Mahdaviat

[donsaeid]

اصالت مهدويت و ادعاهاي باطل فرقه شيخيه


آنچه دراين مقاله مطرح است. بررسي كوتاهي است درباره فرقه اي كه متاسفانه زمينه ساز پيدايش فرقه ضاله بابيت و سپس بهائيت شد. لازم به تذكر است كه اين مقاله يك مرور اجمالي بيش نيست .


كج راهه

مساله حضرت بقية الله الاعظم مهدي موعود (عج) يكي از بارزترين و بديهي ترين مساله اسلامي و مورد تأييد و اعتقاد همه مسلمانان بويژه شيعيان است. زيرا صدها آيه قرآني و روايت نبوي اين مسأله با اهميت را به طور گسترده و مبسوط عنوان و مطرح ساخته اند و جزئيات آن را با بياناتي دقيق و روشن ذكر كرده اند به طوري كه ابهامي براي كسي باقي نگذاشته اند.

اما مگر نه اين كه جهان هميشه شاهد اين مطلب است كه افرادي گستاخانه مدعي الوهيت يا ربوبيت شده و كوس خدايي زدهاند يا مدعي نبوت و رسالت شده و دعوي پيغمبري نموده اند؟!! بديهي است كه اين سوء استفاده ها و اين ادعاهاي متفضح و رسواء هرگز به اصل و اصالت اين حقايق ضربه نمي زند و كسي نمي تواند با اين بهانه كه گاه گاهي اين نوع مطلب واقعي و ريشه دار در فطرت و عقل و مويد به صدها بلكه هزاران دليل مورد سوء استفاده قرار گرفته يا مي گيرد. آنها را زير سؤال ببرد و با اين كه به نحوي در صحت اصل آنها تشكيك كند.

اين روند خطرناك و انحرافي در عصر غيبت صغري مخصوصاً پس از آن به شكلهايي مانند ادعاي دروغين (سفارت و نيابت خاصه) حضرت مهدي (عج) نجلي مي كرد كه مورد تكذيب حضرت (عج) و هشدار آن وجود مقدس قرار مي گرفت و مومنان تنها به سفرا و نواب واقعي توجه داده مي شدند. البته اين حركت در زمان هاي بعد نه تنها در جوامع شيعي بلكه در جوامع سني نيز ادامه پيدا كرد و از اعتقاد و علاقه مسلمانان به اين مطلب مقدس و حساس و سرنوت ساز، بي محابا و ناجوانمردانه بهره برداري مي شد!

با اين حال خوشبختانه با هشدار هاي قوي و به موقع عالمان دين صدور دهها روايت كه شمايل و نشانه هاي آن حضرت، شرايط ظهور و نحوه كار آن ذخيره الهي را بيان مي كرد. ماهيت پليد آن حركتهاي شوم و مغرضانه آشكار مي شد و صاحبان آن مفتضح و رسوا مي شدند.

آنچه فعلا دراين مقاله مطرح است. بررسي كوتاهي است درباره فرقه اي كه متاسفانه زمينه ساز پيدايش فرقه ضاله بابيت و سپس بهائيت شد. لازم به تذكر است كه اين مقاله يك مرور اجمالي بيش نيست و تفصيل كلام به شماره هاي بعد موكول مي شود.

شيخيه؛ ريشه بهائيت

اگر بخواهيم تصويري جامع و گويا از فرقه ضاله بهائيت داشته باشيم . لازم است ريشه پيدايش بهائيت را مورد بررسي و دقت قرار دهيم در حقيقت، بهائيت زاييده بابي گري است و بابي گري از كشفيه و كشفيه هم فرزند ناخلف شيخي گري است. قهرا براي پي بردن به واقعيت بهايي گري بايد ريشه ها و دامنه هايي را كه در آن متولد شده و پرورش يافته است، بشناسيم. لذا قبل از ورود به بحث بهائيت بايد 2 فرقه ديگر را مورد بررسي قرار بدهيم. ما در اينجا اول فرقه شيخيه را مورد بحث قرار مي دهيم.

شيخ احمد احسائي كيست؟

مؤسس فرقه شيخيه، شيخ احمداحسائي است. شيخ احمد احسائي فرزند زين الدين بن ابراهيم بن صفر بن راغب بن رمضان در سال 1160 م در قريه اي به نام مطيرفي از قراء احساء يا (لهسا) متولدشد. وي از اعراب صحرا نشين بود. ولي به خاطر اختلافي كه بين جد دوم و سومش (دائر و رمضان) پيدا شد. به منطقه احساء رفتند اجداد شيخ احمد سني بودند ولي آمدن آنها به منطقه احساء كه شيعه نشين بود. باعث شد تحت تأثير شيعه قرار گرفتند. با اين حال به دليل سابقه تعصب و صحرا نشيني به نظر مي رسد تشيع آنها از روي تحقيق و تعقل نبوده است و چه بسا از باب همرنگ شدن با محيط جديد بوده است.

برخي از مريدان احسايي اوصاف عجيب و غريبي را به او نسبت داده اند و از وي فردي استثنايي و داراي الهامات و امدادهاي غيبي، ساخته اند. ولي بيشتر اين اوصاف توسط پسرش به او الهام مي شود كه كتابي هم در وصف او نوشته است. مثلاً اين كه قبل از 5 سالگي يادگيري قرآن را تمام كرد. خود مي گويد: در ايام طفوليت، جسمم با بچه ها در حال بازي بود. ولي روحم در عالم ديگر بود. هميشه فكر مي كردم و تدبير مي نمودم و بر همه مقدم بودم. در سنين كودكي، بر اين عادت بودم كه در خلوت هايم درباره عمارات كه اين بناها و كاخها را ساخته اند و وقتي متذكر احوالشان مي شدم. مي گريستم. در مجالس لهو كه در آن زمان شايع بود، مي رفتم، ولي از آن كناره گيري مي كردم. اگر هم جسمم با آنها بود، ولي روحم در ملااعلي بود.

لازم به تذكر است كه در منطقه اي كه او سكونت داشت. موسيقي و غنا و امثال اينها خيلي رواج داشت تا آنجا كه دستگاه موسيقي را بر در خانه هايشان آويزان مي كردند. درباره حافظه و هوشمندي خويش نيز مي گويد: 2 ساله كه بودم، سيلي آمد و همه چيز را برد جز يك مسجد و خانه عمه ام، حبابه كه اين سخن، به گفته خود وي حافظه قوي او را مي رساند!

گويند زماني بر مقتولي گذر كرد. با عبارت فصيح به او خطاب نمود. ملك و شجاعتت چه شد نيرو و توانت كو؟ و بعد بر دگرگوني زمان، مي گريست. اين فضايل خود خوانده مربوط به دوران طفوليت او است كه مقدمه اي است براي ادعاهايي ديگر. به هر حال، اوصافي براي او ذكر نموده اند كه لازمه اش، قداست و نبوغي خارق العاده است كه در اصلاب وي بي سابقه بوده و هدف از اين كار، چيزي جز اغواء و فريفتن مردم نبود.

نكته قابل توجه اين است كه چنين اوصافي بعد از آن كه وي رئيس اين گروه گرديد. توسط پسرش، بيان مي شد تا مريدانش از او پيروي كنند.

از علماي معاصر و غير معاصر او. به خاطر عقايد باطله، چيزي جز تكفير و تفسيق و نكوهش و ذم او نقل نشده است.

شيخ احمد احسائي و تشيع

شيخ احمد احسائي داراي مسلكي اخباري بود. او به اموري غريب معتقد بود كه با اعتقاد شيعه اماميه كه در طول قرون متمادي در كتب كلاميه و اعتقاديه خود به صورت مختصر و مطول بيان كرده اند، فاصله زيادي دارد. مواردي از اعتقادات شيخ را بر مي شماريم:

1 – ائمه را به عنوان علل اربع براي عالم ذكر كرده است (علل فاعلي، مادي، صوري، غايي) اين غلوي است كه عقل و شرع مقدس از آن اباء دارد.

2 – اصول دين 4 تا است: معرفت الله، معرفت انبياء ، معرفت ائمه، معرفت ركن رابع؛ كه شيوخ و بزرگان شيخيه هستند.

3 – قرآن، كلام نبي صلي الله عليه و آله است. شيخ با اين كلم منكر وحي بودن قرآن است.

4 – اتحاد حق با خلق؛ يعني الله تعالي با انبياء شي واحدي هستند.

5 – تفسير معاد به معناي غير متعارف و بيگانه از آنچه علماي كلام مي گويند.

6 – تفسير امام به شيء غريب كه همراه با غلو، شرك و خرافه است كه قرآن و شرع مقدس، مخالف چنين امري است.

7 – اعتقاد به ركن رابع كه از مختصات اين فرقه است.

دليل اعقتاد به ركن رابع :

براي هر سلطاني، 4 وزير است و اگر اين 4 وزير نباشند، ملك و سلطنت از بين مي رود و كم و زياد كردن آنها هم جايز نيست:

1 – وزير عدل 2 – وزير انفاق 3 – وزير جنگ 4 – وزير دارايي و ماليات.

