آشوب*هاي بزرگ) 4ـ اشراط الساعه (علايم روز قيامت) و هيچ يك از مذاهب اسلامي در آن ترديد ندارند و هر چند در چگونگي و كيفيت مسأله مهدويت در ميان مذاهب اسلامي، اختلافاتي به چشم مي*خورد، در بنيادي و اصيل بودن و حتميت وقوع آن هيچ*گونه اختلافي ميان آن*ها وجود ندارد.
ازطرف ديگر با توجه به تكرار و بسامد مسأله مهدويت در متون ديني فريقين (شيعه/ سني) به نظر مي*رسد كه مسأله مهدويت از مشترك*ترين و مورد وفاق*ترين مباحث در اعتقادات اسلامي است كه همه مذاهب اسلامي آن را تصديق نموده*اند. از كاركردهاي عملي و راهبردي دكترين مهدويت اين است كه با اين*كه مسأله امامت و خلافت از آسيب پذيرترين و
اختلافي*ترين موضوعات در تاريخ انديشه فريقين شمرده مي*شود و اختلافات مذاهب اسلامي با يكديگر در نخستين امام و خليفه موجب دسته*بندي*هاي مذهبي شده است، اما اين اختلافات با آمدن و ظهور آخرين امام و خليفه يعني امام مهدي4 به يك اتفاق نظر و وحدت منجر خواهد گشت، گويي سرانجامِ تمامي فرقه هاي اسلامي با ظهور مهدوي يا دكترين مهدويت به اتحادي اعتقادي تبديل خواهد شد و همه مسلمانان بر سر سفره نبوي با قرائتي مهدوي با يكديگر دست دوستي خواهند داد و به پرستش خداوند خواهند پرداخت. در واقع به تعبير قرآن امام مهدي4 تجلّي بخش بازگشت همه امور به خداوند خواهد بود[21] و همه انسان*ها را به يك امّت تبديل خواهد نمود.[22]
اگر مقام و منزلت مسأله مهدويت در منابع ديني شيعه و اهل سنت بررسي شود، بي ترديد تصديق مي*گردد كه از اين مؤلفة ديني مي*توان به عنوان يك نظريه اعتقادي ـ جهاني استفاده نمود كه قابليت تفسير حوزه*هاي متفاوت حيات فردي و جمعي همچون سياست، حكومت، اقتصاد، مديريت، انسان شناسي، روان شناسي، جامعه شناسي و امثال آن را داراست، به طوري كه مي*توان نظريه*ها و الگوهاي متفاوتي را در اين ساحت*ها بر اساس فرهنگ مهدويت ارائه داد.

منظور از دكترين مهدويت مجموعه آموزه*هايي است كه بر محور مهدويت مي*باشد و مي*توان از آن آموزه*ها، چه پيش از عصر ظهور و چه پس از عصر ظهور، در ارائه راه حل*هاي كاربردي و طرح نظريه*هاي راهبردي در حوزه*هاي متفاوت، استفاده نمود. در تفكر و نظام فكري مسلمانان، دكترين مهدويت شاخصي انسجام بخش و سامان دهنده است كه در بسياري از نظريه پردازي*ها و ارائه الگوهاي فكري مي تواند حضور داشته باشد.
در طول تاريخ شيعه از بحث مهدويت براي نظريه*پردازي در موضوع حكومت و دولت، شرايط و ويژگي*هاي حاكمان در عصر غيبت و نحوه اداره جامعه توسط آنان استفاده مي*شده است و فقها و علماي اسلام مسألة مهدويت را به عنوان يك اصل و پارادايم مورد بحث و گفت*وگو قرار مي*داده*اند و هيچ فقيهي نبوده كه در عصر غيبت براي موضوعاتي همچون حكومت، ولايت، خلافت، و ويژگي*هاي حاكمان به رواياتي كه در باب امامت، مهدويت و شخصيت حضرت وليّ عصر4 آمده است، استناد نكرده باشد، امّا متأسفانه اين توجّه به فرهنگ مهدويت منحصر به همين حوزه بوده و در ديگر ساحت*ها كمتر مورد توجّه قرار گرفته است، در حالي كه مي*توان از مسأله مهدويت نه تنها در عرصه تئوري*هاي حكومت، بلكه در عرصه فلسفه تاريخ، فلسفه سياسي، علوم اجتماعي و ديگر حوزه*ها استفاده نمود و آن را در نحوه مديريت جامعه، اقتصاد، نحوه فقر زدايي، رفتار سازماني، روابط و مناسبات اجتماعي، قانونمند سازي و قانون پذيري جامعه، انسان شناسي، روان شناسي و ديگر موارد به*كار گرفت. در باور اسلامي، ظهور امام مهدي4 سامان بخشِ همه اين عرصه*ها است و محدود به يك زمينه نمي*شود، ليكن تا كنون توجّه به فرهنگ مهدويت تنها در عرصه سياسي و حكومتي بوده و متأسفانه نگاه فراگير و گسترده به آن نشده است.

[donsaeid]

توجّه مستمر و پيوسته به دكترين مهدويت و حضور آن در قلمروهاي گوناگون، مانند توجّه و مراقبتي كه يك بيمار قلبي در همه حالات به وضعيت قلبي خود دارد. اين شخص در هنگام غذا خوردن، خوابيدن، ورزش، مسافرت و هرگونه فعاليت ديگر توجه دارد كه شرايط زندگي و برنامه*هاي او سازگار و هماهنگ با وضعيت قلبش باشد. همچنين مهدويت نيز به مثابه قلب انديشه اسلامي بايد در تمامي شؤون زندگي حاكميت داشته و جهت بخش باشد، نه اين*كه توجّه به مهدويت در حاشيه نظريه پردازي قرار گيرد و آن را يك امر تاريخي و گاه اسطوره *گرايانه تلقّي كنيم.
مسأله مهدويت در تفكّر ديني پس از اين*كه دوره امامت امام مهدي4 آغاز گرديد، نسبت به بسياري از ديگر اعتقادات اسلامي از رتبه و مقامي برتر برخوردار است. از كاركردهاي مهدويت گرايي اين است كه تمامي قرائت*هاي رسمي و غير رسمي از مذاهب و اديان با ظهور مهدوي تصحيح خواهد شد و ظهور ايشان ارمغان*آور تفسيري وحياني و مطابق با منطق وحياني تمامي انبياي پيشين مي*باشد كه به اختلافات مذهبي پايان خواهد داد. بنابراين، ادبيات و فرهنگ مهدوي مدخلي است كه تمامي اعتقادات اسلامي و حتي نظام اعتقادي ديگر اديان از آن منظر نگريسته مي*شود و در عين حال كه مهدويت قسيم ديگر اعتقادات همچون توحيد، نبوت، معاد و امثال آن است، امّا شاخصه مهمّي دارد كه آن را حتّي از نبوّت رسولان ممتاز مي*سازد و به آن، شايستگي احراز جايگاه يك دكترين جهاني را مي*دهد و آن تماميت بخشي و تكميل كاركردهاي تمامي انبيا در طول تاريخ بشر، به وحدت رساندن تمامي آموزه*هاي اديان گذشته، تفسير خالص و توانا از اعتقادات ديني و قطعي بودن تحقّق اين ايده آل و آرمان ديني است.

كاركردهاي دكترين مهدويت

معمولاً يك اعتقاد بنيادين و جدّي سياسي، علمي و ديني بايد توانايي اين را داشته باشد كه به تحليل و تفسير مجموعه*اي از مسائل بپردازد و براي برون رفت از وضعيت موجود و بهبودي وضعيت فرد و جامعه، راهكارهايي راهبردي ارائه دهد. حال پرسش اين است: همانطور كه از يك دكترين كلان و بنيادين انتظار مي*رود تا كاركردهاي مثبت و راهگشا داشته باشد، آيا دكترين مهدويت مي*تواند به عنوان يك نظريه اعتقادي و كلامي راهكارهاي راهبردي براي انسان و جامعه ارائه دهد؟ در پاسخ به اين پرسش، در اين مقاله مي*كوشيم تا دكترين مهدويت را در دو سطح انسان و جامعه بررسي و آثار و كاركردهاي آن را، به ويژه در دو مرحله پيش از عصر ظهور و پس از عصر ظهور، بيان نماييم. بر اساس اين تقسيم*بندي، كاركردهاي دكترين مهدويت در چهار مرحله بررسي مي*شود كه به شرح ذيل است:

1. كاركرد دكترين مهدويت از منظر انسان شناسي
1-1. كاركرد انسان شناسانه دكترين مهدويت پيش از عصر ظهور
2-1. كاركرد انسان شناسانه دكترين مهدويت پس از عصر ظهور
2- كاركرد دكترين مهدويت از منظر جامعه شناسي
1-2. كاركرد اجتماعي دكترين مهدويت پيش از عصر ظهور
2-2. كاركرد اجتماعي دكترين مهدويت پس از عصر ظهور


1- كاركرد دكترين مهدويت از منظر انسان شناسي
همه مكتب*هاي انسان شناسي لازم مي*بينند تا به خواسته*ها، علايق، محدوديت*ها و اهداف انساني توجّه كنند و به نيازهايي همچون آرامش، اميد، رضايت خاطر، لذت بردن از زندگي، شكوفايي، كمال جويي و ... پاسخ دهند. بزرگ*ترين مكتب*هاي انسان شناسي معاصر و روان شناسان براي پاسخ دادن و تأمين اين نيازهاي انساني با اديان اشتراك دارند و گاه به رقابت مي پردازند. روان شناسان بزرگ براي پاسخ دادن به نياز انسان*ها و تحقّق بهداشت روان از شيوه*هاي متفاوتي استفاده مي*نمايند. زيگموند فرويد از راه لذّت*جويي، آلفرد آدلر از راه قدرت جويي و ويكتوريا فرانكل از راه معناجويي در زندگي، بهداشت روان را قابل تحقّق مي*دانستند يا حتّي روان شناسان بزرگ در اين مسير گاه تحت تأثير اديان هندي به دنبال تكنيك*هايي در جهت تحقّق اين امر هستند.
بزرگ*ترين فيلسوفان وانسان*شناسان اگزيستانسياليست وديگر انديشمندان قرن بيستم كوشيدند تا به پرسش*هاي زندگي پاسخ دهند و در اين مسير راهكارهايي را عرضه نموده*اند. عده*اي از آنان همچون ژان پل سارتر، سيمون دوبوار، كامو، كافكا و امثال آن*ها نگاهي الحادي به زندگي داشتند به طوري كه كامو و كافكا زندگي را بدون غايت و پوچ مي*دانستند و يا فردي همچون سارتر زندگي را برآمده از شور و شوق كودكانه مي*دانست و با بي*اعتمادي به حيات اخروي، مرگ را پايان راه و زندگي را تكرار مستمر تلقّي مي*نمود. كامو زندگي را تشبيه به تخته سنگي كرد، كه به دست انسان دهند تا از پاي كوه به بالاي كوه ببرد، امّا پس از طي اين راه، آن را از كوه مي*غلتانند و دوباره از او مي خواهند تا اين كار را انجام دهد. كامو زندگي را به مانند تكرار پي در پي اين عمل، امري تكراري، بي فايده و گريزناپذير مي*دانست امّا از انسان مي*خواهد كه هيچگاه تسليم نشود و اين وضعيت را تحمّل كند.
فردي مانند سارتر كه تصويري منفي و ستيزه جويانه از خداوند و حتّي عالم دارد، خدا را محدود كنندة وجود انسان مي*داند و چون نمي*تواند در ذهن خود ميان وجود خداوند با اراده و اختيار بشر سازگاري ايجاد كند، از اين*رو خداوند را براي تحقّق اراده آزاد بشر به كنار مي*گذارد تا آزادي انسان به كمال برسد و محدود نشود. وي بيهوده گمان مي*برد كه وجود خداوند مخالف آزادي بشر مي*باشد و رابطه خداوند و انسان را همچون رابطه يك برده با ارباب مي پندارد كه وجود ارباب سلب كننده اراده و آزادي برده است.
اين عده از انسان شناسان اگزيستانسياليست و ملحد كوشيدند تا به پرسش*هاي انسان خسته شده از جنگ جهاني دوم پاسخ دهند و او را كه از جنگ و علم و كليسا دلزده است، به نيروهاي دروني خويش متكي سازند، به طوري كه اين گرايش به قابليت*ها و توان*هاي دروني در نگرش بسياري از فيلسوفان، هنرمندان و متفكّران پس از جنگ جهاني ديده مي شود. اين طيف به جهت تنفّر از نهاد كليسا، به خداوند هم پشت نمودند و رابطه خويش را با او و آسمان قطع نمودند. از اين*رو، تنها راه پيش روي اين عده از انديشمندان، اين بود كه انسانِ رها شده از جنگ را به زندگي اميدوار كنند و خواستند اين كار را، بدون نگرش ديني و اخرويت انديشي و با تكيه بر اراده و استعدادهاي انسان انجام دهند.
عده*اي ديگر از انديشمندان اگزيستانسياليست همچون كي ير كگور، كارل ياسپرس، گابريل مارسل و ديگر پيروان موحّد اين رويكرد انسان شناسانه بر خلاف فيلسوفان پيشين در پاسخ به پرسش*هاي انسان معاصر به جنبه*هاي الوهي، متافيزيكي و ايمان روي آوردند و بر خلاف سارتر كه رابطه انسان را با خدا رابطه ارباب و برده و زورگويانه قلمداد مي نمود، رابطه انسان و خدا را رابطه عاشق و معشوق و رابطه ايماني دانستند. به مفاهيم فرامادّي، وجود غايت در زندگي و ايمان دروني توجّه نمودند و مخاطبان خويش را براي سعادتمندي به خداباوري، ايمان گروي و اهداف اخروي توصيه نمودند.
همچنين در ميان اديان، پاره*اي از آن*ها در ساختار آموزه*اي و نظام اخلاقي*خويش به انسان*شناسي نزديك*ترند وگاه نگاهي انساني*تر به مشكلات و دغدغه*هاي انسان دارند. به عنوان مثال، اديان هندي مي*كوشند تا به پرسش*هاي مهم زندگي پاسخ مثبت دهند. آيين بودا با طرح روش*ها و راهكارهايي همچون تمركز و مراقبه مي*خواست انسان را از توهّمات ذهني و ترديدهاي روحي نجات دهد و به آرامش و رهايي از اضطراب دروني برساند. حتي اين مكتب الهام بخش بسياري از فيلسوفان بزرگ همچون شوپنهاور، نيچه و هايدگر و روان*شناسان نوين گرديد. بي*ترديد، اين تأثيرپذيري فيلسوفان بزرگ و روان شناسان به جهت نيازي است كه توده انسان*ها از جنبه انسان شناسانه به راهكارهاي ثمر بخش در خود مي*بينند.
حال در اعتقادات اسلامي و در حوزه دكترين مهدويت اين پرسش نيز وجود دارد كه آيا آموزه مهدويت مي*تواند پاسخ يا راهكاري راهبردي براي حل مسائل انساني ارائه دهد؟ و حال كه يكي از بزرگ*ترين آرمان*هاي اديان ابراهيمي كمك در مسير تحقّق رشد و كمال انسان*ها است و انبيا آمده*اند تا استعدادهاي انساني را شكوفا كنند و با آموزه*هاي وحياني و با حرمت نهادن به حريم و كرامت انساني و رسميت بخشيدن به تمامي ابعاد وجودي انسان او را احيا نمايند. آيا نگرش مهدوي از جنبه انسان*شناسانه راه حل و پاسخي را براي پرسش*هاي وجودي و اصيل انسان*ها ارائه نموده است يا خير؟

انسان شناسي عصر جديد

نگاهي به وضعيت انسان شناسي معاصر بيانگر اين است كه علي رغم ادعاي بشر معاصركه تصور مي كند به رشد و توسعه در عرصه تمدن و فرهنگ دست يافته، در بسياري از امور نسبت به انسان دوره جاهليت هيچ تفاوتي پيدا نكرده است. به عنوان مثال در عصر پيامبر زنان را زنده به گور مي*كردند و براي جنس زن ارزش قائل نبودند و آنان را به منزله مال و ثروت خويش تلقي مي*نمودند، امروز هم زنان زنده به گور مي*شوند، با اين فرق كه در عصر جاهليت، جسم آنان دفن مي شد، اما امروزه روح زن دفن مي شود و تحقير مي*گردد، امروزه در عصر اينترنت و كامپيوتر كه براي فروش اجناس و كالا، تبليغات تجاري و لذت جويي، به جنسيت زن توجه مي*شود، چه تفاوتي ميان عصر جاهليت و عصر مدرن وجود دارد؟! به نظر مي*رسد با وجود اينكه امروزه جنبش زنان يا فمنيسم يكي از جنبش*هاي عصر نوين تلقي مي گردد و زنان گمان مي برند كه به آزادي و فرهيختگي رسيده اند، اما از تحقير زنان كاسته نشده است و فضيلت و كرامت زن دغدغه اصلي انسان شناسي عصر مدرن نبوده و تنها به استيفاي بخشي از حقوق زنان اكتفاء شده است.
از ديگر عناصر انسان شناسي در عصر حاضر اهميت مرز جغرافيايي، زبان، نژاد، تاريخ و ديگر امور قراردادي و توافقي ميان ملت ها است. اين عناصر و شاخص ها در ميان ملت ها به قدري بر احساسات، عواطف و افكار مردم تاثير گذارده است كه اگر فردي در دورترين نقطه يك كشور كشته شود و يا براثر جنگ يا بلايي طبيعي از دنيا رود، با او احساس همدردي خواهيم داشت، اما نسبت به كسي كه دركشور ديگر و در بيرون از مرز جغرافيايي به يكي از اين عوارض و بلايا دچار شود، اين احساس همدردي را نسبت به او به طور شايسته ابراز نمي*داريم. در تحليل روان شناسانه از مسأله بايد گفت، اين امر تنها به اين خاطر است كه مرز جغرافيايي كه صرفا امري قراردادي است، مورد پذيرش ما قرار گرفته و ملاك قضاوت و داوري قرار داده شده است، به اين خاطر ناخودآگاه، به همدردي با يك هم وطن مي*پردازيم اما با غير هم وطن كه شايد از جهت زبان، تاريخ و فرهنگ با ما سنخيت بيشتري هم داشته باشد، به جهت تفاوت در مليت و مرز جغرافيايي، همدلانه رفتار نمي كنيم ، به عنوان مثال يك ايراني ممكن است به مهاجران افغاني و عراقي، همانهايي كه يك زمان، سرزمين شان جزئي از ايران تلقي مي شد، نگاه يك شهروند درجه دوم و مهاجر را داشته باشد، اما اگر فردي در دورترين نقطه كشور باشد، او را هم وطن تلقي كند. آيا وطن در انسان شناسي جديد به همان معنايي است كه در فرهنگ ديني و انسان شناسي اسلامي بيان مي شود؟! آيا ما پيرو پيامبري هستيم كه ميان انصار و مهاجر، پيوند اخوت و برادري ايجاد نمود ؟! پيامبري كه مي خواست، برتري*هاي عشيره*اي، زباني، و ملي را به فضيلت*هاي ديني و انساني تبديل نمايد و به جهت همين فضيلت*هاي ديني و تقوايي، يك جوان را فرمانده جنگ مي*كند اما اين منصب را به پاره*اي از ريش سفيدان كه در آن جنگ به دستور پيامبر بايد شركت مي*كردند، اعطاء نمي*كند و آنگاه كه دليل اين انتخاب را از پيامبر اكرم مي*پرسند، ايشان جواب مي دهد كه اسامه حافظ قرآن و پارسا است. در واقع پيامبر6، با اين عمل فهماند كه خويشاوندي و يا به تعبير ابن خلدون « عصبيت » ملاك فضيلت و محور انسان شناسي اسلامي نيست بلكه نخبه گرايي و برتري به ارزش*ها و فضيلت*هاي انساني و ديني است.

