Mahdaviat

[donsaeid]

بر اساس اين آموزه دو ديدگاه نسبت به آينده وجود دارد:

1. آينده معلوم (در صورت معنا دار بودن تاريخ)؛
2. آينده نامعلوم (در صورت بي معنا بودن تاريخ).

ج) كشف الگو و طرح كلّي تاريخ

يكي از مباحث مهم فلسفه (نظري) تاريخ، كشف و ارائه نوعي طرح و الگوي كلّي و فراگير براي تاريخ است. كانت معتقد است: وظيفه فلسفه تاريخ اين است كه نشان دهد تاريخ، طبق نقشه و طرحي قابل درك در جريان است و به سوي هدفي رهسپار ميباشد» و اتكينسون نيز ميگويد: «فلسفة تاريخ … متضمّن تلاش براي تميز دادن يا مشخص ساختن وجود الگو يا ساختار در روند خود تاريخ نيز هست».
اچ. والش نيز خاطرنشان ميسازد كه هدف از نظريهپردازي فلسفي، درك مسير تاريخ به طور كلي و نشان دادن اين نكته بود كه با وجود كيفيات غير عادي ظاهري متعددي كه تاريخ از خود نشان ميداد و نتيجهگيري از آن را مشكل مينمود؛ مع هذا امكان داشت كه آن را به صورت يك واحد به هم پيوسته، حاوي يك طرح و برنامه كلّي تلقّي نمود و چنانچه اين طرح و برنامه كلّي درك ميگشت، هم روشنگر مسير دقيق حوادث بود و هم به ما امكان ميداد كه جريانهاي تاريخي را به مفهومي ويژه ـ به صورتي كه مورد قبول عقل و دليل باشد ـ تلقّي كنيم».
اين انگاره، باعث پديد آمدن سه الگو و طرح كلّي درباره حركت تاريخ و بروز انديشهها و تفكّرات گوناگون درباره آن شده است:

1. الگوي خطي (ترقّي يا قهقرايي): بر اساس اين الگو حوادث تاريخ از نقطه مشخّصي آغاز شده و سير خود را ادامه داده است، تا اينكه اكنون به مرحلهاي كه ما در آن قرار داريم، رسيده است. در اين الگو تاريخ در جهت و راستاي معيّني حركت ميكند.
2. الگوي ادواري (چرخشي يا تكراري): در الگوي دوم، عقيده بر اين است كه حوادث تاريخي از جايي شروع ميشود و طي يك حركت تناوبي و در يك چرخه عظيم تكرار ميشود. بر اين اساس تاريخ خود را در ملّتها و ادوار متوالي، تكرار كرده است.
3. الگوي بخت و تصادف: در اين الگو گفته ميشود، تصادف و اتفاق به طور كلي بر همه چيز حاكم است، يعني فاقد نظم و بي شكل بوده است!
نظريه خطي ممكن است شامل مفهوم ترقّي يا سير قهقرايي باشد؛ ليكن بخش اعظم چنين نظريههايي بر پيشرفت نوع انسان تأكيد كردهاند. همچنين ممكن است تكامل و پيشرفت ادواري با تكامل خطّي توأم گردد و نوعي سير ارتقايي مارپيچ را پديد آورد؛ نظير آنچه كه ويكو پيشنهاد كرده است.

د) قانونمندي حركت تاريخ
يكي از كاركردهاي فلسفه (نظري) تاريخ، كشف قوانين خاص حركت تاريخ (سنتهاي تاريخي) و شناخت نظام علّت و معلولي در آن است. از ديدگاه شهيد مطهري، فلسفه تاريخ، علم به تحوّلات و تطورات جامعهها، از مرحلهاي به مرحله ديگر و قوانين حاكم بر آن تطوّرات و تحولات است» و از نظر يكي از نويسندگان «فلسفه تاريخ به بحث و بررسي هدفمندي، قانونمندي و نظاممندي تاريخ ميپردازد… ».
بر اساس نوشته فرهنگ فلسفي كار فلسفه تاريخ، بحث از عوامل اساسي مؤثر در وقايع تاريخي و تحقيق در قوانين عمومي حاكم بر رشد و توسعه جوامع انساني و دگرگونيهاي آن در طول زمان است.
البته برخي از فيلسوفان نظري تاريخ، علاوه بر بيان قوانين تاريخي، به ارائه نظريههايي درباره مهمترين عوامل علّت و معلولي در فرآيند تاريخي پرداختهاند. قانون ماركس در باب تقدّم عوامل اقتصادي بر عوامل سياسي، يك نمونه از اين قوانين است. به هر حال آنان صرفاً خواستار نشان دادن طرح و الگوي رويدادهاي گذشته نيستند … آنان همچنين ميخواهند بدانند چرا و چگونه آن طرح و الگوي خاصي غلبه يافته است.
در اين ارتباط بسياري ادعا كردهاند كه به كشف قوانين خاص فرآيند تاريخي، توفيق يافتهاند. در اين رابطه، دو نوع ادعا وجود دارد:

1. كشف نوعي طرح كلّي از رويدادهاي گذشته؛
2. يافتن نوعي قانون جهتدار در تاريخ .

ه) تقدير و حتميت تاريخي

پارهاي از نظريهها و ديدگاههاي نظري تاريخ، داراي يك وجه جبرگرايانه يا ضرورتگرايانه هستند! ظاهراً عقيده بر آن است كه روند بلند مدت حوادث و رخدادها (يا به تعبير بهتر جريان تاريخ)، بدون توجّه به تلاشها و اقدامها يا فعاليت افراد، مسير خود را طي خواهد كرد. تاريخ آن چيزي خواهد شد كه بايد باشد؛ حال هر كاري كه انسانها بخواهند و از دستشان برآيد انجام دهند! نوعي جبر محتوم و ضرورت اجتناب ناپذير بر كل روند تاريخ حاكم است. انسانها قادر به ممانعت، جلوگيري يا متوقف ساختن چرخهاي تاريخ نخواهند بود.
«ضروري بودن» رويدادهاي تاريخي از سوي مورخان و فيلسوفان، حداقل به سه معناي كاملاً متفاوت به كار رفته است:

1. سرنوشت و مشيّت خداوند؛
2. ضرورت تاريخي (حتميت تاريخي)؛
3. جبر علمي (شرط و مشروط).
معناي نخست اين مفهوم آن است كه رويدادها بنابر تقديري ناشناخته رخ ميدهند؛ مفهومي كه هم براي يونانيان و هم براي انديشه شرقي آشنا است. بسياري از فلسفههاي ديني و كلامي تاريخ، به خاطر نقشي كه براي اراده خداوند در روايات و تبيينات خود قائلند، تقديرگرا هستند(!) البته نگرش تقديرگرايانه، در منظر ديني به ديدگاهي «مشيت آميز» تبديل ميگردد.
اما ضرورت تاريخي، كوشش در جهت نشان دادن اين است كه تقدير يا مشيت، ذاتي فرآيندهاي عادي تاريخ است (حتميت تاريخي) : در اين ديدگاه، سير تاريخ نوعي جهت و سمت و سوي ضروري عام و كلّي دارد.
در نگرش سوم، يك رويداد را در صورتي ميتوان جبري دانست كه رويدادي ديگر، يا شرط ديگر، يا گروهي از آنها موجود باشد (علّت رويدادها). بنابراين، حكم كلّي جبر تاريخي به اين قول مؤدّي ميگردد كه براي هر رويداد تاريخي، چنين شرط كافياي وجود دارد… .
اين آموزه فلسفي تاريخ، با انتقادهاي فراواني، به خصوص از سوي پوپر، روبهرو شده و جبرگرايي در تاريخ انكار گشته است. از منظر ديني، به خصوص اسلام، اراده آزاد انسانها در حركت تاريخ، نقش اساسي دارد؛ هرچند همه چيز تحت مشيّت و قدرت خداوند است.

و) تكامل و پيشرفت در تاريخ
يكي از مباحث مهم فلسفه (نظري) تاريخ، تكاملي يا غير تكاملي بودن تاريخ و پيشرفت و پسرفت انسانها بوده است. امروزه با پيشرفتهاي علوم طبيعي، و الگوي پيشرفت، به قدري نزد عامة مردم جزء بديهيات شده كه تصوّر چيز ديگري تقريباً محال است. بر اين اساس عدهاي پيشرفت بشر را در علوم يا در جريان تكامل علمي، عدهاي در توسعه و پيشرفت تكنيك و فنون و برخي ديگر در تسلّط بر طبيعت و استفاده هرچه بيشتر از آن و … ميدانند.
البته موضوع اصلي فلسفه تاريخ، تكامل اجتماعي است. در اين مورد دو نظريه مهم وجود دارد كه يكي نظريهاي است مثبت و به وسيله تكامل گرايان به بار آمده است و ديگري نظريهاي است منفي كه تكامل ستيزان دورگراي، آن را ابداع كردهاند.
تا پيش از سده شانزدهم، عموماً اين اعتقاد وجود داشت كه انسان در ابتدا، در عصري طلايي و در مقامي امن ميزيسته، اما در فاصله سده شانزدهم و نيمه سده نوزدهم، اين اعتقاد معكوس شد و مردم كما بيش باور كردند كه انسان در آغاز، فرهنگ نازل خشني داشته است؛ ولي به تدريج تكامل يافته و صاحب تمدن شده است. پس تاريخ وجهي اميدبخش پيدا كرد.
فرانسيس بيكن، اعلام داشت كه نسل فعلي از همه نسلهاي پيشين خردمندتر است و پيشبيني كرد كه بر اثر تكامل علوم عملي، اصلاحات درخشانتري دست خواهد داد.
ويكو (1668-1744) نظريه دورگرايي تاريخ را نفي كرد و معتقد شد كه اقوام انساني در مسيري مارپيچ تكامل مييابند.
تورگو (1727-1781) نظريه پيوستگي حوادث تاريخي و تراكم و تكامل اقوام را پيش كشيد.
كانت كوشيد قوانين تكامل را بيان كند و مخصوصاً تكامل اخلاقي را به اثبات برساند.
كندرسه (1743-1794)، نظريهاي مشعر بر توالي مراحل تمدن آورد و پيشبيني كرد كه بر اثر انقلاب فرانسه و استخدام علوم در زندگي انساني، پيشرفتهاي بزرگي در قرن بعد دست خواهد داد و… .
انگاره «پيشرفت و تكامل» يكي از مباحث چالش برانگيز فلسفه تاريخ است و تحقّق آن در وضعيت كنوني حيات بشري، مورد سؤال شماري از انديشمندان قرار گرفته است. اگر هم معتقد به پيشرفتهاي مادي و صنعتي باشيم، نميتوانيم بر تكامل اخلاقي و فرهنگي صحّه بگذاريم و از كاستيها و مشكلهاي فراوان زندگي بشري چشم بپوشيم.

ز) تعميم و پيشبيني آينده
نگاه به آينده و پيشبيني رويدادها و حوادث، همواره مورد توجّه عموم بوده و امكان يا عدم امكان آن، بحثهايي را به وجود آورده است. فلاسفه تاريخ جوهري، تاريخ را عمدتاً به معناي گذشته مطالعه و بررسي ميكنند و مشخّصاً به شيوهاي بلند پروازانهتر از مورّخان معمولي، به تعميم دربارة آن ميپردازند. حتّي برخي نوشتهاند: موّرخ و محقّق بايد كوشش كند تا مسير حركت گذشته، حال و آينده را مشخّص نمايد و با كمك بررسيهاي دقيق، قوانين حركت تاريخ ـ از گذشته تا حال را ـ تا حدودي به دست آورد تا بتواند طبق آن، آينده و سرنوشت ملّتها را در صورت امكان پيشبيني نمايد.
بر اساس عقيده رايج و غالب قرن نوزدهم، يك سري قوانين تكامل وجود دارند كه تعيين كننده ويژگيها و خصوصيات كلهاي اجتماعي به شمار ميروند و نيز اين عقيده كه بر مبناي شناخت قوانين مذكور، امكان پيشبينيهاي علمي درباره آينده ميسّر است! از اين رو، مفهوم كلگرايي وارد اين قبيل مباحث شد و كساني چون هگل، كنت و ماركس به عنوان شارحان، مفسّران و مدافعان عمده «تاريخيگري» مطرح شدند. تاريخيگري، براي مشخص ساختن دكترينهايي به كار ميرود كه براي علوم اجتماعي، نقش پيشبيني كننده جريانها و تحولهاي آينده، بر اساس قوانين قابل كشف تحولهاي تاريخي قائل هستند؛ يعني، با تكيه بر قوانين و قواعد مربوط به سير تحولهاي تاريخي گذشته و حال، روند و سير تحولها در آينده قابل پيشبيني است!
نتيجه روشن اين ديدگاه اين است كه روند تاريخ، تحت كنترل و هدايت قوانين عام و قواعد كلي قرار دارد و شناخت آنها، پيشبيني آينده جوامع، تمدنها و … را ممكن ميسازد. قوانين مذكور ثابت و لايتغير بوده، به طوري كه مقاومت در برابر آنها، بر مبناي موازين اخلاقي بيهوده است، به عبارت ديگر، خارج از قلمرو كنترل اراده و انتخاب انساني قرار دارند .
عدهاي از اين نويسندگان ـ چون پوپر و هايك ـ با اين نگرش فلسفي ـ تاريخي، مخالفت كرده و عقيده دارند كه: «نه درباره روند حركت و تحوّل جامعه و نه دربارة جريان تاريخ، به هيچ وجه نميتوان دست به تعميمهاي كلّي يا پيشبينيهاي آيندهنگرانه زد. حوادث تاريخي ماهيتاً غير قابل پيشبيني هستند…. پيشبيني سير دقيق حوادث تاريخي و نتايج آنها به طوري ماهوي ناشدني است».
به نظر ما نيز پيشبيني حوادث و وقايع آيندة تاريخ، كار علم و يا فلسفة تاريخ (مبتني بر عقل و تجربة صرف) نيست؛ بلكه اين امر تنها در توان وحي و آموزههاي ديني است و فلسفة تاريخ به عنوان قالب و چهارچوب ارائه اين پيشبينيها، مفيد و اثرگذار است

[donsaeid]

خ) هدف، مسير و محرّك تاريخ
چنانكه پيشتر گذشت، پاسخ به سه پرسش بنيادين، بر عهده فلسفه (نظري) تاريخ است. به عبارت روشنتر فلسفه تاريخ، معرفتي است كه در آن از حركت، محرّك، مسير و هدف موجودي به نام تاريخ بحث ميشود.
اين هويت مستقل كه به راه خود ميرود و انسانها را نيز يا تسليم خود ميكند و يا در زير چرخهاي تيزرو و پرشتاب و سنگينش له و مثله ميكند از جايي آغاز كرده است و از طريقي ميگذرد و سرانجام هم به مقصدي ميرسد. حال فلسفه (نظري) تاريخ، بر اين سر است كه نشان دهد اين رفتن و باليدن چگونه صورت ميگيرد و آن نقطه نهايي (بارانداز تاريخ) كجا است و چگونه از منزل كنوني، ميتوان منزل واپسين را ـ ولو به ابهام و اجمال ـ تصوير كرد.
سه پرسش اساسي ـ كه هر فلسفه نظري تاريخ عمدتاً به پاسخ آنها ميپردازد ـ بدين قرارند:

1. تاريخ به كجا ميرود (هدف)؟
2. چگونه ميرود (مكانيسم حركت، محرّك)؟
3. از چه راهي ميرود (مسير و منازل برجستة حركت)؟
از ديدگاه اچ. والش فلاسفة نظري، بر آن بودند كه مفهوم و هدف جريان تاريخ را به طور كلي كشف كنند. به نظر آنها، تاريخ ـ به صورتي كه تاريخنويسان عادي آن را عرضه ميداشتند ـ ظاهراً از يك سلسله رويدادهاي نامرتبط و فاقد انجام و دليل، خيلي بيشتر نبود… (در حالي كه چنين نيست) و مسلماً قوارهاي وجود دارد. وظيفه فلسفه تاريخ آن است كه شرحي چنان دقيق از مسير رويدادهاي تاريخ بنويسد كه اهميت واقعي و منطق اساسي اين مسير به طور بارز نشان داده شود.
بر اين اساس، تحولها و تكامل جامعهها از مرحلهاي به مرحلة ديگر و قوانين حاكم بر مسير و جهت تحولها و تكاملها و در نهايت هدف و سرمنزل تاريخ، مورد توجه فلسفة (نظري) تاريخ است.
مسأله ديگر هر فلسفه نظري تاريخ آن است كه حركت تاريخ به كمك عوامل حركتآفرين شكل ميگيرد و نيروهاي خاصي جامعه را به حركت درميآورند و از مراحل مختلف، عبور ميدهند. در اينجا با نظريهها و آرا و عقايد گوناگوني رو به رو هستيم كه هركدام به نحوي حركت تاريخ را توجيه و تبيين كرده و عامل عوامل به خصوصي را دليل اين حركت دانسته اند. ديالكتيك و تضاد طبقاتي (ماركس)، محيط طبيعي و شرايط آب هوايي و جغرافيايي (منتسكيو) ؛ وجود برخي از نژادها (كنت گوبينو)، مشيت الهي (بوسوئه)، قهرمانگرايي (فاشيستها)، غريزه جنسي، عشق و گرسنگي (فرويد و …)، عصبيت (ابن خلدون)، عنصر زور و عوامل سياسي (دورينگ) و … از جمله عوامل محرّك تاريخ در آرا و افكار نويسندگان و دانشمندان هستند.

[donsaeid]

فلسفه نظري تاريخ و دكترين مهدويت (قسمت دوم)

دكترين مهدويت، آموزهاي اعتقادي، جهاني و بر محور مهدويت است كه تفسيري راهبردي از عرصههاي اساسي حيات بشري ارائه ميدهد و در نگرش، انگيزش و كنش انسانها و ساحتهاي مختلف زندگي اجتماعي آنها، تحوّلي بنيادين ايجاد ميكند.


نقد و بررسي

درباره فلسفه (نظري) تاريخ، ديدگاههاي متفاوتي وجود دارد و اشكالها و انتقادهايي چند به آن وارد شده است:
الف) نظريههاي فلسفة تاريخ، داراي يك وجه جبرگرايانه و ضرورتگرايانه هستند. گويا تاريخ بدون توجّه به تلاشها و اقدامها و يا فعاليتهاي افراد، مسير خود را طي خواهد كرد. از اين منظر، انسانها اراده و اختيار چنداني در برابر حركت تاريخ ندارند و تسليم بي چون و چراي آن هستند؛
ب) وقايع تاريخي تكرار ناپذيرند و هرگونه پيشگويي، ممكن است واقعيت نيابد؛ يعني، تنها چند درصد امكان دارد اين احتمالها تحقّق يابد؛
ج) ارائه يك قانون عام بر كل بشريت (آن هم با توجّه به تنوّع، تكثّر و پيچيدگي فرهنگها و اقوام و سنتها) دشوار است؛ به خصوص اگر اين رويكرد تنها مبتني بر يك سري شواهد تاريخي و برداشتهاي فلسفي باشد؛
د) برخي منتقدان ادعا كردهاند: نگارش تاريخ عمومي ناممكن است؛ بدين دليل كه تاريخ در مجموع يك كلّ نيست، و نويسنده تاريخ عموميـ مثلاً در قياس با مورّخ انقلاب فرانسه يا دوران استعمار آمريكا ـ فاقد موضوع مطالعه خاص است!
به نظر ميرسد، عموم اين اشكالات درباره فلسفه (نظري) تاريخ وارد باشد و براي رهايي از آنها بايد به رويكردي جديد دست يازيد و آن چيزي نيست جز «فلسفه متعالي تاريخ».