چون خداوند و نبي و امام از جنس بشر نيستند، لازم است بين آنها و خلق، شيوخ آنها واسطه و موضوع تجلي حق باشند. اينها اين اصل را در مقابل سفارش ائمه معصومين عليهم السلام در رجوع به فقها، كه قدرت استنباط احكام را از كتاب، سنت، عقل و اجماع دارند و حجت بر عوام هستند قرار داده اند.
8 – اعتقاد عجيب و غريب شيخ در مورد امام عصر (عج)، استهزاي آن حضرت است كه شبيه به كلام منكرين است و گفته است امام غايب در پشت پرده غيبت چه فايده اي دارد؟ وي گفته است امام عصر (العياذ بالله) به خاطر ترس به عالم حور قليايي گريخت.
9 – اعتقاد به حقانيت فرقه شيخيه و عقايد آن و تصريخ به بطلان جميع فرق شيعه حتي اماميه .
10 – نفي عدل كه نزد شيعه از اصول دين است.

شيخ احمد احسائي در يكي از كتابهايش به خلفا حمله كرد. به همين دليل ، حكومت عثماني كه در آن وقت بر عراق سيطره داشت به كربلا حمله كرد، عده اي از اهالي آنجا را كشت. خانه ها را آتش زد و ويران كرد. در اين ميان خانه اي جز خانه سيد كاظم رشتي شاگرد شيخ حم احسائي سالم نماند. شيخ كه مسبب اين فتنه بود. خود در امان ماند. مدتي بعد به حجاز رفت و در آنجا مورد احترام قرار گرفت. اين در حالي بود كه حكام آن ديار زير نظر حكومت عثماني قرار داشتند.
به هر حال شيخ در 57 سالگي از دنيا رفت.
شاگردان شيخ، مروجان عقايد او و مورد عنايت ناصر الدين شاه بودند. (او به دنبال معارضه و مقابله با قدرت علماي شيعه بود) و كارهاي آنان به اختلاف بين صفوف شيعيان انجاميد، خصوصاً در آن زمان كه شيعيان عراق تحت حكومت متعصب سني عثماني بوده و به اتحاد، نياز شديد داشتند. سعي هميشگي استعمار بر اين بود كه مراجع را كه ملجا و پناه شيعيان بودند از ميان بردارد.
سيد كاظم رشتي كه در كلا درس او شركت مي كرد و عقايد او را ترويج مي داد. بعدها فرقه كشفيه را تأسيس كرد. بعد از مرگ شيخ، فرقه او به شعب مختلف تقسيم شد مانند كراميه، احقاقيه، حجت الاسلاميه و باقريه كه هر يك از اينها افكار مخصوص به خود را داشتند.

[donsaeid]

بررسى رواياتى درباره قيام پيش از ظهور حضرت مهدى(عج)(قسمت اول)

از جمله موضوعات دينى كه مورد اختلاف است و دستاويزى براى مخالفان حكومت اسلامى شده، رواياتى است كه قيام و اقدام به تشكيل حكومت را در زمان غيبت حضرت حجة بن الحسن عجّل اللّهُ فَرجه نهى مىكند.


از جمله موضوعات دينى كه مورد اختلاف است و دستاويزى براى مخالفان حكومت اسلامى شده، رواياتى است كه قيام و اقدام به تشكيل حكومت را در زمان غيبت حضرت حجة بن الحسن عجّل اللّهُ فَرجه نهى مىكند. البته اين موضوع از ابعاد مختلف بايد مورد بررسى و ارزيابى قرار گيرد، چنان كه مرجع عالىقدر امام خمينى ـ اعلَى اللّه مقامه ـ در باب ضرورت تشكيل حكومت اسلامى و اجراى احكام الهى در عصر غيبت بحثى مستوفى در كتاب ولايت فقيه كردهاند.

امّا نويسنده كه به مناسبت نيمه شعبان 1424 اين مختصر را تقديم مىكند، تنها از منظر روايات به آن مىپردازد و اخبارى كه در مجامع حديثى آمده مطمح نظر قرار داده، به ارائه و نقد آنها اقدام مىكند.

مرجع عمده نويسنده كتاب شريف وسائل الشيعه است كه در باب سيزدهم از ابواب «جهادُ العدوّ و ما يناسبه» هفده روايت تحت عنوان «بابُ حكم الخروج بالسيف قبل قيام القائم عليهالسلام » ذكر كرده. همچنين در مستدرك الوسائل، باب دوازدهم، چهارده حديث ذيل همين عنوان نقل شده است. اين روايات معمولاً مستمسك بعضى براى اعتقاد به سكوت و سكون در برابر طاغوتها و مظالم حكّام جور، و عدم جواز قيام و اقدام براى اقامه عدل و استقرار حكومت دينى در حد وظيفه، پيش از ظهور حضرت مهدى (عج) مىباشد. از اينرو مناسب است كه اين گونه روايات ـ به ترتيبى كه در وسائل الشيعه آمده ـ مورد بررسى قرار گيرد، و در پايان مقال، مطالب مستفاد از آنها جمعبندى و عرضه شود.

1 ـ روايت عيص(1) بن قاسم

وى گويد: از امام صادق عليهالسلام شنيدم كه مىفرمود:
بر شما باد به تقواى خداى يكتا كه شريكى ندارد، مواظب (كارهاى) خودتان باشيد، به خدا سوگند، مردى كه براى گوسفندان خود چوپانى دارد، هرگاه چوپان ديگرى بيايد كه (در كار چوپانى) داناتر از چوپان اوّلى باشد، گوسفندان را به داناتر مىسپارد.
به خدا سوگند اگر هر يك از شما داراى دو جان بود تا با يكى نبرد مىكرد و تجربه مىآموخت و با ديگرى مىماند و تجربه آموخته را به كار مىبست(2)، [خوب بود] ولى آدمى يك جان بيشتر ندارد، همين كه يك جان (بيرون) رفت، به خدا سوگند، جاى توبه (و بازگشت و جبران خطا نيز) از دست رفته است. پس شما سزاوارتر و بهتر مىتوانيد براى خود (آنچه خير و صلاح است) انتخاب كنيد.
هرگاه كسى از ما خاندان (براى قيام) نزد شما آيد، مواظب باشيد كه براى چه هدف و منظورى قيام مىكند.
نگوييد «زيد (بن علىّ عليهالسلام ) خروج كرد (پس براى ما هم خروج، جايز است)؛ زيرا «زيد» شخص دانا و راستگويى بود و شما را به (حاكميّت) خودش دعوت نمىكرد، (بلكه) او شما را به رضاى آل محمّد صلىاللهعليهوآله (يعنى به شخص مرضىّ از آل محمّد صلىاللهعليهوآله ) دعوت مىكرده و اگر پيروز شده بود قطعا به آنچه شما را بدان فرا خوانده بود (يعنى به شخص پسنديده از آل محمّد صلىاللهعليهوآله ) وفادار بود.
جز اين نبود كه او به قدرت متمركزى (مانند حكومت بنى اميّه كه آماده دفاع بود) شوريد تا آن را بشكند.
امّا آن كس كه امروز از خاندان ما خروج كند (مانند محمّد بن عبد اللّه محض) شما را به چه چيز (و عنوانى) فرا مىخواند؟
آيا به همان (شخص) مرضىّ از آل محمّد صلىاللهعليهوآله ؟ كه ما آل محمّد صلىاللهعليهوآله شهادت مىدهيم (يا شما را گواه مىگيريم) كه به آن راضى نيستيم. او كه امروز تنها و بى كس است نافرمانى ما را مىكند، پس هنگامى كه پرچمها و بيرقها را به دنبال خود ببيند، سزاوارتر است كه سخن ما را نشنود.
به خدا سوگند صاحب الأمر (و رهبر) شما نيست مگر كسى كه بنى فاطمه عليهاالسلام با او اجتماع كنند، هرگاه فرزندان فاطمه عليهاالسلام بر او گرد آيند و ماه رجب بود پس با نام خداى عزّوجلّ (به قيام) روى آوريد، و چنانچه خواستيد تا ماه شعبان به تأخير اندازيد زيانى ندارد و اگر هم خواستيد تأخير بيندازيد تا روزه ماه رمضان را در ميان خانوادههاى خود بگيريد، پس شايد موجب نيروى بيشترى براى شما باشد و خروج سُفيانى به عنوان نشانه كافى است(3).

سند
همانگونه كه علاّمه مجلسى رحمهالله در كتاب شريف مرآة العقول(4) نوشته است سند روايت يادشده «حَسن» و معتبر است.

مُفاد
1 ـ لزوم دقّت كامل در انتخاب رهبرى؛ زيرا همانطورى كه به حكم عقل فطرى بايد براى نگهدارى گوسفندان دقت كرد تا بهترين چوپان انتخاب شود، براى انتخاب رهبرى كه حفظ كيان اسلام و شئون مسلمانان بسته به آن است به طريق اولى بايد دقّت كرد.
2 ـ تجليل از مقام زيد بن علىّ بن الحسين عليهماالسلام و تأييد قيام آن جناب و اينكه براى دفاع از حق خروج كرده بود.
3 ـ علّت شكست قيام آنجناب، آن گونه كه علاّمه مجلسى از عبارت «إلى سلطانٍ مجتمعٍ» استفاده كرده(5)، انسجام و تمركز قدرت بنى اميّه و آمادگى براى دفاع بود.
4 ـ نهى از همراهى با جاهطلبان و قيامهاى نفسانى.
5 ـ بيان برخى از نشانههاى ظهور حضرت مهدى (عج).