[donsaeid]

هر چند پس از وفات پيامبر اكرم، آنان كه به بلوغ فكري نرسيده بودند تا منطق موجود در سخن و رفتار پيامبر را بفهمند، اين سنت را كنار نهاده و جامعه اسلامي را قرن هاي متمادي در جاهليت و عقب ماندگي نگه داشتند، اما امروزه مي بينيم، پس از قرن*ها فاصله زماني از سنت نبوي؛ در انسان*شناسي قرون اخير مفهوم فضيلت مداري و نخبه گرايي از جنبه تئوريك ـ نه عملي و كاربردي ـ رخ نشان داده و با ذائقه انسان ها و انديشمندان علوم اجتماعي خود را سازگار نموده است.
تصور كنيد اگر مردم همه دنيا و همه كشورها همچون يك ملت و جامعه تلقي مي*شدند و همه نسبت به يكديگر همان احساس همدردي را مي داشتند كه نسبت به خانواده خويش دارند، چقدر نيكو بود! به عنوان نمونه گاه ديده مي شود پس از پاره اي از حادثه*هاي جهاني، همچون جنگ، زلزله و يا ديگر حوادث، پاره*اي از انسان*هاي ديگر جوامع و ديگر سرزمين*ها بر اساس عواطف و احساسات فطري خود، به ابراز احساسات و همدردي مي*پردازند و تلاش مي*كنند تا به گونه اي رنج و آلام مردم آسيب ديده را كاهش دهند. در چنين حوادثي ديده مي*شود كه چگونه احساس خوديت، مالكيت و ثروت در بعضي از انسان*هاي پاك سرشت، كنار گذارده مي*شود و آنان در حد امكان به كمك همنوعان خود مي*پردازند.
با ديدن اين صحنه*ها به ذهن انسان خطور مي*كند كه انسان*ها در عصر جديد چگونه با ايجاد مرزبنديها، پيمان*ها و قراردادهاي متعدد سياسي و اقتصادي و ديگر عوامل نژادي، زباني و فرقه*اي به دسته*ها و گروههاي گوناگون تقسيم شده و از هويت مشترك انسان و همدلي با ديگر هم*نوعان خويش فاصله گرفته*اند. بر اساس همين تقسيم*بنديهاي مذكور عده*اي بخاطر خاك و سر زمين با ديگران مي*جنگند، دسته*اي به جهت منافع اقتصادي و دسترسي به منابع مالي ديگر ملل لشگركشي مي*كنند و يا به انحاء گوناگون به گونه*اي در تعارض و جدال با يكديگر هستند و جنگ هفتاد و دو ملت را راه انداخته*اند. آيا اين مرزبنديها و تفاوت*هاي قراردادي كه جزئي از انسان شناسي معاصر است، شايسته اين مي*باشد كه عده زيادي از انسانها محكوم به مرگ، فقر، بيماري و ستمديدگي شوند؟!
همانطور كه در ايام حج تمام تفاوت*ها و ويژگي*هاي مادي و دنيوي كنار گذاشته مي*شود و همه انسانها بدون توجه به صنف، نژاد و هويت اجتماعي در يك لباس، و با عمل واحد، به بندگي خداوند مي*پردازند، همچنين گاه در حوادث عمومي و فرامرزي ديده مي*شود كه مردم از قالب و پوسته شخصي خويش بيرون آمده و هم دل و هماهنگ با مفاهيم ديني و انساني رفتار مي*نمايند. انسان پس از مشاهده وحدت مردم در حوادث بزرگ ملي و جهاني كه گروهها، طبقات و اقشار متفاوت به كمك هم نوعان خود مي*پردازند، احساس مي*كند كه مردم هر چند در عصر غيبت به طور كامل با ويژگي*هاي فرامكاني و فرا ملي عادت ننموده*اند، اما تا حدي استعداد اين را پيدا كرده*اند تا فراتر از عناصر جاهليت همچون مرز، نژاد، زبان و امثال آن به مقولات انساني و ديني بنگرند.
سخنان پيشوايان ديني در باره عصر ظهور و در باره تشكيل حكومت مهدوي تداعي*گر اين است كه پس از آمدن امام عصر7 و تصفيه نفوس ، همه انسانها تبديل به يك خانواده خواهند شد، هيچ گرسنه و فقيري باقي نخواهد ماند و امنيت و آرامش روحي آنقدر زياد خواهد شد كه حتي زنان جامعه كه آسيب پذيرتر هستند، احساس امنيت مي*كنند.
در عصر مهدوي هيچ فردي به خاطر مرز جغرافيايي، نژاد، زبان، رنگ پوست و ديگر عواملي كه در انسان شناسي عصر جديد عامل تفكيك انسان ها و جوامع است، مورد تحقير قرار نمي*گيرد و همه انسانها با يكديگر الفت و دوستي خواهند يافت و ملاك برتري براساس فضيلت*هاي ديني و انساني خواهد بود. در واقع همانطور كه در يك واقعه انساني گاه پاره*اي از انسان*ها به فطرت خويش عمل مي*نمايند و از هواي نفساني خويش فاصله مي*گيرند، همچنين با تزكيه نفوس و با حضور انسان كامل يعني امام مهدي4 در جامعه و قرار گرفتن در تحت تربيت او، همه عوامل برتري مادي و گذرا، نخ نما خواهد شد و همه كوشش خواهند نمود تا به جاي عوامل زوال پذيري همچون كشور، ثروت، زيبايي، مقام اجتماعي و ديگر امور دنيوي به شاخص*هايي همچون ايمان، قلب سليم، عمل صالح و مقام قرب آراسته گردند. در آن دوره تنها ملاك انسان شناسي مهدوي و عامل تمايز و برتري ميان انسان*ها، مراتب پارسايي و تقوا خواهد بود و به درجات و مراتب زودگذر دنيوي هيچگاه توجه نخواهد شد.
بي*ترديد يكي از كاركردهاي نگرش مهدوي به مثابه يك نظريه جهان شمول، در حوزه انسان شناسي است. مهم*ترين ويژگي اديان و رسولان آسماني اين است كه عهده*دار هدايت انسان*ها هستند و مي*كوشند انسان*ها را به سرانجامِ نيكو برسانند و به دغدغه*ها، پرسش*ها و انتظارات آدميان پاسخ دهند. در واقع همه انبيا در قدم نخست خواهان اين بودند كه انسان*ها را به كمال برسانند و اين امر كاركرد مشترك همه اديان و انبيا است. در بررسي اين پرسش اساسي، موضوع را ذيل دو عنوان بررسي مي*كنيم:
1-1. كاركرد انسان شناسانه دكترين مهدويت قبل از ظهور: موقعي مي*توان يك تئوري و رويكرد را انساني تلقي نمود كه داراي كاركرد و ارزش انساني باشد و براي مشكلات انسان راه حل ارائه دهد. حال اين پرسش در حوزه مهدويت مطرح است كه اعتقاد و باور به مسألة مهدويت در دوره غيبت كبرا و پيش از عصر ظهور، چه كاركرد راهبردي براي مؤمنان دارد و چگونه مي توان از اين اعتقاد يا آموزه جهاني استفاده نمود؟
دكترين مهدويت بر اساس استراتژي انتظار پيش از عصر ظهور از سه ويژگي مهم برخوردار است كه عبارتند از:

1- اصلاح نفس؛
2- اميد به آينده؛
3- عاملِ سرزندگي، شادابي و كوشش افزون.

جابر در حديثي از پيامبر اكرم6، نقل كرده است:«من كذب بالمهديَ فقد كفر»[23].

تكذيب مهدويت به مثابه كفر خوانده شده است. همچنين به مؤمنان گفته شده است كه «من مات و لم يعرف امام زمانه مات ميتة جاهلية»،[24] عدم شناخت امام وقت و عدم شناخت مهدويت به مانند مرگ جاهليت است. انسانِ منتظر مادري چشم به راه را مي*ماند كه صبح بيدار مي*شود، خانه وجود را تطهير و خانه تكاني مي*كند و در انتظار مهمان به سر مي*برد. همانطور كه مادر خانه را پاكيزه نگه مي*دارد و كم*ترين كثيفي را از بين مي*برد و به اميد آمدن مهمان سرزنده و شاداب است، انسانِ منتظر نيز به دنبال اين است تا ميان روح خويش و امام سنخيت ايجاد نمايد. وي با اميد به آينده مطلوب، وجد و شادابي دروني دارد و احساس يأس و نااميدي را به خود راه نمي*دهد. دكترين مهدويت پيش از عصر ظهور، ارمغان*آورِ تهذيب نفس انسان*هايي است كه به امام مهدي4 و جامعه آرماني او عاشقانه مي*نگرند. بر خلاف مدينه فاضله افلاطون كه صرفاً يك تئوري و آرمان ذهني و انتزاعي است و هيچ كوششي در جهت عملي شدن آن صورت نمي*پذيرد و تقدّسي در آن وجود ندارد، مهدويت در نزد پيروان آن از جنبه قدسي و دلبردگي برخوردار است و مؤمنان در جهت تحقّق آن مي*كوشند و آن را امري شدني و حتمي مي*دانند. انتظار مهدوي در عصر غيبت، كاركردي انساني و اخلاقي دارد و همراه با سازندگي است. بدين جهت است كه در روايات، انتظار ظهور برترين عمل شمرده شده است.[25] انسان منتظر هميشه براي رسيدن به وضعيت مطلوب مي*كوشد و به آرمان*ها و اهدافي مي*انديشد كه در فرهنگ مهدويت به او نويد داده شده است. بنابراين وي هيچ*گاه بدون هدف نيست و در ركود و بطالت، عمر را سپري نمي*كند.
از منظر مؤمنان، اعتقاد مهدوي صرفاً يك تئوري نيست، بلكه فلسفه تاريخ و آرماني قطعي الوقوع است. در فرهنگ ديني به مؤمنان توصيه شده است كه آن را دور نپندارند و قريب*الوقوع ببينند. از اين*رو، در طول تاريخ چه بسيار انسان*هايي بوده*اند كه با اعتقاد به مسأله مهدويت، به تهذيب خويش پرداخته و تا آخر عمر به تطهير نفس و پارسايي مشغول بوده و بر آستانه خانه دل نشسته و چشم به راه بوده*اند و اين درد فراق براي آنان گوارا و شيرين شده و بلكه گاه موجب ظهور خاص مهدوي براي آنان شده است. به تعبير ديگر، خداوند و پيشوايان ديني از آنان راضي بوده و آنان هم از خدا راضي بوده و سرانجام به رستگاري رسيده*اند[26].
بي*ترديد در طول تاريخ غيبت، مهدويت از جمله بزرگ*ترين اعتقادات اسلامي بوده كه تبديل به يك فرهنگ گشته و در كنار فرهنگ عاشورا از عوامل سازندگي و شادابي ديني بوده است. در تاريخ شيعه بيش*ترين تجربه*هاي معنوي و عرفاني و اخلاقي مرهونِ فرهنگ مهدوي و فرهنگ حسيني است كه بررسي مصاديق آن خود پژوهشي مستقل را مي*طلبد.
بنابراين از جنبه انسان شناسانه، دكترين مهدويت پيش از ظهور به رضايت و طيب خاطر، شادابي و آرامش درون، اميد به زندگي و حيات بهتر، تحمل شدايد و سختي*ها منتهي مي*گردد. بيهوده نيست بعضي از روان شناسان معتقدند اعتقادات ديني موجب مي*شود تا مؤمنان در شكست*ها، ناكامي*ها و ناگواري*ها از شكيبايي و تحمّل بيش*تري برخوردار باشند. از اين*رو مسأله*اي همچون مهدويت به دليل اين*كه در منابع ديني توجّه خاصي به آن شده است، اين كاركرد را دارد كه به عنوان هدف، آرمان ديني و دورنماي زندگي بشر، حركتي پيوسته، مستمر و جاودانه را در روح و شخصيت مؤمنان به وجود آورد.
2-1. كاركردهاي انسان شناسانه دكترين مهدويت پس از عصر ظهور: يكي از مهم*ترين انتظارات و خواسته*هاي مؤمنان از عصر ظهور اين است كه پس از تحقّق آن و ايجاد حكومت مهدوي، انسان تفاوت ماهوي با انسان پيش از جامعه مهدوي پيدا كند؛ از اين*رو در اينجا، اين پرسش مطرح مي*گردد كه انسان پس از عصر ظهور، در چه ويژگي*هايي از انسان پيش از ظهور جدا مي*گردد؟
بديهي است، كوشش تمامي انبيا و هدفِ تعاليم وحياني، سامان دادن به وضعيت انسان و هدايت او است و اين امر مهم*ترين آرمان اديان ابراهيمي و غير ابراهيمي و حتّي مكتب*هاي بشري در طول تاريخ بوده است. در واقع همه انديشمندان با هرگونه تفسيري كه از كمال ارائه مي*دهند، در اين ادعا با يكديگر مشترك هستند كه مي*خواهند انسان را به نجات و رستگاري برسانند. به همين جهت مفاهيمي همچون نجات، رستگاري، منجي گرايي، ملكوت خدا، تكامل و امثال آن براي همه انسان*ها و مكاتب، مطلوب و دل*نشين است. اگر بخواهيم براي مسأله تشكيل حكومت مهدوي و مفهوم انتظار مهم*ترين كاركرد را مطرح سازيم، بي ترديد بايد به تصحيح و آباداني وجودي و هويتي انسان اشاره نمود. اين امر در سرلوحه كاركردهاي حكومت مهدوي قرار داده شده است. حتّي تغيير وضعيت اجتماعي و تحقّق جامعه عادلانه نيز به يك معنا براي رشد و كمال*يابي انسان*ها است، به طوري كه اگر قرار باشد در جامعه*اي عدالت، آزادي معقول، رفاه، امنيت، صلح و هم*زيستي مسالمت آميز باشد، امّا اين امور در خدمت انسان سازي نباشد، آن جامعه داراي وضعيت مطلوب نخواهد بود.

[donsaeid]

بنابر مقدمه پيشين بايد گفت، مسأله مهدويت از جمله آموزه*هايي است كه در آن صريحاً به اهداف انسان شناسانه اشاره شده است به طوري كه در اعتقاد اسلامي، حكومت مهدوي پايانه و تجلي آخرين فرصت اديان تلقي شده است. در واقع نهالي كه حضرت آدم7 آن را كاشت و يك*صد و بيست و چهار هزار پيامبر آن را آبياري نمودند، در حكومت مهدوي به بار مي*نشيند. در سخن پيشوايان دين آمده است: خوشا به حال آنان كه اين زمان را درك كنند و اگر ما هم آن*زمان را درك مي*كرديم، درياري امام مهدي4 مي*كوشيديم[27]. درحقيقت اين*گونه رغبت و شوق از جانب پيشوايان دين بدين جهت بوده كه چشم انداز آرماني همه انبيا و امامان در حكومت مهدوي تحقّق مي*يابد و از اين دوره است كه تكامل بشري شتاب مي*يابد و افراد برخلاف عصر پيش از ظهور، از زمان تحقّق اين دوره تا انتهاي تاريخ مي*توانند با كم*ترين كوشش و هزينه به رشد و كمال دست يابند. بنابراين بديهي است كه تمامي اديان، رسولان و امامان نسبت به اين عصر و اين حكومت احساس خوبي داشته باشند و از آن به نيكي ياد كنند. مهم*ترين تفاوت*هاي انسان حكومت مهدوي با انسان پيش از آن را مي*توان در چهار ساحت بيان نمود:

الف) رابطه انسان با خداوند؛
ب) رابطه انسان با خويشتن؛
ج) رابطه انسان با جامعه؛
د) رابطه انسان با طبيعت.