فصل دوم: مهدويت و فلسفه (نظري) تاريخ

«فلسفه متعالي تاريخ» بررسي و تبيين آموزههاي وحياني اسلام درباره روند تاريخ و كمك گرفتن از تجربه و عقل است (وحي + عقل + تجربه) نماد و كانون محوري اين دانش، «دكترين مهدويت» است.
«مهدويت»، فرجام متعالي و شكوهمند آينده جهان و سرمنزل متعالي و متكامل تاريخ بشري است. «مهدويت»، پيشبيني وحياني هدف و مقصود تاريخ و پايان حركت متلاطم و پرفراز و نشيب آن است. «مهدويت»، تحقّق معناداري و غايتمندي تاريخ و باور به سرنوشتي روشن و محتوم است.
اين آموزه متعالي، به گونههاي مختلف و در قالبهاي گوناگون ارائه و تصوير شده است، اما از منظر فلسفه تاريخ، كمتر به آن پرداخته شده و پيوند و رابطه اين دو در محاق غفلت فرو رفته است. به ادعاي ما، فلسفه واقعي تاريخ و سرانجام حركت آن، در مهدويت جلوهگر است، و از اينرو، بايد به روشني آن را مورد بحث و بررسي قرار داد. بر اساس نگرش فلسفيـ تاريخي به «دكترين مهدويت»، ميتوان نظر جامع و كاملي درباره حركت تاريخ و قانونمندي آن ارائه داد و فرجام، غايت نهايي و بارانداز تاريخ را مشخص كرد.
هيچ يك از فلسفههاي نظري تاريخ، نتوانستهاند به طور جامع و دقيق به تفسير و تبيين «تاريخ» بپردازند و از كشف هدف و مقصد واقعي آن ناتوان ماندهاند (و به همين جهت دچار اختلافات اساسي و پراكندگي شدهاند) اما انديشه متعالي مهدويت ميتواند بيانگر تفسير و تحليل واقعي و يقيني روند تاريخ و شناخت سرمنزل و مسير درست آن باشد. در واقع شرح فلسفه تاريخ از ديدگاه اسلام، جز با بررسي و تبيين درست دكترين مهدويت، امكان ندارد.
از طرفي ارائه مباحث دكترين مهدويت در چهارچوب فلسفه نظري تاريخ، اين امكان را ميدهد كه به صورت نظاممند و فلسفي، مباحث ناگفته بيان شود و معناداري، قانونمندي و هدفمندي تاريخ به اثبات رسد.
روشن است اين شكل سرنوشت باوري و فرجام گويي، مبتني بر پيشبيني علمي و فلسفي نيست، بلكه بر پايه وحي و غيب است كه علم آن نزد خدا و افراد برگزيده او (پيامبر و امامان معصوم) است. اين پيشبيني حتمي و قطعي، اخبار غيبي از آيندهاي روشن و فضيلت گون است و بر جبري بودن حركت تاريخ دلالت ندارد. تنها وعده و بشارت حتمي الهي بر حاكميت صالحان و حكومت جهاني عدل و نابودي باطل است.
مشكل نظريههاي ارائه شده در «فلسفة تاريخ»، جبري بودن و ادعاي علمي بودن آنهاست؛ در حالي كه در انديشة قرآن حركت تاريخ جبري نيست و اراده انسانها تأثير بسزايي در پويش گردنههاي تاريخ و رسيدن به قلّههاي پيشرفت و تعالي دارد؛ هرچند اين سير از مشيّت و قدرت الهي خارج نيست و بر اساس قضا و قدر صورت ميگيرد. هدف خلقت و خواست خداوند نيز، رسيدن انسان به بالاترين حد كمال و تعالي است؛ اما اين خواست الهي، بر اين تعلّق گرفته كه انسانها با اختيار و آزادي اين راه را طي كنند.
البته اراده و نقش انسانها در حركت تاريخ و پويش گردنههاي مختلف آن، نميتواند مانع از تحقق بشارت و وعدة حتمي الهيـ نه پيشبيني احتماليـ مبني بر استخلاف صالحان در زمين و آكنده شدن آن از عدل و داد گردد.
براي تبيين فلسفة تاريخ و كشف قانونها و سنّتهاي حاكم بر تاريخ و شناخت پيوند مهدويت با فلسفة تاريخ توجّه به انگارههاي زير بايسته است:

گفتار اول: هدف و سرمنزل تاريخ (كمال و تكامل)

مهمترين انگاره درباره «تاريخ آينده»، حركت و سير انسان و جامعه بشري ـ با طي فراز و نشيبهاييـ به سوي كمال و اوج گرفتن است. سرنوشت باوري به معناي باور به فرجامي متكامل و متعالي است. از ديدگاه اسلام حركت و سير تاريخ به سوي عبوديت و حاكميت ارزشها و متعالي شدن انسان است و اگر غير اين ميبود، حركت تاريخ امري لغو و پوچ مينمود؛ هرچند در اين حركت، فراز و فرودها، كاستيها، موانع و چالشهايي وجود داشته است.
هدفي كه قرآن براي كاروان بشري ترسيم ميكند «عبادت و عبوديت» است و منظور از آن، معناي وسيع و گستردهاي است كه شامل كليه شئون زندگي انسان در روي زمين ميگردد اين هدف در صورتي محقق ميشود كه در سرتاسر جهان خواستهها و دستورهاي خدا اجرا و شناخت و عبادت او محقّق و عبوديت و معنويت جايگزين رذايل و كژيها شود:
و ما خلقت الجنّ و الانس اِلا ليعبدون
و جنّ و انس را نيافريديم مگر براي اينكه مرا عبادت كنند.
«ما هرگز در قرآن به اين منطق برخورد نميكنيم كه انسان آفريده شده است كه هر چه بيشتر بداند و هرچه بيشتر بتواند تا اينكه انسان وقتي دانست و توانست، خلقت به هدف خود رسيده باشد! بلكه انسان آفريده شده است كه خدا را پرستش كند و پرستش خدا، خود هدف است… طبعاً به اين معنا در منطق اسلام، هدف اصلي از زندگي، جز معبود چيز ديگري نميتواند باشد؛ يعني قرآن ميخواهد انسان را بسازد و ميخواهد به او هدف و آرمان بدهد و هدف و آرماني كه اسلام ميخواهد بدهد، فقط خداست و بس و هر چيز ديگر جنبه مقدّمي دارد، نه جنبه اصالت و استقلال و هدف اصلي».
سير و حركت به سوي خدا و رسيدن به او، مستلزم پرورش فضايل اخلاقي، سبقت به سوي نيكيها، انجام اعمال صالح، پرستش و عبادت، عدالت، تقوا و … است. اينها معنا و مصداق واقعي كمال و تعالي انسان است و هر يك به نوعي سعادت و خوشبختي انسان را تأمين ميكند و زندگياي آرام، متعالي، متكامل و متعادل را براي او رقم ميزند. البته اين ايده در دوراني از تاريخ، به كمال و تمام تحقّق خواهد يافت و آن عصر «ظهور مهدي موعود» است.

گفتار دوم: مسير و مكانيسم حركت

از ديدگاه قرآن، صحنة تاريخ و زندگي بشري، عرصه پويشها و كوششهاي حقّپرستان و باطلگرايان، براي رسيدن به آرمانها و اهداف خود است. حقّپرستان، در صدد پيروي از حق، پرستش خدا، كسب فضايل انساني، تحقّق عدالت و سعادت واقعي انسانها، ايمان، تثبيت و گسترش خداپرستي، دوري از زر و زور و … هستند. اما باطل گرايان به دنبال شهوتراني، ثروتاندوزي، ظلم و ستم، كفر، فسادگري و تباهي، عدالتگريزي، كسب مقام، تكبّر و خودخواهي و … ميباشند. در رأس حقّپرستان و حقپويان، پيامبران، اولياي الهي و صالحان و در رأس باطلگرايان، شيطان، فرعونها، شاهان، ستمگران و زرمداران قرار دارند.
بين دو گروه و جبهه حقّ و باطل، همواره نزاع و درگيري وجود دارد و در واقع تضادّ و كشمكش بين آنها، محرّك و مكانيسم حركت تاريخ است. پيامبران و پيروانشان همواره مخالفت خود را با كفر و ستمگري فرعونها و سردمداران زر و زور اعلام كرده و منافع نامشروع و باطل آنها را به چالش كشيدهاند. دعوت اصلي آنها به تحقّق خداپرستي و عدالت اجتماعي بوده كه با منافع سرشار و دنيوي باطلگرايان تعارض داشته است.
از نظر قرآن مجيد، از آغاز جهان همواره نبردي پيگير ميان گروه اهل حق و گروه اهل باطل، ميان گروهي از تراز ابراهيم، موسي، عيسي، محمد(ص) و پيروان مؤمن آنها و گروهي از تراز نمرود، فرعون، جباران يهود، ابوسفيان، مانند آنها بر پا بوده است. هر فرعون، موسايي در برابر خود داشته است: «لكلّ فرعون موسي» … در اين نبردها و ستيزها، گاهي حق و گاهي باطل پيروز بوده است، ولي البته اين پيروزيها و شكستها، بستگي به يك سلسله عوامل اجتماعي، اقتصادي و اخلاقي داشته است… در قرآن به نقش ـ به اصطلاحـ مرتجعانه «ملأ» و «مترفين» و «مستكبرين» و نقش حقّ طلبانه «مستضعفين» تصريح شده است. در عين حال از نظر قرآن،آن جهاد مستمرّ پيش برندهاي كه از فجر تاريخ وجود داشته و دارد، ماهيت معنوي و انساني دارد؛ نه مادي و طبقاتي.
در طول تاريخ، پيامبران رهبري گروه مؤمنان، صالحان، موحّدان، مجاهدان و … (جبهة حقّ) را در دست داشتند و با تمام قدرت و توان در برابر گروه كافران، مشركان، منافقان، مفسدان و … (جبهه باطل) صفآرايي ميكردند و در صدد از بين بردن تصوير كريه كفر و باطل از جهان بودند. بر اين اساس حركت تاريخ، با سكانداري پيامبران و جانشينان صالح آنان، به سمت حقگرايي و پيروزي بر باطل در حركت بوده است

[donsaeid]

گفتار سوم: سرانجام تاريخ

تضادّ و كشمكش بين حقّ و باطل و مؤمنان و كافران، از نخستين لحظههاي تاريخ تاكنون ادامه داشته است و نزاع و ستيزههاي خارج از اين چهارچوب، محدود و گذرا بوده و استمرار و تداومي در تاريخ نداشته است. حال نقطه پاياني اين درگيري و تضادّ كجا و چه وقت است؟ با توجّه به وعدة قرآن، نقطة پاياني اين «تضادّ»، غلبه و پيروزي ايمان و حقّ و نابودي كفر و باطل است؛ بدين صورت كه در عصري، «حقّ» به اوج قدرت و كمال خود ميرسد و زمينه براي فتح و پيروزي آن به وجود ميآيد. باطل نيز به نهايت قدرت و انحطاط و فساد كشيده ميشود و وقتي هر دو به نهايت خود رسيدند، حقّ با امداد خداوند و آگاهي و توانايي مؤمنان و صالحان بر باطل غلبه ميكند و كافران و مفسدان را از ميان برميدارد و قدرت و سلطة شيطان از بين ميرود. در روايات به صراحت از نابودي و هلاكت شيطان به دست امام زمان(عج) اشاره شده است.
پيروزي نهايي نيروهاي حق و صلح و عدالت، انديشهاي قرآني است كه با قاطعيت اعلام ميدارد: پيروزي نهايي با دين حق و ايمان و غلبه قطعي صالحان و متقيان، كوتاه شدن دست ظالمان و مستكبران و آينده روشن و سعادتمندانه بشر است.
نقطه اوج و متعالي اين حركت با قيام و ظهور منجي موعود ـ و از ديدگاه اسلام مهدي(عج) ـ تحقّق مييابد و او رهبري گروه حقّ را به دست ميگيرد و با تمام توان، به جنگ نهايي با جبهه كفر و باطل ميپردازد و در تحقّق وعدههاي حتمي الهي، پيروز ميشود و تاريخ به شكوهمندترين فرجام خود ميرسد.
اين وعده قطعي و حتمي خداوند، تخلّف نميپذيرد و حقّ با تمام توان و شكوه، به پيروزي ميرسد. از مجموع آيهها و روايتها استنباط ميشود كه قيام مهدي موعود(عج) آخرين حلقه از مجموعه حلقههاي مبارزه حق و باطل است كه از آغاز جهان برپا بوده است. مهدي موعود، تحقّق بخش ايدههاي همة انبيا و اوليا و مردان مبارز راه حق است و به عبارتي او حاصل تمامي مجاهدتها و تلاشهاي پيامبران و ثمره قيامها و مبارزههاي حقّطلبان است.
به طور خلاصه ميتوان پاسخ پرسشهاي «فلسفه تاريخ» از ديدگاه قرآن را چنين برشمرد:

1. هدف و غايت تاريخ، عبادت، بندگي خدا، رسيدن به كمالات اخلاقي و انساني است؛
2. مكانيسم و محرّك اين حركت، اراده انسانها و تضادّ و درگيري بين دو جبهة حق و باطل است كه در نهايت با نابودي جبهه باطل، به پايان خواهد رسيد؛
3. مسير و منازل اين حركت، دورانهاي دعوت و مبارزههاي پيامبران و جانشينان آنان ـ به خصوص مهدي موعود ـ است. عصر هر پيامبري، بستر و مرحلهاي براي گذر تاريخ به مراحل بالاتر و كاملتر از گذشته است.
تاريخ در عصر ظهور، به مرحله نهايي و كامل خود خواهد رسيد. اين مرحله آغاز زندگي نوين، پيشرفته و متكامل است و بشر در آن از رفاه، سعادت، عدالت، امنيت و معنويت برخوردار خواهد شد.
در آياتي چند از قرآن، وعده حتمي و يقيني داده شده كه پيروزي نهايي با حق و ايمان خواهد بود و صالحان و مستضعفان حكومت زمين را در دست خواهند گرفت.
در اين آيات زندگي و سير حركت انسان و تاريخ مشخص شده، بلكه فرجام شكوهمند و متعالي آن نيز تحت عناوين امامت مستضعفان، وراثت صالحان، جانشيني و خلافت بر زمين، ظهور و پيروزي دين حق، غلبه و برتري حق بر باطل و … مطرح گشته است.
عموم روايات و تفاسير اين آيات را بر ظهور حضرت مهدي و تحقّق جامعه مطلوب و آرماني تطبيق دادهاند. بعضي از اين آيات عبارتاند از:
يرثها عبادي الصالحين
در حقيقت در زبور پس از ذكر (تورات)، نوشتيم كه زمين را بندگان صالح ما به ارث خواهند برد.
نجعلهم ائمة و نجعلهم الوارثين
و خواستيم بر كساني كه در آن سرزمين فرودست شده بودند، منّت نهيم و آنان را پيشوايان (مردم) گردانيم و ايشان را وارث (زمين) كنيم.
قل جاء الحق و زهق الباطل
بگو: حق آمد و باطل نابود شد. آري، باطل همواره نابود شدني است.
ليظهره علي الدين كلّه
او پيامبرش را با هدايت و دين درست فرستاد. آن را بر هرچه دين است، پيروز گرداند؛ هرچند مشركان خوش نداشته باشند
با توجّه به توضيحات و مستندات ارائه شده، ميتوان گزينههاي زير را از «فلسفة متعالي تاريخ» برداشت كرد:
ـ فرجامشناسي شيعه، مبتني بر وحي و غيب است؛
ـ اين رويكرد، خطي و تكاملي است (هرچند ناكاميها و فراز و نشيبهاي فراواني در تاريخ وجود داشته است)؛
ـ مهمترين ويژگي اين نگرش، پيشبيني حتمي و قطعي آينده است؛
ـ اين پيشگويي، جبري و ضرورت گرايانه نيست؛ هرچند تمامي امور تحت مشيّت و ارادة الهي قرار دارد؛
ـ اختيار و ارادة انسانها، اساس حركت تاريخ است و خواست الهي نيز بر اين قرار گرفته است؛
ـ اراده و اختيار انسانها، مانع تحقّق اين پيشگويي قرآن نيست (چون وقوع آن بنابر اخبار غيبي حتمي است)؛
ـ اراده و خواست انسانها، در تحقّق جامعه مطلوب و آرماني و تسريع يا تأخير در آن، تأثير فراواني دارد؛
ـ حركت تاريخ، بايد سمت تحقّق هدف و غايت آفرينش باشد و آن چيزي جز تحقّق عبوديت و بندگي انسان و تقرّب به خداوند نيست؛
ـ انسان براي رسيدن به اين غايت، بايد به تكامل و تعالي برسد، ولي هميشه موانع بازدارندهاي فرا روي او قرار داشته است كه مهمترين آنها، گروه باطل و فسادگر، به سردمداري شيطان بوده است؛
ـ نزاع و تضادّ مستمرّي بين جبهه حق (تلاشگران عرصه عبوديت) و جبهه باطل (ستيزشگران يكتاپرستي) وجود دارد؛
ـ نهايت اين نزاع و درگيري، تحقّق عبوديت و عبادت الهي بر روي زمين و نابودي شيطان و گروه باطل است كه در عصر ظهور محقّق ميشود.
ـ به علّت اينكه انسانها به كمال عقلي، خلقي و اجتماعي نرسيدهاند، با مشكلات فراواني رو به رو هستند و اين مانع رسيدن به جامعه مطلوب است؛
ـ پس از تحقّق هدف و غايت اصلي آفرينش (عبادت الهي و عبوديت انسان) نوبت به كاركردها و اهداف فرعي ميرسد.
در اينجاست كه جايگاه ويژه «دكترين مهدويت»، آشكار ميشود و تفسير راهبردي از مسائل و پاسخگويي بنيادين به مشكلها و كاستيها رخ مينمايد و با فلسفه متعالي تاريخ منطبق ميگردد.
از آنجايي كه حركت تاريخ، به سمت تحقّق عبوديت و بندگي انسان، تقرّب به خداوند، حاكميت فضايل اخلاقي و ريشهكني تمام رذايل است (بر طبق فلسفة متعالي تاريخ). از اين رو، بايد طرح «دكترين مهدويت» متناسب با آن ارائه شود و از سطحينگري و پراكندهگويي پرهيز گردد.
همچنين بايد توجّه كرد كه «فلسفة تاريخ»، تنها گوشهاي از انگارهها و آموزههاي مهدويت را در برميگيرد و نميتوان «دكترين مهدويت» را در آن خلاصه كرد و يا همه مباحث را بر اساس آن توضيح داد! دكترين، ميتواند رويكردي نوين و جامع، به بحث پايان تاريخ و ظهور منجي در آخرالزمان باشد كه در آن از مباحث ديني، فلسفي، عقلي و سياسي بهره گرفته شده است.