2 ـ روايت ديگر عيص بن قاسم
وى گفت: از امام صادق عليهالسلام شنيدم كه مىفرمود:
بر شما باد به تقواى الهى، مواظب خودتان باشيد؛ زيرا سزاوارترين كسى كه بايد مواظب آن باشيد خود شما هستيد؛ هرگاه براى يكى از شما دو جان بود كه يكى را مقدّم مىداشت و تجربه مىآموخت و با ديگرى به استقبال توبه مىرفت (خوب) بود، ولى آدمى يك جان دارد كه هرگاه برود، به خدا سوگند، توبه (نيز) رفته است.
اگر از خاندان ما (مانند محمّد بن عبد اللّه محض) به سراغ شما آمد تا شما را به شخص پسنديده از آل محمّد صلىاللهعليهوآله فراخواند، پس ما شما را گواه مىگيريم كه راضى نيستيم؛ امروز در حالى كه او تنها و بى كس است از ما فرمان نمىبرد، چه رسد به زمانى كه پرچمها و بيرقها برافراشته شود (و داراى اعوان و انصار باشد)(6).

مُفاد
در باره مفاد اين روايت به مفاد روايت پيشين مراجعه شود كه تفصيلاً نگاشته شد.

3 ـ روايت مَرفوعه رِبْعي

ربعى بن عبد اللّه بن جارود از امام سجّاد زين العابدين علىّ بن الحسين عليهمالسلام روايت مىكند كه آن حضرت فرمود:
به خدا سوگند هيچ يك از ما (خاندان پيامبر صلىاللهعليهوآله ) پيش از ظهور حضرت قائم عليهالسلام خروج نمىكند مگر اينكه مَثَل او همچون جوجهاى است كه پيش از محكم شدن بالهايش از آشيانه خود پرواز كند (و به زمين بيفتد)، پس كودكان او را بگيرند و با او بازى كنند (و بازيچه دست بچهها شود)(7).
عين مضمون روايت ياد شده در كتاب غيبت نُعمانى نيز از امام باقر عليهالسلام نقل شده است(.
سند
روايت ياد شده از نظر سند مرفوع است؛ يعنى روايتى كه منتسب به معصوم باشد؛ هر چند يك يا چند تن از وسط يا آخر سلسله سند افتاده و به رفع آن تصريح شده باشد. بنابراين، روايت ياد شده از اقسام روايات مُرسل شمرده مىشود(9) كه از انواع روايات ضعيف است.
مُفاد
1 ـ احتمال اِخبار از غيب.
2 ـ احتمال اينكه مراد از واژه «مِنّا» خصوص امامان معصوم دوازدهگانه باشد كه قيام هر يك از آنان پيش از ظهور حضرت مهدى (عج) به سبب فراهم نبودن شرايط از عِدّه و عُدّه و فقدان امكانات لازم، به شكست خواهد انجاميد.
4 ـ روايت متوكّل بن هارون
وى از امام صادق عليهالسلام نقل كرده كه آن حضرت فرمود:
هيچ يك از ما اهل بيت تا روز قيام قائم ما (حجة بن الحسن العسكرى عج) براى جلوگيرى از ستمى يا براى به پا داشتن حقّى خروج نمىكند، مگر اينكه بلا و آفتى او را ريشهكن كند و قيام او بر اندوه ما و شيعيان ما بيفزايد(10).

مُفاد
1 ـ احتمال آنچه در روايت مرفوعه ربعىّ نگاشته شد.
2 ـ احتمال «تقيّه» در شرايط اختناق سياسى حكومت مخوف عباسيان.
5 ـ روايت ابى الجارُود
ابوالجارود زياد بن مُنذر گويد: از امام باقر عليهالسلام شنيدم كه مىفرمود:
هيچ يك از ما خاندان نيست كه ظلم و ناروايى را دفع و مردم را به حق دعوت كند مگر اينكه گرفتارى او را به زانو درآورده تا اينكه گروهى كه شاهد در جنگ بدر بودند قيام كنند؛ گروهى كه كشتگانشان به خاك سپرده نشود و مجروحانشان مداوا نگردد.
عرض كردم: منظور از اين گروه چه كسانى است؟
فرمود: فرشتگان(11).
روايت ديگرى نيز مشابه روايت مزبور در غيبت نعمانى(12) آمده است.

مُفاد
در فرض اعتبار و صحّت سند، اوّلاً مُفاد آن همان است كه در روايات مشابه ياد شده، مانند روايت مرفوعه ربعىّ نگاشته شد.
ثانيا ممكن است ناظر به فراهم نبودن شرايط خاص زمانى مانند فقدان امكانات لازم براى قيام جهانى كه مؤيّد به تأييدات الهى چون فرشتگان است باشد.
ثالثا با توجّه به اينكه ظهور اين گونه روايات، با قواعد كلّى اسلامى و ادلّه قطعى جهاد دفاعى، امر به معروف و نهى از منكر و نيز با ضرورت دفاع از حريم اسلام و شئون مسلمانان مخالف مىباشد در صورت تعارض بايد از ظهور اين روايات، صرف نظر كرد.

6 ـ روايت سَدير صيرفىّ
سدير بن حُكيم بن صُهيب صيرفىّ از امام صادق عليهالسلام روايت مىكند كه آن حضرت فرمود:

اى سدير! در خانهات بنشين و چون پلاسى از پلاسهاى خانه باش (و از خانه بيرون مرو). مادامى كه شب و روز آرام هستند، آرام باش، (امّا) هرگاه به تو خبر رسيد كه سُفيانى خروج كرد پس به سوى ما كوچ كن؛ هر چند با پاى پياده(13).



سند
علاّمه مجلسى مىنويسد: سند آن حَسن يا مُوثّق است(14). در تنقيح المقال، سدير را حَسن معرفى مىكند، ولى صاحب معجم رجال الحديث(15)، وى را مُوثّق مىداند.

بنابراين، روايت ياد شده از نظر سَند، معتبر است.


مُفاد
1 ـ بيان برخى از نشانههاى پيش از ظهور ولىّ عصر(عج).

2 ـ احتمال اينكه از قضاياى شخصى و به عبارتى ناظر به مورد خاص باشد؛ زيرا گر چه از ظاهر روايت ياد شده، لزوم سكون و سكوت تا زمان خروج سفيانى استفاده مىشود، امّا با توجّه به ويژگيها و حالات شخصى «سدير» مشخص مىشود كه وى هر چند داراى خلوص نيّت بود، لكن فردى احساسى بوده و صلاحيت و توان قيام موفّق و تشكيل حكومت دينى را نداشته است؛ زيرا درباره او از امام صادق عليهالسلام روايتى نقل شده كه آن حضرت فرمود: «سَدير عصيدة بكلّ لون»(16)؛ سدير به هر رنگى پيچيده است. و هنگامى كه او و عبد السّلام بن عبد الرحمان به زندان افتادند، حضرت آزادى آنان را از خدا خواسته است و آزاد شدند(17).

در اصول كافى، باب 100، فى قلّة عدد المؤمنين، حديث شماره 4، روايتى نقل شده مبنى بر ايراد سدير صَيرفى به امام صادق عليهالسلام كه چرا با وجود اين همه ياران، قيام نمىكنى، و پاسخ حضرت كه اگر هفده نفر شيعه مىداشتم قيام مىكردم.


گفتوگوى امام صادق عليهالسلام
بـا سَدير صيرفىّ
از سدير صيرفىّ روايت شده كه مىگويد: بر امام صادق عليهالسلام وارد شدم و گفتم: به خدا سوگند نشستن براى شما روا نيست.

حضرت در پاسخ فرمودند: چرا؟

گفتم: به دليل بسيارى دوستان، شيعيان و ياران شما. به خدا سوگند اگر اميرالمؤمنين عليهالسلام به اندازه شما شيعيان، ياران و دوستان داشت قبيلههاى تيم و عَدىّ (يعنى قبيله ابوبكر و عمر) در حق خلافت او طمع نمىكردند.

فرمود: اى سدير! اميد است چه تعدادى باشند؟

گفتم: صد هزار.

فرمود: صد هزار؟

گفتم: آرى و (بلكه) دويست هزار.

فرمود: دويست هزار؟

گفتم: آرى (شايد) نصف دنيا.

(آن گاه به دنبال اين گفتوگو، با هم به محلى در نزديكى مدينه به نام «ينبع» رفتند و در آنجا بچهاى بود كه چند بزغاله را مىچرانيد) حضرت به سدير فرمود:

اگر به تعداد اين بزغالهها شيعه مىداشتم، نشستن برايم روا نبود...

سدير مىگويد: بزغالهها را شمردم، (ديدم) هفده رأس است(1.

[donsaeid]

7 ـ روايت ابى المُرهَف
ابوالمرهف از امام باقر عليهالسلام روايت مىكند كه آن حضرت فرمود:

گرد و غبار بر سر كسى نشيند كه آن را برانگيخته است (هر كس فتنهاى به پا كند زيانش بيش از ديگران به خود او مىرسد)(19). محاضير، هلاك شدند.

عرض كردم: فدايت گردم محاضير چه كسانى هستند؟

فرمود: شتابزدگان (و تندروان). هلا آنان (يعنى حاكمان جور و مخالفان شما) كسى را زير نظر مىگيرند و تعقيب مىكنند كه در معرض ديد آنان باشد (يا متعرض حكومت آنان شود)، سپس فرمود: اى ابوالمُرهف! آنان قصد مصيبت و گزندى به شما نكنند مگر اينكه خداوند عزّوجلّ براى آنان سرگرمى پيش آورد (كه مانع اجراى نقشه شوم آنان گردد).

آن گاه امام باقر عليهالسلام (با حال تفكر) چشم به زمين دوخت و فرمود: اى ابوالمرهف!