الف) رابطه انسان با خداوند: مهم*ترين ويژگي دكترين مهدويت در عصر ظهور كه آن را از جوامع پيش از ظهور جدا مي*سازد، درك حضور خداوند و خدا محوري در زندگي انسان*ها خواهد بود. به نظر مي*رسد مهم*ترين عنصر فراموش شده روزگار ما در عصر مدرن، خداوند است و هم اكنون در جوامعي كه قانون، نهادينه شده و از منضبط*ترين جوامع شمرده مي*شوند، اين نظم و وفاداري به چارچوبه*ها بر اساس قانونمندي است، نه بر اساس خشيت از خداوند. به همين سبب رعايت آموزه*هاي اخلاقي لزوماً به جهت ايمان به غيب، دين ورزي و بندگي خداوند نيست، بلكه به جهت رعايت هنجارهاي اجتماعي، قانون و جايگزيني نظارت بيروني به جاي نظارت الهي است و اگر هم ارزش*ها دروني شده*اند براساس اطاعت پذيري ديني نيست، بلكه به جهت كاركرد اجتماعي است. در ادبيات ديني اگر مؤمني شراب نمي*خورد نه به علّت جريمه رانندگي يا قوانين اجتماعي است، بلكه وي در خلوت هم به جهت خدا محوري بودن زندگيش به اين امر وفادار است و آن را امري ممنوع مي*داند، امّا در جامعه مبتني بر قوانين اجتماعي، رعايت اخلاق به جهت دينداري نيست، بلكه به جهت كاركردها، اهداف يا آسيب*هاي اجتماعي است.
چون تصحيح رابطه انسان با خداوند موجب شادابي روحي انسان مي*گردد و او را غايت انديش و اخرويت نگر مي*سازد و از پوچي، بيهودگي و زندگي عبوس مي*رهاند، از اينرو پس از عصر ظهور، زندگي غالب مردم بر خلاف پيش از ظهور معنا دار مي*گردد و همان*طور كه عده*اي اندك پيش از عصر ظهور به گوهر ايمان دست يافته*اند و شاداب و سرخوش هستند و هيچ*گاه عمر را به بيهودگي سپري نمي*سازند، پس از عصر ظهور اين امر در غالب آدميان تحقق مي*يابد و ارتباط با خدا عمومي خواهد شد.
امروزه پاره*اي از دين پژوهان معتقدند كه بيش از نود درصد مردم داراي رفتارهاي ديني هستند[28] و به دنبال گونه*اي از دين يا به تعبير ديگر معنويت، اخلاق يا ارتباط متافيزيكي مي*باشند. امّا با اين حال اين گرايشِ برخاسته از فطرت، يك دين ورزي حداقلي است كه گاه با ديگر رفتارهاي انسانِ مدرن نيز متعارض مي*باشد و كاملاً منطبق و سازگار با اهداف ديني نيست.
نبايد ميان دين*گرايي جامعه شناسانه يا روان*شناسانه با دين*گرايي*اي كه در متون مقدّس همچون قرآن از آن ياد شده بياميزيم. از ديدگاه جامعه شناسانِ دين و روان*شناسانِ دين بيش از نود درصد مردم ديندار هستند و در كنار ديگر رفتارها همچون شغل، دانشگاه، ورزش، تفريح و مسافرت وقتي را هم به رفتارهاي ديني اختصاص مي*دهند و به خداوند و به موجودي متعالي يا مجموعه*اي از باورها ايمان دارند و در سختي*ها و دشواري*ها بر او تكيه مي*كنند. دينداري غالب انسان*هاي پيش از عصر ظهور تقريباً چنين وضعيتي دارد و ژرف و عميق و همه جانبه نيست. با نگاهي اندك به جوامعي كه وفادار به اديان هستند، اين امر هويدا و آشكار است كه دينداري توده مردم آميخته با امور غير ديني است و اين مسأله از انسان*ها و جوامع، هويتي متناقض نما به وجود آورده است.
امّا بنا به تفكر مهدويت، انسان*ها پس از عصر ظهور به دينداري كامل مي*رسند و بر خلاف پيش از عصر ظهور كه به تعبير قرآن، بيش*تر مردم اهل فسق و گناه مي*باشند[29]، از گناه و فسق دوري مي*جويند و دينداري آنان يك دينداري حداقلي و گناه آلود نخواهد بود؛ زيرا بزرگ*ترين مؤلفه جامعه مهدوي و انسان شناسي مهدوي، تصحيح رابطه انسان و خداوند است و ارتباط حضوري و ملموس با خداوند هيچ*گاه با فسق جمع نمي*گردد و اين امر بر همه شؤون زندگي انسانِ عصر ظهور تأثير ژرف و عميق خواهد گذارد.
ب) رابطه انسان با خويشتن: پس از عصر ظهور، رابطه انسان با خود هم تغيير مي*كند و انسان صيقل يافته از آموزه*هاي مهدوي به پاسخ پرسش*هاي وجودي خويش مي*رسد و تحقّق آرامش، رضايت از زندگي و اميد به آينده از انسان عصر مهدوي، فردي مي*سازد كه عمل نمودنش به اخلاق و آداب ديني نه به جهت رفتار سازماني و قوانين اجتماعي است، بلكه به جهت تعبّدپذيري او است. اعتقاد به جاودانگي و باور به حقانيت دين و تعاليم آن به جاي تزلزل، اضطراب و نسبيت انديشي در وجودش خواهد نشست و يقين ـ كه به تعبير امام معصوم، به ويژه در عصر غيبت، كم*تر ميان مردم وجود دارد ـ[30] جاي شك و ترديدهاي معرفت شناسانه را خواهد گرفت به طوري كه پس از عصر ظهور كمتر انساني همچون عصر غيبت در آتش ترديد خواهد سوخت و در اين امر ترديد خواهد داشت كه *چه چيزي گوهرِ دين است و چه*چيزي بر آمده از فهمِ ديني است.
ج) رابطه انسان با جامعه: هم زيستي مسالمت آميز، امنيت خاطر، ظلم نكردن و ظلم نديدن از ديگران و رضايت خاطر از مردم از بزرگ*ترين دغدغه هاي اجتماعي بشر در طول تاريخ بوده است. درعصر مهدوي انسان*ها متحول مي*شوند و عقلشان كامل خواهد شد.[31] امنيت خاطر در مردم به وجود خواهد آمد. مردم از دست و زبان يكديگر در امان خواهند بود و توزيع ثروت عادلانه خواهد بود.[32] به جهت رشد تقوا و ايمان در تمام جهان، مردم از ظلم ديگران مصون خواهند بود و آنچه در عصر غيبت ممكن است در يك خانواده، شهر يا كشور به ندرت ديده شود، پس از عصر ظهور در همه عالم ديده خواهد شد و جوامع بشري از تمامي آسيب*ها و آفات و موانع هم زيستي، رهايي خواهند يافت. از اين*رو مي*توان تصوّر نمود كه با دكترين مهدويت در عصر ظهور، قرائتي جديد از عالم و آدم خواهيم داشت. حضرت علي7 در توصيف بيعت ياران حضرت مهدي7 با ايشان ضمن سخني مي*فرمايند:
با او بيعت مي*كنند كه دزدي نكنند، زنا نكنند، مسلماني را دشنام ندهند، خون كسي را به ناحق نريزند، به آبروي كسي لطمه نزنند، به خانه كسي هجوم نبرند و...
انسان عصر مهدوي بر اساسِ شفقت بر هم نوعان و احسان به خلق فراتر از قوانين اجتماعي به وحدت انساني با هم نوعان مي*رسد و همه را از جنس خود مي*بيند و منافع ديگران را همچون منافع خويش خواهد پنداشت و از منافعشان حمايت خواهد نمود.
د) رابطه انسان با طبيعت: با افزوده شدن علم و دانش بشري و كمال يافتن عقل انسان، بهره*مندي و كنترل طبيعت به حد اعلي خواهد رسيد و بحران محيط زيست كه در عصر غيبت برآمده از افزون خواهي يا جهل ملل و آدميان است و امروزه تبديل به يك فاجعه شده، جاي خود را به امنيت محيط زيست خواهد داد. با استقرار حكومت مهدوي، دليلي براي مسابقه تسليحاتي و تخريب محيط زيست به جهت منفعت شخصي وجود نخواهد داشت و همان*طور كه قوانين در يك كشور موجب مي*شود كه مردم آن كشور براي حفظ سرزمين و محيط زيست خود قوانين ملي را اجرا كنند، در عصر ظهور تمامي جهان اين*گونه خواهد شد و هيچ*گاه جهان و طبيعت تخريب نخواهد شد.

2- كاركرد دكترين مهدويت از جنبه جامعه شناسي

با نگاهي اندك به منابع روايي و مجموعه احاديثي كه در باره عصر ظهور و جامعه مهدوي بيان شده، استنباط مي*گردد كه يكي از اهداف و آرمان*هاي تشكيل حكومت جهاني امام مهدي7، تحقق جامعه*اي عادلانه، انساني، ديني و مبتني بر پايه*هاي استوار اجتماعي است. بخشي از عوامل و شرايط تحقّق زمينه*هاي انسان سازي، مبتني بر شرايط اجتماعي است، به گونه*اي كه اگر جامعه برخوردار از آن شرايط لازم نباشد، انسان*ها نمي*توانند به شكوفايي برسند. از اين*رو اگر هم هدف حكومت مهدوي انسان شناسانه باشد، باز ناگزيريم تا به تصحيح و سالم سازي اجتماعي كمك كنيم. منظور از تصحيح اجتماع، تصحيح همه پايه*هايي است كه به گونه*اي در حيات جمعي انسان*ها مدخليت دارد. امروزه فيلسوفان سياسي معتقدند هر حكومتي بايد بتواند ارمغان آور امنيت، عدالت، اقتصاد سالم، آزادي، حقوق انساني، بهداشت و امثال آن باشد و انتظار توده مردم و شهروندان در هر جامعه*اي از حاكمان ـ چه ديني و چه غير ديني ـ اين است كه بتوانند شرايط زندگي جمعي و هم*زيستي مسالمت آميز را فراهم سازند. هم*زيستي مسالمت آميز ميان انسان*ها دو صورت دارد: يكي هم*زيستي مسالمت*آميز ميان انسان*هاي يك جامعه يا كشور. ديگري هم*زيستي مسالمت*آميز ميان جوامع و ملل متفاوت. پاره*اي از حكومت*ها توانسته*اند هم*زيستي مسالمت آميز و عدالت اجتماعي را در يك جامعه متحقق سازند و امنيت، عدالت، بهداشت، آزادي و امثال آن را در جامعه خود در حد نسبي رشد دهند، امّا هم*زيستي مسالمت آميز در ميان جوامع و كشورهاي متفاوت و در كل جهان هيچ*گاه حتّي در تاريخ اديان هم به صورت كامل تحقق نيافته است. زيرا امروزه مي*بينيم گاه رشد و توسعه يك جامعه و تحقّق زندگي مطلوب در آن به قيمت استثمار و غارت*گري منابع ملي ديگر جوامع، قتل و غارت و انهدام يك يا چند كشور ديگر صورت مي*پذيرد و در طول تاريخ كمتر ديده شده است كه رشد يك كشور بدون روحيه ظلم طلبي صورت پذيرد.
امروزه اگر هم در يك نگاه سطحي سخن بعضي از فيلسوفان اجتماعي مبني بر تحقق پاره*اي از جوامع ايده*آل را بپذيريم و معتقد شويم كه مفاهيمي همچون آزادي، عدالت، اقتصاد، حقوق بشر و امثال آن در يك يا چند كشور تحقّق يافته*اند[34]، امّا باز با قبول اين سخن مي*توان گفت، هم*چنان غالب كشورهاي جهان دچار ظلم و بي*عدالتي و نبودِ جامعه مناسب براي زندگي هستند. امروزه همه بر اين امر توافق دارند كه در اوج مدرنيته، ظلم و ستم انساني و تعامل خصمانه در روابط بين*الملل وجود دارد و با وجود شكوفايي در تكنولوژي، صنعت و اقتصاد، از ميزان ستم*هاي بين*المللي كاسته نشده است و روز به روز به تعداد كشورهايي كه در زير خط فقر هستند، افزوده مي*شود. مردم از اضطراب*هاي حاصل از مرگ، فقر، بيكاري و آينده تاريك و مبهم رنج مي*برند و در اين راستا، انسان مدرن نسبت به انسان سنّتي به جهت مدرن شدن وسايل كشتار جمعي و رشد تكنولوژي دچار اضطراب بيش*تري است.
در يك نگاه منصفانه بايد گفت كه نمي*توان از كاركردها، آثار و خدمات علوم تجربي، خردورزي، صنعت و تكنولوژي چشم پوشي نمود و تأثير آن*ها را در زندگي انسان ناديده گرفت. بي ترديد تكنولوژي توانسته مقدار زيادي از مشكلات انسان مدرن را در زندگي جمعي حل كند به طوري كه با نبود اين دستاوردها، زندگي جمعي انسان*ها امكان*پذير نيست. امّا از طرف ديگر نبايد فراموش كنيم كه تكنولوژي و صنعت علاوه بر جنبه*هاي زيست شناختي، داراي آسيب*ها و آثار مخرّب و كاستي*هايي هم بوده است و اين آسيب*ها، مشكلاتي را براي انسان مدرن در پي داشته است.
به رغم اين*كه روزگاري در ابتداي رنسانس، افرادي چون فرانسيس بيكن ادعا مي نمودند كه انسان با علوم تجربي مي*تواند بر طبيعت سيطره پيدا كند[35]، امروزه انديشمندان با اين پارادوكس مواجه هستند كه: چرا با رشد علوم تجربي و خردگرايي هنوز مدرنيته و تكنولوژي نتوانسته جهان را به رفاه و عدالت جهاني برساند و هر روز به شمار كشورهايي*كه زيرخط فقر هستند، افزوده*مي*شود وهمچنان انسان*معاصردر ناآرامي به*سر مي*برد؟

[donsaeid]

1-2. كاركرد اجتماعي دكترين مهدويت پيش از عصر ظهور: علاوه بر فوايد و آثار انساني دكترين مهدويت در عصر غيبت، مي*توان براي آن كاركردهاي اجتماعي و جمعي نيز برشمرد. مؤمنان در فرهنگ اسلامي اين باور غلط را مبني بر اين*كه با افزودن ظلم و ستم در امر ظهور منجي تسريع مي*شود، نمي*پذيرند؛ بلكه در روايات اسلامي توصيه شده است كه مؤمنان براي تعجيل و سرعت*بخشي به ظهور امام عصر4 بكوشند تا جامعه و محيط زندگي خود را آماده و مهيّاي ظهور سازند. يكي از جنبه*هاي آماده*سازي ظهور مهدوي، ايجاد خواست و نياز به امام معصوم در جامعه مي*باشد و اين*كه بايد فكر و انديشه نياز به حكومت و دولت مهدوي در ميان توده مردم ترويج شود. در واقع مهدي باوري اقتضا مي*كند كه مؤمنان انديشه و فكر خويش را در جامعه ترويج كنند و ساحت اجتماعي را براي اين امر مهم آماده و مهيّا سازند.
در روايات بيان شده است كه ظهور امام مهدي4 برخاسته از مشيت الهي است، اما تسريع يافتن ظهور امام مهدي4 مبتني بر نياز توده مردم بلكه جهان به يك انسان نجات گر و آسماني است. تاريخ اديان گوياي اين است كه بازگشت پاره*اي از انبيا به ميان قومشان ـ پس از غيبت از قوم خويش ـ آن*گاه شتاب گرفته كه تقاضا و اقبال مردم زياد شده و مردم پيامبر خويش را از خداوند طلب نموده و از كردة خويش پشيمان گشته بودند، همچنين تعجيل ظهور امام مهدي4 نيازمند خواست عمومي مردم است و همانطور كه فقدان و از دست دادن امام يا پيامبر به جهت پشت كردن و جفايِ تودة مردم است، امري كه موجب شد تا حضرت علي7 بيست و پنج سال سكوت اختيار كند، بازگشت و ظهور امام هم وابسته به اين امر است. امام مهدي4 در توقيعي كه به شيخ مفيد مي*نويسد به اين امر اشاره مي*كند:
اگر شيعيان ما يكپارچه و يكدل به پيمان خود با ما وفا مي*كردند، هرگز سعادت و توفيق ديدار ما از آنان گرفته نمي*شد و به تأخير نمي*افتاد و همانا سعادتمند مي گرديدند تا ديداري از روي معرفت و صدق با ما داشته باشند، آنچه كه موجب جدا شدن و محروميت آنان از ديدار ما است، اعمال ناپسندشان است كه خبر آن به ما مي رسد، اعمالي كه مورد رضايت ما نيست.[36]
پيش از عصر ظهور، كاركرد دكترين مهدويت در حوزه اجتماعي مبتني بر خواست و تلاش جمعي مؤمنان است. در عصر غيبت مردم همه اموري را كه روزگاري احساس مي*نمودند براي آنان ارمغان آور آرامش، صلح، هم زيستي، عدالت و آزادي است، تجربه نموده*اند، و ديده*اند كه هيچ يك از آنها نتوانسته جهاني بدون آشوب و اضطراب براي آنان بيافريند. انسان پس از رنسانس در طي سيصد سال عناصري را آزموده است كه قبل از آن امكان پذير نبوده است، اموري همچون علم*گروي، تكنولوژي، خردگرايي افراطي، سكولاريسم، مدرنيته، سياست*هاي اقتصادي (سرمايه*داري، سوسياليسم)، سياست*هاي بين*المللي و امثال آن، اما بشر معاصر هنوز از بي عدالتي، سلطه جويي، بحران محيط زيست، ثروت خواهي بيمارگونه، ناآرامي جهاني و استثمار بشري، نسبي گرايي معرفتي، تزلزل در حقانيت انديشه و دين و امثال آن رنج مي*برد. اين امر گوياي اين است كه انسان عصر جديد، بدون هويت وحياني و الوهي نتوانسته بر مشكلات خود چيره شود و بدون دغدغه به حيات جمعي خويش ادامه دهد و نياز به انديشه مهدوي و انساني آسماني در عصر مدرن كه آنان را از اين وضعيت نجات دهد، امري محسوس است.