فصل سوم: دكترين مهدويت

بر اساس فلسفة متعالي تاريخ، انسانها بايد به كمال و تعالي برسند تا بتوانند به مقصد و بارانداز نهايي تاريخ نزديك شوند. در اين بارانداز و سرمنزل، بايد رابطه انسان با خدا، خود، ديگران و طبيعت به طور كامل تصحيح و بهينه شود. اين شاخص و معيار، مهمترين الگو و زيربناي طرح «دكترين مهدويت» به شمار ميرود.
تعاريف گوناگون و متعدّدي از دكترين مهدويت ارائه شده است، از جمله:
ـ «دكترين مهدويت؛ يعني، نگرش به مقوله مهدويت به عنوان يك آموزه جامع و فراگير و يك موضوع راهبردي و استراتژيك».
ـ «دكترين مهدويت، مجموعه آموزههايي به شمار ميرود كه بر محور مهدويت است و ميتوان از آن آموزهها … در ارائه راهحلهاي كاربردي و طرح نظريههاي راهبردي در حوزههاي متعدد استفاده نمود»؛
ـ «دكترين مهدويت، آموزههايي ويژة امام مهدي(عج) است كه تفسيري راهبردي از حوزه اساسي حيات بشري همچون انسانشناسي، سياست، اقتصاد، جامعه، حكومت، روابط بينالملل و … ارائه ميدهد. در حقيقت نوعي انديشهساز و كار آرماني و در عين حال قابل تحقّق و جهان شمول براي نجات و بهزيستي حيات بشر، بر مبناي احيا و تجديد اسلام نبوي و علوي است.»
در نهايت تعريفي كه خود نگارنده آن را ارائه كرده است: «دكترين مهدويت، نظريه جامع و كامل براي تشكيل جامعهاي مطلوب و تفسيري راهبردي از حوزههاي مختلف زندگي انسان است».
بر اين اساس «دكترين مهدويت»، تصوير و طراحي كامل و فراگير جامعه موعود و بيان ويژگيها، برنامهها، اهداف، استراتژي، خطمشي و تعاليم و آموزههاي گوناگون آن است. در اين نگرش و رويكرد، بايد به دقّت جايگاه سياست، فرهنگ، اقتصاد و اجتماع، تبيين و رابطه و تعامل آنها با يكديگر روشن شود.
در اين نظام، فرآيند سياستگذاري به صورت كلان و كلي است و درونداد (ورودي) و بروندادهاي (خروجي) آن دقيقاً مشخص و منطبق با نيازمندهاي واقعي مردم است. به طور خلاصه برآمد «دكترين مهدويت» عبارتاند از:

ـ تفسير راهبردي از عرصههاي اساسي حيات بشر؛
ـ نگرش جامع و كامل به مسائل جامعه؛
ـ ريشهيابي كاستيها و دشواريهاي طولاني مدّت زندگي بشري؛
ـ راهحلهاي عملي و كاربردي براي ريشهكني آنها؛
ـ سامان بخشي و برقراري تعامل صحيح ميان اركان مختلف جامعه؛
ـ ارائه الگويي متعالي و مطلوب از زندگي سياسي و برقراري پيوند دو سويه ميان دنيا و آخرت.

[donsaeid]

با توجّه به منابع وحياني موجود و آموزههاي «فلسفة متعالي تاريخ»، بعضي از مؤلفههاي «دكترين مهدويت» را ميتوان چنين برشمرد:

الف) فراگيري و عامنگري (جهان شمولي)
مهمترين و بايستهترين ويژگي دكترين و نظريه، فراگيري و شمول آن به تمامي طبقهها و لايههاي اجتماع و در نورديدن همه عرصههاي زندگي است. دكترين مهدويت ـ برخلاف بيشتر تئوريهاي موجود ـ جهان شمول و فراگير بودن و جامع و شامل تمامي افراد بشر ـ در شرق و غرب زمين ـ است. هيچ يك از طبقات و گروههاي انساني از گستره آن خارج نبوده و هيچ بعدي از ابعاد زندگي (فرهنگ، سياست، اجتماع، اقتصاد و …) مورد غفلت قرار نگرفته است. جهان شمول و عالم گستر است و محلّي و منطقهاي نميباشد.
اين دكترين، منحصر به يك قوم، گروه، كشور، نژاد، زبان و … نيست و تأمينكننده رستگاري و شادكامي همگان است. طبقات زيرين اجتماع بشري، به اوج بهرهمندي ميرسند و زواياي وامانده اجتماع، مورد توجّه قرار ميگيرد. در حالي كه در ساير نظريهها چنين نبوده و تنها طبقه و گروه خاصي مورد نظر بوده است؛ براي ماركس، «طبقة كارگر و پرولتاريا» ، براي هگل، «نژاد برتر آلماني»، براي يهود، «قوم برگزيدة بني اسرائيل»، براي فوكوياما، «جهان غرب» و … واجد اهميت است. در روايات فراواني آمده است: «زمين با نور پروردگارش منوّر ميشود، سلطنت او، شرق و غرب جهان را در برميگيرد» و نيز «خداوند (كل) زمين را به وسيلة قائم زنده ميكند… » و «او را براي فريادرسي مردمان برميانگيزد … » و … اين روايات بيانگر فراگيري و شمول نجات بخشي براي عموم انسانها است و دكترين مهدويت نيز در اين راستا تصوير و طراحي ميشود.

ب) عدالت گرايي
از وجوه بايسته يك تئوري و دكترين، تأمين عدالت و ارائه راهكارهاي عملي در اين رابطه است؛ يعني اين تئوري و دكترين، بايد تحققبخش عدالت براي همگان و در همه عرصهها باشد. عدالت؛ يعني، برقراري مساوات و برابر؛ تقسيم عادلانه ثروت و نعمت؛ رفع ظلم و ستم و برپايي آيين دادگري و حقگرايي؛ ايجاد تعادل در همه امور (به خصوص رفتارها و پندارهاي انسانها) و قرار دادن هر چيز و هر كس در جاي مناسب خود. «عدالت»، امري جامع و كامل است و منحصر در قسط و دادگري نيست، به همين جهت در سياست، حقوق، اقتصاد ـ و به خصوص اخلاق ـ جايگاه ويژهاي دارد و تأمين فراگير آن، وجه مميّزه يك نظريه و دكترين برتر و موفق است.
به راستي اين امر به كمال و تمام، در انديشه مهدويت مطرح شده و ركن اساسي اين دكترين به حساب ميآيد تا انسانها در طول حيات خود شاهد تحقّق عملي آن در تمامي ساحتهاي زندگي باشند.
او «زمين را از عدل و داد آكنده ميسازد؛ چنان كه از ظلم و ستم مالامال شده بود». «مهدي(عج) چنان عدالتي در جامعه برپا ميكند كه زندگان آرزو ميكنند كاش مردگانشان زنده ميبودند و از عدالت او بهرهمند ميشدند» و نيز: «چون قيام كند، به عدالت داوري ميكند و در زمان او ستم ريشه كن ميشود و …».
در طراحي دكترين مهدويت و تصوير نظام مهدوي، تأمين عدالت هم در درونداد و تسريع منافع ملاحظه ميشود و هم در سياستگذاري و تأليف منافع و اين خط قرمزي براي تمامي برنامهها و فعاليتها است.

ج) معنويتگرايي و كمال بخشي
تفسير و تصوير راهبردي از عرصههاي اساسي حيات بشر و نگرش جامع و كامل به امور، ايجاب ميكند كه ريشه و بنياد تمامي مشكلات بشر، شناسايي و براي آن راهحل ارائه شود. با توجّه به آموزههاي وحياني و روايي و تجربههاي زندگي بشري، انسانها، بيش از آنكه از بيعدالتي، ناامني، فقر، تبعيض و … سختي ببينند؛ از فساد اخلاق و تباهي فكر رنج بردهاند! ريشه تمامي جنگها، ظلمها، بيدادگريها، بتپرستيها، حقكشيها، طغيانها و ناراحتيها، عدم تزكيه و تربيت واقعي انسانها و نداشتن رشد فكري و اخلاقي بوده است! اگر انسان به كمال و بلوغ عقلي و اخلاقي برسد و به كرامت و ارزش واقعي خود و ديگران پيببرد؛ به هيچ عنوان در صدد استثمار و بهرهكشي، ظلم و تبعيض، جنگ و خونريزي و فساد و طغيانگري برنخواهد آمد و به حقوق ديگران تجاوز نخواهد كرد. در اين صورت او به استغناي روحي و جسمي خواهد رسيد و در انديشه تكامل و تعالي همه جانبه خواهد بود.
از طرفي بر اساس آموزههاي «فلسفه متعالي تاريخ»، بشر به دنبال كمال نهايي خود (تقرّب به خدا) است و اين تنها در صورتي ممكن است كه معنويت گرايي و رشد فكري و اخلاقي انسانها و تزكيه و تهذيب و تعليم آنان، در اولويت نخست باشد. بر اين اساس زيربناييترين و بايستهترين برنامهها و ايدهها در «دكترين مهدويت»، توجّه به ابعاد معنوي و روحي انسانها و كمال بخشي او است، چنان كه در روايت زيبايي آمده است: «چون قائم ما قيام كند) دستش را بر سر بندگان ميگذارد و عقول آنها را متمركز ساخته و اخلاقشان را به كمال ميرساند».
براي تحقّق اين ايده، حضرت به سيرت و باطن انسانها توجّه ميكند و كيمياي وجود آنان را نوراني و اخلاق و رفتار و پندارشان را الهي ميسازد.

د) حقگرايي (و ريشه كني نمودهاي باطل)
حيات سياسيـ اجتماعي انسانها، همواره شاهد نزاع و ستيزش پيوستة حق و باطل و محوريت گروه ناراست (باطلگرا)، در بيشتر ساحتها و عرصهها بوده است. در تبيين فلسفه متعالي تاريخ روشن شد كه پيامبران و پيروانشان، مخالفت خود را با كفر و ستمگري سردمداران زر و زور و فساد، اعلام كرده و منافع نامشروع و باطل آنها را به چالش كشيدهاند. دعوت آنان به يكتاپرستي، حقگرايي و دادگري بوده كه با منافع فراوان باطلگرايان تعارض داشته است. قرآن نيز از آن تحت عنوان مبارزة ايمان و كفر و يا حق و باطل ياد ميكند. رويارويي اين دو از سپيده دم تاريخ تاكنون به طور مستمر و در ميدانهاي گوناگون حيات جريان داشته و پيروزي و شكست، دست به دست گرديده است. اما سرانجام تاريخ ـ طبق سنّت الهي ـ از آن حق و حقطلبان است تا تمامي موانع كمال و تعالي انسان برطرف گردد و حاكميت خط توحيد، بر تمامي قلوب و نفوس تحقّق يابد.
طبق آموزههاي وحياني، سرانجام حق، پيروز و باطل، محتوم به شكست و اضمحلال است ?جاء الحق و ذهب الباطل? و چيرگي مهدي موعود، عصر حاكميت حق است. بر اين اساس در «دكترين مهدويت» حقگرايي و باطلستيزي، محور قرار ميگيرد و جبهه توحيد و ايمان، تقويت ميشود. كفر و الحاد، شرك و بتپرستي، افساد و طغيانگري و تزوير و زرمداري، مهمترين نمودهاي «باطلگرايي» است كه بر اساس اين دكترين، ريشهكَن شده و شريران از بين ميروند؛ چنانكه امام هادي(ع) ميفرمايد: «خداوند حق را به دست او تحقّق ميبخشد و باطل را نابود ميكند». آنگاه حضرت آيه«بقية الله خيرٌ لكم» را قرائت كرد و فرمود: «به خدا سوگند! بقيّةالله او است».

ه) تحقّق عبوديت و يكتاپرستي
يكي از مؤلفههاي برجسته «دكترين مهدويت» توجّه ويژه به حكمت آفرينش انسان و نگاه كمالگرايانه به هدف و غايت زندگي است. بر اساس آموزههاي «فلسفه متعالي تاريخ»، سرمنزل و مقصد انسانها، تشكيل جامعه بي طبقه، يا پيشرفت مداوم، يا پيروزي يك تمدن، يا آزاد شدن انديشه (روح) و … نيست، بلكه هدف، دست يافتن به يك زندگي مطلوب و برتر، در سايه پيوستن به خدا و عبادت و عبوديت او است.
سوگمندانه بايد گفت: تاريخ بشر، به جاي اينكه آكنده از خداپرستي، عبادت و بندگي باشد، شاهد استكبار، عصيانگري و عبادت ستيزي بوده است! پرچمدار و نماد كامل اين گمراهي و نافرماني، شيطان و اعوان او هستند. شيطنت و گمراهگرايي ابليس، باعث دوري انسانها از مسير واقعي تاريخ و ابتلاي آنان به انواع انحرافها و فسادها است. او براي پيشبرد مقاصد خود، در هر دوراني، از حربهها و شيوههاي مختلف بهره برده و در عصر حاضر شيطنت و عبادت ستيزي را به حد اعلاي خود رسانده است! براي رسيدن انسانها به قلههاي كمال و تقرّب و تحقق عبوديت و بندگي آنان، بايد اين مانع برداشته شود و آيين يكتاپرستي و پرستشگري، حاكم گردد. بر اساس «دكترين مهدويت»، جامعه بايد از آسيبها و موانع نزديكي انسان به خدا پيراسته و زمينهها و بسترهاي عبادت و عبوديت او فراهم شود. با نابودي شيطان در عصر ظهور و حاكميت كامل توحيد و خدا محوري، اين امر محقّق خواهد شد.
در روايات آمده است: «مهدي، دلهاي بندگان را با عبادت و اطاعت پرميكند» و «همه مردم بر عبادت خدا گراييده، به اجراي احكام شريعت و ديانت روي ميآورند » و نيز: «زماني كه قائم قيام ميكند، جز خدا را عبادت نميكنند» و «زميني باقي نميماند، مگر آنكه گلبانگ توحيد در آن بلند ميگرد

[donsaeid]

و) خشونت ستيزي (ظلم، جنگ، ناامني و …)
يكي از وجوه ناراست زندگي بشري، جنگها، ناامنيها، بيدادگريها و ظلمها است. تاكنون هيچ مكتب و انديشهاي نتوانسته اين معضل و دشواري را از مقابل انسانها بردارد و جهان را به ساحل ثبات و صلح برساند. پس از جنگهاي دهشتناك اول و دوم جهاني، بيشتر كشورها با تشكيل جامعه ملل و سازمان ملل متحد، اميد به آرامش و صلح جهاني داشتند! اما همين سازمانها، خود تبديل به حربه اشغالگري و جنگ شدند و بر بيشتر نزاعهاي جهاني و منطقهاي مهر تأييد نهادند (مثل اشغال عراق) و يا از حل كوچكترين منازعات، ناتوان ماندند. پيش از آن نيز تاريخ شاهد لشكركشي امپراتورها، غارت و چپاول يغماگران و وحشيگري دژخيمان و … بوده است! چه كشتارها و فاجعهها كه در اين ستيزشها روي نداد و چه ظلمها و فسادها كه رخ ننمود و چه جنگها و خونريزيها، حماسه و شجاعت دانسته نشد! پيامبران و جانشينان آنان نيز همواره مورد تعرّض و دشمنيها بودند و بسياري از آنان در راه ترويج آيين الهي به شهادت رسيدند و … حتّي بر اساس فلسفة متعالي تاريخ، جهان همواره شاهد نزاع و ستيزش اين دو گروه بوده و تا برههاي خاص از زمان ادامه خواهد داشت. خشونت ـ به تمامي اشكال آن ـ جزء جدايي ناپذير حيات بشري به شمار ميرود و تنها در پرتو ايده و برنامه كامل و جامع از بين رفتني است. در اين رويكرد، هم بايد ريشه آن (استكبار، شهوت، مقامپرستي و جنايتگري) خشكانده شود و هم تمامي عاملان آن از بين بروند. تربيت و تعليم مردم نيز بايد طوري باشد كه از تجاوزگري و خونآشامي رويگردان بوده و خود عامل ايجاد صلح و دوستي باشند. اين نگره، تنها در پرتو «دكترين مهدويت» قابل ارائه و دستيابي است و از وجوه ويژه آن نيز، ايجاد صلح دائمي و جهاني است: «كينهها از دل مردم بيرون ميرود و درّندگان و چهارپايان در صلح زندگي ميكنند» و نيز: «در آن روز اختلافهاي ميان ملّتها و دينها رفع ميشود».
طبق فلسفه متعالي تاريخ نيز، منازعات و ستيزشهاي مستمرّـ به خصوص ميان گروه حق و باطل ـ با قيام مهدي(عج) به پايان خواهد رسيد و پيروزي از آن حقگرايان و صلحطلبان خواهد بود.