عرض كردم: بلى.

فرمود: آيا گروهى را ديدهاى كه جان خود را در راه خدا وقف كرده باشند و خداوند براى آنان گشايشى قرار نداده باشد؟ آرى به خدا سوگند كه قطعا براى آنان گشايشى قرار خواهد داد(20).



سند
روايت ياد شده از نظر سند، بر حسب نظر علاّمه مجلسى رحمهالله در مرآة العقول ضعيف است.


مُفاد
1 ـ نهى از شتابزدگى و تندروى براى قيام.

2 ـ عنايت و گشايش الهى شامل حال كسانى مىشود كه جان خود را در راه خدا وقف كرده باشند.


8 ـ روايت فضل كاتب
فضل بن سليمان كاتب گويد: من در حضور امام صادق عليهالسلام بودم كه نامهاى از ابومسلم خراسانى براى او آمد، حضرت به آورنده نامه فرمود:

براى نامه تو جوابى نيست، از پيش ما بيرون برو.

پس ما شروع كرديم با يكديگر محرمانه سخن گفتن، امام عليهالسلام فرمود:

اى فَضل! چه سخنى آهسته و محرمانه مىگوييد؟ همانا خداوند عزّوجلّ به سبب شتاب بندگان، شتاب نمىكند. هر آينه از جا كندن كوه آسانتر است از برافكندن و سرنگون كردن حكومتى كه عمرش به سر نيامده است.

آن گاه فرمود: راستى فلان پسر فلان تا به هفتمين نفر از فرزندان فلان (منصور عبّاسى) رسيد (كه اينان به حكومت مىرسند).

عرض كردم: قربانت گردم، پس نشانه ميان ما و شما (براى خروج شما و قيام) چيست؟

فرمود: اى فضل! از جاى خود حركت مكن تا اينكه سفيانى خروج كند، پس هرگاه سفيانى خروج كرد، به سوى ما روى آوريد ـ اين جمله را سه بار تكرار كرد ـ و اين از نشانههاى حتمى (ظهور حضرت وليّعصر امام قائم(عج) ) است(21).


سند
در مرآة العقول(22) آمده است كه حديث مزبور «موثّق» است، ولى در تنقيح المقال(23)، فضل بن سليمان كاتب را امامى مجهول الحال معرفى مىكند.

يادآور مىشود كه وى كاتب دربار منصور عبّاسى و پسرش مهدى عبّاسى، و عهدهدار حساب ثبت و ضبط خراج و مالياتها بوده است(24)



مُفاد
1 ـ فراهم نبودن شرايط زمانى براى امامت امام صادق عليهالسلام و لذا نقل شده كه آن حضرت در پاسخ به نامه ابومسلم مَروزى فرموده است:

«ما أنت من رجالى و لا الزّمان زمانى»(25)؛ نه تو از ياران منى و نه زمانه زمانه من است.

2 ـ نهى از شتابزدگى براى قيام.

3 ـ بيان خبر غيبى كه هفت تن از تبار منصور عبّاسى حكومت خواهند كرد.

4 ـ بيان برخى از نشانههاى قطعى ظهور ولىّ عصر(عج).


9 ـ روايت ابو بَصير
ابو بصير از امام صادق عليهالسلام روايت مىكند كه آن حضرت فرمود:

هر پرچمى كه پيش از قيام حضرت قائم(عج) برافراشته شود، صاحب آن طاغوت است كه در مقابل خداوند عزّوجلّ پرستش مىشود(26).



سند
سلسله سند روايت مزبور، همانگونه كه علاّمه مجلسى رحمهالله نوشته موثّق(27) و معتبر است.



مُفاد
نهى از همراهى با پرچمى كه داراى دعوت نفسانى باشد؛ زيرا با توجّه به فقره پايانى روايت شماره 456 روضة الكافى: «من رفع راية ضلالةٍ فصاحبها طاغوتٌ» اطلاق روايت ياد شده بر حسب مقتضاى جمع عرفى بايد مقيد شود و بنابراين هر كسى كه پرچم ضلالت و گمراهى برافرازد و داعيه نفسانى داشته باشد، صاحب آن طاغوت است، نه كسى كه به حق و حكم الهى دعوت مىكند.


10 ـ روايت مالك بن اَعيَن
مالك بن اعين جهنىّ گويد: از امام باقر عليهالسلام شنيدم كه مىفرمود:

هر پرچمى كه پيش از قيام حضرت قائم عليهالسلام برافراشته شود، صاحب آن طاغوت است(2.

مُفاد اين روايت نيز همچون روايت ابو بصير است كه نگاشته شد.


11 ـ روايت عُمر بن حنظله
عمر بن حنظله گويد: از امام صادق عليهالسلام شنيدم كه مىفرمود:

پيش از قيام حضرت قائم (عج) پنج نشانه است: صيحه آسمانى، خروج سُفيانى، فرو رفتن (لشكر سفيانى در زمينى به نام بيداء)، كشته شدن نفس زكيّه و خروج يمانى.

عرض كردم: فدايت شوم اگر يكى از خاندان شما پيش از وقوع اين نشانهها قيام كند، آيا ما با او قيام كنيم؟

فرمود: نه(29).



سند
ازلحاظ سند، حسن و بلكه شهيد ثانى آن را صحيح شمرده است(30).

مُفاد
1 ـ بيان نشانههاى پيش از ظهور ولى عصر حجّة بن الحسن العسكرى (عج).
2 ـ نهى از همراهى با هر قيامى به عنوان قيام قائم موعود، پيش از ظهور آن حضرت.

12 ـ روايت مُعَلّى بن خُنَيس
وى گويد: در زمانى كه سياهجامگان (يعنى طرفداران ابومسلم خراسانى) ظاهر شده بودند پيش از اينكه بنى عبّاس ظاهر شوند، من نامه عبدالسّلام بن نعيم(31) و سدير و نامههاى افراد ديگرى را به خدمت امام صادق عليهالسلام بردم، (به اين مضمون كه ما پيشبينى مىكنيم كه امر خلافت به شما واگذار شود، شما چه نظرى داريد؟
امام عليهالسلام نامهها را به زمين زد و فرمود: اوه، اوه، من امام اينان نيستم، آيا نمىدانند كه (براى رسيدن خلافت به ما خاندان پيامبر صلىاللهعليهوآله ) بايد سفيانى كشته شود؟(32)

مُفاد
1 ـ بيان درك نادرست پيشنهاد كنندگان از اهداف و مقاصد سياهجامگان كه براى جلب توجّه و فريب افكار عمومى «الرّضا من آل محمّد صلىاللهعليهوآله » را شعار خود قرار داده بودند.
2 ـ بيان برخى از نشانههاى قطعى ظهور حضرت مهدى (عج).

13 ـ روايت اَنَس بن محمّد
پدر انس بن محمّد از امام صادق عليهالسلام از پدرانش عليهمالسلام روايت مىكند كه پيامبر گرامى صلىاللهعليهوآله در ضمن وصيّت به علىّ بن ابى طالب عليهالسلام فرمود:
اى علىّ! به راستى از جا كندن و برافكندن كوههاى استوار از برافكندن حكومتى كه دوران آن به سر نيامده باشد آسانتر است(33).

مُفاد
بيان مشكلات مبارزه، آن هم با حكومتى كه عمرش سپرى نشده باشد.

14 ـ روايت ابن ابى عَبدون

شيخ صدوق ابن بابويه در كتاب عُيون اخبار الرّضا عليهالسلام ، بابى را تحت عنوان «سخنان حضرت رضا عليهالسلام در باره زيد بن علىّ بن الحسين» گشوده و از ابن عبدون از پدرش چنين نقل مىكند:
زمانى كه زيد بن موسى بن جعفر عليهاالسلام ـ (معروف به زيد النّار) را كه در (سال 199 ه ق) در بصره خروج كرد و خانههاى بنى العبّاس را آتش زده بود نزد مأمون عبّاسى بردند، مأمون جرم او را بهخاطر برادرش، علىّ بن موسى الرّضا عليهالسلام بخشيد و به حضرت رضا عليهالسلام گفت: اى ابالحسن! اگر برادرت قيام كرده و آنچنان كارهايى انجام داده درگذشته نيز زيد بن علىّ قيام كرد و كشته شد و اگر بهخاطر جايگاه تو نزد من نبود، او را مىكشتم؛ زيرا كارى كه انجام داد كوچك نبوده است.
حضرترضا عليهالسلام فرمود: اىاميرالمؤمنين(34)! برادرم زيد را با زيد بن علىّ مقايسه مكن؛ زيرا زيد بن علىّ از علماى آل محمّد صلىاللهعليهوآله بود كه براى خداوند عزّوجلّ غضب كرد و با دشمنان او جهاد كرد تا در راه او كشته شد.
پدرم موسى بن جعفر عليهاالسلام برايم نقل كرد كه از پدرش جعفر بن محمّد بن على عليهمالسلام شنيد كه مىفرمود: خداوند عمويم زيد را رحمت كند؛ زيرا او مردم را به رضا (و شخص پسنديده) از آل محمّد صلىاللهعليهوآله دعوت مىكرد و اگر پيروز مىشد، به آنچه مردم را بدان دعوت مىكرد وفا مىنمود، و با من درباره قيامش مشورت كرد و من به او گفتم: اى عمو! اگر راضى هستى كه كشته شوى و در محلّه كُناسه(35) پيكرت به دار آويخته شود، اين كار را انجام بده.
پس از رفتن زيد، امام صادق عليهالسلام فرمود: واى بر كسى كه فرياد كمكخواهى زيد را بشنود و او را يارى نكند.
مأمون گفت: اى ابا الحسن! آيا رواياتى در مذمّت كسى كه به ناحق ادّعاى امامت كند وارد نشده است؟
حضرت رضا عليهالسلام فرمود: همانا زيد بن علىّ ادّعاى ناحق نكرد، او با تقواتر از اين بود كه چنين كند، او مىگفت: شما را به شخص مَرضىّ و پسنديده از آل محمّد صلىاللهعليهوآله دعوت مىكنم.
آن رواياتى كه وارد شده در مورد كسى است كه ادّعا كند منصوب از جانب خداست و مردم را به غير دين خدا دعوت كند و آنان را بدون علم از راه خدا منحرف سازد (و گمراه كند)، ولى به خدا سوگند زيد بن علىّ از (مجاهدان فى سبيل اللّه و ) مخاطبان به خطاب اين آيه بود(36): «وَ جَاهِدُوا فِى اللّهِ حَقَّ جِهَادِهِ هُوَ اجْتَبكُمْ».