براي برون رفت از مشكلات موجود در مدرنيته، و حلّ تعارض ميان مدرنيته با سنّت و دين يا به تعبير جامع*تر فرهنگ، انديشمندان راهكارهاي متفاوتي را مطرح نموده*اند، عده*اي از انديشمندان در پاسخ به اين معماي عصر جديد، فرا مدرنيسم را مطرح مي*كنند و معتقدند كه هنوز پروژه مدرنيته تكميل نشده و به سرانجام نرسيده و نواقصي در آن نهفته است كه اگر آن*ها حل شوند و مدرنيته رشد بيش*تري كند، اين مشكلات هم حل خواهد شد. عده*اي ديگر به پسا مدرنيسم روي آورده*اند و عناصر مدرنيته همچون خردگرايي افراطي، علم*گروي افراطي، كاركرد و ديگر عناصر آن را نقد زده*اند و به نوعي كثرت*گرايي معرفتي و فرهنگي، ارزش دادن به خرده فرهنگ*ها، نسبيت انديشي و ديگر ويژگي*ها اهميت داده*اند.
پاره*اي از انديشمندان در نسبت ميان دين با مدرنيته و دنياي جديد، معتقدند انسان مدرن وفادار به عقلانيت و استدلال، تعبّد گريز، اخلاق گريز و به دنبال رهايي از رنج است و اين امور با وفاداري به نظام متافيزيكي اديان امكان پذير نيست. بنا به نظر آنان اديان وفادار به تعبّد و ايمان، وابسته به چارچوبه*هاي تاريخي و جغرافيايي و متكي به نظام*هاي پيچيده متافيزيكي هستند، به اين جهت فهم سنّتي نمي*تواند انسان عصر مدرن راكه به دنبال رضايت از زندگي، شادي، اميد، و كاستن مشكلات خويش است ارضا كند؛ انساني كه به دنبال تكنيك و روشي است كه بتواند از رنج*ها و سختي*هاي خود بكاهد. آن ديني مي*تواند رضايت انسان معاصر را جلب كند كه بتواند به نيازهاي انسان جديد و پرسش*هاي او بهتر پاسخ دهد. از اين رو اين دسته از انديشمندان در حل مشكلات اجتماعي انسان معاصر فهمِ معنوي را جايگزين فهم سنّتي از دين مي*سازند و به اين طريق، ميان مدرنيته و دين سازگاري ايجاد مي*كنند.[37]
گاه در پاسخ به مشكلات مدرنيسم و عصر جديد، به سوي الهيات نارئاليسم و آشتي دادن انسان جديد با مفاهيم متافيزيك توسط نوعي معنويت و اخلاق زميني، رو آورده*اند كه بر طبق آن الهيات به مثابه هنر و امري شخصي و خصوصي تلقي مي*گردد و مي*تواند براي انسان آرامش*آور و لذّت بخش باشد[38]. گاه در اين راستا به سوي رويكردهاي روان شناسانه همچون يوگا، مديتيشن و ديگر روش*هاي تمركز و امثال آن رفته*اند؛ روش*هايي كه براساس آن انسان*ها گمشده خود را در تكنيك*هايي مي*جويند كه بتوانند از توهمات ذهني و رواني آسوده شوند و بر مشكلات و اضطرابات حاصل از مدرنيته فائق آيند.
عده*اي از انديشمندان نوانديش درحلِّ تعارض ميان مدرنيته با دين و سنّت ترجيح مي*دهند جانب مدرنيته را بگيرند و آن را به رسميت بشناسند و با اين فرض، به دخل و تصرّف در سنّت و دين بپردازند. بنا به تفكّر اين انديشمندان چون زندگي مدرن و مبتني بر تكنولوژي امري اجتناب*ناپذير و غيرقابل حذف است، از اين*رو بايد در سنّت و دين انعطاف و تحولي ايجاد نمود تا با مدرنيته سازش پيدا كند. به اين سبب پاره*اي از آنان به ديني حداقلي و مبتني بر عناصر انساني و اخلاق اجتماعي و متكي بر تفسير عقلاني از شريعت اكتفا نموده و از مؤلفه*هاي ديني، تفسيري زميني و متناسب با سكولاريسم ارائه داده*اند. در اين تفسير از دين، تنها اهداف و انگيزه*هاي غايي دين مورد توجه قرار مي*گيرد و عناصري همچون انسانيت، معنويت، تعبد و تدين عرفي و غير وحياني جايگزين تفسير سنّتي از دين مي*گردد. پيش فرض بزرگ اين طيف از انديشمندان در نسبت ميان دين و مدرنيته اين است كه فهم سنّتي از دين مسيحيت با زندگي جديد سازگار نيست و بلكه گاهي هم متعارض است و لاجرم بايد در فهم سنّتي تغيير ايجاد نمود تا عناصر دين با مدرنيته همسو گردد.[39]
در همين راستا، پاره*اي از پژوهش*گرانِ سنّت*گرا به اين سو رفته*اند كه زمان و مكان غيراصيل است و در برابر اهميت دادن به مدرنيته، به حقايق جاودان اديان كه داراي وحدت باطني و فرازمان و فرامكان هستند، تأكيد مي*ورزند. در نظر اين انديشمندان حقايق موجود در همه اديان، ريشه در حكمت و عناصر قدسي دارد كه بر آمده از علوم الهي و مقدّس است و برتر از تجدّد، زمان و مكان است. بنابراين ديدگاه، اگر انسان معاصر نمي*تواند به آن حكمت*ها و حقايق جاودان تن دهد، به جهت ضعف آن حقايق جاودان نيست، بلكه به سبب روح دنيوي، فرودين و دنيا زدة انسان در عصر جديد است. انسان معاصر اگر بتواند از نفس پست و دنيازدة خويش جدا گردد و به سوي حقايق ازلي و ابدي و حكمت جاودان حركت كند، در اين صورت تعارضي ميان دين و مدرنيته وجود نخواهد داشت و آن دو سازگار خواهند گشت.[40]
اما از منظر اسلامي، همه اديان آسماني و تمامي انبيا به دنبال سرانجام نيكو براي انسان*ها و تصحيح، سازندگي و آيندة روشن براي جوامع بشري هستند. اين آباداني و تصحيح عالم و آدم پس از عصر ظهور به وسيله پروژه مهدويت و به دست شخص امام مهدي4 امكان*پذير است و قبل از ظهور به وسيلة فرهنگ انتظار و كوششِ مؤمنان در جهت اصلاح جامعه و اميد به زندگي بهتر تحقق پذير است. منظور از فرهنگِ انتظار اين است كه مؤمنان پيوسته توجه به انسان كاملي دارند كه مي*تواند نفس ابليس زده انسان معاصر را رام و مطيع سازد و جامعه*اي عادلانه به وجود بياورد، و دكترين مهدويت به اين معنا است كه در عصر غيبت بر اساس آموزه*هاي مهدويت براي مشكلات انساني و اجتماعي راه حل ارائه دهيم و در ارائه نظريه*ها و راهكارها علاوه بر استفاده از خردورزي و علوم تجربي و تجربة گذشتگان، بر مؤلفه اصلي و بنيادين مهدويت تكيه كنيم. آموزه*هاي اسلامي هيچ*گاه به اين امر رضايت نمي*دهد كه براي رسيدن به آرمان*هاي مدرنيته و به جهت سازگاري با دنياي جديد و سكولاريسم از آموزه*هاي ديني و از خلوص ديني دست كشيده شود يا شريعت و آموزه*هاي دين با بديلي همچون معنويت و عرفان غيرديني، ناديده گرفته شود. در تفكّر ديني بايد ميان خردورزي، روابط انساني، تكنولوژي، علوم تجربي و ديگر مقولات بشري با مؤلّفه*هاي ديني سازگاري ايجاد نمود، اما اين امر نبايد به قيمت تقليل و كاهش اعتقادات، شريعت و آداب ديني و يا عدم خلوص آن مؤسسه*ها باشد. انديشمندان ديني براي برون رفت از تعارضات و چالش*هاي موجود ميان سنّت و مدرنيته، يا از آموزه هاي ديني عدول مي*كنند و عناصر اصلي و بنيادين ديني را كنار مي*گذارند. و راه حل*ها را در مفاهيم بيروني دين طلب مي*كنند، يا رويكردي ناخالص از معرفت و حكمت قدسيِ دين را عرضه مي*كنند كه در هر دو سو، اصلي*ترين عنصر اعتقادي و فلسفه تاريخ اسلام، يعني نگرش منجي*گرايي يا مهدويت به حاشيه رانده مي*شود و يا ناديده گرفته مي*شود. زيرا بي*ترديد با اعتقاد به فرهنگ مهدوي و مفهوم انتظار، بسياري از راهكارهاي مذكور با روحيه اسلامي سازگار نخواهد بود. در تمامي اين تئوري*ها براي پاسخ به پرسش*هاي اجتماعي مدرنيته و نسبت ميان آن با دين، يك امر مشترك است و آن اين نكته است كه همه آن*ها پاسخ*هاي برون ديني است و هيچ يك متكي بر منابع ديني و برآمده از اعتقادات و آموزه*هاي درون ديني نيست.
2-2. كاركرد اجتماعي دكترين مهدويت پس از عصر ظهور: با بررسي احاديث مهدويت درباره حكومت مهدوي، به روشني فهميده مي*شود كه تحول ساختاري در زمينه مديريت جامعه، اقتصاد، روابط اجتماعي، مناسبات انساني، علوم طبيعي و ديگر حوزه*هاي فرهنگ در زمان ظهور امري مسلم و قطعي است به طوري كه مي*توان ثمره و بازتاب حكومت مهدوي را در اين حوزه*ها كه امروزه از آن به فرهنگ تعبير مي*شود، مشاهده نمود.
بخشي از نيازهاي طبيعي و فطري انسان در عرصه زندگي، جمعي و همگاني است و اديان نمي*توانند نسبت به آن*ها بي*تفاوت باشند. همه انسان*ها عدالت*جو، صلح*طلب، آزادي*خواه، دوستدار حاكمان عادل، آرامش و امنيت اجتماعي و نيازمند هم زيستي مسالمت آميز با ديگر آدميان هستند. اين مفاهيم در زاويه وسطحي كوچك*تر، گاه در درون يك خانواده ديده مي*شود و انسان در چنين خانواده*اي كه برخوردار از صفات انساني، روحيه تعاون و همياري است، احساس آرامش مي*كند. حال تصوّر شود كه پس از عصر ظهور همه مردم جهان نسبت به يكديگر همان احساسي را داشته باشند كه اعضاي خانواده نسبت به يكديگر دارند، طبيعي است كه انسان*ها چنين جامعه*اي را براي خود آرماني و مطلوب مي*دانند، و گمشده انسان*ها در عصري كه ما در آن به*سر مي*بريم، جامعه*اي است كه انسان*ها نسبت به هم و حاكمان كشورها نسبت به مردم كشور خود و ديگر كشورها رابطه*اي مشفقانه و انساني داشته باشند؛ جامعه*اي كه در آن نيكي و دوستي نهادينه شده باشد، توزيع ثروت، قدرت و عدالت مبتني بر فضيلت محوري و خردمندي باشد و همه انسان*ها، منطقي را بر عالم حاكم بدانند.

[donsaeid]

امام علي7 در توصيف جامعه مهدوي و احياي عدالت اجتماعي مي*فرمايد:
او (قائم) آرا و انديشه*ها را تابع قرآن و متمايل به آن مي*كند آن*گاه كه ديگران قرآن را به آرا و انديشه*هاي خود باز مي*گردانند. به آنان شيوه عدالت را نشان مي*دهد و كتاب و سنّت را كه متروك و منزوي شده، زنده مي*كند.[41]
بنا بر دكترين مهدويت با آمدن امام مهدي4 آنچنان عدالت و آزادي گسترده مي*شود كه انسان*ها ابتدا از هواهاي نفساني و قيد و بندهاي دروني خود رها مي*شوند و سپس اين آزاديِ انسان*شناسانه در عرصة اجتماعي خود را مي*نماياند. درباره عصر ظهور گفته شده است كه امنيت چنان گسترده مي*گردد كه يك زن مي*تواند ميان عراق و شام پياده رفت و آمد كند ـ و كسي هم به او تعرّض نمي*كند. و زنان چنان فرهيخته خواهند شد كه در خانه خواهند نشست و با تكيه بر كتاب و سنت داوري و قضاوت خواهند نمود. رفاه عمومي، اقتصاد و عدالت اجتماعيِ مردم چنان بهبود مي*يابد[42] كه انفاق كنندگان و زكات دهندگان، فقيري نمي*يابند تا به او انفاق كنند.[43] از بركت وجود امام مهدي4 ثروت و مال بدون حساب به مردم داده ميشود[44] و همه با هم در صلح و زندگي مسالمت*آميز به*سر مي*برند به طوري كه گفته شده ـ شايد اين تمثيل و داراي معناي كنايي باشد ـ بره با گرگ در كنار هم زندگي خواهند كرد.[45]
دلبردگي جامعه مهدوي و تقاضاي وجودي بر آن داراي ريشه*هاي عميق اعتقادي و ديني است و نميتوان بر اساس سرخوردگي دروني از وضعيت جامعه، فرافكن نمودن نيازهاي دروني، ضمير ناخودآگاه و يا آرمان طلبي آن را تحليل نمود؛[46] زيرا جامعه مهدوي مبتني بر سخنان نبوي و متون ديني است و زاييدة افكار، اميال و حالات روحي متشرّعان نيست. امروزه شايد بتوان جوامعي را يافت كه در آن*ها به طور نسبي همزيستي مسالمت آميز، روابط انساني، حقوق شهروندان، عدالت اجتماعي و ديگر مفاهيم اجتماعي در حد مطلوب وجود داشته باشد، لكن در حكومت مهدوي عنصر ديگري وجود دارد كه جامعه آن دوران را از جوامع قبل از ظهور جدا ميسازد و آن اين ويژگي است كه تمامي عناصر همزيستي در زمان حكومت مهدوي بر محور عبوديت و بندگي خواهد بود و خدا محوري، ركنِ نخست جامعه عدالت پيشه مهدوي خواهد شد، ركني كه در جوامع امروز كه توانسته*اند به عدالت اجتماعي برسند، مفقود و ناپيدا است.
در واقع ميتوان گفت امروزه اگر هم از جنبة انسانشناسي و جامعهشناسي بخشي از ويژگيهاي جامعه و انسانِ ايدهآل تحقق يافته باشد، اما اين امر به طور كامل و همه جانبه محقق نيافته است و هنوز نميتوان از جهان ايدهآل سخن گفت. و در عصر ما شايد بتوان از انساني با رفتارهاي هنجار اجتماعي و سازماني مثال زد، امّا نميتوان از انسان مطلوب ديني يا جامعه مملو از انسانهاي ديني نظير آورد

[donsaeid]

دولت اخلاقي و دكترين مهدويت

دولت اخلاقى امام مهدى (عج)، بدين معنا است كه هم خود جامع تمام فضايل، نيكىها ومحاسن اخلاقى و عقلى است وهم در مقام عمل واجرا، همه آنها را در جامعه محقّق مىسازد. هم مدافع وحامى ارزشها وهنجارهاى اخلاقى ودينى است وهم ابزار زندگى صنعتى وعلمى بشر را براى تحقّق كمالات انسانى به كار مىگيرد و جامعه را زنده و انسانيت انسان را احيا مىكند.


اشاره:
يكي از مباحث بنيادين در «دكترين مهدويت»، شناخت خواسته ها، مشكلات و نيازهاي واقعي و اساسي انسان ها و يافتن پاسخ و راهكاري مناسب و فراگير براي حلّ آنها است، يكي از تعاليم و انگاره هاي مهم در اين دكترين، توجّه به دولت مهدوي و محوريت آن در برطرف ساختن دشواري ها و كاستي هاي زندگي بشري است.
در اين راستا روشن شدن ماهيت، هدف و برنامه اصلي و محوري اين دولت ـ و به تبع آن شناخت برنامه ها و عملكردهاي مختلف و فرعي آن ـ از اهميت به سزايي برخوردار است. مقاله پيش رو، عهده دار تبيين بخشي از دكترين مهدويت ـ با توجه به انگارة دولت اخلاقي امام مهدي عجل الله فرجه الشريف ـ است.

پيشگفتار

از ديدگاه شيعه، آينده جهان، بسيار روشن و خوشبينانه است. تاريخ، براى رسيدن به جامعه مطلوب و آرمانى (تحقق يافتنى و حتمى هر چند با طى فراز و نشيبها و كژتابىهاى گوناگون) در حركت است. اين مدينه فاضله در زمين به دست حق پرستان و به رهبرى مصلح موعود و با يارى امدادهاى الهى و او اداره آن را در دست خواهد گرفت. اين جامعه پايان حركت تاريخ و آغاز حياتى متكامل و بدون كاستى و نقص است. سياست در اين جامعه، «فاضله» و «الهى» است و دولت بر اساس نظام امامت شكل مىگيرد. مردم - به خصوص مستضعفان و صالحان - نقش اساسى در اداره و كنترل امور دارند و صاحبان زر و زور و تزوير از بين مىروند. دور نماى اين «جامعه موعود» را اين چنين مىتوان تصوير كرد: دولت مهدوى بر سراسر دنيا سيطره و برترى خواهد داشت و شرق و غرب عالم را فرا خواهد گرفت. حكومت او، بر اساس جهان بينى الهى و آموزه هاي اسلام خواهد بود. دين مورد قبول خدا (اسلام) و آيين يكتا پرستى و توحيد، همگانى شده و معنويت و اخلاق، در همه جا گسترش خواهد يافت. «ولايت و امامت» مهدى مورد پذيرش همه بشر قرار گرفته و آنان طعم خوش عدالت، امنيت و سعادت را خواهند چشيد. مردم به كمال نهايى و هدف غايى خود خواهند رسيد و روح عبادت و عبوديت بر جوامع حاكم خواهد شد.
ترس و ناامنى از بين رفته و امنيت و آرامش همه جا را فرا خواهد گرفت. فساد، ستم و تباهى از جهان ريشه كن و از قسط و دادگرى آكنده خواهد شد. بركتهاى بىشمار آسمان، نازل و نعمتهاى بىكران زمين، آشكار شده و گنجينهها و معادن آن استخراج خواهد شد. علوم، صنعت و فن آورى پيشرفت خارق العادهاى يافته و خرد و عقل مردم كامل خواهد شد.
كشورها و شهرها آباد و زمين خرّم خواهد شد. ديگر ويرانى و عقب ماندگى در آن وجود نخواهد داشت. كشاورزى رونق يافته و دشتها و مزارع سرسبز و پر محصول خواهد شد و كشاورزان و دهقانان، از كشت و زرع خود، چند برابر گذشته، محصول درو خواهند كرد. اقتصاد جوامع پيشرفت كرده و ثروت و درآمدها، عادلانه توزيع خواهد شد. فقيران و تهى دستان، غنى و بى نياز گرديده و بسيارى از امور كشور در دست مستضعفان و صالحان خواهد بود.
علم طب و بهداشت و درمان، رشد يافته و بيمارىها ريشه كن خواهد شد. كارگزاران امور، از افراد با ايمان و كاردان انتخاب شده و آنان خدمتگزاران مردم خواهند بود. بشر به آرزوى ديرينه خود مبنى بر حكومتى عادلانه، جامعهاى اخلاقمدارانه، آيينى خداپرستانه و رفاه و امنيتى جاودانه خواهند رسيد.
اين «انگاره»، ديدگاه روشن قرآن و آرمان و خواسته اصيل و متكامل اسلام است. اين بشارت و وعده حتمى خداوند به يكتاپرستان و حق باوران و هدف و مسير روشن تاريخ در چشم انداز اديان الهى است. توضيح و تبيين نظام مند، جامع، فراگير و واقع گرايانه اين اصل و آموزه؛ مي تواند ذيل «دكترين مهدويت» صورت گيرد.