ز) تأمين رضامندي و خشنودي مردم
در تبيين و ارائه «دكترين مهدويت»، توجّه به خواستههاي واقعي مردم و جلب رضايت آنان، در اولويت قرار دارد و برنامهها و ايدههاي سياسي، فرهنگي، اقتصادي و اجتماعي آن، در راستاي تأمين همه نيازهاي مادي و معنوي مردم و رفع تمامي مشكلات و كاستيها است.
تاريخ پرشكوه آيينهاي آسماني ـ به خصوص اسلام ـ شاهد تلاش پيامبران و امامان در جهت تأمين نيازمندهاي مختلف مردم و كاستن از انبوه مشكلها و ناراحتيهاي آنان بوده است. طرفداري آنان از طبقههاي محروم، فرودست، مظلوم و مستضعف جامعه و كوشش براي نجات و رهايي آنان از چنگال دژخيمان و طاغوتيان، از زرّينترين برگهاي كتاب تاريخ است. اتفاقاً يكي از علل ستيزش آنان با گروه ستم و طغيان، همين استثمار و بهرهكشي ناشايست از انسانها و افزودن بر آلام و رنجهاي بيشمار آنان بوده است و چنانكه در فلسفه متعالي تاريخ بيان شد، فرجام اين تنازع و درگيري، پيروزي مستضعفان و طبقات فرودست جامعه و نابودي استثمارگران و زورمداران است.
در واقع مردم در طول حيات ديرين خود، بر روي زمين، هيچ وقت شاهد رفع تمامي مشكلها و تهيه نيازمنديهاي خود نبودهاند، اما اين امر در «عصر ظهور» محقّق شده و موجبات خشنودي و شادي همگان فراهم خواهد شد.
گفتني است بنا به ادعاي فوكوياما، ليبرال ـ دموكراسي، مترقّيترين و آخرين نظام مطلوب بوده و اين فرجام (خوش) تاريخ است! در حالي كه نهايت هنر آن، تأمين منافع طبقه خاصي در جامعه و جلب رضايت (مادي و ظاهري) اكثريت بوده است. اقليت در اين نظام، از بسياري از امكانات و ابزار رفاه و رضامندي محروم بوده و آوازه عدالت براي آنان بيگانه است! در صورتي كه در «دكترين مهدويت»، تمامي اقشار و گروهها و همه خواستههاي مشروع و بهحق، مورد توجّه بوده و برنامههاي بسياري براي خدمترساني به مردم و جلب رضامندي آنان، اجرا خواهد شد.
در روايات آمده است: «در خلافت و رهبري مهدي، ساكنان زمين، آسمان و پرندگان در هوا، راضي و خشنودند» و «اهل آسمان و زمين، (به وجود او) شادمانند» و نيز: «همه از او خشنود و راضي ميشوند».

ح) شايسته سالاري (حكومت صالحان و مستضعفان)
يكي از مؤلّفههاي اساسي «فلسفه سياسي» اين است كه «چه كساني بايد حكومت كنند؟» پاسخهاي مختلفي از سوي مكاتب و نظريهپردازان به اين پرسش ارائه شده است، از جمله: نمايندگان خدايان، فيلسوف شاهان، پادشاهان، نخبگان، طبقه پرولتاريا، دارندگان رأي مردم، دارندگان قدرت (ثروت، سلاح و نيرو)، برگزيدگان خدا و …، اما كمتر سخن از حكومت شايستگان (صالحان و مستضعفان) به ميان آمده است! اين انگاره در مكتب اسلام ـ به خصوص دكترين مهدويت ـ به صراحت مورد توجّه واقع شده است. از ديدگاه قرآن و روايات، در عصر ظهور، نيكان و شاهندگان (صالحان) و مستضعفان (بيبهرگان از قدرت)، وراثت و حاكميت زمين را در دست خواهند گرفت و صاحبان زر، زور و تزوير، هيچ نقشي در حكومت نخواهند داشت.
بر اساس «فلسفه متعالي تاريخ» نيز فرجام تاريخ با حاكميت نيكان و مستضعفان رقم خواهد خورد و برتري و چيرگي از آن شايستگان و فرزانگان است. معيار لياقت و شايستگي در اين آموزه، پرهيزگاري، دانايي، ديانت، بيبهرگي از قدرت و محروميتشناسي است. «استضعاف» در اين رويكرد، به معناي دور ماندن شايستگان از حكومت (توسط حاكمان نامشروع) و نداشتن ابزار مناسب خدمترساني و دادگري است.
پس «شايستهسالاري» يكي از شاخصههاي مهم «دكترين مهدويت» ـ به خصوص در ساحت سياست ـ و ويژگي برجسته حكومتگران و سياستورزان است. تا زماني كه عرصة سياست، جولانگاه فرومايگان، زورمندان، تزويرگران و … باشد ـ كه تاكنون نيز چنين بوده است ـ هيچ مشكلي از جامعه برطرف نخواهد شد و آتيه جهان، تيره و تار خواهد بود! اما دكترين مهدويت اين نويد را ميدهد كه «ياران مهدي(عج) مردانياند كه خدا را ـ آنچنان كه شايسته است ـ شناختهاند» و «آنان در طريق عبوديت، اوّل جديت و تلاشاند» و نيز «آنان خوبان امتاند… ».
در تفسير آية «و نريد ان نمنّ علي الّذين استضعفوا …» آمده است: «اين آيه دربارة صاحبالامر است كه در آخر الزمان ظهور ميكند و جبّاران و فراعنه را نابود ميسازد…»، و در تفسير آية «أن الارض يرثها عبادي الصالحين» آمده است: «منظور از اين زمين را بندگان صالح خدا به ارث ميبرند، مهدي قائم(عج) و ياران او هستند »، و روشن است كه در آن عصر، صالحترين، پاكترين، عالمترين و پرتوانترين انسانها (امام مهدي) خود زمام امور را در دست خواهد داشت و آنگاه صالحان را به قدرت خواهد رساند.

ط) تحوّلگرايي مثبت و سازنده
تاريخ زندگي بشر، شاهد تحوّلها و دگرگونيهاي بسياري بوده و مراحل مختلفي را پشتسر نهاده است. معمولاً در هر مرحلهاي، امور جديدي حادث شده و تحوّل شگرفي رخ داده است. مهمترين ويژگي اين تحوّلها ـ به خصوص در عصر حاضر ـ دگرگونيهاي مادي و پيشرفتهاي صنعتي و تكنولوژيكي است. حال ممكن است اين پرسش رخ نمايد كه نتيجه اين تحوّلها چيست و نقطه پاياني و اوج آن كجا است؟ و آيا اين نوسازي، هميشه تأثيرهاي مثبت و سازندهاي بر زندگي انسانها داشته است، يا نقاط منفي و چالش برانگيزي نيز در آنها وجود دارد؟
در پاسخ گفتني است كه اين تغييرها هم جنبه مثبت دارد و هم جنبة منفي. در وجه مثبت آن، زندگي مادي انسانها بهبود يافته و آنان از مزاياي بهداشت، سوادآموزي، صنعت و … بهرهمند شدهاند. حتّي فرهنگ و هنجارهاي جوامع تغييريافته و الگوهاي همسان و يكپارچه، ترويج شده است. بر اين اساس ميزان بهرهمندي عموم مردم از نعمتها فزوني يافته و رضايت آنان تا حدودي جلب شده است. اما وجوه منفي اين تحوّلات ـ به خصوص ابعاد دينستيزانه، تبعيضآميز، حقگريزانه و فسادگرايانه آن ـ كام بشر را تلخ كرده و سطح رضامندي او را پايين آورده است.
امروزه مدرنيسم، به عنوان نماد كامل تجدّد و تحوّل، دچار چالشهاي اساسي و بحرانهاي فراواني (از قبيل بحران معنويت، هويت، مشاركت و … ) شده است و سرنوشت پسنديدهاي براي آن متصوّر نميشود. هر اندازه پيشرفتهاي صنعتي، تكنولوژيكي و رفاه ظاهري بشر ادامه دارد، مشكلات و سختيها نيز فزوني مييابد
و…!
از طرفي فساد و ناكارآمدي در ساختارهاي مختلف قدرت نفوذ كرده و موجب بيثباتي و از هم گسيختگي سياست، اقتصاد و فرهنگ شده و مناسبات ناعادلانهاي به وجود آورده است با حال اين تعاملات و مناسبات ناصحيح، نياز به تغيير و بازنگري اساسي دارد و «دكترين مهدويت» عهدهدار ترسيم مناسبات صحيح و انساني و تحوّل و دگرگوني گسترده در همه ساحتها و عرصهها است: «هنگامي كه قائم خروج كند، امر تازه، كتاب تازه، روش تازه و داوري تازه با خود ميآورد» و «… از مردم براي امري تازه، كتاب تازه و حكومت تازه بيعت ميگيرد».
بر اين اساس يكي از رويكردهاي محوري «دكترين مهدويت»، ايجاد تغيير و دگرگوني در همه امور و نوپويي در ساحتهاي مختلف زندگي است.
البته مؤلّفههاي ديگري نيز ميتوان براي دكترين مهدويت در نظر گرفت كه به علّت اختصار، از بيان آنها اجتناب ميشود (مانند محوريت امامت، حكمت و خردگرايي و … ).

[donsaeid]

ه) ايجاد انسجام، سازواري و همآهنگي
يكي از وجوه بايستة دكترين مهدويت، تحقّق همآهنگي، همساني و انسجام در جامعه بشري و ميان آحاد مردم است در اين رويكرد، اختلافها، تمايزات، تكثّرات، تبعيضات و… از بين ميرود و انسجام، وحدت، يكرنگي و همدلي كامل ايجاد ميشود.
اين انسجام و همآهنگي در تمامي اركان و ابعاد دكترين مهدويت نيز وجود دارد و هيچ تناقض و اختلاف در آن ديده نميشود.
نتيجهگيري
تبيين و ارائه دكترين مهدويت در چهارچوب نظري «فلسفة تاريخ»، افقهاي جديدي فرا روي پژوهشگران و انديشمندان ميگشايد و مفاهيم و آموزههاي نويني ارائه ميدهد. به نظر نگارنده، مهمترين آموزة اين پيوند «تطابق كامل دكترين مهدويت با فلسفه متعالي تاريخ» و تبيين روشن و حتمي فرجام تاريخ است. از پيوند ميان اين دو، مؤلّفههاي مختلفي قابل برداشت است، از قبيل: فراگيري و جهان شمولي، عدالت محوري، معناگرايي و كمال بخشي، حقگرايي، تحقّق عبوديت انسان، خشونت ستيزي، شايستهسالاري، تحوّلگرايي مثبت، تأمين رضامندي و … . همچنين روشن شد كه «دكترين مهدويت» پاسخگويي به نيازها و خواستهاي اساسي مردم و تفسير راهبردي و واقعي از امور بشري است. در اين رويكرد جامع و كامل، بايد رابطه و تعامل انسان با خداي خود (در جهت عبوديت و تقرّب به او) تصحيح شود. انسان با ديگران، تعاملي سازنده و صحيح برقرار سازد و از تجاوزگري و پرخاشگري دوري كند. در رابطه با خود نيز، رويكرد نويني اتخاذ كند و تهذيب و استغناي درون را مورد توجّه قرار دهد و … نتيجه همه اين برنامهها و ايدهها، از بين رفتن تمامي مشكلها، كاستيها و دستيافتن به زندگي مطلوب و برتر است.
مهمترين و بارزترين برآيند اين دكترين، معنويت، عدالت و عقلانيت است و دست يازدين به اين سه مؤلّفه، نشانه كمال خلقي، اجتماعي و عقلي انسان است. تفسير راهبردي دكترين مهدويت از حوزههاي مختلف زندگي، عبارت است از :
جامعهنگري در سياست، اقتصاد، فرهنگ و اجتماع و قراردادن آنها در مسير سالم و بايسته. همچنين ريشهيابي واقعي مشكلات و ارائه راه حلهاي مناسب و عملياتي براي رفع آنه

[donsaeid]

غرب و آخرالزمان

آنچه اين مقاله بر محور و بنياد آن استوار شده وجه دوم، يعني رويكرد غرب در عصر و شرايط حاضر به موضوع و مفهوم آخرالزمان و جستوجوي علت و انگيزه مخفي پشت اين رويكرد است.


عنوان «غرب و آخرالزمان» بلافاصله دو موضوع مرتبط اما مجزا را متبادر به ذهن ميسازد و اين سؤال را در ذهن شنونده ايجاد ميكند كه منظور گوينده كدام يك از اين دو موضوع است و يا اين مقاله كدامين موضوع را مورد بررسي و مطالعه قرار داده است؛ اول، مفهوم و مصداق آخرالزمان در فرهنگ و ادب غربي (غرب مسيحي) و دوم، رويكرد غرب به موضوع آخرالزمان در عصر حاضر..
موضوع اول نگاه و نگرش حاكم و منتشر در ادب و ادبيات مذهبي غرب را دربارة «آخرالزمان، منجيگرايي و موعودگرايي» مورد مطالعه قرار ميدهد و ويژگيهاي كلامي، تاريخي و گاه اجتماعي اين بحث را در ميان منابع و سابقه مذهبي غرب جستوگو ميكند در حالي كه در موضوع دوم جنبه و وجه اجتماعي و سياسي پررنگتر از وجه كلامي و تاريخي موضوع خود را مينمايد.آنچه اين مقاله بر محور و بنياد آن استوار شده وجه دوم، يعني رويكرد غرب در عصر و شرايط حاضر به موضوع و مفهوم آخرالزمان و جستوجوي علت و انگيزه مخفي پشت اين رويكرد است.

اگر چه باور به موضوع آخرالزمان و انتظار ظهور منجي همواره جزء لاينفك حيات فرهنگي و مذهبي عموم ملل جهان و از جمله غرب مسيحي بوده و مشربهاي مختلف مذهبي عليرغم گوناگوني ادبيات و برداشتها به نحوي بر اين نكته تأكيد داشته و آن را در ميان خود زنده نگه داشتهاند و بر اين باورند كه در موقعيت و زماني خاص در آخرالزمان مردي براي رهايي بخشي انسان از عسرت و بحران و آلودگي ظهور خواهد كرد، ليكن مجموعهاي از حوادث و عوامل آشكار و نهان از نيمه دوم قرن بيستم ميلادي باب گفتوگوي گسترده در اين باره را گشود و سبب شد تا منابع، آرا و ادبيات موجود اما مسكوت و خاموش و مهجور در صورتهاي مختلف تجديد حيات بيابند و موجب بروز رويكرد جديد و بالنده به موضوع آخرالزمان و منجيگرايي شوند. اين توجه و رويكرد محدود و منحصر به غرب مسيحي (ساكنين امريكا و اروپاي غربي) نبود بلكه به صورتهاي مختلف تجلي و مصاديق اين توجه و رويكرد را در اقصا نقاط عالم و از جمله شرق اسلامي نيز ميتوان ملاحظه كرد.
تحولات مختلف و چند وجهي (سياسي، اقتصادي، فرهنگي، اجتماعي و در عرصة طبيعت) نه تنها مسبب طرح مباحثي چون: آخرالزمان، پايان تاريخ، آينده جهان، حكومت جهاني و جهان آينده و ضرورت آمادگي براي استقبال از منجي موعود شد بلكه، موجب بروز:

1. ادبيات مخصوص اين عناوين در «سينماي غرب»،
2. توسعه شبكههاي راديويي و تلويزيوني مذهبي به قصد گفتوگو دربارة ظهور منجي،
3. توسعه فعاليتهاي تبليغي و تبشيري مذهبي با نگرش به آخرالزمان،
4. ظهور آموزههاي آخرالزماني و مذهبي در ادبيات سياسي سياستمداران غربي،
و بالاخره؛
5. بروز موج گرايش به منجيگرايي و ادبيات انتظار در ميان عموم ملل و نحل منتشر در جغرافياي خاكي جهان شد.
عموم پژوهشگراني كه موضوع بروز بنيادگرايي در غرب و به ويژه امريكا را (طي دهههاي 60 و 70 ميلادي به بعد) مورد مطالعه قرار ميدهند به خوبي واقف به نحوة بسط و بروز بنيادگرايي در سينما، رسانههاي عمومي و فعاليتهاي اجتماعي و حتي سياسي در غرب هستند. جرياني كه طي همين مقاله مصاديق و آمار فراوان آن مطرح و بررسي ميشود.
صرفنظر از رويكرد جديد و جدي غرب -به صورت عام- و مستكبرين پشت پرده -به صورت خاص- به اين موضوع، امروزه شاهد گفتوگوي وسيع از آخرالزمان و قريبالوقوع بودن ظهور منجي آخرالزمان در ميان ساير ملل و از جمله شرق اسلامي نيز هستيم چنانكه در ايران اسلامي، طي ده سال اخير، بيش از تمامي ادوار گذشته باب گفتوگو از اين موضوع باز شده و آثار فراواني نيز منتشر شده است؛ اما چرا اين همه گفتوگو؟

عوامل مؤثر در بسط گفتوگو از آخرالزمان
عواملي چند در بسط گفتوگو و كنكاش همه جانبه دربارة آخرالزمان، ظهور منجي، كيفيت ظهور و پيامدهاي آن مؤثر است. چند وجهي بودن اين امر، آن را نسبت با ساير موضوعات و مباحث متفاوت ميسازد.
در ميان جملة عوامل، از «مشيت خداوندي» و وقت گشوده شده نبايد غفلت كرد. شايد ساير عوامل به تبع اين امر حادث شدهاند. وقت همان بخت است. «دولت بيدار» جناب حافظ شيرازي كه وقتي روي مينمايد، همه موانع را دور ميسازد، نا ممكنها را ممكن ميسازد، شرايط موافق را ايجاد ميكند و قلبها را مساعد همراهي ميكند.
نبايد از نظر دور داشت كه «انتظار» ذاتي وجود آدمي است و امر مشترك ميان عموم ملل است كه خارج از ظرف زمان و مكان به عنوان محركي قوي انسان را متوجه و متذكر «آينده» و ضرورت «نيل به كمال» ميسازد. از همين روست كه وجوه مختلف آن را در ميان آثار فرهنگي همه اقوام ميتوان ملاحظه كرد ليكن گاه غفلت چون خاكستري آن را ميپوشاند و وقتي ديگر حوادث و شرايطي آن را چون اخگري سرخ نمايان ميسازد. با تذكر دربارة اين موضوع عوامل زير را براي كنار رفتن اين خاكستر و گرد و غبار ميتوان برشمرد:
1. ظهور تمام قد بحران و بنبست در مناسبات فردي و جمعي مردم.
2. ورود به هزارة جديد و احياي انديشة هزارهگرايانه.
3. رويكرد گستردة ساكنان غرب به معنا، مذهب و منجيگرايي.
4. ظهور مصاديق پيشگوييهاي پيشينيان دربارة عصر ظهور در عرصههاي مختلف.
5. گفتوگو از پايان تاريخ در مطالعات اجتماعي- سياسي.
6. مشيت الهي و... .
عوامل ديگري را به اين مجموعه ميتوان افزود. هر يك از اين عناوين به تدريج مورد بررسي قرار خواهد گرفت اما پيش از هر گفتوگو ميبايست از خود «گفتوگو از پايان» پرسش كرد و به اين سؤال جواب داد كه چرا انسان اينگونه ازپايان پرسش ميكند، و منشأ اين سؤال كجاست؟

1. ظهور تمامقد بحران و بنبست
پرسش از سرانجام و پايان سير و سفر دراز انسان در عرصة زمين و گسترة تاريخ، متقدم، پرسابقه و ذاتي وجود بشر است. به همان سان كه انسان از «مبدأ» ميپرسد از «مقصد و پايان» نيز پرسش ميكند.
اساطير و اديان هر كدام به نوعي پاسخگوي اين سؤال ناگزير بودهاند. اين عبارت ترجمة شاعرانه و زيبايي نزد مولوي دارد:
از كجا آمدهام، آمدنم بهر چه بود
به كجا ميروم آخر ننمايي وطنم؟
اين پرسش و پاسخ ناظر بر دو وجه است. وجهي ناظر بر سرانجام غايي آمد و شد انسان در عرصة زمين است. رازي ناگشوده و سر به مفهر كه به قول حكيم طوسي ـ فردوسي ـ دستيابي به پاسخ مناسب مشروط به گذر از نشئه دنيا و نيل به نشئه آخرت است.