مُفاد
1 ـ بيان منزلت و مقام زيد بن علىّ بن الحسين عليهماالسلام و اينكه قيام او، جهاد در راه خدا بود.
2 ـ زيد بن علىّ، ادّعاى امامت نداشت، بلكه مردم را به شخص مرضى از آل محمّد صلىاللهعليهوآله فرامىخواند.
3 ـ اِخبار از آينده زيد.
4 ـ لزوم اجابت و كمك به درخواست زيد، زمانى كه فرياد كمكخواهى او را بشنوند.
5 ـ نهى از پيروى مدّعيان دروغين امامت.

15 ـ روايت ابى عبد اللّه سيّارى
وى از يكى از يارانش روايت كرده كه در محضر امام صادق عليهالسلام سخن از قيام كسى از آل محمّد صلىاللهعليهوآله به ميان آمد.
حضرت فرمود: همواره من و شيعيانم به خير هستيم مادامى كه مبارزى از آل محمّد صلىاللهعليهوآله قيام نمايد. هر آينه دوست دارم مبارزى از خاندان پيامبر خروج و قيام كند و من هزينه زندگى افراد تحت تكفّل او را عهدهدار باشم(37).

سند
اوّلاً روايت ياد شده «مُرسَل» است و راوى اصلى مشخّص نيست وروايت مُرسَل از انواع حديثهاى ضعيف شمرده مىشود.
ثانيا در رجال نجاشىّ ابو عبد اللّه سيّارى يعنى احمد بن محمّد بن سيّار را ضعيف الحديث و فاسد المذهب، معرفى كرده است(3.


مُفاد
روايت مزبور نه تنها از ادلّه عدم جواز قيام پيش از قيام جهانى حضرت مهدى (عج) نمىباشد، بلكه از ادلّه جواز آن محسوب مىشود.

[donsaeid]

بررسى رواياتى درباره قيام پيش از ظهور حضرت مهدى(عج)(قسمت دوم)


ـ روايت ابو الحسن عبيدى

وى از امام صادق عليهالسلام روايت مىكند كه آن حضرت فرمود:
هيچ بندهاى جان خود را در راه خدا حَبس نمىكند مگر اينكه خداوند او را به بهشت وارد مىسازد.

مُفاد
چنانچه حَبس نَفس، به معناى وقف جان در راه خدا باشد، اين روايت نيز همچون روايت سيّارى از ادلّه جواز قيام پيش از قيام جهانى ولىّ عصر (عج) شمرده مىشود(39).

17 ـ روايت حسين بن خالد
حسين بن خالد گويد: به امام رضا عليهالسلام عرض كردم: فدايت شوم، حديثى است كه عبد اللّه بن بُكَير از عبيد بن زراره آن را روايت مىكند (و من دوست دارم آن را بر شما عرضه كنم)(40).
امام عليهالسلام فرمود: آن حديث چيست؟
عرض كردم: عُبيد بن زراره گفته است: در سالى كه ابراهيم (محمّد) بن عبد اللّه بن حسن قيام كرد، با امام صادق عليهالسلام ديدار كردم و به ايشان گفتم: فدايت گردم، اين شخص (يعنى محمّد بن عبداللّه محض خروج نمود(41) و ) سخنرانى كرد و مردم به وى روى آوردند، چه دستورى مىفرماييد؟
حضرت فرمود: تقوا داشته باشيد و مادامى كه آسمان و زمين برقرار است آرام باشيد.
عبد اللّه بن بُكَير مىگويد: به خدا سوگند اگر عبيد بن زراره راست گفته باشد، پس نه قيامى در كار است و نه قائمى!
راوى گويد: حضرت فرمود: حديث همان است كه عبيد روايت كرده، ولى معنايش آن نيست كه عبد اللّه بن بُكَير فهميده، بلكه مراد امام صادق عليهالسلام اين بود كه مادامى كه آسمان از صدا (يعنى صيحه آسمانى) به نام صاحب الزّمان، و زمين از فرو بردن لشكر (سفيانى) آرام است، شما (نيز) آرام باشيد(42).

مُفاد
1 ـ نهى از همراهى با هر قيامى به عنوان قيام مهدى موعود، پيش از قيام جهانى ولى عصر(عج).
2 ـ رد قيام محمّد بن عبد اللّه محض با ادّعاى مهدويت.
3 ـ بيان دو نشانه از نشانههاى قطعى ظهور حضرت قائم (عج).

18 ـ سخنى از نهج البلاغه

محمّد بن حسين رضىّ موسوى، معروف به سيد رضىّ، در نهج البلاغه، از اميرالمؤمنين علىّ بن ابى طالب نقل كرده كه آن حضرت فرمود:

سر جاى خود بنشينيد (و براى قيام شتاب مكنيد). در برابر بلا، مقاوم باشيد. دستها و شمشيرهايتان را در جهت خواستههاى زبانتان حركت ندهيد. نسبت به آنچه خدا در آن شتاب قرار نداده شتاب مكنيد؛ زيرا هر كه از شما در بسترش بميرد در حالى كه به حق پروردگارش و حق پيامبر و اهل بيت پيامبر، معرفت و شناخت داشته باشد شهيد از دنيا رفته و اجر او با خداست، و سزاوار ثواب اعمال شايستهاى است كه قصد انجام آن را داشته است، و همان قصد (انجام اعمال صالح) جانشين شمشير كشيدن (در راه خدا) است. (بدانيد كه) براى هر چيزى مدّت و به سر رسيدنى است(43) (كه تا آن مدّت به سر نرسد كوشش نتيجهاى ندارد).

مُفاد
لزوم تبعيت از امام عليهالسلام در قيام و قعود و نهى از قيام بدون اذن امام(44).



19 ـ روايت جابر جُعْفىّ

جابر بن يزيد جعفىّ از امام باقر عليهالسلام روايت كرده كه آن حضرت فرمود: سر جايت بنشين، دست و پايت را (براى قيام) به حركت در نياور تا نشانههايى كه برايت ياد مىكنم ببينى كه نخستين آنها اختلاف بنى عبّاس است و من در تو نمىبينم كه (عمرت كفاف دهد تا) آن را درك كنى، ولى پس از من آن را از من نقل كن.
(دوم ندا دهندهاى از آسمان ندا مىكند(45)...

مُفاد
1 ـ ردّ قيامهايى تحت عنوان قيام قائم موعود.
2 ـ بيان برخى از نشانههاى قطعى قيام حضرت مهدى(عج).


20 ـ روايت زِرّ بن حُبَيش

از زرّ بن حبيش نقل شده كه اميرالمؤمنين علىّ بن ابى طالب عليهالسلام در نهروان سخنرانى كرد و پس از حمد و ثناى خداوند در خطاب به مردم فرمود:
من چشم فتنه را كور كردم و جز من كسى جرئت بر آن را نداشت...
مردى به پا خاست و گفت: اى امير مؤمنان ما را از فتنهها باخبر ساز.
حضرت فرمود: هرگاه فتنهها روى آورد با حق مشتبه مىشود و هنگامى كه پشت كند (و برطرف شود ماهيت آن بر همگان) روشن مىگردد...
(آنگاه بخشى از فتنههاى پس از خود را يادآور شد تا اينكه) شخصى برخاست و عرض كرد: اى امير مؤمنان! در آن زمان ما چه كنيم؟ (وظيفه ما چيست؟)
فرمود: به اهل بيت پيامبرتان نگاه كنيد، اگر سكوت و توقّف كردند شما هم سكوت و توقّف كنيد، و اگر از شما يارى خواستند به يارى آنان بشتابيد تا پاداش بريد، ولى از آنان پيشى مگيريد كه گرفتارى شما را فرا مىگيرد.
شخص ديگرى برخاست و عرض كرد: اى امير مؤمنان! پس از اين چه مىشود؟
فرمود: آنگاه خداوند فتنهها را همچون جدا شدن پوست از گوشت، به وسيله مردى از ما اهلبيت از شما جدا مىكند. پدرم فداى فرزندِ برگزيده كنيزان(46) باد كه دشمنان را خوار مىسازد و جام پر (از بلا و مصيبت) به آنان مىنوشاند، و به آنان جز طعمه شمشير نمىدهد... تا اينكه قريش (زبان به اعتراض گشوده) بگويند: اگر از اولاد فاطمه عليهاالسلام بود به ما رحم مىكرد(47).