دكترين مهدويت و انگارة دولت

«دكترين مهدويت» تصوير و طراحي جامع و فراگير جامعه موعود و بيان ويژگيها، برنامهها، اهداف، استراتژي، خط مشيها و تعاليم و آموزههاي گوناگون آن است. گفتني است: ارائه و طرح نقش جامعه آرمانى، نه مضّر است و نه لغو، مشروط به اينكه داراى سه ويژگى باشد:
يك. كاملاً واقع بينانه باشد و حقايق زيست شناختى، روان شناختى و جامعه شناختى را از نظر دور ندارد.
دو. همراه با ارائه طريق باشد؛ يعنى، فقط جامعه آرمانى را تصوير نكند، بلكه راه روشن رسيدن به آن را نيز نشان دهد.
سه. اهدافى را اعّم از هدف اصلى و نهايى و هدفهاى واسط و فرعى براى جامعه آرمانى تعيين كند كه داراى مراتب باشد.
اين طرح كاملاً واقع بينانه و همراه با ارائه طريق است و تحقق جامعه آرمانى، در متون مذهبى ما پيشگويى شده است. آنچه مهم است اينكه بر اساس دكترين مهدويت، بتوان مجموعة اين نظام فكري را ـ براساس اصول و بنيان هاي خاص آن ـ طرّاحي و ارائه كرد. در اين راستا بايسته است ابتدا هدف و رويكرد اصلي و بنيادين در انديشه مهدويت شناسايي شده و متناسب با آن نظام سياسي، اقتصادي و فرهنگي ترسيم گردد. هدف اصلى و نهايى جامعه آرمانى اسلام، استكمال حقيقى انسانها است كه جز بر اثر خداشناسى، خدا پرستى، اطاعت كامل و دقيق از اوامر و نواهى الهى، كسب رضاى خداوند متعال و تقرب به درگاه او، حاصل شدنى نيست. بر اين اساس دكترين مهدويت، بايد بر پايه اين هدف اصلي ـ و چندين هدف و برنامه فرعي ـ تنظيم و ارائه شود. در واقع در اين دكترين بايد خواست و نياز اصلي انسانها، مشخص گردد؛ آن گاه به تبيين رويكرد و برنامه اصلي براي پاسخگويي به اين مشكل برآمد. از آنجايي كه بيشتر امور سياسي، اجتماعي، فرهنگي و ... و طراحي و اجراي برنامه ها در دست دولت قرار دارد؛ پس بررسي دولت مهدي و شناخت ماهيت و رويكرد آن امري بايسته و ضروري است.
مهمترين و اساسىترين اقدام امام مهدى عجل الله فرجه الشريف پس از پيروزى و سيطره بر سراسر جهان، تشكيل دولت و به دست گرفتن حكومت و فرمانروايى دنيا است. مردم جهان در عين حال كه شاهد نابسامانى، جنگها، فساد، بىعدالتى، ناامنى و الحادگرايى در جهان بودهاند؛ دولتها، احزاب و سازمانهاى بسيارى را نيز ديدهاند كه مدعى خدمت به جهانيان و ايجاد آرامش، صلح و امنيت و بهبود وضع اقتصادى و فرهنگى و اجتماعى در دنيا بودهاند! اما در عمل چيزى جز تباهى و ستم و جنگ مشاهده نكردهاند؛ با اين حال روزگارى فرا مىرسد كه معنويت و عدالت، به دست تواناى مرد الهى و در دولت كريمه اهل بيت? برقرار مىشود و رفاه، امنيت، عدل و يكتاپرستى در همه جاى عالم گسترش مىيابد. روشن است كه اين تنها با تشكيل دولت و انسجام در امور، به دست مىآيد. امام باقر در تفسير آيه ( الذين ان مكناهم فى الارض...( مىفرمايد:
اين آيه در حق آل محمد صلي الله عليه و آله، حضرت مهدى عجل الله فرجه الشريف و ياران او است كه خداوند آنها را مالك شرق و غرب جهان نموده، آيين اسلام را پيروز مىكند و بدعتها و باطلها را به دست او و يارانش نابود مىسازد ـ چنان كه [قبلاً] سفيهان حقّ را لگدمال كرده باشند ـ تا اينكه از ستم نشانهاى نمىماند.
اين دولت بهترين، كاملترين و مردمىترين دولتها ـ پس از نابودى و پايان فرصت دولتهاى ديگر ـ خواهد بود. در اين زمينه روايتى آمده است:
همانا دولت ما آخرين دولتها است و براى هيچ خاندانى دولتى نيست؛ مگر اينكه قبل از ما حكومت كند؛ تا هنگامى كه ما به قدرت رسيديم كسى نگويد ـ وقتى روش حكومتى ما را ديدند ـ اگر ما نيز به قدرت مىرسيديم، اين چنين رفتار مىكرديم. و اين گفتار خداوند است كه: عاقبت براى تقوا پيشگان است.
از بررسى اهداف، كارويژهها وعملكردها، پيامدها، نتايج مثبت، ويژگىها وشاخصها وبرنامههاى دولت مهدى عجل الله فرجه الشريف، به دست مىآيد كه پس از قيام وپيروزى بر گروه باطل ونابودى آنها، ظلم وستم از بين رفته وامنيت برقرار مىشود. اما براى تغيير در بينش، روش ومنش ناسالم مردم ـ كه ساليان سال با آن خو گرفتهاند ـ حضرت مهدى عجل الله فرجه الشريف؛ رشد وكماليابى انسانها را سرلوحه برنامههاى خود قرار داده وبر تزكيه نفوس، تتميم مكارم اخلاقى، دعوت به خيرات عامه وفضايل (عدالت، راستى، قسط، پاكى و...) اقدام خواهد نمود. و اين تنها در سايه تشكيل دولت اخلاقي مبتني بر ساختار امامت امكان پذير است؛ يعني، دولتي كه رشد اخلاقي و عقلي مردم را هدف اصلي خود قرار داده و آنها را به كمال مطلوب و واقعي ميرساند.
در نتيجه مردم به آن غايت اصلى وبنيادين خود (عبادت وعبوديت) وتقرّب به خداوند سوق داده مىشوند و در پرتو آن، به زدودن رذايل وآراستن فضايل، موفّق خواهند شد. اين دولت، سياست، اجتماع، اقتصاد وفرهنگ را به سمت فضيلتهاى اخلاقى و خيرات مىكشاند و با پيوند ميان سياست و اخلاق، در تعالى وتكامل اخلاقى و عقلي مردم مىكوشد. در اين راستا، علم، دانش، صنعت وتكنولوژى در مسير درست خود قرار مىگيرد و رابطه مردم با خدا، با خود، با ديگران و با طبيعت تصحيح مىشود و قدرت نيز در خدمت آنان قرار مىگيرد. در اين عصر سرچشمه اخلاق، دين و وحى الهى و شريعت آسمانى است كه تكليف و وظيفه مردم را به شكل مطلوبى تبيين مىكند و... .

[donsaeid]

دولت اخلاقي

دولت اخلاقى امام مهدى عجل الله فرجه الشريف، بدين معنا است كه هم خود جامع تمام فضايل، نيكىها ومحاسن اخلاقى وعقلى است وهم در مقام عمل واجرا، همه آنها را در جامعه محقّق مىسازد. هم مدافع وحامى ارزشها وهنجارهاى اخلاقى ودينى است وهم ابزار زندگى صنعتى وعلمى بشر را براى تحقّق كمالات انسانى (عبادت وعبوديت وتقرّب به خدا) به كار مىگيرد و جامعه را زنده و انسانيت انسان را احيا مىكند. معيار مشترك اين دولت در سر تا سر جهان، «رشد اخلاقي و عقلي» مبتنى بر دين و تكامل و تعالى انسان ها و آزادي او است.
دولت اخلاقى امام مهدى عجل الله فرجه الشريف، فقط پيشبينى و الگوسازى براى آينده نيست؛ بلكه مدل و الگوى زندگى امروزين نيز مىباشد. اين ايده، هم نظر به حال دارد وهم نظر به آينده وما مىتوانيم از الگوهاى اخلاقى ـ دينى آن دولت، براى رفع كاستىها و نابسامانىهاى گوناگون جوامع استفاده كنيم و در تربيت و پرورش نفوس از آن بهره بگيريم.
«دولت اخلاقى»؛ يعنى، «دولتى مبتنى بر نظام امامت كه جامعه را در تمامى ابعاد وجنبهها، به سمت رشد اخلاقى وكمال مطلوب انسانى، هدايت وراهبرى مىكند وباورها ورفتارهاى مردم را اصلاح مىنمايد و آزادي واقعي آنان را تأمين مي كند». به عبارت ديگر، دولت امام مهدى، وظيفهدار تأمين سعادت حقيقى و حداكثر كمال و رشد اخلاقى و عقلي مردم و تربيت و احياى نفوس مرده است. تا انسان به اوج كمال ذاتى نرسد، محال است به سعادت حقيقى نائل آيد وچون تحقّق سعادت حقيقى، تنها در عصر حضرت ولى عصر عجل الله فرجه الشريف امكانپذير است، انسان به يقين به اوج «كمال» خواهد رسيد و كمال او عبارت است از: كمال خلقى، عقلى و اجتماعى.
بر اين اساس دولت اخلاقى امام مهدى عجل الله فرجه الشريف احياي نفوس، بصيرت بخشي و تأمين معنويت، عقلانيت وعدالت را بر عهده دارد تا جامعه به سمت «تعالى و تكامل»، «تعادل» و «پيشرفت و رفاه» سوق داده شود.
در دولت اخلاقى امام مهدى عجل الله فرجه الشريف همه امور ورهيافتها، فاضله والهى است؛ يعنى، از يك سياست فاضله شروع وبه يك هدف فاضله (الهى) ختم مىشود. اين شاخص، در ساختار نظام امامت جاى مىگيرد و به غير از آن امكان تصوير و عملياتى كردن چنين چيزي وجود ندارد. در اين ساخت، «كمال واقعي انسان» (عبادت و عبوديت) در مركز قرار مىگيرد و با كمك و راهنمايى وحى، هدفمندى نظام هستى و تجربه بشرى، رابطه انسان با خدا، با خود، با ديگران و حتى با طبيعت اصلاح مىشود.
بر اساس اين مبنا، دولت اخلاقى، كارآمدى وكارآيى خود را در همه شؤون وابعاد زندگى انسانى، بروز مىدهد. در واقع اخلاق متعالى وتصحيح رابطه انسان با همه چيز، باعث تغيير و تكامل رفتار و طرز تلقى و باورهاى او و استفاده درست و بهينه از همه چيز مىشود. در دولت اخلاقى، همه چيز بر پايه معنويت و عقلانيت است و برآمد آن، سياست اخلاقى، اقتصاد اخلاقى، فرهنگ اخلاقى و جامعه اخلاقى است. در نتيجه مردم خود خواهان و عامل عدالت، امنيت، پيشرفت مادي و معنوي، صلح، قسط و... خواهند بود؛ چون به رشد اخلاقي و عقلي و آزادي از قيد و بندهاي مادي و ظاهري دست مييازند. پس در طراحي دكترين مهدويت
ـ براساس آموزه هاي ديني ـ بايد روشن شود كه مشكل و نياز اصلي بشر چيست؟ آيا عدالت است يا امنيت، پيشرفت، صلح و...؟ اگر خواست اصلي او فراتر از اينها باشد ـ كه هست ـ بايد چه انگاره اي را بيشتر مورد توجّه قرار داد؟ پاسخ اين نوشتار اين است كه كاستي اصلي زندگي بشر نبود معنويت و بصيرت است و اگر اين دو حاصل شود (رشد اخلاقي و عقلي)؛ مشكلات ديگر به راحتي حل مي شود.

بايستگي دولت اخلاقي

در عصر ظهور ودوران حاضر، تنها «دولت اخلاقى» مورد نياز و فايدهبخش است؛ دولتى كه كار ويژه اصلى آن تأمين كمال مطلوب انسانى و رشد و بالندگى فضايل اخلاقى ـ در تمامى شؤون زندگى ـ و فزوني خردورزي است. جامعهاى كه به شدّت دچار انحراف، فساد، حيرت وسرگردانى، پوچى وبىهدفى است و بيشتر اعضاى آن، داراى فساد عقيده، عمل و اخلاق هستند؛ نياز به دولتى دارد كه در رأس آن انسان كامل قرار گرفته ودر صدد تكميل مكارم اخلاقى واز بين بردن آلودگىها و فسادها و از بين بردن موانع خردورزي و انديشه است تا بشر به كمال نهايي خود (عبادت و عبوديت) دست يازد.
روايات مختلف در اين موضوع ـ به خصوص حديث «اكمل به اخلاقهم» ـ دلالت بر اهميت و محوريت اخلاق و كمال يابي واقعي و رشد و بالندگى معنوى و عقلاني انسانها در دولت مهدوى دارد:
امام باقر(ع) مىفرمايد:
«اذا قام قائمنا، وضع يده على رؤوس العباد فجمع به عقولهم واكمل به اخلاقهم».
«چون قائم ما قيام كند، دستش را بر سر بندگان مىگذارد وعقول آنها را متمركز ساخته واخلاقشان را به كمال مىرساند».
در روايت ديگرى آمده است:
«اذا قام قائمنا وضع يده على رؤوس العباد فجمع به عقولهم وكملت به احلامهم...».
«وقتى قائم ما قيام كند، دست [عنايتش] را بر سر بندگان مىنهد وبدين وسيله عقل آنها زياد شده وفهمشان بالامىرود (كامل مىگردد).»
پيامبر صلي الله عليه و آله مىفرمايد:
«... يملأ قلوب العباد عبادة و يسعهم عدله».
«... دلهاى بندگان را پر از عبادت مىكند وعدلش فراگير مىشود».
همچنين:
«... أن يصلح امة بعد فسادها».
«او اين امت را پس از آنكه تباه [و فاسد] شدهاند، اصلاح مىكند».
بر اساس اين روايت اصلاح مردم بعد از فساد اخلاقى آنان وتغيير بنيادين رفتارها، گفتارها وپندارهاى غير اخلاقى وآلوده آنها، مهمترين ودرخشانترين اقدام دولت امام مهدى عجل الله فرجه الشريف خواهد بود و اين احياگرى و اصلاح و نوسازى معنوى، مطلق و فراگير است و پس از آن فساد و انحرافى وجود نخواهد داشت و زمين نورانى و پر از صفا و معنويت خواهد شد:
«و تُشرق الارض بنور ربّها».
«زمين با نور پروردگارش منوّر مىشود».
و «ان قائمنا اذا قام اشرقت الارض بنور ربّها واستغنى الناس».
«چون قائم ما قيام كند، زمين به نور پروردگارش روشن مىگردد ومردم همگى بىنياز شوند».

دولت اخلاقي و دكترين مهدويت

دولت امام مهدى عجل الله فرجه الشريف، دولتى كمال گرا، احياگر و فضيلتگرا است و آموزههاى بنيادين اسلام بر آن حاكم است. دولتى غير اقتدارگرا وغير استبدادى است؛ بلكه رضايت و خشنودي مردم و كمال مادى و معنوى آنان را در اولويت قرار مىدهد. تربيت دينى وپروش اخلاقى و رشد فكري و علمي مردم در رأس قرار مي گيرد. جهانى و فراگير است و ارزشها و هنجارهاى اخلاقى را جهانى مىكند. نمونه كامل دولت نبوى صلي الله عليه و آله و دولت علوى? است. انسانها را از قيد و بندهاى نفسانى و استثمار و استعمار قدرتمندان آزاد مىكند. دولت علم و دانش و انديشه و خردورزى است. پايان بخش دولتهاى سكولار و ليبراليستى و احياگر دولت دينى است. همه كس وهمه چيز را به كمال نهايى خود مىرساند. تحقق آرمانهاى بشرى وتشكيل مدينه فاضله اسلامى است.
اين دولت سعادت واقعى بشر وخيرات عمومى را تأمين مىكند. رابطه انسان را با خدا تصحيح و انسان را به خودشناسى وخودسازى اخلاقى دعوت مىكند. اقتدار و نفوذ فراوان و فراگيرى دارد و ريشه ظلم و ستم و فساد را از بين مىبرد. مبتنى بر برهان و استدلال عقلى، دلايل وحجّتهاى دينى و حكمت و دانش است. كاملترين خلافت الهى بر روى زمين بوده و رهبر و پيشواى آن، منصوب از سوى خدا است. با مردم رابطهاى دوستانه و ولايت مدارانه دارد و با آنها بر اساس كرامت ذاتى و اخلاق انسانى برخورد مىكند. دولتى فراملّى و فرامرزى است و تمامى امكانات منابع و خدمات را در اختيار همگان قرار مىدهد. دولتى ظلم ستيز، كفر ستيز و ضد فساد و خشونت است.
دولتى فرهنگى وارزشى است ودر آن علم وهنر ودانش در راستاى تعالى بشر، به كمال مىرسد. حامى محرومان، مستضعفان، تهى دستان و صالحان است و ثروت و قدرت و شهرت در آن جايى ندارد. عدالت محور است و در همه زمينههاى قضايى، سياسى، اجتماعى و اقتصادى عدالت را برقرار مىكند. ارشاد، هدايت و امر به معروف را در اولويت قرار مىدهد. محصول انديشه بشرى نيست؛ بلكه پاسخگويى به نيازها، مشكلات، كاستىها و ناراستىهاى زندگى است. دولتى كارآمد، كامل، اخلاق محور، و كمالگرا است و... .
امام مهدي عجل الله فرجه الشريف در اين راستا به عنوان زعيم سياسى ـ دينى، اختيارات و مسؤوليتهاى گستردهاى براى مديريت و هدايت امور گوناگون مردم برعهده دارد و وظايف مختلفى مانند حفظ دين، اصلاح مردم، احياى سنّت، اقامه حدود، گسترش عدالت، جهاد، عزل و نصب كارگزاران، توزيع بيت المال، تأمين حقوق و... برعهده امام است و او ولايت، اختيارات و شؤون مختلفى دارد. البته همة اينها فرع بركار اصلي آن حضرت (احيا گري) است. كاركردهاي مهم دولت مهدوي عبارت است از:

1. كاركرد سياسي و اجتماعي
وظايف و كاركردهاى سياسى و اجتماعى دولت مهدوى براى تأمين عدالت فراگير، اداره سياسى جهان با تدبّر و عقلانيت، قضاوت و داورى عادلانه، قانون گذارى الهي، تأمين صلح و امنيت و احياى دين و اصلاح امور است. دولت ايشان در تمامى زمينهها، موفّق و كارآمد بوده و همه امور سياسى و اجتماعى را تحت پوشش قرار خواهد داد.

2. كاركرد فرهنگي و ديني
كاركرد فرهنگى و دينى دولت ايشان در راستاى تربيت دينى مردم، تتميم مكارم اخلاقى و زدودن آلودگىها و مفاسد، گسترش و احياى آموزههاى اسلام، تثبيت آيين توحيد و يكتاپرستى، رشد دانش و علم بشرى، شكوفايى افكار و انديشهها، رشد و ترقى صنعت و
فن آورى و پيشرفت شگفتانگيز در زمينههاى ارتباطات، اطلاعات و اختراعات است. البته دولت مهدوى عجل الله فرجه الشريف، بيشترين اهميت را به برنامههاى فرهنگى ـ دينى داده و در رشد و تعالى اخلاقى انسانها و تزكيه و تهذيب نفوس اهتمام جدّى خواهد داشت.

3. كاركرد اقتصادي و عمراني
كاركرد اقتصادى و عمرانى دولت مهدوى در جهت استفاده صحيح از موهبتهاى طبيعى (گنجها و معادن)، عمران و آبادانى شهرها و كشورها، بى نيازى و استغناى مردم، كمك به بدهكاران و فقيران، توزيع عادلانه امكانات و بيت المال، ايجاد اقتصاد سالم، رونق كشاورزى و دامپرورى و... است. دولت ايشان در زمينه اقتصاد و عمران موفقيتهاى كاملى كسب خواهد كرد و در عين حال بر اخلاقى بودن فعاليتهاى اقتصادى و استفاده صحيح از طبيعت و گسترش عدالت تأكيد خواهد نمود.
دستاورد اين دولت عبارت است از: «معنويت، عدالت، عقلانيت و توسعه». اينها انگارههايى است كه دولت مهدوى عجل الله فرجه الشريف در تمامى زمينهها و برطبق شاخصها و معيارهاى ذيل به آنها دست مىيابد:

1. بهبود ارتباط فرد با خداى خود؛

2. توجّه به شايستگىها، استعدادها و ارزشهاى فردى؛

3. استفاده صحيح از موهبتهاى الهى؛

4. روابط دوستانه و صلحآميز با ديگران.

.