همـه تـا در آز رفتـه فـراز
به كس وا نشد اين در راز باز
به رفتن مگر بهتر آيدت جاي
چو آرامگيري به ديگر سراي

اين پرسش ذاتي برخاسته از روح بيقرار آدمي است كه هماره سر در پي كشف راز هستي دارد و همين جستجو و تمنا او را از ساير موجودات متمايز ميسازد و به عنوان جوينده و كاشف راز معرفي مينمايد. تلاش و مجاهدة متفكران و بزرگان اهل معرفت هماره مصروف نيل به راز بزرگ هستي، پرسش از وجود و حقيقت هستي است.
اما در وجه دوم، اين پرسش متوجه سرانجام زندگي در عرصة خاك، فصل پاياني حيات و آخرين مرحله از زيستن در زمين (در دو وجه شخصي و عمومي) قبل از ورود به عالم آخرت است.
چنانكه اشاره شد «بينش اساطيري» به نحوي و «اديان، ملل و مذاهب آسماني» به نحوي و «نحلهها و فرق غيرديني» نيز به نحو ديگر سعي در پاسخگويي به اين پرسشها داشتهاند چنانكه هر يك «تصويري» از «آينده» را براي پيروان خود ترسيم نموده و ويژگيهاي آن را برشمردهاند.

امهات منابع فرهنگي و ديني شرقي ـ به ويژه اسلامي ـ ناظر بر پاسخ حقيقي به «پرسش انسان» است. پرسش از حقيقت هستي، راز هستي و بالاخره سرانجام آمدن و شدن، پاسخ دين به اين پرسش عاري و پيراسته از «خودباوري»، «نيست انگاري» و «رويكرد به دنيا» است.
اين پرسش متعلق به انساني است كه «متذكر مرگ» است و در امان از آلودگي به زندگياي مملو از غفلت و رفاه، او كه رويي به قبرستان و نگاهي به مرگ دارد و در مجاهدتي بزرگ در پي جستن راهي براي رويارو شدن با مرگ، كشف راز و نيل به رستگاري است.

[donsaeid]

در عصري كه بشر مبتلاي خودبنيادي است و خود را «فعّال ما يشاء» ميشناسد و مستغني از كلام آسماني، از اين پرسش خبري نيست و در مقابل گريز و غفلت از اين پرسش از سر و روي انسان ميبارد. همه آنچه پيرامون او را گرفته نيز به نحوي بر گسترة غفلت او از «مرگ» ميافزايد. به قول استاد سيد احمد فرديد، «زندگي مرگآلودي كه انسان در آن گورستان را فراموش ميكند1»، «اين زندگي منتهي به لذتپرستي، ارادة معطوف به قدرت به مرض و بيماري ميانجامد»2. در اين نوع از زندگي كه تماميت «تاريخ غرب» را جلوهگر ميسازد، انسان در پي رفاه و غافل از مرگ است. سيري تمام در ظاهر و ظاهرپرستي و رفتوآمدي تمام در باطل.

اين جمله شگفت استاد فرديد، پرده از واقعيتي شگفتتر نيز بر ميدارد: در اين وضع و تاريخ، مستضعف نيز ميخواهد جاي زندگي مرفه و مرضناك بورژوازي را بگيرد. گوئيا گوي سبقت را همگان از هم ميربايند.

در اين نحوه از «زندگي كثيف»، همة «نگراني» روح كه حاصل دريدن پرده غفلت و پندار است، مبدل به «دغدغه و خلجان نفساني» ميشود. و همة همّ انسان مصروف دنيا و «عمل» بيفكر و ذكر براي تصرف و تملك دنيا.

هيهات كه «شرق» و «انسان شرقي» در وقت غلبه، سيطره پررنگ «تاريخ غربي» در سايه و حاشيه فرو رفته است. انسان شرقي هم ديگر شناساي شرق نيست. در غفلت از حقيقت شرق و دينداري سر در پي رفاه و مدرنيته و دنيامداري گذراده است و به تبع روشنفكران و فراماسونرها و اولاد اسرائيل، دريافتها و معارف ديني را با ادب و ادبيات غربي ترجمه ميكند؛ جملگي را سكولاريزه ميسازد، دنيوي ميكند، ترجمهاي دنيوي و صرفاً اين جهاني از دين و اقوال اولياي دين ارائه ميدهد تا با آسودگي خاطر سير در «فرهنگ و مدنيت» غربي كند.
در چنين وضعي انسان شرقي در غفلت تام، جملة مفاهيم ديني را از درون تهي و معادل نفساني و شيطاني غربي را بر آن حقايق اصيل پوشاند و دست آخر خود را به ظاهري بدون باطن دلخوش ميسازد.
به اقتضاي اين تاريخ و حسب غفلت از تفكر و تأمل دربارة امور كلي، انسان غربي مشغول و مبتلا به امور جزئي شد و تلاشي پيگير و لاينقطع را براي نيل به قدرت، بهشت زميني و آباداني دنيا آغاز كرد. تا آنجا كه اين ميل نفساني در «مركز توجه» او قرار گرفت و به تبع اين وضع، نزاع قدرتطلبانه براي تغيير عالم و تصرف در زمين در گرفت و شايد بتوان اين عصر را با عنوان «عصر جدال و رقابت ايدئولوژيها»3 شناخت كه در عصر مدرن در قالب كلكسيون و مجموعهاي از دستورالعملهاي سياسي اجتماعي ـ بريده و منقطع از تفكر و دين ـ در انديشه و هواي تغيير جهان ارائه شدند. طي پنج قرن گذشته و پس از رنسانس در اروپا ـ و دويست سال اخير در شرق و سرزمينهاي اسلامي تمامي همّ انسان معطوف به انكار ساحت معنوي و عرشي عالم شده است. همه چيز در يك نسبيت انگاري (relitivism) وحشتناك فراموش شده است. هيچ چيز قابل اطمينان و يقيني جز اراده و اهواي نفساني انسان وجود ندارد4.
سوسياليسم، فاشيسم، ناسيوناليسم، ليبراليسم و سوسيال دموكراسي، جملگي به عنوان ايدئولوژيهاي مبتني بر تفسير اومانيستي و انسان مداري از عالم و آدم، بارزترين دستورالعملهاي سياسي و اجتماعي قرون جديد را پيشنهاد و سالهاي متمادي بشر مفلوك را به خود مشغول كردند. جملة اين ايدئولوژيها به قول «ماركس» با هدف تغيير جهان پاي در ميدان گذاردند و ميدان پركشمكش و پرغوغايي را ايجاد كردند5.

سلب حيثيت معنوي از هستي در تاريخ جديد غربي، انسان را از «تعهد ديني» آزاد ساخت ليكن سرگشتگي و حيراني را روزيف او ساخت تا در اشتغال بيوقفه در «سياست، توسعه، مدرنيته و نزاع بيپايان قدرتطلبانه» همه هستي و سرمايههاي وجود خود را از دست بدهد.
با مطالعهاي ساده در تاريخ ايدئولوژي ميتوان دريافت كه ارمغان جملة ايدئولوژيها در چهار عبارت ساده: بازي سياسي، تلاش براي توسعه، شهوت مدرنيته و بالاخره نزاع بيپايان براي قدرت بيشتر خلاصه ميشود.

اين همه به معني اشتغال مداوم به «عمل»، بدون اتكا به «نظر» و نوعي عملزدگي (پراگماتيسم) بيوقفه بود كه طريق هرگونه آگاهي و معرفت از طريق تفكر و دين را براي انسان سد كرد.
شايد به همين جهت است كه انسان عليرغم دستيابي به تكنيك و تكنولوژي، همه آرامش جان را از دست داده است. اين سخن ناظر بر تأييد و تأكيد بيعملي و «انفعال» نيست. عمل در تاريخ بحرانزده غربي، ناظر بر هيچ حكمت، دين و حتي فلسفه به معني اصيل لفظ نيست. اين عمل، متكي به صورتي و سايهاي از تفكر فلسفي يعني ايدئولوژي (غاصب دين و حكمت) عين ظهور امارگي نفس است. ورنه از دوران كهن و در ميان متقدمين از ميان فلاسفه، «سياست مدينه» به عنوان «حكمت عملي» با تكيه بر حكمت نظري امر تدبير در امور ملكي و تنظيم مناسبات و معاملات مردم را عهدهدار بوده است. در واقع همراهي و پيوستگي تمام ميان عمل و نظر به تمامي اعمال معني و سمت و سوي متعالي و حكيمانه ميبخشيد و مانع از ظهور و بروز آمادگي و در نتيجه اغتشاش و بحران مناسبات ميشد.
«ايدئولوژي» به عنوان نظامنامه و پشتوانة ضعيف، نفساني و سست عمل در تاريخ معاصر، متكي به خودبنيادي است. از اين رو، اين عمل، ره به دياري روشن و سرانجامي ميمون نميپويد. به عبارتي اين عمل، عمل علي(ع)6 و انبياي عظام الهي نيست كه مترادف با «طاعت» باشد. تكيهگاه عمل ـ اطاعت و بندگي ـ در حوزه معارف ديني ديانت و معرفت است و از همين منظر، تجلي بندگي در عمل فردي و جزئي، منجر به ظهور «عبوديت» و «ارادة معطوف به حق» ميشود.

حسب سنت لايتغير هستي7، عمل متكي به ايدئولوژي بريده از ديانت، عين انانيت و خودبنيادي است و بحران نتيجة قطعي و محتوم آن.8
حاصل محتوم ايدئولوژي به هر نحو و صرفنظر از عنوان و مبدع آن، «ارادة معطوف به قدرت»، امپرياليسم و استكبار ورزي است. خواه در هيتلر ظهور كند و يا موسوليني و يا كاپيتال دموكراسي امريكايي.

عوامل مؤثر در تحولات
اجتماعي غرب و شروع
تاريخ جديد:
• جنگهاي صليبي
• فتح اندلس
• كشف قاره امريكا
1517 ـ 1492
نتيجه:
•احياء منابع كهن فلسفي يونان
• مشاهده تجربه پيشرفت
مسلمين
• شكلگيري بوژروازي
• ايجاد انگيزه براي تغيير
نتيجه:
• جنبش عقلي رنسانس 1700ـ1400
• جنبش امانيسم 1517ـ1469
• پروتستانتيزم 1564ـ1517
• روشنگري 1900ـ1700
• انقلاب فرانسه 1815ـ1788
نتيجه:
• تولد نظام معرفتي جديد
• بسط فرهنگ غربي و ليبراليسم
• شكلگيري امريكا
• شروع استعمارگري
• غلبه متدولوژي و علوم جديد
• شكلگيري تمدن غربي

بيگمان بحران حاصل و محصول «تزاحم و بنبست»است و درهم ريختگي، آشوب و انفعال محصول طبيعي و ناگزير آن. خروج از اعتدال و مشي در طريق افراط و تفريط و تبديل شدن «خودكامگي و خودبنيادي» به مشي عمومي مردم در خود و با خود تزاحم، بنبست و بحران را خواهد داشت.
اگرچه در هر دورهاي حسب شرايط مختلف نحوي بحران و تزاحم گريبان ابناي بشر را گرفته ليكن انباشت بحران و چندوجهي بودن آن در يك مقطع ويژة زماني ما را متذكر ظهور تمام قد بحران و بنبست ساخته است.
تا پيش از اين گرچه خودكامگي و خودبنيادي انسان بريده از وحي و غافل از غيب عالم و عالم غيبي را با «مسايلي» رو به رو ميساخت اما شيفتگي در برابر دستاوردهاي علوم جديد و تكنولوژي باعث بود تا حل مسئله را از همان دستاوردها بخواهد، ليكن در شرايطي كه ما از آن گفتوگو ميكنيم حل كنندة مسئله نيز خود درگير با بحران شده، به گونهاي كه تصور ميشود به تمامي انسان به برده و عبد بيچون مخلوق دست خود تبديل شده است. اما صورتهاي مختلف اين بحران را در وجوه نظري، فرهنگي و تمدني ميتوان ملاحظه كرد. و شايد بتوان گفت فراگيري، ژرفا و چندوجهي بودن بحران مستولي و جاري در عصر حاضر نشانههاي بارز، «تاريخ در بحران» يا «بحران در تاريخ غربي» دانست.

[donsaeid]

بحران ايدئولوژيك
در بررسي و مطالعه صورتهاي مختلف بحران كه حيات فرهنگي و مادي انسان را در خود گرفته، گفتوگو از «بحران يا بنبست ايدئولوژي» را مقدم داشتهام. چه، بحران در صورتهاي مادي حيات و تباهي مدنيت مرهون بحران در عرصة حاكميت است.
از اين نكته نميتوان غفلت ورزيد كه به دليل نسبت و ارتباط طولي سه ساحت «تفكر، فرهنگ و تمدن»، بحران در عرصة فرهنگي، بحران در عرصة تمدن را در پي دارد به همان سان كه اقوام، قبل از آنكه از حيث فرهنگي مبتلاي بحران و گسست شوند، در ساحت و عرصة تفكر و نظام نظري دچار بحران ميشوند.
اين ارتباط و نسبت در انجام اصلاحات و احياگري و انقلاب نيز وجود دارد. اصلاحات و احيا، قبل از آنكه از عرصة تمدن و مناسبات و معاملات مادي آغاز شود، در گرو اصلاحات فرهنگي و احياگري در اين ساحت است ورنه انجام هر عملي و ارائه هر نسخهاي بر حجم اختلاط، اغتشاش و بالاخره گسترة بحران ميافزايد. اقوامي كه كپيهبرداري از صورتهاي تاريخي گذشته را شرط كافي براي تجديد حيات ميشناسند همواره در طريق بحران و ازدحام و تزاحم گام ميزنند.
در بدو تاريخ جديد غربي، قرون 15 و 16م. خلع يد از دين و گسترش سكولاريزم، موجب بود تا بشر با مشي در طريق خود بنيادي، دريافتهاي حاصله از عقل كمي در تجربهگرايي را بيدخالت حجت آسماني و وحياني، براي دستيابي به كمال، امنيت، عدالت و بهرهمندي كافي بشناسد. از اين رو به همين دريافتها نيز براي تنظيم «مناسبات اجتماعي، سياسي» ـ به عبارت ديگر سياست مدينه ـ بسنده كردند. از همين جا، قراردادهاي اجتماعي و ميثاقنامهها، منبع و مشرب اوليه تنظيم و تدوين مناسبات شدند به تبع اين وضع و پس از آن، گونههاي مختلف «ايدئولوژي» عهدهدار سياست مدينه و تنظيم مناسبات سياسي و اجتماعي شدند و هريك براي چندي با پيشنهاد پروژهاي جماعت انساني را به اميد دستيابي به گونهاي از برخورداري،عدالت و امنيت به دنبال خود كشيدند.
در حقيقت، انسان غربي به تبع روشنفكران و برخي فيلسوفان، «خير» را از مجراي مجموعهاي از ايدئولوژيها جستجو كرد در حالي كه آنچه از آن به عنوان «خير» ياد ميكرد، جز پندار نبود. چه، حسب سنت لايتغير هستي، جملة توانايي جسمي و تراوشات ذهني انسان، به علت نقصان و اسارت در ضعف حدود خاص ناتوان از درك همه ساحات وجود و كشف وجوه آشكار و نهان هستي بود و امكان بالقوه برآوردن عموم نيازهاي مادي و فرهنگي انسان را نداشت.
اگر چه برخي پژوهشگران به دليل توجه به بنيادهاي فلسفي، ايدئولوژي را تنها به مثابة زيرساخت نظامهاي سياسي، اجتماعي مبتني بر رويكرد نازيسم، فاشيسم و كمونيسم ميشناسند و ليبراليسم را از جغرافياي ايدئولوژيهاي نامبرده كه نوعي «نظام ارزشي و نگاه فلسفي» با خود و در خود دارند منفك ميشناسند ليكن بايد توجه داشت كه در دوران جديد ـ تاريخ غربي ـ با سپري شدن قرون وسطي و شروع «رنسانس» در نيمه قرن پانزدهم ميلادي، غرب، قدم در ميداني گذارد كه هيچگاه مستغني از ايدئولوژي به مثابة «نظام خودبنياد بشري براي تنظيم مناسبات سياسي اجتماعي، نگاه به آينده و اصلاح روابط مبتني بر قوانين خود ساخته بشري» نبوده است چنانكه واسپس «نهضت اصلاح ديني» ـ پروتستانتيزم ـ در نيمه اول قرن شانزدهم ميلادي، زمينة شكلگيري جريان «روشنگري قرن 18 م.» با هدف تغيير شيوة انديشيدن فراهم آمد. بشر غربي با گذار از منازل رنسانس، امانيسم و پروتستانيزم به عصر روشنگري رسيده بود. عصري كه انديشه تحليلي، انتقادي را به جاي انديشه اسطورهاي [و ديني] گذارد.8
جملة مدافعان و منتقدان روشنگري، بر اين اصل پاي ميفشارند كه شالودة روشنگري قرن 18م. بينش اين جهاني است و اساساً روشنگري ايدئولوژي اين جهاني است.9
روشنگري، به مدد نقد و جدل و ترديد در تعيينات ديني، خود را از دست اصول ثابت ديني خلاص كرد تا جهان مطلوب و مفروض خود را به مدد عقل و خرد خودبنياد بر ويرانههاي معبد و كليسا بسازد.10
اين بنا بر شالودة جدل و مجادلة نفس آدمي استوار بود و از اين رو در خود و با خود فلسفة «تجربه و تغيير دائمي» را داشت.
«آنتوني آر بلاستر»، نويسنده كتاب ظهور و سقوط ليبراليسم غرب در مقدمهاي كه براي بررسي مباني فلسفي ليبراليسم آورده مينويسد:
در بيشتر متون فلسفي، فلاسفة قرن هفدهم و هجدهم به دو گروه «عقلگر»ا و «تجربهگرا» تقسيم شدهاند. بر اين منوال دكارت، اسپينوزا و لايپنينس عقلگرا لقب گرفتهاند، وبيكن، هابز، لاك و بعدها هيوم، بنيانگذاران و حافظان سنت تجربهاي عمدتاً انگليسي قلمداد شدهاند. در دنياي انگلوساكسون تا به امروز حرمت تجربهگرايان محفوظ مانده و آثارشان مطالعه ميشود.11
مباني آكادميك تجربهگرايي، خود بخشي از تاريخ ليبراليسم است. تفاوتهاي ميان اين دو گرايش نيز به نوبة خود براي ليبراليسم واجد اهميت است. گرچه براي منظور كنوني، فصل مشترك اين دو سنت بيش از تفاوتهاي آنها اهميت دارد: اين فصل مشترك، تأكيد بر تجربة فردي به عنوان مبناي علم و يقين است [خود بنيادي] در نظر گرفتن تجربة حسي فرد به مثابة مبناي معرفت [استغناي از وحي]، هستة تجربهگرايي لاك را تشكيل ميدهد. دكارت نيز از خرد آغاز كرد.
جانشيني انسان به جاي حق، تبديل دين به قانون، تصرف جايگاه ارزشهاي خدايي توسط اصالت سود و ترقي و بالاخره تبديل مذهب به اخلاق هدونيسم12 (لذتجويي، لذتگرايي)، چهار ركن فرهنگي و پس از آن تمدني عصري را تشكيل دادند كه از آن با عنوان «عصر جديد» يا «تاريخ جديد غرب» ياد ميكنيم، تاريخي كه اينك به تمامي در بحران گرفتار آمده است.
اسماعيل شفيعي سروستاني

[donsaeid]

سيماي حضرت مهدي در كلام نبوي

در رواياتي كه از پيامبر اعظم(ص) در زمينة ويژگيهاي امت اسلام در هنگامة ظهور نقل شده است، تقسيم مردمان به دو گروه متفاوت كاملاً مشهود است. گروهي كه مورد مدح و ستايش پيامبر(ص) قرار ميگيرند كه همان اهل ايمان و صداقتند و در مقابل، گروهي كه به شدت ذم و نكوهش ميشوند.