مُفاد
1 ـ لزوم تبعيت از امام عليهالسلام در قيام و قعود و نهى از شتابزدگى و تندروى.
2 ـ نويد رفع فتنه و فساد با ظهور حضرت مهدى(عج).

جمعبندى و نتيجهگيرى

بر فرض صحّت و اعتبار سند روايات مزبور و صدور از مقام معصوم عليهالسلام ظاهرا ناظر به يكى از جهات زير است:
1 ـ ردّ ادّعاى مدّعيان دروغين مهدويّت؛ مانند روايت عيص بن قاسم، ابو بصير، مالك بن اعين، ابن ابى عبدون و حسين بن خالد.
2 ـ بيان برخى از نشانههاى قطعى ظهور قائم به حق جهانى و رفع شبهه در جهت شناخت قائمان ناحق نفسانى؛ مانند روايت عيص بن قاسم، سدير صيرفىّ، فضل بن سليمان كاتب، عمر بن حنظله، معلّى بن خُنيس، حسين بن خالد و جابر بن يزيد جعفىّ.
3 ـ لزوم تبعيّت از امام معصوم عليهالسلام و محور قرار دادن آن حضرت در قيام و قعود؛ مانند عبارات نقل شده از نهج البلاغه (بنگريد به: شماره 18 ياد شده) و روايت زرّبن حُبيش.
4 ـ احتمال بيان انحصار قيام عدل فراگير جهانى و پيروزى كامل در سطح كره زمين در وجود مقدّس موعود الهى حضرت مهدى(عج). در اين خصوص بنگريد به روايت ربعىّ.

نويسنده دانشمند كتاب خورشيد مغرب نگاشته است:«در روايتى چند، كه رسيده است كه پيش از پيدا شدن آثار قيام «قائم» دست به اقدامى نزنيد، ظاهرا مقصود ـ بر فرض صحّت اين روايات ـ اقدام براى تأسيس حكومت جهانى و نشر توحيد و عدل، در آفاق تا آفاق گيتى است؛ زيرا كه اين گونه اقدامى كار هيچ كس نيست، جز ولىّ اعظم و مصلح اكبر. و آن انقلاب است كه آثار كيهانى دارد، و گستره جهانى. و اين مهدى موعود است كه همه جهان به دست او فتح مىشود، و دژهاى كفر و نفاق و ستم ويران مىگردد، و كلمه توحيد، و ناموس عدل، همه جا را مىگيرد.»
«بايد مقصود از آن روايات آنچه گفتيم باشد؛ زيرا كه در مرحله شناخت اسلام و تعاليم اسلام، و اجتماعيّات و سياسيّاتِ اسلام، و اخلاق اسلامى، و تكاليف اسلامى، نمىتوان پذيرفت كه حوزههاى مسلمين از اقدامهاى اجتماعى، و مبارزات حقطلبانه سياسى، و حضورهاى تكليفى، و تعهّدهاى دينى و تعاون بر «بِرّ و تقوا» و عدم تعاون بر «اِثم و عُدوان» معاف باشند. نمىتوان پذيرفت كه براى مسلمين جايز باشد كه ظلم را تحمل كنند، و استعمار و بردگى را بپذيرند، و سيطره يهود و نصارى و ملحدان را گردن نهند، و اقدامها و تكليفها و شهامتها را يكسو افكنند، و محو آثار دين خدا و احكام خدا را بنگرند، و دم بر نياورند. اين امور پذيرفتنى نيست، اينها به معناى رفع تكليف و محو احكام است. و اين امر، بديهىُّ البُطلان است. حلال محمّد صلىاللهعليهوآله تا قيامت حلال است، و حرام محمّد صلىاللهعليهوآله تا قيامت حرام... و در اين جهت، ميان هيچ عصرى با عصر ديگر فرقى نيست، چه عصر غيبت و چه ديگر عصرها.»(4
5 ـ نهى از همراهى با قيام بدون مجوّز شرعى و بدون اذن قائم به حق؛ مانند روايت ابوبصير، عمر بن حَنظَله و حسين بن خالد.
6 ـ بيان مشكلات مبارزه كه از جا كندن كوه استوار مشكلتر است؛ مانند روايت اَنَس بن محمّد.
7 ـ لزوم فراهم بودن شرايط مناسب، تهيّه مقدّمات و امكانات از عِدَّه و عُدّه، برنامهريزى دقيق و نهى از شتابزدگى؛ (مانند روايت ابى الجارُود، ابوالمُرهَف، فضل كاتب، شماره 18، زرّبن حُبيش) و اين شرطى است عقلى كه امام نيز به آن ارشاد فرمودهاند.
8 ـ احتمال اِخبار از غيب؛ مانند فضل بن سليمان كاتب، و غير آن.
9 ـ گاه روايت ناظر به موارد خاص (و قضاياى شخصى و خارجى) مىباشد؛ مانند روايت سَدير و ابوالمُرهَف.
10 ـ احتمال اينكه ناظر به زمان خاصى باشد؛ مانند روايت ابى المُرهَف.
11 ـ احتمال اينكه از باب «تقيّه» باشد كه منافاتى با مبارزه و جهاد ندارد، بلكه به موجب رواياتى مانند: «إنّ التّقيّة جُنّة المؤمن»(49)، و «التقيّة تُرس المؤمن»(50)، تقيّه سپر مؤمن است، و بديهى است كه كاربرد سپر در ميدان مبارزه مىباشد و نه در بستر استراحت. بنابراين «تقيّه» عبارت است از حفظ جان در مقام انجام وظيفه.
12 ـ پارهاى از روايت مزبور در تأييد قيام و مبارزه با نارواييهاست؛ مانند روايت ابو عبداللّه سيّارى و ابوالحسن عبيدى.
در پايان يادآور مىشود كه بر فرض صحّت روايات ياد شده و ظهور دلالت برخى از آنها در عدم جواز قيام در عصر غيبت، اوّلاً اين گونه روايات، با روايات مؤيّد قيام پيش از ظهور حضرت مهدى (عج) براى اجراى عدالت و احكام اسلامى و دفع مظالم معارض مىباشد كه در كتب روايى شيعه و سنّى نقل شده است(51).
ثانيا در صورت مخالفت دلالتِ برخى از آنها با قواعد كلّى اسلامى و ادلّه قطعى باب جهاد دفاعى، و امر به معروف و نهى از منكر، به موجب قاعده باب تعارض، بايد از ظاهر اين گونه روايات صرف نظر كرد.
ثالثا قيام و اقدام بنيانگذار جمهورى اسلامى ايران، به صريح گفتار و رفتار معظم له كه همه ثبت و ضبط است و ما خود شاهد آن بوديم، براى حفظ كيان اسلام و كشور امام زمان و عزّت مسلمين بود كه مورد هجوم ابرقدرتها و صهيونيسم و فرق ضالّه واقع شده بود، در حدّى كه ديگر جايى براى تقيّه نبود، و به همين جهت از حمايت گسترده علماى اعلام و روحانيان فداكار و عموم مردم برخوردار گرديد. بنابراين نمىتواند مصداق قيامهايى باشد كه در بعضى روايات از آنها منع شده، بلكه مصداق بارز قيام براى خدا و انجام وظيفه امر به معروف و نهى از منكر و تكليف شرعى مىباشد، و اگر بعدا نقاط ضعف و دشواريهايى پيش آمد نبايد مربوط به آن هدف مقدس خدايى دانست.

[donsaeid]

دولت اخلاقى مهدوى



دولت مهدوىعج دولتى اخلاقى (كمالگرا و احياگر نفوس) است و مهمترين برنامه آن رشد اخلاقى و فكرى بشر و رساندن او به كمال نهايى (تقرّب الى الله) است. در عين حال كه ساير كار ويژههاى دولت را در ذيل اين هدف اصلى، اعمال مىكند تا بشر از هر لحاظ به سعادت و خوشبختى دست يابد.


با توجه به جايگاه ويژه دولت در سياست و حيات سياسى - اجتماعى مردم، فرجام آن، مورد توجّه خاص مكاتب، اديان و انديشمندان بوده است. در اين راستا محورىترين انديشه سياسى شيعه، تبيين آينده دولت و ارائه تصويرى جامع و نسبتاً دقيق و تحقّق قطعى آن (براساس وحى و غيب) است كه با تشكيل دولت جهانى امام مهدىعج عينيت مىيابد. دولت مهدوىعج دولتى اخلاقى (كمالگرا و احياگر نفوس) است و مهمترين برنامه آن رشد اخلاقى و فكرى بشر و رساندن او به كمال نهايى (تقرّب الى الله) است. در عين حال كه ساير كارويژههاى دولت را در ذيل اين هدف اصلى، اعمال مىكند تا بشر از هر لحاظ به سعادت و خوشبختى دست يابد.