[donsaeid]

مهمترين دستاوردهاى دولت مهدوى عجل الله فرجه الشريف در عرصه سياست، استقرار دولت حق و نابودى دولتهاى باطل، گسترش عدالت و ايجاد قسط، تثبيت صلح و امنيت جهانى، و رفع اختلافها و ستيزشها است.
در زمينه فرهنگ و دين نيز رشد و تعالى اخلاقى و معنوى مردم و نورانيت جهان، ترويج فضايل اخلاقى و ريشه كن شدن رذايل، حاكميت آيين اسلام و توحيد و يكتاپرستى، جلب رضايت عمومى، توسعه و پيشرفت علم و دانش و شكوفايى انديشه و خرد و ايجاد آرامش روحى و روانى و... به دست خواهد آمد.
از نظر اقتصادى و عمرانى نيز بشر شاهد وفور نعمت و بركت، حيات مجدّد و متكامل در روى زمين، رونق كشاورزى و كثرت محصولات، رفاه و آسايش بشرى، عمران و آبادى زمين و... خواهد بود.
بشر پس از قرنها و سالها چشم انتظارى و اميد به اصلاح امور و تحقّق بشارت الهى، به سعادت و كمال مطلوب نائل خواهد آمد و در پرتو دولت مهدوى، در تمامى جنبههاى زندگى به رفاه، آسايش، آرامش، صلح و تعالى و تكامل دست خواهد يازيد و همة اين امور، در جهت رسيدن او به كمال نهايي (عبادت و عبوديت خداوند) خواهد بود.
براين اساس مي توان از تعاليم و آموزه هاي ديني، فلسفي، كلامي، سياسي، فلسفة تاريخ و در توضيح و تبيين دولت اخلاقي امام مهدي عجل الله فرجه الشريف بهره مند شد و نظريه اي علمي، نظام مند و فراگير از انديشة مهدويت ارائه داد.
انگاره هاي زير هر كدام متكفّل تبيين و تصوير ابعاد مختلف دكترين مهدويت مي باشند:

1. فلسفة تاريخ، براي شناخت هدف و غايت حركت تاريخ؛

2. فلسفة سياسي، براي شناخت و معرفي بهترين و بايسته ترين غايت و سامان سياسي؛

3. كلام سياسي، براي تبيين آموزه هاي اعتقادي ـ ديني مهدويت؛

4. علم سياست، براي شناخت ماهيت دولت و تناسب آن با غايت و هدف بنيادين مهدويت و...

نوشتار حاضر با رهيافت سياسي و بهره گيري از آموزه هاي فلسفي و روايي، به تبيين بخشي از دكترين مهدويت پرداخته است. اميد است با پذيرش اين ديدگاه، ابعاد تكميلي آن در نوشتارهاي ديگر، ارائه شود

[donsaeid]

آموزه مهدويت در زيارت عاشورا

زيارت عاشورا يك پل عظيم ارتباطي ميان محمدِ خاتم انبيا(ص)و محمد خاتم اوصيا(ص) برقرار مينمايد، و زمينه هاي ياري در مهدي ياوران شكوفا ميگردد، و مقدمات ظهور در وجود مؤمنان به امام مهدي و بذرهاي نهفتة در دلشان آبياري ميشود، و دكترين مهدويت حركتي پويا و تكاملي مستمر و تأثير غير قابل وصف منحصر به فرد پيدا ميكند.


در اين مقاله كوتاه پيوندها و زيارت عاشورا و آموزه مهدويت بررسي ميشود، لذا بايد به سه مطلب كليدي توجه شود:

الف) عاشوراي حسيني؛
ب) زيارت عاشورا؛
ج) جايگاه آموزه مهدويت در متن زيارت عاشورا.

الف) ويژگيهاي عاشوراي حسيني نماد تمامعيار اسلام ناب محمدي

1. اوج خداخواهي و خداگرايي و خدامداري را در عاشوراي حسيني ميبينيم؛
2. عاشوراي حسيني را سمبل اسلام ناب محمدي و در تقابل با جاهليت اموي و اسلام تحريفشده ميبينيم؛
3. نماد كامل عزت و ايثار و فداكاري براي رهايي از اسارتهاي مادي و دنيوي انسان.
4. بيانكننده ر روش صحيح تعامل با جاذبههاي زندگي دنيوي هنگام تزاحم دين و دنياي انسان؛
5. عاشوراي حسيني تابلوي زرّين جلوههاي بسيار نغز مكارم اخلاق محمدي و تجلّي عيني معنويت و غلبه ارزشگرايي بر تمام جاذبههاي مادي؛
6. عاشوراي حسيني بزرگترين و مؤثرترين تجربه عملي موفق در نشان دادن موفقيت تِزِ «پيروزي خون بر شمشير» و تحكيم صحيح سنتهاي الهي در جهت اجزا فرهنگ عدالت مدار الهي در عمق وجدانهاي جوامع بشري؛
7. عاشوراي حسيني آغاز حركت جديد امت اسلامي به سوي جامعه عدلمدار الهي و احياگر ارادة آهنين يك امت زنده در پيچ و خم تحريفهاي پيچيده شيطاني و ماسكهاي مزوّرانه دين نما و دينزدا؛
8. عاشوراي حسيني سمبل تمامعيار تولا و تبرا (دشمن شناسي و دشمن ستيزي)؛
9. عاشوراي حسيني نشان دهنده چگونه آميختن عشق و شجاعت با مظلوميت و حقطلبي پيروزمندانه در عمق هستي؛
10. عاشوراي حسيني حلقه وصل دو محمد در تاريخ: محمد خاتم انبياء و محمد خاتم اوصيا، محمدِ پايهگذار آغازگر دين حق، و محمد تحقق دهنده و گسترش دهندة حاكميت دين حق.

ب ) ويژگي هاي منحصر به فرد زيارت عاشورا و كليد واژه هاي آن

1. براي زيارت امام حسين(ع) در روز عاشورا و در كربلاي معلّا ثواب دو هزار حج و دو هزار عمره و دو هزار غزوه (شركت در دو هزار جنگ در راه خدا) آن هم همراه با رسولالله در تمام اين حجها و عمرهها و جهادها، و همراه با امامان معصوم مطرح ميباشد. گويا براي هيچ زيارتي چنين ثوابي منظور نشده است.
در صورتي كه اين زيارت از راه دور انجام گيرد ثواب آن كمتر از هزار حج و هزار عمره و هزار غزوه با رسول خدا نخواهد بود.
ثواب تحمّل مصيبت تمام انبيا و اوصيا و صديقان و شهدا تا روز قيامت را به او ميدهند. و زيارت كننده امام حسين(ع) را (با زيارت ويژه)، همراه شهداي كربلا قرارميدهند، و ثواب زيارت انبيا و تمام زائران امام حسين(ع) را براي او در نظر ميگيرند.
حال اين سؤال پيش ميآيد كه چرا اين همه ثواب براي اين زيارت در نظر گرفتهاند؟
2. محور اصلي زيارت عاشورا مهمترين محور در اسلام ناب است. حبّ و بغض، تولا و تبرا، (دوستي و دشمني)، خمير ماية تمام رفتارهاي انسانها در طول مسير زندگي، و روح متحرك و مؤثر در وجود انسانهاي كامل ميباشد.
اين تولا و تبرا در قالب لعن و سلام، رخ نموده، و خط مشي واقعي يك انسان مسلمان ناب را در وجود او پايه گذاري كرده و او را در مسير اسلام ناب ميبرد.
3. تكرار فراوان لعن و سلام و واژههاي همخانواده با اين دو مفهوم معنايي خاص و رنگي ويژه به اين زيارت ميدهد.
4. واژة «لعن» در متن زيارت 22 مرتبه و واژة برائت نُه مرتبه از قاتلان و پيروان و پايهگذاران ستم بر اهلبيت(ع) مطرح شده است.
5. صد بار «لعن» ويژه كه نشاندهندة برائت و دوري جستن و فاصله گرفتن از تمام ستمگران و تضييع كنندگان حق محمد و آل محمد و مباشران قتل حسين بن علي(ع) و مقدم داشتن اين لعن بر سلام كه در هر بار نيز سه مرتبه واژة «لعن» تكرار ميگردد كه در مجموع 334 بار لعن صريح و برائت در ذهن زيارت كننده با اين زيارت آميخته ميشود. كه گوياي امري مهم و ضروري در جهت فاصله گرفتن از تمام عوامل ستم، ستمگري و ستمگران ميباشد.
6. حداقل ده بار سلام بر حسين بن علي(ع) با عناوين بسيار تأثير گذار بر فكر و روان زيارت كننده ديده ميشود، مانند:
السلام عليك يا ابا عبدالله، السلام عليك يا ابن رسول الله، السلام عليك يا ابن أمير المؤمنين وابن سيد الوصيين، السلام عليك يا ابن فاطمة سيدة نساء العالمين، السلام عليك يا ثار الله و ابن ثاره والوتر الموتور.
و آنگاه تكرار اين سلام در تمام متن زيارت و پرداختن به سلام ويژه به تعداد صد بار و در هر بار سه «سلام» بر حسين و ياران حسين و فرزندان حسين، به تعميق ارتباط و ايجاد احساسي ويژه و نشان دهنده وابستگي كامل به امام شهيدان ميانجامد كه در هيچ زيارت ديگري ديده نميشود.

7. در اين زيارت بعضي از كليد واژههاي مهم با اندكي تفاوت حداقل هر كدام دو بار تكرار ميشود، مانند:
اتقرّب إلي الله و إلي رسوله… بموالاتك وبالبراءة ممن قاتلك؛
به سوي خدا و رسول خدا و … نزديك ميشوم، و اين نزديك شدن با موالات و دوستي تو و برائت از دشمنان و قاتلان تو انجام ميگيرد.
أن يجعلني معكم في الدنيا والآخرة؛
خدا مرا با شما قرار دهد. هم در دنيا و هم در آخرت.
اللهم اجعل محياي محيا محمّد وآل محمد ومماتي ممات محمد وآل محمد
خدايا زندگي مرا همچون زندگي محمد و آل محمد و مرگ مرا همچون مرگ محمد و آل محمد قرار بده.
أن يثبّت لي عندكم قدم صدقٍ في الدنيا و الآخرة؛
و مرا نزد شما جايگاهي پايدار در دنيا و آخرت مرحمت فرمايد.
اللهم لك الحمد حمد الشاكرين لك علي مصابهم؛
خدايا تو را سپاس ميگويم همانند سپاس سپاسگزاران و شاكران بر مصيبت بزرگشان.
ستايش و سپاس بر اين مصيبت بسيار بزرگ، انسان زيارت كننده را به مقامي والا ميبرد و او را در تحمّل مصيبتها پايدار و استوار و ثابت قدم ميسازد. تمام اين خواستهها در آماده سازي براي فداكاري و جانبازي براي دين خدا به انسان نيرو ميبخشد و او را براي ياري امام مهدي(عج) در حال آماده باش در ميآورد.

ج) آموزة مهدويت در زيارت عاشوراي حسيني

8 . در اين زيارت به طور ويژه دو بار در متن زيارت و يك بار در متن حاشيهاي زيارت به خونخواهي حسين و ياران و فرزندان او در ركاب امام زمان توجه ويژه داده شده است:
وجعلنا و اياكم من الطالبين بثاره مع وليّه الإمام المهدي من
آل محمّد(ص).
آمدن اين آموزه در متن زيارت و در عبارتهاي پيرامون اين زيارت در روز عاشورا هنگامي كه مؤمنان همديگر را تسليت ميدهند، چه مفهوم و معنايي دارد؟
و نيز نشر و ترويج و تحكيم اين آموزه در رفتار روزانة مؤمنان چه پيامي براي ما دارد؟
در سه عبارت وارد شده در اين زيارت چنين ميخوانيم:
فأسأل الله الذين أكرم مقامك وأكرمني بك أن يرزقني طلب ثارك مع امام منصور من أهلبيت محمد(ع) ؛
حالا كه اين مصيبت بسيار بزرگ بر من وارد شده است و تمام مسلمين و بر اهل آسمان و زمين سنگيني كرده است از خدا ميخواهم به خاطر جايگاه بسيار بلندي كه نزد او داري و به سبب تو به من كرامت داده است، خونخواهي خون ترا به من روزي دهد، آنهم با رهبري پيروز و منصور و ياري شده از اهلبيت محمد(ع).
فأسأل الله الذي أكرمني بمعرفتكم و معرفة أولياءكم ورزقني البراءة من اعدائكم أن يجعلني معكم في الدنيا والآخرة وأن يثبت لي عندكم قدم صدق في الدنيا والآخرة، وأسأله أن يبلّغني المقام المحمود لكم عندالله وأن يرزقني طلب ثاري مع امام هديً ظاهر ناطقٍ بالحق منكم؛
از خدايي كه معرفت و شناخت شما و دوستان شما را به من كرامت كرده و برائت از دشمنانتان را به من روزي داده، ميخواهم كه مرا همراه با شما در دنيا و آخرت قرار دهد، و مرا در محبت و ياري شما استوار گرداند، و جايگاه مستحكم و پايداري در محبت و دوستي و نصرت شما به من عطا كند، و از او ميخواهم كه مرا به مقام ستوده شده در نزد او برساند، و با امامي از اهلبيت محمد(ص) كه امامي هدايتكننده و رهبري آشكار و حق خواه و حقگو باشد، به من توفيق دهد كه حق شما و خون شما را كه خون من هم ميباشد مطالبه نمايم. و در اين حقشناسي شريك او باشم.
وجعلنا واياكم من الطالبين بثاره مع وليه الامام المهدي من آلمحمد(ص) ؛
خداوند ما را با شما از خونخواهان حسين بن علي در معيت و همراهي ولي او، كه امام مهدي از آل محمد است، قراردهد.
اين عبارت را شيعيان و دوستداران حسين در روز عاشورا به همديگر تذكر ميدهند و شعار خود قرار ميدهند.

9. ميدانيم كه خواندن اين زيارت در هر روز مورد سفارش بوده و به روز عاشورا اختصاص ندارد.
اگر هر روز ما عاشورا باشد و زيارت عاشورا ورد زبان مؤمنان قرار گيرد، چه مفاهيمي پر ارج و عظيم در تار و پود وجود او كاشته ميشود؟
اينجاست كه زيارت عاشورا يك پل عظيم ارتباطي ميان محمدِ خاتم انبيا(ص)ومحمد خاتم اوصيا(ص) برقرار مينمايد، و زمينه هاي ياري در مهدي ياوران شكوفا ميگردد، و مقدمات ظهور در وجود مؤمنان به امام مهدي و بذرهاي نهفتة در دلشان آبياري ميشود، و دكترين مهدويت حركتي پويا و تكاملي مستمر و تأثير غير قابل وصف منحصر به فرد پيدا ميكند.
توجه ويژه به ياران و دوستداران اهلبيت بسيار قابل تأمل است كه خود مقاله اي جداگانه ميطلبد و نقشي بسزا در زمينه سازي براي تحقق آرمان مهدويت دارد.

10. در دعاي ندبه نيز با جملة «أين الطالب بدم المقتول بكربلا» قيام مهدي آلمحمد را تجلي پيروزي قيام حسيني ميدانند، و با خاستگاهي چون قيام حسين بن علي و شعاري جانگداز و مصيبتي بسيار بزرگ در تاريخ بشريت، اين نهضت عظيم امام مهدي(عج) را به حركت در ميآورد، و جنب و جوش ويژه اي در ياران مهدي و فرزند رشيد حسين بن علي به وجود ميآورد، تا تمام پايههاي ستمگري را در طول و عرض زمين از بُن بركَند.
إنّ ما تضمّنته زيارة عاشوراء من التولّي لأولياء الله والتبرّي من أعداء الله، والسلام علي الحسين وأنبائه وأصحابه واللعن لأعدائهم، والسلم لمن سالمهم والحرب لمن حاربهم، وما تضمّنته من طلب الثبات والاستقامة في إحقاق الحق وإبطال الباطل، وإظهار التنفر والانزجار ممّن أسس أساس الظلم علي اهلالبيت(ع) وممّن باشر قتلهم وأعان عليه علي مدي الأجبال تجعل من الزائر ثائراً واعياً منتظراً ومنتصراً للحقّ وأهل الحقّ علي الدوام بقيادة الإمام المهديّ من آلمحمد(ص) ، وتصنع من الاعتقاد بالإمام المهدي(عج) وقضيّته واقعاً حيّاً يهيّيء الأرضيّة اللازمة لدولة الإمام المهدي وثورثه التي سوف يقودها من أجل العدل والسلام.

[donsaeid]

جايگاه دكترين مهدويت در اسلام از منظر قرآن كريم


قرآن كريم روشي ويژه و منحصر به فرد براي مطرح نمودن دكترين مهدويت به كار گرفته است و تمام اصول خود را در اين الگو نهادينه نموده است. و با توجه به سنّتهاي تخلّف ناپذير الهي و نويد و تحقق اين آرمان بزرگ الهي را به بشريت داده است و منتظران راستين امام مهدي عجل الله فرجه اشريف را بينشي روشن و مسيري صحيح و انگيزه اي متعالي بخشيده است.


اشاره:

اهداف بلند اسلام راستين در امامت تجلي يافته است و تحقق اهداف رفيع و گستردة امامت در مهدويت به ثمر مي نشيند.و مهدويت در فردي معصوم از تبار خاتم پيامبران تجلّي يافته است تا برگ برنده و زرّين تحقق تمام و كمال اهداف رسالتهاي الهي در طول تاريخ را از آنِ خود كند و قدرت دين را همراه حكمت و رحمت بر گسترة زمين برافراشته نموده و بشريت سرگردان را به سر منزل معبود و مقصود هدايت نمايد.
قرآن كريم روشي ويژه و منحصر به فرد براي مطرح نمودن دكترين مهدويت به كار گرفته است و تمام اصول خود را در اين الگو نهادينه نموده است. و با توجه به سنّتهاي تخلّف ناپذير الهي و نويد و تحقق اين آرمان بزرگ الهي را به بشريت داده است و منتظران راستين امام مهدي عجل الله فرجه اشريف را بينشي روشن و مسيري صحيح و انگيزه اي متعالي بخشيده است، و آنان را به سوي سازندگي همه جانبه در دوران انتظار دعوت نموده و شاخصها و ويژگيهاي منتظران را نيز ترسيم كرده است.

كليد واژه ها: قرآن كريم؛اسلام؛ دكترين مهدويت.