اشاره:

پيامبر اعظم(ص) اسلام مجموعة تكامليافتة فضائل همة انبياء و اولياي الهي در طول تاريخ و درخشانترين كهكشان عالم وجود است كه هزاران منظومه و خورشيد درخشان فضيلت و كرامت را در خود جاي داده است. علم توأم با اخلاق، حكومت همراه با حكمت، عبادت همراه با خدمت به خلق، جهاد توأم با رحمت، عزت همراه با فروتني، روزآمدي توأم با دورانديشي و صداقت با مردم در عين پيچيدگيهاي سياسي از ويژگيهاي بارز پيامبر اكرم(ص) است.1
جلوة آشكار و مظهر اسماي خداوندي، نمونة انسان كامل و سرآمد تمام پيامبران و ختم رسل است.
پيامبر رحمت و رأفت دربارة ويژگيهاي امت اسلام هنگامة ظهور بياناتي دارند كه به اجمال به چند نمونه از آنها اشاره ميكنيم.

در رواياتي كه از پيامبر اعظم(ص) در زمينة ويژگيهاي امت اسلام در هنگامة ظهور نقل شده است، تقسيم مردمان به دو گروه متفاوت كاملاً مشهود است. گروهي كه مورد مدح و ستايش پيامبر(ص) قرار ميگيرند كه همان اهل ايمان و صداقتند و در مقابل، گروهي كه به شدت ذم و نكوهش ميشوند. در اينجا براي روشن شدن موضوع از هر يك از دو گروه روايات نمونههايي را نقل ميكنيم.2

1. ستايشها

برخي از ويژگيهاي مؤمنان و صالحان امت هنگامة ظهور را ميتوان اينگونه برشمرد:
اجر و پاداش يك مرد از آنها با اجر پنجاه نفر از ياران پيامبر(ص) برابر است: پيامبر اكرم(ص) خطاب به يارانش ميفرمايند:
گروهي پس از شما خواهند آمد، كه اجر و پاداش يك مرد از آنها با پاداش و اجر پنجاه نفر از شما برابر است، اطرافيان گفتند: اي رسول خدا! ما در جنگهاي بدر و احد و خندق همراه شما بوديم و قرآن ميان ما نازل شد. حضرت فرمودند: اگر به اندازة آنها بار تكاليف بر دوش شما گذاشته شود تحمل نميكنيد و مانند آنها صبر نداريد.3
آنچه كه واضح است اين كه تحمل تكاليف و صبر فراوان از ويژگيهي مؤمنان راستين به دين محمد(ص) است.
از نظر ايمان عجيبترين مردم و از نظر يقين بزرگترين آنانند: رسول خدا(ص) ميفرمايند:
اي علي! بدان كه عجيبترين مردم از نظر ايمان و بزرگترين مردم از نظر يقين، قومي هستند كه در آخرالزمان ميباشند، پيامبر(ص) را نديده و امامشان نيز از آنها پنهان است اما به سياه بر سفيد ايمان دارند4
حديث ياد شده بيانگر اين مطلب است كه امت آخرالزماني پيامبر خاتم(ص) اگرچه آن حضرت را نديدهاند اما به مكتوبات قرآن و حديث و سيرة ائمه اطهار ايمان ميآورند.
گروهي از آنان هميشه بر حقند: رسول خدا(ص) ميفرمايند:
هميشه گروهي از امت من بر حق هستند تا امر خداي عزوجل ظهور كند.5
اشاره آن حضرت به ظهور حضرت حجت(عج) است.
آمر به معروف و ناهي از منكرند: رسول اكرم(ص) ميفرمايند:
هنگامة ظهور حضرت مهدي(عج) قومي و گروهي خواهند آمد كه اجر و پاداش آنها همانند اجر و پاداش پيشينيان است، امر به معروف و نهي از منكر ميكنند و با اهل فتنه و آشوب درگير ميشوند.6
پر واضح است تنها كساني ميتوانند چنين ويژگيهايي داشته باشند كه به حقيقت نبوت رسولالله(ص) و امامت ائمه معصومين(ع) اعتقاد راسخ داشته باشند و مؤمن راستين و حقيقي باشند. اما در مقابل اين گروه، گروه ديگري نيز وجود دارد كه افعالشان چيزي جر وقايع ذيل را دنبال ندارد.

2. نكوهشها
برخي از نكوهشهايي كه در كلمات پيامبر خاتم(ص) از مردمان آخرالزماني شده به شرح زير است:
از قرآن جز رسم و از اسلام جز نام، باقي نميماند: رسول اكرم(ص) ميفرمايند:
زماني بر امت من خواهد آمد كه از قرآن جز رسم و خط آن و از اسلام جز نام آن، باقي نميماند. آنها را مسلمان مينامند در حالي كه دورترين مردم از اسلام هستند. مساجد آنها را آباد است اما به سبب خالي بودن از هدايت خراب و ويراناند. فقيهان آن زمان بدترين فقها در زير آسمان خواهند بود، فتنه و آشوب از خودشان شروع شده و به خودشان برخواهد گشت.7
صدقه دادن، خسارت انگاشته ميشود، فحشاء و منكر، جايز و حلال و بندگي خداوند تكبر قلمداد ميشود: پيامبر(ص) ميفرمايند:
اي كسي كه از ساعت ظهور (الساعة) قيام حضرت مهدي(ع) ميپرسي؟ ظهور هنگام پليدي امرا و دورويي و خدعة قاريان قرآن، هنگام نفاق علما و زماني است كه امت من منجمين را تصديق و سرنوشتي را كه خداوند براي آنها قرار داده تكذيب ميكنند. زماني است كه مردمان امانت را غنيمت بگيرند و صدقه را زيان و خسارت و فحشا را حلال و جايز و بندگي خداوند متعال را تكبر و وقتگذراني بر مردم بدانند.8
از هفتاد و سه گروه، تنها يك گروه وارد بهشت ميشود و ساير گروهها در آتشند: رسول خدا(ص) فرمودند:
اي عوف! چگونه خواهي بود زماني كه اين امت هفتاد و سه گروه شوند، يك گروه از آنها وارد بهشت ميشود و ساير آنها در آتش خواهند بود» عرض كردم اي رسول خدا(ص) آن هنگام، چه زماني خواهد بود؟ حضرت فرمودند: «آن هنگام كه مأموران انتظامي زياد شوند، كنيزكان مالك گردند و برة كوچك بر منبر بنشيند (شايد مراد بچههاي خلفا باشد)، قرآن را با آهنگ بخوانند، مساجد را زينت كنند و منابر را مرتفع بسازند، ثروت مسلمانان در دست گروه خاصي قرار بگيرد، دادن زكات و صدقه را زيان و خسران بشمارند و امانت را غنيمت بپندارند و براي غير خدا دين را بياموزند، زماني كه مرد از همسرش فرمان ببرد و از مادرش نافرماني كند و پدرش او را رها نمايد، امتهاي پيش از خودشان را لعنت كنند، بزرگان و سران قبيله فاسق شوند و پستترين مردم راهنمايشان باشد، به خاطر ترس از افراد و پرهيز از گرفتاري شر آنها، احترامشان كنند، در اين هنگام است كه به هفتاد و سه گروه تقسيم ميشوند... تا اينكه مردي از اهل بيت من كه به او مهدي(ع) ميگويند ظهور ميكند. پس اگر او را درك كردي از او اطاعت كن و از هدايتيافتگان به دست او باش.9
دينشان را به كالاي اندكي از دنيا ميفروشند: حضرت رسول اكرم ميفرمايند:
در آن روز (يوم الساعة) فتنهها و آشوبهاي بسياري است، فتنهها همانند پارههاي سياه شب، روي ميآورند و ايجاد ميشوند. در هنگام صبح مرد مسلمان امت و مؤمن و شبانگاه كافر ميشود، شبانگاه مؤمن ميگردد و صبح كافر. گروهي از آنان دينشان را به كالاي اندكي از دنيا ميفروشند. كسي كه رباخواري نكند غباري از رباخواري بر او بنشيند.10
آن حضرت همچنين فرمودند:
زماني بر مردم ميآيد كه رباخواري ميكنند، پرسيدند: همة مردم رباخواري ميكنند؟ فرمود: اگر رباخواري نكند، غباري از آن بر او مينشيند.11
به اميد آنكه جزء دسته اول قرار بگيريم و از پيروان واقعي آن حضرت بوده و به دست ايشان هدايت گرديم.

[donsaeid]

توسعه مهدوى


در آرمانشهر مهدوى ترس و دلهره جاى ندارد و انسان بعد از آنهمه آشفتگى روحى و روانى سر بر بالين آرامش خواهد گذاشت و هيچ كس به حقوق ديگرى تجاوز نخواهد كرد. «لا يظلم احدٌ احداً؛ و هيچ خونى به ناحق ريخته نخواهد شد.»


در طول تاريخ هر يك از انديشه وران از درچهاى خاص مدينه فاضله را مورد بررسى قرار دادهاند و هدف آنان برقرارى حكومتى بوده است كه در سايه آن، انسانها در ناز و نعمت زندگى كنند و با مشكلات قبل از جامعه توسعه يافته روبرو نشوند اگر نقطه شروع نهضت برپايى اين مدينه فاضله را افلاطون به حساب آوريم مىتوانيم ادعا كنيم كه ديدگاه افلاطون نسبت به آن جامعه آرمانى، ديدگاهى سياسى است. افلاطون بر تمام نظامهاى سياسى موجود زمان خويش خرده مىگيرد و حتى دموكراسى را مقدمه هرج و مرج مىداند زيرا معتقد است كه مردم از روى هوى و هوس تصميم مىگيرند كه نهايت اين تصميم، هرج و مرج و فروپاشى است. او معتقد است نابسامانيهاى بشر محصول نظامهاى سياسى آشفته است و اين آشفتگى زمانى به پايان مىرسد، فيلسوفان، به پادشاهى رسند و يا پادشاهان فيلسوف گردند.

پس از او فارابى در قرن چهارم هجرى امت فاضل را امتى مىداند كه بناى آن بر تعاون و همكارى باشد تا آن امت به سعادت برسند.

در عصر جديد يعنى بعد از رنسانس كه انسان از حاشيه به متن آمد و تفكرات اومانيستى بر جهان سايه افكند با اين ديدگاه آرمانشهرهاى جديدى به جهان معرفى شد.

مثلاً آرمانشهر توماس مور شهرى است انسانى كه انسان، رفاه، آسايش و بهزيستى او مورد توجه است و آرامش، آسايش و آسودگى انسان از اهميت ويژهاى برخوردار است فرانسيس بيكن نيز ديدگاهى تقريباً مشابه توماس مور دارد.(1) اين گونه تفكر تا زمان ما نيز با اندك تفاوتى همچنان مسير خود را طى مىكند و وجه مشترك همه نظريه پردازان اين قرون اخير توجه خاص به انسان و كنار گذاشتن دين از صحنه اجتماع و محدود كردن دين به عبادتهاى فردى، آزادى سرمايه دارى و تفكر ليبراليستى است.

و آنطور كه تاكنون بر جهان گذشته است گويا اين مسير تا زمان حكومت مهدوى ادامه خواهد داشت گرچه با فراز و فرودهايى نيز همراه بوده اين انديشهها را با همه ويژگىها كنار مىگذاريم و اين نوشتار را با نگاهى به توسعه مهدوى پى مىگيريم.

ويژگىهاى توسعه مهدوى

1ـ عدالت

براى واژه عدالت اوصاف گوناگونى در متون دينى ما آمده است. از عسل شيرينتر، از كره نرمتر و خوشبوتر از مشك معرّفى شده است.(2) يك ساعت اجراى آن برتر از هفتاد سال عبادت است.(3) لذا امام على(ع) فرمود: هنگامى كه هزينههاى مردم را سبك گردانى اين كار نبايد بر تو گران آيد چه آن اندوختهاى خواهد بود كه مردم با آباد كردن شهرها و آراستن آباديهاى تو به تو باز مىگردانند و از اين رهگذر ستايش آنان را به خود جلب كردهاى و از آنكه عدالت را ميانشان گسترانيدهاى شادمان خواهى شد.(4) و چون عدالت، چنين است امام على(ع) به اجراى عدالت در جامعه دستور مىدهد گرچه نياز به شمشير باشد.

اى مؤمنان هر كس بنگرد كه ستمى اعمال مىشود يا مردم را به منكرى فرا مىخوانند و او از بُن دل آنها را نپذيرد سالم مانده و گناه نكرده است و هر كس به زبان پرخاش كند پاداش مىبرد و از فرد نخست بهتر است و آن كه با شمشير به انكار برخيزد تا كلام خدا بلند و گفتار ستمگران پست گردد او راه رستگارى را يافت و نور يقين در دلش تابيد.(5)

با تمام زحماتى كه تا كنون براى برپايى جامعه رفاه و عدل كشيده شده و حتى در اين راه خونها بر زمين ريخته شده امّا همچنان عدل و عدالت گمشده جامعه امروزى است.

گرچه شعار انسان مدارى و اصالت به انسان در مانيفست همه حكومتهاى دموكراسى آمده است امّا هر روز شاهد بىعدالتى و ريختن خون همين انسانها نيز هستيم كه ابزار و هدف توسعه هستند، مدعيان دروغين اسلام نيز در بعضى از كشورهاى اسلامى به جاى آنكه شمشير از نيام بكشند و به برقرارى عدالت قيام كنند عدالت و عدالت خواهى را به مسلخ مىكشند. اسلامى كه خليفه اول آن به عقيده ما و خليفه چهارم آن به عقيده آنها حتى بىعدالتى در بين حيوانات را روا نمىداشت و مىفرمود:

هرگاه حيوانات را به دست امينى سپردى به او سفارش كن تا:

بين شتر و نوزادش جدايى نيفكند و شير آن را ندوشد تا به بچهاش زيانى وارد نشود و در سوار شدن بر شتران عدالت را رعايت كند و مراعات حال شتر خسته يا زخمى را كه سوارى دادن بر او سخت است بنمايد، آنها را در سر راه به درون آب ببرد و از جاده هايى كه در اطراف آن علفزار است به جاده بى علف نكشاند و هرچند گاه شتران را مهلت دهد تا استراحت كنند و هرگاه به آب و علفزار رسيد فرصت دهد تا علف بخورند و آب بنوشند.(6)

امّا اين زخم كهنه و عقده به دست كسى كه به عدل مشهور است مرهم خواهد ديد و گشوده خواهد شد و دوران هجران به سر خواهد آمد (السلام على العدل المشتهر)...

همانطور كه جاهليت به دست پيامبر(ص) ويران شد جاهليت امروز هم كه با نام مدرنيته دنيا را فريب مىدهد از بين خواهد رفت.

امام صادق(ع) فرمود: «يصنع كما صنع رسول اللّه يهدم ماكان قبله كما هدم رسول اللّه امر الجاهليه و يستأنف الاسلام جديداً؛ راه و روش او چون پيامبر(ص) است يعنى هرچه را پيش از او باشد ويران مىكند چنان كه پيامبر(ص) جاهليت را ويران ساخت و اسلام را از نو نمايان كرد.»(7)

عدل آشكارترين صفات نيك آن امام است. در دعاى شبهاى رمضان مىخوانيم:

«اللهم صل على ولى امرك القائم المؤمّل و العدل المنتظر».

كسانى كه تازيانه نابرابرى بر پيكرشان نواخته شده است و از ميان اين همه خط و ربطهاى اجتماعى در زير خط فقر پناه گرفتهاند و هر شب تيره آنها چون شب يلدا طولانى است همواره به دنبال آخرين پرده زندگى اين جهان دل خوش دارند كه روزى سايه اين ابرهاى سياه بركنار خواهد رفت و خورشيد عدالت طلوع خواهد كرد و تن بىرمق آنان را جانى دوباره خواهد بخشيد و زندگى بر آنان گوارا خواهد شد.

و در پناه اين عدالت بندگى و بردگى رخت بر خواهد بست. و قرضها اداء خواهد شد. و حقوق انسانها به آنها باز خواهد گشت.

«فلا يترك عبداً مسلماً الاّاشتراه و اعتقه و لاغارماً الاّقضى دينه و لا مظلمة لاحد من الناس الاّردّها»(

در سايه اين دولت عدل گستر، مستكبران درهم كوبيده خواهند شد و محرومان و مستضعفان، جانى دوباره خواهند گرفت.

2ـ رفاه

مفهوم رفاه اجتماعى (social welfare) و دولت رفاه عمومى (welfare state) همچون بسيارى از مفاهيم علوم اجتماعى و انسانى سهل و ممتنع است سهل است زيرا هر شخصى كه به هر حال با چند كتاب علوم اجتماعى آشنا باشد برداشتى از آن را در ذهن دارد امّا با كنكاش بيشتر درباره اين مفهوم سادگى و سهولت اوليه رنگ مىبازد و مباحث و نگاههاى گوناگونى مطرح مىشود كه مفهوم رفاه اجتماعى را به كلافى درهم تنيده تبديل مىكند به گونهاى كه صاحب نظران در اين موضوع معتقدند بعضى از كتابها يا مقالاتى كه پيرامون اين مفهوم نگاشته شده بايد يك نسل از آن بگذرد تا براى همگان قابل هضم شود.(9)

مفهوم رفاه ارتباط تنگاتنگى با توزيع درآمد دارد به گونهاى كه تغييرات رفاه افراد وابستگى خاصى به سطوح درآمدى آنها دارد و لذا شاخصهاى ارائه شده در مورد رفاه اجتماعى در علم اقتصاد عمدتاً از شاخصهاى نابرابرى توزيع درآمد تبعيت مىكنند.