واژههاى كليدى: دولت، فرجام دولت، دولت اخلاقى، امام مهدىعج

مقدمه

واژه دولت (state) از ريشه لاتينى staves به معناى ايستادن و به صورت دقيقتر از واژه statvs به معناى وضع مستقرّ و پابرجا گرفته شده است. «دولت» قدرت عمومى است و با ساخت اقتدار و روابط قدرت در جامعه سروكار دارد. افراد طبعاً در درون دولت زندگى مىكنند و ر شد و رفاه آنها بستگى به دولت دارد. از ديدگاه آستين رنى، «دولت مجموعه افراد و نهادهايى است كه قوانين را براى جامعه وضع و اجرا مىكنند».2 وبر مىگويد: «دولت عبارت از اجتماعى انسانى است كه [با موفقيت] مدعى آن است كه انحصار كاربرد مشروع نيروى مادى را در پهن ه يك سرزمين خاص بر عهده دارد».3 اندرو وينست معتقد است: «دولت چهارچوبى از ارزشهاست كه در درون آن زندگى عمومى جريان مىيابد و خود قدرت عمومى را جهت تحقّق آن ارزشها به كار مىبرد».4
بر اين اساس، دولت عالىترين مظهر رابطه قدرت و حاكميتى است كه در همه جو امع وجود دارد و داراى مفهومى گستردهتر از نهادهاى اجرايى و قانونگذارى است.
دولت تجلّى قدرت ناشى از تشكّل سياسى يك جامعه است و وجود آن از طريق صفات و خصايص ويژه (عناصر بنيادى دولت) يعنى مردم (جمعيت)، سرزمين، حكومت (سازمان حكمرانى) و حاكميت (اقتدار فرا گير) درك و احساس مىشود.

پايان دولت
گفتمان «پايان دولت» يا «جامعه بىدولت» در دو سده گذشته همواره مطرح بوده و ويژه بحثهاى «پايان باورى» نيست؛ بر خلاف گفتمان «پايان سياست» كه در اين ده - بيست سال اخير طرح شده است. نبود دولت، رؤياى آنارشيستها و آرمان شهر ماركسيستها و تضعيف موقعيت دولت ايده «نئوليبرالها» است. از طرفى با ظهور پديده «جهانى شدن» و گسترش تكنولوژى و صادرات، «دولت» نقش خود را به شركتهاى چند مليتى مىدهد. در ائتلافها و همكارىهاى جهانى در راستاى جنگ و صلح نيز سازمانهاى بين المللى ايفاگر نقش اصلى هستند. بعضى از اديان نيز خود را از چارچوب سياست و دولت كنار كشيده و آموزههاى خود را متمركز بر باطن شخص و ملكوت (آخرت) كردهاند. اكنون مسأله حكمرانى و اداره «فراملّى» در برابر جهان قرار دارد. در پايان قرن بيستم مسائلى به وجود آمده كه مستلزم اقدام جهانى است، نظير مشكلات جهانى بوم شناختى و زيست محيطى. با ظهور نيروهاى فراملّى و درون ملّى و نيز دست شستن ساكنان كشورها از موقعيت شهروندى، اختيارات و كاركردهاى دولت محدود شده است. در حال حاضر اين انگاره به شدّت تقويت مىشود كه دوران دولت - ملّتها سپرى شده است. دولت در حال عقبنشينى است و از قدرت تهى مىشود و توانايىهايش را براى شكل دادن به وقايع به سرعت از دست مىدهد.
در نتيجه اين فرايند، توانايى دولتهاى ملّى در اتخاذ اقدامات مستقل در اجراى سياستهاى خود محدود شده و كنترل آنها بر كالاها، تكنولوژى و اطلاعات كاهش مىيابد و حتّى اخت يار آنها در تبيين قواعد و قانونگذارى، در محدوده سرزمين ملّى نيز تنزّل پيدا مىكند.5 آنارشيستها به نهاد دولت و قدرت دولتى بدبين بوده و هرگونه نهاد مبتنى بر زور و اجبار را عامل تباهى زندگى اخلاقى و اجتماعى انسان قلمداد كردهاند. به طور كلى آنان با حكومت م بتنى بر زور مخالفت ورزيدهاند؛ اما هرگز خواستار از ميان برداشتن نهاد حكومت به طور كلّى نبودهاند. دولت به هر حال پديدهاى مشحون از ارزشهاست و نمىتوان آن را ناديده گرفت يا از ميان برداشت، بلكه بايد ديد چگونه مىتوان ارزشهاى مطلوب در حيات اجتماعى را در درون چارچوبهاى مدنيت - كه همان دولت است - جست و جو كرد.6
البته دولتها معمولاً از كاركرد اصلى خود غافل شده و تنها در صدد تأمين منافع شخصى و گروهى عدهاى خاص برآمدهاند. فسادهاى اخلاقى، مالى و سياسى صاحبان قدرت، ارزش و اهميت «دولت» را پايين آورده و با عث روى گردانى و دورى مردم از آن شده است. سلطه و اجبار ناحق، فريب افكار عمومى، ايجاد ستيزشها و كشمكشهاى مداوم، ترويج تفكّرات الحادى و ضد اخلاقى، ناتوانى در حل مشكلات و معضلات جامعه و... باعث تضعيف نقش دولت شده است. البته تا زمانى كه جنگ و ناامنى و سلطه باشد، دولت هم وجود خواهد داشت؛ اما نكته مهم اين است كه تاكنون دولتهاى گوناگونى ظهور كردهاند ولى نتوانستهاند چهره موفقيتآميزى از خود نشان دهند.
مشكلات دايمى جهان (جنگها، عداوتها، كينهها، نابرابرىها، نابسامانىها، ظلم و ستمها)، نيازها و احتياجا ت ضرورى بشر (در زمينه اقتصاد، سرمايه، ارتباطات، بهداشت، فقر مادى و معنوى و...)، الزامات و بايستههاى جهان (در زمينه همگونى و نزديكى فرهنگها و علوم، تربيت اخلاقى، حاكميت سياست فاضله و...)، ايدهها و آرمانهاى هميشگى (صلح، دوستى، عدالت، نيكى، آرامش و...)، تجارب گذشته انسانها (در نقص و ضعف دولتها و حكومتها، جنگها و سودجويىها) و... مستلزم اين است كه دولتى جهان شمول و الهى، حاكميت را در دست بگيرد و دوگانگىها و تضادها را از بين ببرد و به خواستهها و آرمانهاى فطرى و واقعى بشر پاسخ دهد. اين آرزوها و آما ل كمالجويانه و انسانى است كه تا كنون هيچ دولت و حكومتى آنها را تأمين نكرده و تنها در حكومت جهانى حضرت مهدىعج تحقّق خواهد يافت. اين دولت در سايه نظام امامت شكل گرفته و سياست فاضله را راهبرد اصلى خود انتخاب خواهد كرد. تحقق اين نظام جهانى درست در زمانى خو اهد بود كه همه «دولتها» ناكارآمدى و ناشايستگى خود را نشان دادهاند. امام صادقعليه السلام در اين باره مىفرمايد:
امر ظهور واقع نمىشود، مگر بعد از آن كه هر طبقهاى به حكومت برسند و ديگر طبقهاى در روى زمين باقى نباشد كه حكومت نكرده باشد، تا ديگر كسى نتواند ادعا كند كه اگر زمام امور به دست ما مىرسيد، ما عدالت را پياده مىكرديم! آن گاه حضرت قائمعليه السلام قيام كرده، حقّ و عدالت را پياده مىكند.7

دولت اخلاقى
تأكيد بر ارتباط و پيوند اخلاق و سياست، پيشينهاى ديرين در فراخناى زندگى بشرى دارد. سقراط حكيم معتقد بود: دانش سياسى بايد مقدّم بر هر چيز، مردم را با وظايف اخلاقى خود آشنا سازد. افلاطون سياست را جزئى از اخلاقيات مىدانست. از نظر ارسطو - كه علم سياست ر ا ارباب علوم مىدانست - هدف دولت، عملى كردن «زندگى خوب» است. ارسطو اخلاق را مدخلى بر سياست مىشناسد و غايت آن را خير انسان تلقى مىكند. در سراسر سدههاى ميانه در اروپا، دين و الهيات بر مطالعه سياست مسلّط بود. پس از اين دوره، متفكّران مكتب ايدهآليسم مانن د روسو، كانت و هگل - دولت را نهادى اخلاقى مىدانستند كه از رشد اخلاقى انسانها جدايىناپذير است. در جهان اسلام نيز، ابونصر فارابى، اخلاق و سياست را يكسان و جزءِ حكمت عمليه يا فلسفه عملى مىدانست. اغلب فيلسوفان جهان اسلام نيز اخلاق و سياست را جدايىناپذير مىدانستند.8
سياست و اخلاق، دو عنصر ضرورى و جدايىناپذير زندگى جمعى است و اخلاق اگر چه امرى فردى است، ولى وقتى رفتار فرد در گروههاى سازمان يافته سياسى - اجتماعى مطرح مىشود، تبعات آن بسيار گسترده است. از ديدگاه يكى از نويسندگان: تربيت و سياست نيز در ارتباط با يكديگر و تكميل كننده همديگر هستند. تربيت زمينهساز سياست است و سياست، گسترنده تربيت. هدايت نيز داراى اين دو ركن است: «تربيت»، دادن خط به انسان و «سياست»، نظارت بر حركت انسان در خط است. اسلام به منظور تصحيح حيات فردى به امر تربيت و به منظور تصح يح حيات اجتماعى به امر سياست مىپردازد. بنابراين در نظام اسلامى، تربيت (رهبرى و اداره فرد) و سياست (رهبرى و اداره اجتماع) دوشادوش هم حركت مىكنند براى اداى رسالت بزرگ. تأثير متقابل تربيت و سياست در يكديگر، هنگامى مثبت است كه تربيت و سياست هماهنگ باشند. د ر غير اين صورت هر يك آثار ديگرى را خنثى خواهد ساخت... امر تربيت و سياست انسانها بر عهده قرآن و امام (حجتالهى) است.9

[donsaeid]