1. قرآن كريم، يگانه مرجع وحياني اسلام است كه به صورت تدوين شده و مكتوب نيز به دست ما رسيده است.
اعجاز قرآن كريم، دسترسي انسانها به گزاره هاي وحياني آن را آسان نموده است.
از جمله وجوه اعجاز قرآن، اعجاز علمي آن است كه قرآن را كتاب علم و دانش، و منبعي سرشار و لايزال قرار داده است، و حقايق و قوانين هستي را در كنار سنّتهاي الهي حاكم بر جوامع بشري ـ به گونه اي بسيار گويا و قابل فهم ـ براي ما انسانها به ارمغان آورده، ما را به تحقيق و پژوهش در اين كتاب آسماني مدوّن و تحريف ناپذير دعوت نموده است.
بنابراين، براي دست يابي به ديدگاههاي آخرين آيين آسماني در باب حقايق جهان هستي و سنّتهاي حاكم بر آن بايد به قرآن كريم مراجعه كرده و از رهنمودهاي اين كتاب نامتناهي و معجزة هميشه جاويد اسلام پيوسته بهره مند شويم، و بسياري از اصول، فروع و نيز اسرار انسان و هستي را از متن و بطن قرآن كريم بيرون كشيده و در فضاي آشوب زدة علوم، عرضه اي زيبا و آراسته از حقايق قرآني داشته باشيم.
2. اسلام، قله هاي رفيع هستي، و قله هاي كمال انساني را بهم پيوند داده، و راهنماي انسان در تمام مراحل هستي بوده است و همواره بهترين و شايسته ترين طرح و برنامه، امكانات و مسير رسيدن به قله هاي كمال انساني را فرا روي انسان نهاده است و آخرين سخن خود را در آخرين آيات وحياني خود ـ براي تمام بشريت ـ به خوبي ترسيم كرده است. آنجا كه پيامبر خاتم پس از ابلاغ آخرين پيام الهي، و پايه گذاري مهمترين عامل استقرار حاكميت الهي در جامعه بشري؛ يعني امامت، به دريافت آيه اي رسا از محكمات ام الكتاب نايل مي گردد و آن را براي بشريت به عنوان هديه اي الهي اما بسيار بزرگ و بي بديل به ارمغان مي نهد:
(اليوم اكملتُ لكم دينكم و أتممتُ عليكم نعمتي و رضيتُ لكم الاسلام ديناً).
در چنين روزي با پايه گذاري اصل متين و استوار امامت در نهاد جامعه اسلامي، كامل ترين دين (اسلام) و متمم نعمت هاي الهي (نعمت امامت) بر انسانيت سايه افكنده، و اسلام در اين چهرة زيبا و آسماني تجلي يافته، مترقي ترين آيين الهي براي بشريت گشته است.
تمام نقشه هاي دشمنان اسلام، با بنيان گذاري اصل امامت، نقش بر آب شده و نويد پيروزي جهاني دين مبين اسلام، و شكست مفتضحانة بدخواهان اين رسالت آسماني، عليرغم همة تنگناها و مشكلات، امري مسلّم گشته، استقرار آيين حق در جامعه بشري بدون ترديد و بدون وقفه انجام مي يابد و بشريت به سوي اهداف از پيش تعيين شده در حركتي پيوسته و تكامل زا و تكامل آفرين خواهد بود.
(اليوم يئس الذين كفروا من دينكم، فلا تخشوهم واخشون).
بنابراين، با توجه به استقرار اصل امامت در نهاد جامعه اسلامي و جامعه انساني، هيچگونه ترس و واهمه اي از تسلط كافران و بدخواهان بر اين مكتب و برنامه الهي، نداشته باشيد؛ زيرا كه تمام اميدهاي آنان به يأس و نوميدي تبديل گشته و نبايد به خود هرگونه هراسي را راه دهيد، و به جاي ترس از آنان، از آفريدگار حكيم، دانا، مهربان و تدبير كنندة زندگي تان بترسيد، و در حقيقت از ضعفهاي خود در برابر تكاليف سنگين الهي كه بر دوش شما گذاشته شده است و عدم حركت در راستاي امامت راستين بايد بيم داشته باشيد.
اين پيام بسيار رسا و حكيمانة قرآن كريم، مسير طبيعي و منطقي تمام انسانها را در عصر امامت راستين ـ كه پس از ارتحال ملكوتي خاتم پيامبران، عهده دار رهبري جامعة انساني است ـ ترسيم نموده است، و نقش امامت راستين را در طول تاريخ تبيين مي نمايد.
3. مهدويت در اسلام از جايگاه رفيعي برخوردار بوده و آخرين قله از قله هاي امامت راستين براي بشريت است، كه در جاي جاي آيات قرآن، ريشه و اصول و پايه هاي آن، و مصاديق و نقش هاي زيبا و حياتي آن گوشزد شده است.
سوره هاي مكي و مدني قرآن، به طور پيوسته و بسيار نغز، حق مداري قوانين الهي و عدالت مداري برنامه هاي اسلام را مطرح مي كند، و ارزشي بودن اين حركت پيوسته را در امامت راستين اسلام متجلّي نموده، و نمونة بي بديلِ حق گرايي و عدالت مداري را در مهدويت اسلامي خلاصه كرده است.
تجلّي اهداف بلند اسلام در امامت، و تجلّي امامت گسترده و فراگير در مهدويت، و تجلّي مهدويت در فردي از تبار خاتم پيامبران؛ يعني حضرت محمدبن الحسن العسكري عليه السلام به اين معناست كه تمام اهداف انبياي پيشين را در مقطع زماني خاص جاري و ساري كرده و برگ زرّين اين پيروزي موعود را در دست قدرت، حكمت و رحمت خود گرفته، بشريت را به سر منزل مقصود مي رساند.
روش شناسي فرهنگ آفريني قرآن كريم
قرآن كريم براي آفريدن فرهنگي نوين، و زدودن فرهنگ جاهلي آميخته با واپس گرايي شرك و بت پرستي، لازم بود كه جهشي نو و حركتي پيوسته در جهت بازيافت توحيد ناب ـ و فراموش شده يا آلوده به مفاهيم مسخ شده و اساطير برخاسته از ذهنيتهاي حصار يافته با زنجيرهاي شرك و بت پرستي ـ را آغاز نمايد؛ به همين جهت، براي رسيدن به اين هدف بزرگ، روشي ويژه به كار گرفت.
ترتيب نزول آيات و سوره هاي قرآن كريم در دوران 13 ساله مكه و ده ساله مدينه مي تواند نشانگر اين روش باشد.
هر چند كه اصول اين روش در چند كلمه خلاصه مي شود، اما پياده كردن و اجراي صحيح آن به زماني طولاني و آياتي فراوان و پيوسته نياز داشت، و آثار موفقيت روش قرآن را در تحقق يك جهش عظيم و آن هم در زماني بسيار اندك ـ با توجه به عمق تخريب فرهنگي ناشي از تحريف مفاهيم بلند آسماني، كه در تعاليم ابراهيم خليل و تعليمات ناب موساي كليم و عيسي روح الله? تجلي يافته بود ـ مي توانيم لمس كنيم.
فرهنگ سازي و فرهنگ زايي قرآن كريم را در كنار آسيب زايي فرهنگ جاهلي بايد مطالعه نماييم، تا زيباييهاي فوق العاده و معجزة برتر اين كتاب الهي را به خوبي در يابيم.
روش منحصر به فرد قرآن كريم در زير و رو كردن مفاهيم و ارزشهاي جاهلي، و تحوّل فرهنگ جاهلي گروندگان به اسلام به فرهنگ متعالي و ناب الهي، با مطالعة دقيق آيات قرآن كريم آن هم (به ترتيب نزول) به دست مي آيد.
نقطة آغاز تحوّل را در مطلع سورة مباركه علق و سپس در سورة حمد و مطالع سوره هاي مزمل، مدثر و قلم تا آخرين سوره كه مائده باشد مي بينيم.
دستور خواندن، و فراگيري علم و معرفت، در يك محيط جاهلي و كاملاً بيگانه با علم و معرفت، توجه دادن به نام و نشان ربوبيت و پروردگاري، آفرينش و آفرينندگي و حركت تكامل يافته هستي و انسان، بذل و بخشش و جود و كرم كه براي يك عرب جاهلي بسيار معنادار و با ارزش است، و توجه دادن انسان به منبع بذل و بخشش و سرچشمة جود و كرم و سخاوت كه در بخشش علم و معرفت بهترين تجلي را داشته است، و انسان را از تاريكي هاي ناداني به افقهاي پرفروغ دانايي رهنمون بوده، نشانگر يك جهش جديد و بسيار متفاوت با دنياي معروف علم در جهان آن روز مي باشد.
سير از آيات روشن و محسوس و ملموس الهي به سمت آيات نهفته و از ياد رفته، حركتي بسيار زيبا، پر جاذبه و دقيق، با يك روان شناسي عميق بوده، كه قله هاي معرفت را در دسترس همان انسان عصر جاهلي قرار داد. و با تكرار حكيمانه، و پيوستگي و آراستگي قالب هاي لفظي و مفاهيم بلند، و مراعات ظرفيتها و انگيزه ها و ايده آلها به صورتي عالمانه و انسان شناسانه يك تجربة بسيار بزرگ را عينيت بخشيد، و يك جهش عظيم نرم افزاري را پديد آورد كه دانشمندان هنوز در حال مطالعة عميق آن هستند و بايد باشند.
آنچه مسلم و غيرقابل ترديد است، بركات و آثار مثبت اين روش الهي در قرآن كريم است كه تمدن عظيم اسلامي مديون و مرهون آن مي باشد.
تمام محورهاي عنوان شده در آيات قرآن به ترتيب نزول هر چند به تنهايي امكان مطالعه را داراست، ولي به صورت پيوسته با ساير مفاهيم و منظومه وار و در يك جا و يك واحد همه جانبه و آن هم فراگير براي تمام زمينه هاي وجودي انسان و جهان، به گونه اي دقيق تر قابل مطالعه خواهد بود.
آيات ويژة مهدويت را به صورت جداگانه از ساير محورها و زمينه هاي مرتبط به آن
مي توانيم ببينيم، ولي مطالعة آن به صورت يك بخش از يك كلّ به هم پيوسته، مطالعه اي دقيق و عملي بوده و آن را بهتر مي توانيم دريابيم.
زيرسازهاي يك مفهوم و لوازم آن، و مفاهيم مرتبط به آن، در فهم بهتر آن مفهوم ـ در يك بررسي علمي ـ امري اجتناب ناپذير مي باشد.
زيرساختهاي مهدويت در قرآن كريم
1. هدايت به حق
2. امامت فراگير
هدايت به حق، روح امامت راستين بوده و محور اصلي تمام برنامه هاي الهي براي تكامل و پيشرفت صحيح و مطلوب انسان مي باشد.
هدايتي كه خود حق است و انسانها را به سمت حق مي كشاند، تا با رسيدن به آن، و تحقق كامل آن، يك انسان هدايت يافته، امكان هدايت گري پيدا كند، و با رسيدن به قلة رفيع
حق شناسي، حق خواهي و حق پرستي، ديگران را به حق شناسي و حق خواهي و حق پرستي رهنمون باشد.
تمام تحولات هستي و جامعه انساني را بر محور حق، و با هدايت به امر قرار داده است.
هاديان الهي، هميشه خود هدايت يافتگاني هستند كه هدايتگري مهمترين ويژگي آنان بوده، و يكي از آثار اين هدايت گري فراگير، امامت راستين آنان براي ديگران مي باشد.
بنابراين، اساس مهدويت را در اصل اصيل و اجتناب ناپذير «انّ علينا للهدي» بايد بيابيم، و سپس اين سير هدايتگري را در جامعه بشري تعقيب نموده، تا از راه همين ويژگي اساسي به امامان راستين دست يابيم، و اصول و افقهاي گسترده و قله هاي مرتفع اين هدايت را در كنار هم ببينيم، و كاركرد آن را در عرصه هاي به هم پيوسته زماني از لابه لاي سنتهاي تخلف ناپذير الهي به دست آوريم، تا اين كه قلة رفيع اين يگانه محور تكامل بخش و تكامل آفرين را در اصل مهدويت راستين ببينيم.
پيروزي مسلّم حق بر باطل، و بطلان پذيري باطل ، و تجلي آن در ستم زدايي امامت راستين، و مقهور شدن مفتضحانة ستمگران، و سكانداري متقيان و صالحان و بدست گرفتن رهبري حركت انسانها، به سمت اهداف والاي آفرينش، كه در عبوديت گستردة آنان براي حق تجلي مي يابد، از آثار روشن و بينش عميق قرآن كريم در طرح حقيقت، و ابعاد و لوازم و نتايج طبيعي و منطقي (اصل هدايت الهي) مي باشد.
بنابراين، وراثت زمين از آنِ نيكان است، و پاكان از هر گونه شرك و بت پرستي و آلودگيهاي ستم و ستمگري در تمام سطوح زندگي و در تمام ابعاد آن؛ يعني عصمت و مصونيت از هرگونه انحراف، عهده داريِ حاكميت، در تمام اين كره خاكي، را پشت سر خواهد داشت.
و نياز اين امامت به مؤمنان صالح و صابر امري بديهي بوده و جهاد با كژيها و كژانديشي ها و كژانديشان را سرلوحة كار آنان قرار خواهد داد.

[donsaeid]

در اين مجموعه، نقش سنّتهاي تخلف ناپذير تاريخ، و نقش انسانها در تحولات فردي و اجتماعي جامعة انساني، و نقش انبيا و اوصيا در هدايتگري و كمال يابي انسان، و نقش
امتحان ها و آزمونهاي الهي در پيشرفت انسان و رسانيدن او به اهداف آفرينش، و نقش امامت راستين همه با همديگر ديده شده، و قرار گرفتن مهدويت در قلة رفيع امامت مسأله اي روشن خواهد بود.
باطل ستيزي براساس حق طلبي و حق خواهي، و ظلم ستيزي براي برچيده نمودن بساط باطل و ستم و شرك و بت پرستي براساس اصول شناخته شدة عدالت مدار، اصلاحي گسترده و فراگير را مي طلبد، و جهان انسانيت را با امامتي عدالت مدار، آرمان گرا و عبوديت پرور براي خالق يكتا آشنا مي سازد و پيوند مي دهد، و پايان حركت انسان ها را در پيوند ناگسستني انسان با حق و عبوديتِ فرا گير و همه جانبه و تكامل زا رقم مي زند. كه چهرة واقعي دين خاتم را چهره اي پرفروغ و بي بديل نشان داده (ليظهره علي الدين كله) ، و پرچم عبوديتِ پيوستة انسان ها را براي حق كه تجلي ربوبيّت همه جانبه اوست بر افراشته خواهد نمود و (يعبدونني لايشركون بي شيئاً) به بهترين شكل، و در رساترين قامت خود نمايان خواهد گشت.
و بدين ترتيب، دوران غيبتِ اسرار آميز، و انتظار شايسته، از فصلهاي به هم پيوستة اين حركت راستين امامت و هدايت به امر خواهد بود.
و با سپري شدن فصل اين بارور شدن طولاني و دوران زمينه هاي تحقق آرمانهاي بلند الهي و مهدوي، و با رهنمود قرآني (وليبدّلنّهم من بعد خوفهم أمناً) بستري آرام از امنيت و آرامش را براي پرتوافشاني عبوديت تكامل يافته فراهم خواهد نمود.


دكترين هدايت و امامت در سوره هاي مكي
(اِنّ علينا للهدي) ؛ به درستي كه هدايت بر عهده ما است.
راهنمايي، راهبري، دستگيري و هدايت گمراهان بر عهدة آفريننده و هدايتگر اصلي جهان؛ يعني خداوند متعال مي باشد.
امّا اين كه چرا وظيفة اصلي هدايت گري بر عهده اوست؟ و چه كساني مي توانند عهده دار اين وظيفة بسيار اساسي در حركت، تكاپو و تكامل كائنات ـ از جمله انسانها باشند ـ در آيه اي ديگر روشن شده است.
2. (أفمن يهدي الي الحق أحقّ أن يتّبع أم من لايهدّي اِلا أن يُهدي، فما لكم كيف تحكمون).
آيا كسي كه به حق هدايت مي كند سزاوارتر است كه پيروي شود يا اين كه كسي كه نيازمند به هدايت ديگران است؟ شما را چه شده است كه در اين امر بسيار روشن و بديهي به خطا مي رويد؟
يعني چگونه مي پذيريد كه هدايت گري بر عهده كسي باشد كه خود نياز به آن داشته باشد؟
پر روشن است كه نيازمند به چيزي نمي تواند دهندة آن به ديگران باشد (وفاقد الشيء لايعطيه).
بنابراين، هدايت گر اصلي بايد خود هدايت يافته باشد، و جز خدا هيچ كس چنين شايستگي را ندارد. و بر همين اساس، هدايت گران ديگر بايد در وهلة اول، خود هدايت يافته باشند. و پيامبران الهي بدون نياز به تعليم ديگران، خود معلّم آنان هستند و تعليمات خود را از منبع وحي دريافت مي نمايند و براي ديگران مشعل داران پرفروغ هستند، به همين دليل آنان سزاوار راهبري و راهنمايي گمشدگان، گمراهان و نيازمندان به هدايت هستند.
خداي منّان به خاتم پيامبران مي فرمايد:
3. (و وجدك ضالاً فهدي و وجدك عائلاً فأغني) .
«خدا تو را گمراه يافت پس هدايت كرد، و نيازمند يافت پس تو را بي نياز نمود».
اين امر بيانگر يك اصل اجتناب ناپذير و بسيار بديهي مي باشد. و براي تمامي انبيا همين راه مطرح بوده و مي باشد.