ميزان رفاه اجتماعى خانوارها به ميزان درآمد آنها بستگى دارد و توزيع متناسب درآمد مىتواند باعث افزايش رفاه اجتماعى در كل جامعه و براى اكثريت خانوارها گردد.(10)

بعد از سالها كه غارتگران و چپاولگران منابع عمومى مفهوم زيباى رفاه را به بازى انديشهها گرفتهاند هنوز به لحاظ ذهنى نتوانستهاند تعريف دقيقى كه قابل اجرا باشد ارائه دهند از يك سو شعار آزادى و دموكراسى مىدهند و از سوى ديگر شعار برابرى اجتماعى و چون اين دو مفهوم سازگارى ندارند و حدود دو ميليارد فقير و هشتصد ميليون گرسنه زندگى را با فقر و گرسنگى مىگذرانند تا انديشمندان در مورد جنگ مفاهيم، آتش بس اعلام نمايند. امّا اعتقاد ما بر اين است كه روزى ابرها به كنار خواهند رفت و پرده از رخسار آن ماهرو برداشته خواهد شد و چشمان منتظران پرفروغ خواهد گشت.

ابوسعيد خدرى از پيامبر نقل مىكند كه فرمود:

«يتنعم امتى فى زمانه نعيماً لم يتنعّموا مثله قط البرّ و الفاجر يرسل السماء عليهم مدراراً ولاتدخرّ الارض شيئاً من نباتها،(11) در زمان او مردم به چنان نعمت و برخوردارى و رفاه دست يابند كه در هيچ زمانى دست نيافته باشند( اين رفاه شامل تمامى انسانها خواهد بود) چه نيكوكار و چه بدكار، آسمان مكرر بر آنان ببارد و زمين چيزى از روييدنيهاى خود را پنهان نسازد.

در روايات ديگر سخن از اداى قرض تمام مقروضين است سخن از بىنيازى تمام انسانهاست و سخن از بذل و بخشش امام(ع) برهمگان است.

به طورى كه از طلب مال و بخشش ديگران بىنياز گردند در آن جا سخن از عمران و آبادى تمامى عرصه خاك است به گونهاى كه چون آن حضرت قيام كند همه خرابيها را آباد كند، تمامى سطح زمين را از سرسبزى و نشاط و طراوت بپوشاند، گنجها و معادن زمين همگى مورد استخراج قرار گيرند و زمين آنچه را كه در درون مخفى داشته است براى رفاه و آسايش انسانها به دست او خواهد سپرد.(12)

3 ـ فراگير شدن امنيت

امنيت از جمله كالاهاى عمومى است كه نفع آن متوجه همه جامعه است ولى دولتها هزينه آن را مىپردازند گرچه با واسطه به توليد و سرمايهگذارى كمك مىكند ولى بطور مستقيم. برون داد و بازدهاى ندارد دولتها بخش مهمى از بودجه را به امنيت اختصاص مىدهند ولى هنوز آرامش كه مولود امنيت است بر دنيا سايه نيفكنده است. در آرمانشهر مهدوى ترس و دلهره جاى ندارد و انسان بعد از آنهمه آشفتگى روحى و روانى سر بر بالين آرامش خواهد گذاشت و هيچ كس به حقوق ديگرى تجاوز نخواهد كرد. «لا يظلم احدٌ احداً؛(13) و هيچ خونى به ناحق ريخته نخواهد شد.»(14)

امام صادق(ع) نقل مىكند كه امام على(ع) در مجلسى براى ياران خود درسهايى داد كه براى دين و دنياى آنان مفيد باشد از جمله فرمود: هرگاه قائم ما قيام كند آسمان بارانش را بريزد و گياهان زمين سر از خاك برون آرند، كينه از دلها برود و حيوانات درنده رام شوند به گونهاى كه زنها بين شام و عراق بدون هيچ ترسى آمد و شد كنند.(15)

4ـ فراگير شدن علم
همانگونه كه امكانات اقتصادى بطور عادلانه در جهان تقسيم نشده است و كشورهاى شمال، سهم بيشترى از آن مىبرند توزيع امكانات علمى فرهنگى جهان نيز وضعيت نابسامانى دارد كشورهاى جنوب با استعدادهاى بيشتر و با مواهب طبيعى بهتر همچنان مصرف كننده كالاهاى مصرفى و علوم كشورهاى شمال هستند و هنوز علوم نتوانسته است به تناسب كشورها بومى گردد، با كمال تأسف حتى مسلمانان كه روزى توليد كننده علم بودهاند امروز، مصرف كننده علوم شدهاند و براى سامان بخشيدن به وضعيت اقتصادى و اجتماعى و

فرهنگى كشورهاى خود دست نياز به سوى كشورهاى صنعتى دراز كردهاند و هر ساله ميلياردها دلار استعداد از كشورهاى اسلامى به سوى كشورهاى شمال سرازير شده و كالاهاى مصرفى و علوم توليدى آن كشورها را به جوامع اسلامى صادر مىكنند.

امّا به هنگام ظهور منجى بشريت هيچ مؤمنى به مؤمن ديگر در علم اندوزى نياز نخواهد داشت (16) و فرشته دانائى و فرزانگى جايگزين ديو جهل و نادانى خواهد شد و جهان آكنده از نور عقل و دانش خواهد گشت.

[donsaeid]

5 ـ فضائل اخلاقى
توسعه مهدوى توسعهاى است پايدار كه جهان از بركات اقتصادى و سياسى آن برخوردارند امّا ويژگى مهم ديگر آن برخوردارى از فضائل انسانى است.

در آن محيط علاوه بر آنكه ثروتها عادلانه توزيع شده است و برخوردارى از رانتهاى اقتصادى متوقف گرديده است.(17) و عدل فراگير شده و امنيت بر همه جا سايه افكنده فضائل و سجاياى اخلاقى نيز چراغ اين حكومت را پر فروغ مىكند در آن جامعه كينههاى اخلاقى از قلبها ريشه كن مىگردد و دروغ و تزوير و نامردمى در روابط اجتماعى جاى خود را به يك رويى و يك رنگى مىبخشد و به واقع در چنين بسترى است كه رفاه و عدالت و امنيت نيز معنا و مفهوم و حقيقت خويش را باز مىيابند و جز با اين نگرش همه جانبه به انسان و در كنار هم چيدن اجزاى حقيقى او در برابر هم نمىتوان به تعبير رؤياى هميشگى انسان در تأسيس آرمان شهر انسانى پرداخت.(1

در خاتمه اين گفتار به پيروى از آن پير فرزانه كه جلوه هايى از سرنگونى حكومت ظلم را نمايان كرد و طومار 2500 ساله شاهنشاهى را درهم پيچيد. با توكل بر خداوند متعال از استعانت از بارگاه مهدوى زمينه ساز تشكيل آن آرمانشهر و مدينه فاضله مهدوى باشيم و براى آبادى و رفاه جامعه اسلامى دل به دوستى دونان و نامحرمان نبنديم و به قول حافظ:

پير پيمانه كش من كه روانش خوش باد گفت پرهيز كن از صحبت پيمان شكنان
دامن دوست بدست آر و زدشمن بگسل مرد يزدان شو و فارغ گذر از اهرمنان

[donsaeid]

دكترين مهدويت و حكومت جهاني مهدوي

حكومت جهاني مهدوي آرمان ها و دست آوردهاي مهمّي دارد كه همگي از نيازها و خواسته هاي فطري بشراند، از اين روي مورد وفاق جامعه جهاني بوده و همين امر مهم ترين عامل تحقق پذيري آن خواهد بود. يكتاپرستي كه ريشه در فطرت انساني دارد، نخستين محصول عقيدتي حكومت مهدوي است.


اشاره:

يكي از اركان مهم دكترين مهدويت حكومت جهاني مهدوي، است كه به اقتضاي قواعد عقلي، آيات قرآني و احاديث اسلامي، جهاني به شمار مي رود. حكومت جهاني مهدوي داراي مباني و آرمان ها و دستاوردهاي بزرگ و جهاني است. خداپرستي، عدالت خواهي، تعالي جويي، خاتميت و جهان شمولي اسلام، امامت معصوم، حكومت ديني و ولايي از مباني فلسفي و كلامي حكومت مهدوي به شمار مي روند. لذا تصديق حكومت جهاني مهدوي در گرو پذيرش اصول ياد شده است.حكومت جهاني مهدوي آرمان ها و دست آوردهاي مهمّي دارد كه همگي از نيازها و خواسته هاي فطري بشراند، از اين روي مورد وفاق جامعه جهاني بوده و همين امر مهم ترين عامل تحقق پذيري آن خواهد بود. يكتاپرستي كه ريشه در فطرت انساني دارد، نخستين محصول عقيدتي حكومت مهدوي است. علاوه بر آن، گسترش فضايل و ارزش هاي ديني و برچيده شدن بساط محرمات و ناپاكي ها از فضاي زندگي بشر خواهد بود. جهان شمولي عدالت و مساوات را مي توان محور اين حكومت در عرصة اجتماعي دانست.
فراگير شدن امنيت به صورت كامل، توسعه عمران و آباداني سرزمين ها و به دنبال آن تحقق رفاه عمومي، گسترش و تعميق صفا و صميميّت و برقراري رابطة دوستي خالصانه از خصوصيات ديگر اين حكومت به شمار مي رود كه در پرتو آن زندگي، لذت بخش و بهشت آسا خواهد شد. گويي در پايان عمر دنيا جلوه اي از زندگي دل انگيز بهشتي كه در سراي قيامت نصيب پارسايان خواهد شد، در اين جهان به نمايش گذاشته مي شود. رهايي بشريت از آتش فتنه هاي شيطاني، نابودي بدعت ها و احياي سنت هاي نيك معصومان از ديگر دست آوردهاي اين حكومت الهي است و سرانجام عقول بشري تكامل مي يابد و علم و دانش به آخرين درجة كمال خود مي رسد.

در آمد

اعتقاد به ظهور منجي و مصلحي جهاني ايده اي فراگير و همگاني است. به جز كساني كه به تاريخ نگاه بدبينانه و منفي دارند، پيروان مكتب ها و اديان مختلف، ايدة مهدويت به معناي مزبور راباور دارند. تفاوتي كه در اين باره وجود دارد، مربوط به ويژگي هاي شخصي و شخصيتي مصلح جهاني است. در تفكر اسلامي، منجي و مصلح جهاني «مهدي» نام دارد و از دودمان رسول گرامي اسلامصلي الله عليه وآله است. از ديدگاه شيعة دوازده امامي، مهدي موعودعجل الله فرجه اشريف از نسل امام حسين عليه السلام و يگانه فرزند امام حسن عسكري عليه السلام است كه در نيمة شعبان سال 255 هـ .ق در شهر سامرا ديده به جهان گشود و چون حاكمان عباسي در پي قتل او بودند، خداوند وجود او را از ديدگان پنهان ساخت تا آخرين حجت الهي محفوظ بماند و آن گاه كه شرايط ظهور و قيام او فراهم گردد، قيام كند و حكومت عدل جهاني را بر پا سازد. البته جمع كثيري از دانشمندان بزرگ اهل سنت انديشة ولادت و غيبت مهدي موعودعجل الله فرجه اشريف را مي پذيرند، ولي مشهور آنان بر اين باورند كه منجي و مصلح جهاني هنوز به دنيا نيامده و در آستانة ظهور، ديده به جهان خواهد گشود. بررسي دلايل اين دو ديدگاه فرصت و مجال ديگري مي طلبد و از حوصله و رسالت اين نوشتار بيرون است. در اين نوشتار دكترين مهدويت در سه بخش تبيين مي شود:

1. جهاني بودن قيام و حكومت مهدوي؛
2. مباني فلسفي و كلامي حكومت جهاني مهدوي؛
3. اهداف و دستاوردهاي حكومت جهاني مهدوي.
اينك به تبيين محورهاي ياد شده، مي پردازيم:

حكومت جهاني مهدوي

1. عقل و حكومت جهاني مهدوي:
وجود امام معصوم و تصرف او در امور جامعه بشري و مديريت و رهبري سياسي او مظهر و مصداق لطف الهي در مورد مكلفان مي باشد. عبارت معروف خواجه نصيرالدين طوسي در كتاب تجريد الاعتقاد كه نوشته:
«وجودُه لطفٌ و تصرفه لطفٌ آخَر و عدمُه منّا».
ناظر به اين مطلب است. البته همين كه مكلفان معتقد باشند كه امام معصوم وجود دارد؛ اگرچه او را نمي بينند، در نوع رفتار آنها مؤثر خواهد بود و آنان را به طاعت خدا نزديك و از معصيت او دور مي سازد. البته آن حضرت از وضعيت مكلفان آگاه است و اعمال خوب آنها موجب خشنودي و اعمال بد آنان موجب ناراحتي او مي گردد.
از يك طرف وجود امام و رهبري او مصداق لطف الهي است و از طرفي ديگر، موضوع قاعده لطف تكليف و مكلف است و ويژگي هاي جغرافيايي، تاريخي، نژادي، زباني، مكتبي و غيره در اين باره تأثيري ندارد. لذا اين قاعده شامل حال همگان مي شود و جامعة بشري را فرا مي گيرد. بنابراين، مقتضاي برهان عقلي لطف جهاني بودن حكومت مهدوي مي باشد.
2. قرآن و حكومت جهاني مهدوي:
آن دسته از آيات قرآن كه ناظر بر حكومت مهدوي هستند نيز بيانگر جهاني بودن آن
مي باشند:
1. (و لقد كَتَبنا في الزبورِ من بعد الذّكرِ اَنّ الأرض يَرِثُها عباديَ الصّالحون) .
هر آينه پس از قطعي نمودن در ذكر (تورات يا قرآن) در زبور نوشتيم كه صالحان وارث زمين خواهند شد.
چنان كه روشن است در اين آيه از حكومت صالحان بر كل زمين سخن به ميان آمده است.
2. (و نُريدُ أن نَمُنّ علي الذين استُضعِفُوا في الأرض و نَجعلهُم ائمة و نجعلهم الوارثين) .
اراده ما بر اين تعلق گرفته است كه مستضعفان در زمين را مورد امتنان و لطف خود قرار داده آنان را پيشوايان بشر و وارثان زمين قرار دهيم.
در دلالت اين آيه بر جهان شمولي حكومت مهدوي، هيچ ترديدي وجود ندارد.
3. (وعدالله الذين آمنوا منكم و عملوا الصالحات ليستخلفنهم في الارض كما استخلف الذين من قبلهم و ليمكنن لهم دينهم الذي ارتضي لهم) .
خداوند خلافت بر زمين را به مؤمنان و صالحان از شما امت اسلامي وعده كرده است چنان كه به پيشينيان چنين خلافتي را عطا فرمود و توانايي تحقق بخشيدن به ديني كه براي آنان پسنديده است را به آنان خواهد داد.
طبق روايات بسياري از امامان معصوم? اين آيه بر حكومت جهاني مهدوي تطبيق گرديده است ، و مفاد آن خلافت در كل زمين است.
4. (الذين ان مكّنّا هم في الارض اقاموا الصلوة و آتوا الزكوة و امروا بالمعروف و نهوا عن المنكر و لله عاقبة الأمور) .
انسان هايي كه اگر به آنان در زمين مكنت و قدرت عطا كنيم نماز برپا داشته، زكات مي پردازند و امر به معروف و نهي از منكر مي كنند، و فرجام امور از آن خداوند است.
اين آيه، اگرچه شامل حكومت هاي محدود و منطقه اي الهي هم مي شود، ولي شكي نيست كه مصداق كامل آن حكومت جهاني مهدويعجل الله فرجه اشريف است، بدين جهت امام باقر عليه السلام فرموده: اين آيه مربوط به مهدي آل محمدعجل الله فرجه اشريف و ياران او است؛ خداوند آنان را مالك شرق و غرب جهان مي سازد، او دين را آشكار نموده و با كمك يارانش بدعت و باطل را از ميان بر مي دارد.

3. حكومت جهاني مهدوي در روايات:

روايات پيامبرصلي الله عليه وآله و خاندان پاك او آشكارا بر جهاني بودن حكومت مهدوي دلالت دارند. چنان كه در حديث مشهوري كه از پيامبرصلي الله عليه وآله روايت شده فرموده است:
اگر حتي جز يك روز از عمر دنيا باقي بماند خداوند مردي از خاندان مرا بر مي انگيزد تا جهان (زمين) را پر از عدل و داد سازد، چنان كه پيش از آن ظلم و جور فراگير شده بود.
اميرالمؤمنين عليه السلام نيز فرموده است:
«دنيا پس از اين كه به ما پشت كرده سرانجام به سوي ما باز خواهد گشت همان گونه كه شتر چموش به سوي فرزندش باز مي گردد».
آن گاه آية (و نريد ان نمن علي الذين استضعفوا في الارض...) را تلاوت فرمود. ابن ابي الحديد در شرح سخن امام عليه السلام گفته است به اعتقاد اصحاب ما اين سخن امام ظهور و قيام امامي را وعده مي دهد كه مالك زمين گرديده و بر همة سرزمين ها استيلا مي يابد.
امام باقر عليه السلام نيز فرموده:قائم (مهدي موعودعجل الله فرجه اشريف) از خاندان ماست، نصرت خداوند او را تأييد مي كند و با ايجاد رعب در دل دشمنان از نصرت الهي بهره مند مي گردد، همة زمين در اختيار او قرار مي گيرد و گنجينه ها و اندوخته ها بر او آشكار مي شود، حكمراني او شرق و غرب را در بر مي گيرد، خداوند به واسطة او دين خود را بر همة اديان مسلط و نمايان مي گرداند هر چند مشركان خوش ندارند.
روايات در اين باره بسياراند ولي به نمونه اي ياد شده بسنده مي كنيم.
ب: مباني حكومت جهاني مهدوي
مقصود از اين مباني، مقدمات و مقومات فكري و اعتقادي حكومت جهاني مهدوي
مي باشد، يعني تصوير و تصديق حكومت جهاني، متوقف بر تصوير و تصديق آنهاست. اين مباني عبارت اند از:
1. خدا پرستي:
از آن جا كه حكومت جهاني مهدوي حكومتي است الهي نخستين مبنا و شالودة فكري و عقيدتي آن خداپرستي است، يعني تصوير حكومت جهاني مهدوي ـ آن گونه كه در شريعت اسلامي ترسيم شده ـ در گرو اعتقاد به وجود خداوند و پرستش او است. كسي كه خدا را انكار كند و او را نپرستد، نمي تواند به حكومت جهاني مهدوي معتقد گردد.
به عبارت ديگر: نخستين گام تئوريك براي قبول حكومت جهاني مهدوي نفي ماترياليسم و پذيرش جهان بيني الهي و توحيدي است.
براهين اثبات وجود خداوند و نفي ماترياليسم در كتاب هاي كلامي و فلسفي بيان گرديده است.