4. (اولئك الذين هدي الله فبهداهم اقتده) .
«همانا (پيامبران) كساني هستند كه مشمول هدايت (مستقيم) الهي گشته پس به آنان اقتدا و از آنان پيروي كن.»
5. (وجعلناهم أئمة يهدون بأمرنا و أوحينا اليهم فعل الخيرات) .
«و ما آنان را پيشوا (و پيشرو) قرار داديم، كه با دستور و فرمان ما هدايت مي كنند، و به آنان از راه وحي، انجام نيكي ها را و آنچه كه شايسته است تعليم نموديم.»
بنابراين، زيرساخت امامت در قرآن كريم، همان هدايت است. هدايت به امر هم فقط توسط هدايتگر اصلي هستي ـ يعني خدا ـ تحقق مي پذيرد.
حال از اين سخن كه هدايت وظيفة اصلي او است، و تمام نيازمندان به هدايت، توسط او هدايت مي يابند؛ چنين مي يابيم كه تمام مردم، در همة اعصار و قرون بدون امام و پيشوا نخواهند بود.
اين اصل فراگير بودن امامت و راهبري را در سورة اسرا مي بينيم.
6. (يوم ندعو كل اناس بامامهم) .
«روزي كه هر گروهي را با امامشان دعوت مي كنيم».
بنابراين، براي هر گروهي از مردم، امامي و پيشوايي منظور شده است و وظيفة آنان پيروي از او مي باشد.
امامت فراگير و همه جانبه و در طول زمان و به طور پيوسته، اصل اجتناب ناپذير قرآني است.
و اين در تمام مقاطع تاريخي تحقق يافته، و ابراهيم (خليل الرحمن) براي هدايت گري الهي منصوب شده و امامت و پيشوايي در اين نصب تجلي يافت، و سپس در نسل او ماندگار شد و استمرار اين امامت راستين به جهانيان اعلام شده است.
آنجا كه مي فرمايد:
7. (وجعلها كلمة باقية في عقبه) .
«خداوند اين امامت و هدايت را در نسل او باقي و ماندگار قرار داد».
دكترين هدايت و امامت در سوره هاي مدني
1. در اولين سوره مدني چنين مي خوانيم:
(واذ ابتلي ابراهيم ربه بكلمات فاتمّهن قال اني جاعلك للناس اماما، قال و من ذريتي: قال لاينال عهدي الظالمين) .
و به ياد بياور آن زماني كه پروردگار ابراهيم، ابراهيم را مورد آزمايش قرار داد و با كلماتي او را آزمود و ابراهيم آن كلمات را به انجام رساند و در اين آزمون موفق شد، و خدا او را به پيشوايي و امامت منصوب نمود. ابراهيم به پروردگارش عرض كرد: از فرزندانم نيز (امام قرار مي دهي)؟ پروردگارش فرمود: عهد من ـ امامت ـ به ستمگران نمي رسد.
يعني فرزندان ابراهيم كه از ستمگري رها هستند به اين امامت مفتخر خواهند بود.
بنابراين، امامت الهي و راستين در نسل حضرت ابراهيم عليه السلام تداوم خواهد يافت، و علّت گزينش اين افراد براي پيشوايي، فقط شايستگي و پيشتازي آنان در مسير خيرخواهي اعلام شده است، و اين علت را در سوره هاي مكي ذكر نموده است. آنجا كه مي فرمايد:
(ثم اورثنا الكتاب الذين اصطفينا من عبادنا... و منهم سابق بالخيرات باذن الله) .
به پيشوايان راستين، علم و دانش و كتاب را داده ايم. اين افراد مورد گزينش قرار گرفته اند... علت اين گزينش شايستگي آنان مي باشد ونشانة اين شايستگي پيشتازي آنان در انجام نيكي ها و خيرات (و خيرخواهي) مي باشد، كه آنان را بر ديگران مقدّم مي دارد.
2. در سوره نساء ـ كه ششمين سورة مدني است و در آغاز مرحلة تأسيس و راه اندازي حكومت الهي در مدينه نازل گرديده ـ مسأله ولايت امر و حاكميت الهي توسط پيامبر مطرح مي باشد دستور اطاعت و فرمانبرداري همه جانبه و بي چون و چرا به مؤمنان داده مي شود، و مؤمنان به لوازم پيامبري و حاكميت توجه داده مي شوند. آنجا كه مي فرمايد:
(اطيعواالله و اطيعوا الرسول و اولي الامر منكم) .
«فرمانها و دستورات خدا را گردن نهيد و همچنين دستورات پيامبر و دارندگان فرمان، از خودتان را».
يعني فرمانبرداري همه جانبه، لازمة حاكميت خدا و پيامبر و فرمانداران تعيين شده از طرف او مي باشد.
دارندگان امر و فرمانداران مورد نظر قرآن كريم چه كساني هستند؟
در دهمين سورة مدني؛ يعني سورة رعد خط كلي اين اصل فراگير رانيز توضيح و پايه گذاري نموده است. هدايت گري، روح اين فرماندار بودن و پيشوايي است كه اصلي فراگير و مستمر در طول تاريخ خواهد بود.
3. بنابراين، در سورة رعد كه دهمين سورة مدني است، اصل ضرورت استمرار هدايت ـ كه زيرساخت و روح امامت است ـ بيان شده است، و پيامبر را بيم دهنده اي كه براي نسلهاي حاضر و آينده فرستاده شده، معرفي نموده، و در كنار او هدايت كننده اي براي هر قوم و هر نسل تثبيت شده است.
(انما أنت منذر و لكل قوم هاد) .
و در آيات بعدي اين هدايت گري كه در امامت و ولايت امر تجلي يافته مطرح مي شود، و فرد مورد نظر را با مشخصات روشن و دور از هر گونه ابهام بيان مي كند.
4. سورة مائده كه آخرين سورة قرآن به ترتيب نزول مي باشد، عهده دار توضيح كافي و تثبيت اين اصل امامت راستين است كه با آيات گوناگون وناظر به هم، كه درآغاز و در لابه لاي آيات سورة مائده گنجانده شده است، منجَز و محقَّق بودن اين اصل، و به عنوان عنصر كمال دهندة دينِ مبين اسلام مطرح شده است.
آنجا كه مي فرمايد:
5. (اليوم يئس الذين كفروا من دينكم فلا تخشوهم واخشون، اليوم اكملت لكم دينكم و اتممت عليكم نعمتي و رضيت لكم الاسلام دينا) .
با توجه به ترتيب نزول آيات مربوطه در اين سوره، پيش از اين آيه سوم كه در صدر سوره آمده، آية شريفه (67) نازل گرديده بود؛ يعني:
6. (يا ايها الرسول بلّغ ما انزل اليك من ربّك و ان لم تفعل فما بلّغت رسالته والله يعصمك من الناس، ان الله لايهدي القوم الكافرين) .
كه در اين آيه دستوري قاطع و دندان شكن و تهديدي بزرگ براي تخلّف از ابلاغ اين دستور ـ كه آخرين دستور از دستورات اساسي دين مبين اسلام است ـ مطرح شده است.
7. البته پيش از آيات ويژة حجة الوداع، آية شريفه 55 در سوره مائده و در مناسبتي پيش از حجةالوداع، ولايت امر را در ولايت خدا و پيامبر و مؤمناني كه ويژگيهاي آنان در آيه و به صورت منحصر به فرد ـ البته با اشاره به حادثة معروف صدقه دادن يك انگشتري توسط حضرت علي عليه السلام در حال نماز ـ حصر شده است.
اين تسلسل آيات، نشانگر تدرّج قرآن كريم در مطرح نمودن اصل امامت راستين است، كه مرحله به مرحله بايد مسلمانان با اين اصل آشنا شده و آن را در فرهنگ خود به گونه اي نهادينه شده ببينند.
و با تحكيم پايه هاي اين اصل استوار اسلام كه نشانگر ابديت و جهاني بودن و به روز بودن اسلام است و هيچ گونه جاي گزيني نيز ندارد، در آيه هاي مكي و مدني، به طور موازي اصول و شعارهاي استراتژيك اصل راستين مهدويت و عدالتخواهي فراگير اسلام نيز مطرح شده است، و پا به پاي اصل هدايت و امامت، شعار عدالت طلبي و عدل گستري اسلام همراه با روش صحيح، پايه گذاري، وگسترش اين فرهنگ در جامعه اسلامي و انساني به چشم مي خورد.
و اينك به مهمترين آيات مربوط به اين اصل اشاره مي شود.
دكترين مهدويت در سُوَر و آيات مكي قرآن كريم
دكترين مهدويت داراي اهداف بلند، روشن، انساني و اسلامي است.
عدالت شايستة اسلام در گسترة جهان، در آن روزهاي تاريك چگونه مطرح مي گردد تا مايه اميدواري گرديده، گرايش به اسلام را در وجود مخاطبان رسالت پيامبر برانگيزاند؟
1. آيات سورة مباركه عصر پايه هاي استوار و روش صحيح نجات انسانيت از تباهي و خسران را مطرح و مورد تأكيد قرار مي دهد؛ به گونه اي كه در آن روزها، اعراب جاهلي متوجه خطير بودن پيام جهاني اسلام نمي شدند، و نمي توانستند متوجه عظمت اين ايده بي بديل باشند، وگرنه با تمام وجودِ خود و با رفتن زير پوشش اسلام، سعي مي كردند تا به آرزوهاي بلند خود جامه عمل بپوشانند. شاهد اين مطلب اين است كه بني اميه وقتي كه به تسليم شدن در برابر پيامبر ناچار شدند، سعي كردند كه تمام اهداف توسعه طلبانه خود را با نام اسلام و با شعار حكومت و خلافت اسلامي جامه عمل بپوشانند.
قرآن كريم چهار اصل: ايمان، تلاش گسترده و همه جانبه (عملوا الصالحات)، و سفارش همديگر به حق (حق مداري و حق خواهي)، و سفارش همديگر به صبر و استقامت و پايداري را يگانه راه رسيدن به جامعه مطلوب و گسسته از تباهي مي داند كه اين جامعه جامعه اي آرماني و انساني و فرامادّي خواهد بود.
2. در سورة اعراف، آيه 128 نيز وراثت زمين را از آن جامعة با تقوا مي داند و مسير طبيعي تاريخ را به سمت انتخاب اصلح و احسن كه در جامعه متقين تبلور مي يابد ترسيم مي نمايد.

[donsaeid]

3. در سورة انبيا آيات 105 و 106 نيز وراثت زمين را از آنِ بندگان نيك و صالح و شايستة خدا قلمداد نموده است؛ بندگاني كه عبوديت خدا را سرلوحة وجود و حركت خود قرار داده اند.
(ان الارض يرثها عبادي الصالحون. ان في هذا لبلاغاً لقوم عابدين) .
4. در حالي كه در سورة قبل از اين سوره، به ترتيب نزول؛ يعني سورة مباركه ابراهيم، سنّت نابودشدن ستمگران ووراثت نمودن خدا باوران وخداترسان مطرح شده ومورد تأكيد قرار مي گيرد.
(فاوحي اليهم ربهم لنهلكنّ الظالمين و لنسكننّكم الارض من بعدهم ذلك لمن خاف مقامي و خاف وعيد. واستفتحوا و خاب كل جبار عنيد) .
5. همين معنا در مطلع سورة قصص كه چهل و نهمين سوره به ترتيب نزول است دربارة فرعون، هامان وكارگزاران آنان مطرح مي شود. و وراثت زمين به مستضعفان را عنوان مي نمايد.
6. در شصت و هفتمين سورة مكي؛ يعني سوره ذاريات، هدف نهايي آفرينش؛ يعني عبادت حق مورد تأكيد قرار مي گيرد تا هماهنگي هدف آفرينش با هدف ارسال پيامبران و وراثت زمين توسط صالحان با تقوا اعلام گردد، و مهدويت، نويد بخش تحقّق تمام اهداف آفرينش باشد.

دكترين مهدويت در سوره هاي مدني قرآن كريم
چنانچه اهداف و شعارهاي دولت مهدوي را در سوره هاي مدني دنبال كنيم خواهيم ديد كه يك خط سير تكاملي در طرح شعارها و اهداف اين دولت موعود وجود دارد، و آيات سوره هاي مدني مصرّانه و مبتكرانه با توجه به زيرساختهاي مطرح شده ـ و به گونه اي هماهنگ با اهداف و سنّتهاي ياد شده در آيات سوره هاي مكي ـ حكومت عدل جهاني و اسلامي را قاطعانه و بسيار آشكار و به عنوان يك استراتژي اسلامي قرآني در آينده اي نه چندان دور، و به عنوان يك ارزش دست يافتني مطرح مي نمايد.
1. در هفدهمين سورة مدني؛ يعني سورة مباركة نور و در آيه 55 صريحاً وعده اي الهي؛ آن هم وعده اي براي مؤمنان شايسته، و گروه صالحان نيك انديش و نيكوكار از ميان مسلمانان داده شده است، و خلافت الهي را در گسترة زمين همراه با اقتدار ديني و معنوي، و همراه با امنيت همه جانبه و جهاني؛ آن هم براساس حق پرستي و حق مداري توسط اين جمع از مؤمنان پيش بيني نموده، و اين وعدة الهي همراه با بشارت و اميدواري مقتدرانه در جبين اين سورة سراسر نور و روشنايي مي درخشد، كه جا دارد هر مؤمني آن را هميشه ورد زبان خود قرار دهد و آن را براي خود و ديگران زمزمه كند و شعار خود قرار دهد تا در مراحل سازندة انتظار، در راستاي آن به گونه اي حركت كند و امكانات خود را بسيج نمايد تا به راز نهفتة انتظار به طور صددرصد نايل گردد.
(وعدالله الذين آمنوا منكم و عملوا الصالحات ليستخلفنّهم في الأرض كما استخلف الذين من قبلهم و ليمكننّ لهم دينهم الذي ارتضي لهم وليبدّلنهم من بعد خوفهم أمناً يعبدونني لايشركون بي شيئاً).
در اين آيه حداقل به ده ويژگي مهم اشاره شده است و اين ويژگي ها ويژگيهاي دوران ظهور است و همچنين به ويژگي هاي مؤمنان در دوران انتظار سازنده نيز اشاره نموده، و تكليف
مؤمنان را در دوران انتظار نيز روشن كرده است.
2. برنامه تفصيلي اين دولت عدل مدار و جهاني كه در قرآن وعده آن آمده است و راهبر و تحقق بخش آن توسط خداوند هادي و خداوند هدايت گر است، در سورة مباركة حج ـ كه يكصد و چهارمين سوره در ترتيب نزول و هجدهمين سورة مدني است ـ مطرح مي شود، آنجا كه مي فرمايد:
(الذين إن مكّناهم في الارض، أقاموا الصلاة و آتوا الزكاة وامروا بالمعروف و نهوا عن المنكر و لله عاقبة الأمور).
كه با توجه به آية 55 سورة نور، همان تمكين مطرح شده، در آنجا نيز تكرار شده و به گونه اي روشن تر مورد بحث قرار مي گيرد، و همچنين عبادت حق كه با (يعبدونني لايشركون بي شيئاً) به اجمال مطرح شده، در برنامه اي تفصيلي و فراگير؛ يعني: اقامة نماز، پاسداري از زكات، امر به معروف و نهي از منكر كه وظيفه اي فراگير و همه جانبه مي باشد، به عنوان شاخصهاي اصلي اين حكومت مقتدر مهدوي (و هدايت يافته) خواهد بود.
3. در آية نهم از سورة مباركة صف، كه يكصد و يازدهمين سوره به ترتيب نزول و بيست و پنجمين سورة مدني است، هدف نهايي رسالت خاتم پيامبران، در مقايسه اي با ساير رسالتهاي گذشته، هدفي عالمانه و هدايت گرانه و شفاف ترسيم مي شود و كمال هدايت گري و آنچه كه هدايت شمرده مي شود مطرح مي گردد و دين و آييني كه سراسر، حق است و با حق فرستاده شده است؛ آن هم با چشم اندازي جهاني و قيمومت و اقتداري فراجناحي و فراديني مطرح
مي شود، و با تعبير (ليظهره علي الدين كله) و سپس با پسوندي بسيار گويا و پر معنا و با تعبير (ولو كره المشركون)؛ «هر چند كه مشركان ناخشنود باشند» و عليرغم خواست آنان، اين اقتدار و اين حاكميت ديني تحقق مي پذيرد. اين تكامل در طرح و در ترسيم اهداف رسالت خاتم پيامبران به سمت نهادينه كردن اين فرهنگ و اين اهداف جهاني حركت مي كند و در همين محور شاهد تحولي چشم گير در تثبيت اين حقايق خواهيم بود.
4. در سورة مباركة فتح كه يكصد و دوازدهمين سوره به ترتيب نزول است همين تعبير مطرح شده در سورة صف نيز آمده است، ولي در آخر آيه به جاي (ولو كره المشركون)، جملة (وَكفي بالله شهيدا) به چشم مي خورد كه بيانگر رعايت و هدايت و نظر مستقيم الهي بر اين حركت تكاملي تاريخ، و سنّت جريان يافته الهي مي باشد.
5. و بار ديگر؛ يعني براي سومين بار در آية 33 از سورة مباركة توبه، كه يكصد و سيزدهمين سوره به ترتيب نزول مي باشد همان آية سورة صف تكرار مي شود تا اين اصل اساسي و چشم انداز حكومت اسلامي مهدوي بدون شك و ترديد و با لحني قاطعانه براي تمام نسلها باقي بماند و ماندگار گردد.
6. البته در هر دو سورة صف و توبه نبايد از تكرار يك آية مهم چشم پوشي كنيم. آيه اي كه تمام تلاشهاي ستمگران را نقش بر آب نموده و تمام نقشه هاي تخريبي آنان را كه در جهت انهدام دين مبين اسلام انجام مي پذيرد، بسيار پوچ و بي ارزش و بي نتيجه قلمداد مي كند.
در سورة صف چنين آمده است:
(يريدون ليطفؤا نورالله بأفواههم والله متم نوره...) .
آنها مي خواهند كه نور خدا را با فوت دهان خود خاموش كنند، در حالي كه خدا نورش را تمام نموده و رسالت خاتم پيامبران را به اهداف نهايي آن مي رساند. هر چند كه كافران ناخشنود باشند و هيچ گونه تمايلي نداشته باشند كه اسلام آشكار شود و بر خلاف ميل آنان اهداف رسالت تحقق مي پذيرد.
و همين مفاهيم و واژه ها در سورة مباركه توبه تكرار شده است، اما با يك نكتة بسيار نغز كه هر گونه ترديد و احتمال عقب نشيني يا تخلّف در متن ارادة الهي را نفي مي كند و با استفاده از كلمة مفيد حصر مي فرمايد:
(و يأبي الله الاّ اَن يتمّ نوره) .
«و او نمي خواهد مگر اين كه نور خود را تمام كند».
يعني خدا اصرار دارد كه نور خود را تمام كند.
و بدين ترتيب با اين مقدمة گويا اهداف رسالت برفراز تاريخ به سوي قله اي دست يافتني، مسلمانان را بسيج مي نمايد. و تمام تلاشهاي كافران و مستكبران را در دوران انتظار، پوچ،
بي فايده و بي حاصل نشان مي دهد، و ارادة الهي كه از آستين مؤمنان راستين و هدايت گران صادق در مي آيد به منصّة ظهور مي رسد.
7. و بالأخره، با دست با كفايت امامت راستين، تمام اميدهاي كافران به يأس مبدّل مي شود و ديگر ترس از آنان و نقشه هاي جهنمي و خانمان برانداز آنان معنا ندارد.
(اليوم يئس الذين كفروا من دينكم فلا تخشوهم واخشون) ؛ و با توجه به امامت راستين، كه بر قلة بلند آن حكومت عدل مهدوي و امامت هدايت گر علوي ارزشهاي الهي را در متن
برنامه هاي خود تجسّم مي دهد، دين پيامبر خاتم، ديني كامل و تمام عيار گشته، هيچ گونه نقص و كاستي نداشته، و از هر گونه عيب و آفتي مبرّا مي باشد.
(اليوم أكملت لكم دينكم واتممت عليكم نعمتي ورضيت لكم الاسلام ديناً) .
با نصب امامان راستين و تحقق اهداف كلان امامت راستين، دين شما كامل مي گردد و نعمت خدا بر شما نعمتي تمام و كمال گشته، و اسلام دين مرضي و مورد پسند حق براي خلق شده است.
بنابراين، بايد تمام اهداف امامت راستين تجلي يابد تا كمال دين در عرصة هستي رخ نمايد و تمام اهداف آفرينش را در سراسر گيتي به منصّه ظهور برساند.

سخن آخر
ختم سخن در اين مقاله و راهي كه طي نموديم در سه مرحله قرار داشت:
مرحله يكم: بدست آوردن روش قرآن كريم در عرصه فرهنگ آفريني تا در پرتو آن به روش قرآن در عرضه دكترين مهدويت بپردازيم.
مرحله دوم: زيرساختهاي دكترين مهدويت را در قرآن كريم در اصل هدايت فراگير و اصل امامت فراگير و راستين يافتيم، و نحوة طرح آن را در سوره هاي مكي و سپس در سوره هاي مدني پي گيري نموديم.
مرحله سوم: روش مطرح نمودن اصول و اهداف دكترين مهدويت را در سوره هاي مكي و سپس در سوره هاي مدني تعقيب نموده، روش نهادينه شدن مفاهيم اصلي و ساختار دكترين مهدويت را بدست آورديم.