2. عدالت خواهي و تعالي جويي انسان:

انديشة حكومت جهاني مهدوي، كه پرچمدار عدالت و تعالي انساني در سطح جهاني است، بر اين اصل استوار است كه انسان فطرتاً عدالت خواه و تعالي جو است. اگرچه تاريخ بشر كارنامة درخشاني در اين باره نداشته و همواره ستم گري و تباهي گرايي قدرت طلبان و سلطه گران راه را بر بسط عدالت و تعالي جوامع بشري بسته و عدالت خواهي و تعالي جويي قربانيان بي شماري داده است، ولي تمايل به عدالت و عشق به فضيلت هيچ گاه از زندگي بشر به كلي رخت بر نبسته و همواره انسان هاي برجسته و بي شماري در اين راه فداكاري كرده اند. امروز نيز چراغ عدالت هم چنان پرفروغ است، منتها در طول تاريخ انسان هاي شيطان سيرت با استفاده از جهالت و اهرم هاي شيطاني ديگر مانع بسط و گسترش چنين روحيه و انديشه اي در جهان شده و اجازه نداده اند اين تمايل و انديشه به صورت يك عزم جهاني نمايان گردد. لذا اين پديدة فرخنده در آيندة تاريخ رخ خواهد داد و زمينه حكومت جهاني مهدوي فراهم خواهد شد.
3. اسلام و خاتميت:
حكومت جهاني مهدوي حكومتي اسلامي است، بر اين اساس، دومين مبناي فكري و تصديقي آن پذيرش اسلام به عنوان آخرين شريعت آسماني است.
4. جهان شمولي اسلام:
شريعت اسلام، علاوه بر اين كه آخرين شريعت الهي مي باشد، آييني است همگاني و جهان شمول و چنان كه برخي پنداشته اند، تنها به جامعة عرب اختصاص ندارد. دلايل جهان شمولي اسلام در كتاب هاي كلام و تفسير تبيين شده است.
5. اسلام و حكومت:
حكومت يكي از اركان شريعت اسلام است، اين گونه نيست كه اسلام صرفاً به مسايل اعتقادي، اخلاقي و اخروي پرداخته باشد، بلكه به حيات مادي و دنيوي بشر نيز اهتمام ورزيده و تحقق امنيت و عدالت را در جامعه بشري از اهداف بزرگ خود قرار داده است. البته اين مسئله اختصاص به اسلام ندارد، بلكه همة شريعت هاي آسماني داراي چنين ويژگي اي بوده اند. اين مطلب از آيات مربوط به نبوت عامه به روشني به دست مي آيد، زيرا در اين آيات از داوري در اختلافات ميان مردم و برپايي قسط در جامعه به عنوان اهداف عمومي پيامبران ياد شده است. اصولاً بخش عظيمي از احكام اسلام به گونه اي است كه بدون تشكيل حكومت اسلامي زمينة اجراي آنها به نحو مطلوب فراهم نخواهد شد.
بنابراين، يكي از مباني نظري حكومت جهاني مهدوي نفي نظرية سكولاريسم و جداسازي حكومت از دين است. لذا آنان كه به سكولاريسم اعتقاد دارند نمي توانند حكومت جهاني مهدوي را قبول و باور داشته باشند. در اين جا، سكولارهاي مسلمان با انبوه رواياتي روبرو خواهند شد كه از حكومت جهاني مهدوي سخن به ميان آورده و از عدالت و امنيت جهاني و عمران سرزمين ها به عنوان دست آوردهاي بزرگ آن ياد كرده اند. بدون شك اين روايات انديشة سكولاريسم را، به ويژه در مسئله مهدويت، مردود مي سازند.

[donsaeid]

6. حكومت ولايي:
حكومت جهاني مهدوي حكومتي ولايي است، حكومت ولايي ريشه در ولايت و مشيت خداوند دارد و مشروعيت حكومت از ولايت و مشيت خداوند سرچشمه مي گيرد، برخلاف حكومت هاي امروزي بشر كه منشأ مشروعيت آنها خدايي نيست، حال يا نژاد و وراثت است، مانند حكومت هاي سلطنتي، يا غلبه و استيلاي نظامي است، مانند حكومت هاي كودتايي، يا رأي و خواست اكثريت افراد يك جامعه است مانند حكومت هاي دموكراتيك. منطق حكومت ولايي اين است كه هيچ كس بدون رضايت ديگران حق تصرف در امور ديگران را ندارد، و از طرفي معمولاً رضايت همگاني براي دخالت فرد يا افرادي در سرنوشت آنها حاصل نمي شود.
براين اساس، هيچ يك از حكومت هاي بشري از مشروعيت ديني برخوردار نيستند، اما حكومت ولايي كه از ولايت و مشيت خداوند سرچشمه مي گيرد، از چنين مشروعيتي برخوردار است، زيرا خداوند، آفريدگار و مالك انسان و جهان است و بالذات حق تصرف در امور بندگان خود را دارد، و از طرفي، افعال الهي ـ اعم از تكويني و تشريعي ـ بر مبناي علم و حكمت و رحمت استوار است و هيچ گونه عيب و نقصي در آن راه ندارد. بر اين اساس اگر كسي را به عنوان پيشواي ديني و دنيوي مردم برگزيند، از مشروعيت ديني برخوردار خواهد بود. البته، اعمال رهبري سياسي و اجتماعي بدون مقبوليت مردم امكان پذير نيست، از اين رو تحقق يافتن حاكميت سياسي پيامبران و امامان منوط به آمادگي و پذيرش جامعه بوده كه اين شرط در مواردي تحقق يافته، و در موارد بسياري نيز تحقق نيافته است. بدون شك شرط مزبور در حكومت جهاني مهدوي به شكل ايده آل تحقق خواهد يافت و در نتيجه مشروعيت الهي آن با مقبوليت عمومي بشر هم آهنگ خواهد گرديد.
البته، شرط ولايي بودن با شرط هاي پيشين اين تفاوت را دارد كه اگر كسي به حكومت ولايي هم اعتقاد نداشته باشد ولي حكومت اسلامي را به رهبري حضرت مهديعجل الله فرجه اشريف بپذيرد مي تواند به حكومت جهاني مهدوي اعتقاد داشته باشد، هر چند مبناي مشروعيت آن را خواست مردم بداند، چون پيش فرض حكومت جهاني مهدوي اين است كه حداقل، عموم مستضعفان جهان رهبري آن پيشواي دادگستر را خواهند پذيرفت و از او حمايت خواهند كرد. از ديدگاه اين افراد مقبوليت عمومي حكومت مهدوي تأمين كنندة مشروعيت ديني آن هم خواهد بود، ولي مطابق نظريه ولايي بودن حكومت، مشروعيت ديني و مقبوليت مردمي دو مقولة جدا از يك ديگر مي باشند.


7. امامت معصوم:
حكومت جهاني مهدوي براساس ديدگاه شيعه، توسط آخرين امام معصوم تحقق خواهد يافت، لذا امامت معصوم نيز يكي از مباني اين حكومت به شمار مي رود. روشن است كه اين شرط از ديدگاه مذاهب غيرشيعي لازم نمي باشد. اما از آن جا كه به مقتضاي دلايل عقلي و نقلي مذهب شيعة اثنا عشري كامل ترين مذهب اسلامي است، انديشة مهدويت در كامل ترين شكل آن در اين مذهب تبلور يافته است.
دست آوردهاي حكومت جهاني مهدوي
دست آوردهاي حكومت جهاني مهدوي با آرمان هاي آن برابر است، زيرا عموم انسان ها آرزوي تحقق آن را دارند و نمونة اعلاي حكومت هايي است كه تمام پيامبران الهي و عدالت خواهان جهان در پي برپايي آن بودند، ولي در مقياس جهاني جامة عمل بر تن نكرده است؛ به هر حال حكومت جهاني مهدوي حكومتي است كه تجلي كامل مشيت الهي در قالب حكومت ولايي در زندگي بشري است. بنابراين، در بارة حكومت جهاني مهدوي مي توان گفت آن چه همة حكومت هاي خوب دارند و يا بايد داشته باشند، اين حكومت به تنهايي در بردارد. از اين روي، حكومت جهاني مهدوي فصلي از كتاب تاريخ سياسي، عقيدتي، اخلاقي، عرفاني و اجتماعي بشر را رقم خواهد زد كه عصارة همة مكارم و فضايل انساني است.
اين حكومت از يك سو نقطه پايان حيات بشري در سراي دنيا و مطلع زندگي اخروي خواهد بود و آن چه در اين حكومت در حد ظرفيت دنيا تبلور خواهد يافت حاكميت، علم، قدرت، حكمت، عدالت، رحمت الهي در زندگي انسان است و مستكبران مستوجب قهر الهي مي شوند.
از سوي ديگر، مستضعفان طعم شيرين عدالت و رحمت را در همة ابعاد زندگي اجتماعي خواهند چشيد، چنان كه مجموعة حيات بشري نشان گر علم، قدرت، حكمت و رحمت خداوندي خواهد بود. در چنين شرايطي نظام زندگي اجتماعي بشر بر حقيقت استوار خواهد گرديد و ستم گري، جهالت و امثال آن ريشه كن خواهد شد.
ما در اين جا با الهام گيري از آيات و روايات نمونه هايي از دست آوردهاي حكومت جهاني مهدوي را بازگو مي كنيم، چون آگاهي از اين دست آوردها و توجه به آنها مي تواند زمينة سنجش حكومت جهاني مهدوي را با حكومت هاي ديگر كه فيلسوفان و سياست مداران غربي تحت عنوان «جهاني سازي» از آن ياد مي كنند فراهم مي سازد:
1. جهان شمولي يكتاپرستي و اسلام
پيامبران الهي از آدم تا خاتم مناديان توحيد و يكتاپرستي بوده اند:
(و لقد بعثنا في كل امةٍ رسولاً ان اعبدوا الله واجتنبوا الطاغوت.)
«هر آينه در ميان هر امتي پيامبري را برگزيديم تا آنان را به پرستش خداوند و دوري از طاغوت دعوت نمايد».
نهضت هاي پيامبران با توحيد آغاز شده و نخستين شعار و پيام آنان اين بوده:
(اعبدوالله ما لكم من اله غيره) .
پيامبر گرامي اسلامصلي الله عليه وآله نيز در نخستين شعار و پيام خود به مردم فرمود:
(قولوا لا اله الا الله تفلحوا).
اما در طول تاريخ بشر پيوسته طاغوتيان در برابر پيامبران ايستادند و از تحقق اين آرمان الهي در شكل جهاني و همگاني آن جلوگيري كردند، اما اين آرمان در حكومت جهاني مهدوي واقعيت خواهد يافت.
(هوالذي ارسل رسوله بالهدي و دين الحق ليظهره علي الدين كله و لوكره المشركون).
اوست خدايي كه رسول خود را با هدايت و دين حق فرستاد تا آن را بر همة اديان غالب و نمايان سازد اگرچه مشركان آن را نپسندند.
در احاديث متعددي كه از طريق شيعه و اهل سنت روايت شده آمده است كه آية ياد شده ناظر به ظهور مهدي موعودعجل الله فرجه اشريف و هنگامي است كه حضرت عيسي عليه السلام از آسمان به زمين فرو مي آيد. در آن زمان هيچ آييني جز اسلام رسميت نخواهد داشت. سيوطي از جابربن عبدالله انصاري روايت كرده كه گفته است:
اين آيه تحقق نمي يابد مگر هنگامي كه يهودي و نصراني پيرو هيچ آيين آسماني اي جز اسلام نخواهد بود و اين زماني است كه عيسي بن مريم از آسمان نازل مي شود.
شيخ صدوق از ابوبصير روايت كرده كه گفت: امام صادق عليه السلام دربارة آيه ياد شده فرمود:
تأويل اين آيه هنوز تحقق نيافته، و تا وقتي قائم ما خروج ننمايد تأويل آن تحقق نخواهد يافت، هنگامي كه او قيام كند هر كافر و مشركي از قيام او ناخشنود خواهد بود.



طبرسي از امام باقر عليه السلام روايت كرده كه فرمود:
اين آيه هنگام خروج مهدي آل محمدصلي الله عليه وآله تحقق خواهد يافت در آن زمان هيچ كس باقي نخواهد ماند مگر اين كه به پيامبر اسلامصلي الله عليه وآله ايمان مي آورد.
در اين جا يادآوري دو نكته لازم است:
الف) گرچه آيين هاي يهود و مسيحيت نيز به عنوان اديان ابراهيمي و توحيدي شناخته مي شوند، ولي با توجه به عقايد آنان دربارة عزير و مسيح عليه السلام و نيز دربارة احبار و رهبان و نظاير آن اين اديان توحيدي خالص نيستند. و يگانه آيين توحيدي خالص آيين اسلام است، از اين رو، در حكومت جهاني مهدوي توحيد با معيار اسلامي آن در جهان گسترش خواهد يافت و در نتيجه آن چه به عنوان دين رسمي پذيرفته مي شود تنها دين اسلام است.
ب) غلبه و ظهور دين اسلام بر اديان ديگر دو جلوه دارد. يكي از نظر منطق و استدلال، و ديگري از نظر حاكميت سياسي. آن چه تا كنون تحقق نيافته و با قيام امام عصرعجل الله فرجه اشريف تحقق خواهد يافت، نوع دوم است اما نوع نخست از آغاز ظهور اسلام پيوسته محقق بوده و خواهد بود.
(أفغير دين الله يَبغُونَ و لَهُ أسلم مَن في السموات والأرض طوعاً و كرهاً) .
آيا جز دين خداوند را بر مي گزينند در حالي كه همة كساني كه در آسمان ها و زمين هستند از روي رضايت يا كراهت تسليم او شده اند.
در تأويل اين آيه از امامان معصوم? روايت شده كه مقصود از اسلام توحيد و يكتاپرستي است، و تحقق آن به صورت جهاني و همگاني در زمان ظهور و قيام مهدي موعودعجل الله فرجه اشريف تحقق خواهد يافت. عياشي از امام صادق عليه السلام روايت كرده كه پس از تلاوت اين آيه فرمود:
هنگامي كه قائم عليه السلام قيام كند سرزميني يافت نخواهد شد مگر آن كه در آن به يگانگي خداوند و نبوت پيامبر اسلام گواهي داده خواهد شد.



از امام كاظم عليه السلام هم روايت شده كه فرمود:
اين آيه ناظر به قيام قائمعجل الله فرجه اشريف مي باشد. در آن هنگام پيروان همة مذاهب يا از روي رضايت يا كراهت آيين اسلام را خواهند پذيرفت.
2. گسترش فضايل و ارزش هاي ديني
حكومت جهاني مهدوي نمونه اي ايده آل از يك حكومت ديني است، طبيعي است كه
آن چه براي يك حكومت ديني اولويت دارد توسعه و تعميق باورها و رفتارهاي ديني مردم است. البته اين كار نيازمند برنامه ريزي جامع است تا مسايل رفاهي و نيازهاي طبيعي و دنيوي بشر را هم در برداشته باشد. چنان كه پس از اين بيان خواهد شد. اين مسايل در حكومت جهاني مهدوي جايگاه خاص خود را دارند. اما اينك سخن از دست آوردهاي حكومت جهاني مهدوي است كه يكي از آنها گسترش فضايل و ارزشهاي ديني در گسترة جهاني است.
يكي از مهم ترين اركان تحقق اين آرمان اين است كه دولت مردان و كارگزاران حكومت مهدوي از شايسته ترين انسان ها و دين دارترين آنها خواهند بود:
(اِنّ الأرض يرثُها عبادي الصالحون) .
«صالحان وارثان زمين خواهند شد.»
(الذين ان مكناهم في الارض اقاموا الصلوة و آتوا الزكوة و امروا بالمعروف و نهوا عن المنكر).
«آنان كساني اند كه نماز بر پا مي دارند، زكات مي دهند، امر به معروف و نهي از منكر مي كنند.»
دربارة ياران حضرت مهديعجل الله فرجه اشريف كه در حقيقت عناصر اصلي حكومت مهدوي مي باشند، روايت شده است كه مصاديق آيه كريمة (يا ايها الذين آمنوا من يرتد منكم عن دينه فسوف يأتي الله بقوم يحبهم و يحبونه اذلّة علي المؤمنين اعزة علي الكافرين يجاهدون في سبيل الله و لايخافون لومة لائم ذلك فضل الله يؤتيه من يشاء والله واسع عليم) مي باشند. اين آيه كريمه از انسان هايي خبر مي دهد كه خداوند آنان را در آينده پديد خواهد آورد، خداوند آنان را دوست مي دارد و آنان نيز خداوند را دوست مي دارند، در برابر مؤمنان اظهار ذلت مي كنند و با كافران با عزت برخورد مي كنند، در راه خدا جهاد كرده و از ملامت ملامت گران نمي هراسند. اين ويژگي ها جلوه هايي از فضل خداوند است كه بر اساس مشيت حكيمانه اش به افراد مي دهد.
بي شك هر گاه رهبران سياسي جامعه انسان هايي پارسا و متديّن باشند، جامعه به سوي پارسايي و دين داري گرايش خواهد داشت. چنان كه گفته شده است: «الناس علي دين ملوكهم». لذا با توجه به اين عوامل جامعه در عصر حكومت مهدوي جامعه اي است كه به احكام، فضايل و ارزش هاي ديني اهتمام مي ورزد و مردم را به عبادات اسلامي سوق مي دهد. چنان كه از اميرالمؤمنين عليه السلام درباره دوران حضرت مهديعجل الله فرجه اشريف چنين روايت شده:
«و يقبل الناس علي العبادات والشرع والديانة والصلوة في الجماعات و تؤدي الأمانات.»
«مردم به عبادات و اهتمام به شرع و دينداري و نمازهاي جماعت روي مي آورند و امانت ها به صاحبانشان بازگردانده مي شود.»
3. برچيده شدن بساط محرمات الهي
اين دست آورد در حقيقت متمم و مكمل دست آورد پيشين و ملازم با آن است، زيرا هنگامي كه در جامعة جهاني فرهنگ فضايل و ارزش هاي ديني حاكم گردد زمينه اي براي ظهور گناه و ناپاكي باقي نخواهد ماند، و از طرف ديگر بدون برچيده شدن بساط ناپاكي ها و محرمات الهي فرهنگ فضايل و ارزش هاي ديني حاكم نخواهد شد. چنان كه اميرالمؤمنين عليه السلام درحديث مذكور فرموده است:
«و يذهب الزنا و شرب الخمر و يذهب الربا».
«(در عصر حكومت مهدوي) بساط زنا، شراب خواري و رباخواري برچيده خواهد شد.»