2. چرايى دولت اخلاقى
عصر پيش از ظهور، عصر گسترش شديد و بىسابقه فساد اخلاقى، انحرافات و كژروىهاى عقيدتى، فرهنگى و اجتماعى، فزونى فساد سياسى، افزايش شهوترانى و هوسبازى، گسترش ظلم و ستم و بىعدالتى، فراگيرى الحاد و دين ستيزى و... است و تنها يك دولت اخلاقى مىتواند اين ن ابسامانىها و كاستىها را از بين ببرد. بشر در طول حيات خود، به طور كامل و شايسته از رشد اخلاقى و فكرى برخوردار نبوده و غالباً در تباهى و فساد و بىاخلاقى زندگى كرده است؛ اما در عصر پيش از ظهور، تحت تبليغات و ترويج افكار شيطانى و شهوانى، دچار تباهى شديد ا خلاقى و فساد سياسى - اجتماعى شده و جامعه گرفتار بحران معنويت، بحران انسانيت و بحران اخلاق و فرهنگ مىگردد - چنان كه در عصر حاضر شاهد تحقّق بسيارى از اين مفاسد و بحرانها هستيم. برآمد اين تباهى، زوال تمدّن و فرهنگ بشرى، دور شدن از كمال و سعادت واقعى و گرف تارى در دام شيطان و بروز معضلات و مشكلات اساسى در روند حركت تكاملى بشر است.
وضعيت اخلاقى - اجتماعى عصر پيش از ظهور
در روايات درباره وضعيت دوران قبل از قيام و رفتارها و كردارهاى نابهنجار و فسادآلود عموم مردم، مطالب زيادى بيان شده است. در اينجا به ب يان يك حديث از امام صادقعليه السلام بسنده مىكنيم. آن حضرت وضعيت اخلاقى - اجتماعى عصر پيش از ظهور را چنين ترسيم مىكند:
ظلم و ستم، همه جا را فرا مىگيرد. قرآن فرسوده و بدعتها از روى هوا و هوس در آن ايجاد مىشود. آيين يكتا پرستى (اسلام) بىمحتوا مىگ ردد. اهل باطل بر اهل حق مقدّم مىشود. مردان به مردان و زنان به زنان قناعت مىكنند. مؤمنان، سكوت اختيار مىكنند. كوچكترها، احترام بزرگها را حفظ نمىكنند. ثناگويى و چاپلوسى زياد مىشود. آشكارا شرب مىنوشند. راههاى خير مسدود و راههاى شرّ مورد توجّه قرار مىگيرد. حلال الهى، حرام و حرام او، مجاز شمرده مىشود. قوانين و فرمانهاى دينى، مطابق تمايلات اشخاص تفسير مىگردد. سرمايههاى عظيم در راه خشم خدا (و فساد و بىدينى) مصرف مىشود. رشوهخوارى در ميان كارگزاران دولت، رايج مىگردد و پستهاى حسّاس به مزايده گ ذاشته مىشود. قمار آشكار مىگردد و سرگرمىهاى ناسالم، رواج پيدا مىكند. شنيدن حقايق قرآن بر مردم گران مىآيد، ولى شنيدن باطل آسان [و جذّاب] مىشود! مردم، سنگدل و طرفدار زورمداران و قدرتمندان مىشوند. آلات لهو و لعب، حتّى در مكّه و مدينه آشكار مىشود و ا گر كسى اقدام به امر به معروف و نهى از منكر كند، به او توصيه مىكنند كه اين كار، وظيفه تو نيست. تمام همّت مردم شكم و فرجشان است. زنان خود را در اختيار افراد بىايمان مىگذارند. پرچمهاى حقّپرستى فرسوده و كهنه مىگردد. ويرانگرى و تخريب (به وسيله جنگها) بر عمران و آبادى پيشى مىگيرد. مردم عصرها در حال نشئه و صبحگاهان مستاند. هر سال، فساد و بدعتى نو پديدار مىشود. مردم پيرو ثروتمندان خودخواه مىشوند. قاضيان برخلاف فرمان خدا قضاوت مىكنند و...».24 علاوه بر اين، در روايات نبوى «آكنده شدن جهان از ظلم و ستم » بيانگر وضعيت نابسامان جهان در اين عصر است.

3. دولت اخلاقى امام مهدىعج
از ديدگاه شيعه، آينده سياست (دولت)، بسيار روشن و خوشبينانه است. تاريخ براى رسيدن به آن جامعه مطلوب و آرمانى، هر چند با فراز و نشيب، در حركت است. اين مدينه فاضله در زمين به دست مصلح موعود و با يارى امدادهاى الهى به وجود آمده و او اداره آن را در دست خو اهد گرفت. سياست در اين جامعه، «فاضله» و «الهى» است و دولت اخلاقى (كمالگرا و اخلاق محور) بر اساس نظام امامت شكل مىگيرد. مردم به كمال نهايى و هدف غايى خود خواهند رسيد و روح عبادت و عبوديت بر جوامع حاكم خواهد شد و... كارگزاران امور، از افراد با ايمان و كا ردان انتخاب شده و آنان خدمتگزاران مردم خواهند بود بشر به آرزوى ديرينه خود مبنى بر حكومتى عادلانه، جامعهاى اخلاق مدارانه، آيينى خداپرستانه و رفاه و امنيتى جاودانه خواهند رسيد.
اين «انگاره»، ديدگاه روشن قرآن و آرمان و خواسته اصيل و متكامل اسلام است. ا ين بشارت و وعده حتمى خداوند به يكتاپرستان و حق باوران و هدف و مسير روشن تاريخ در چشم انداز اديان الهى است.
قرآن مىفرمايد:
هُوَ الَّذِي بَعَثَ فِي الْأُمِّيِّينَ رَسُولاً مِنْهُمْ يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آيَاتِهِ وَيُزَكِّيهِمْ وَيُعَلِّمُهُمْ الْكِتَا بَ وَالْحِكْمَةَ؛25 اوست كه در ميان قوم بى كتاب، پيامبرى از ميان خودشان برانگيخت كه آيات او را بر آنان مىخواند و پاكيزهشان مىدارد و به آنان كتاب و حكمت مىآموزد... .
در اين آيه، تكامل وجود انسان از جنبههاى علمى و عملى و تزكيه و تهذيب هدف نهايى بعث ت پيامبرصلى الله عليه وآله معرفى شده است. در نتيجه مردم به آن غايت اصلى و بنيادين (عبادت و عبوديت و تقرّب به خداوند سوق داده مىشوند.

4. چيستى دولت اخلاقى مهدوى
دولت اخلاقى امام مهدىعج بدين معناست كه هم خود جامع تمايل فضايل، نيكىها و محاسن اخلاقى و عقلى است، هم در مقام عمل و اجرا، همه آنها را در جامعه محقّق مىسازد، هم مدافع و حامى ارزشها و هنجارهاى اخلاقى و دينى است و هم ابزار زندگى صنعتى و علمى بشر را ب راى تحقّق كمالات انسانى (عبادت و عبوديت و تقرّب به خدا) به كار مىگيرد و جامعه را زنده و انسانيت انسان را احيا مىكند. معيار مشترك اين دولت در سرتاسر جهان، «اخلاق و معنويت» مبتنى بر دين و تكامل و تعالى انسانى است.
دولت اخلاقى يعنى «دولتى مبتنى بر نظام امامت كه جامعه را در تمامى ابعاد و جنبهها، به سمت رشد اخلاقى و كمال مطلوب انسانى، هدايت و راهبرى مىكند و باورها و رفتارهاى مردم را اصلاح مىنمايد». به عبارت ديگر، دولت امام مهدى، وظيفهدار تأمين سعادت حقيقى و حداكثر كمال و رشد اخلاقى و معنوى مردم و تر بيت و احياى نفوس مرده است. تا انسان به اوج كمال ذاتى نرسد، محال است به سعادت حقيقى نايل آيد و چون تحقّق سعادت حقيقى، تنها در عصر حضرت ولى عصرعج امكانپذير است، انسان به يقين به اوج «كمال ذاتى» خواهد رسيد. كمال ذاتى انسان، همان كمال خلقى به اضافه كمال عقل ى و كمال اجتماعى است. كمال خُلقى در رأس اين مثلث قرار دارد. بر اين اساس، دولت اخلاقى امام مهدىعج تأمين معنويت، عقلانيت و عدالت را بر عهده دارد تا جامعه به سمت «تعالى و تكامل» و «پيشرفت و رفاه» سوق داده شود. در دولت اخلاقى امام مهدىعج همه امور و رهيافت ها، فاضله و الهى است، يعنى از يك سياست فاضله شروع و به يك هدف فاضله (الهى) ختم مىشود:



اين شاخص در ساختار نظام امامت جاى مىگيرد و به غير از آن امكان تصوير و عملى كردن چنين محورى وجود ندارد. در اين ساخت، «تربيت و اخلاق متعالى»، در مركز قرار مىگيرد و با كمك و راهنمايى وحى، هدفمندى نظام هستى و تجربه بشرى در رابطه انسان با خدا، با خود، با ديگران و حتى با طبيعت اصلاح مىشود. بر اساس اين مبنا، دولت اخلاقى، كارآمدى و كارآيى خود را در همه شؤون و ابعاد زندگى انسانى بروز مىدهد. در واقع اخلاق متعالى و تصحيح رابطه انسان با همه چيز و رشد فكرى و عقلى او، باعث تغيير و تكامل رفتار و طرز تلقى و با ورهاى او و استفاده درست و بهينه از همه چيز مىشود. در دولت اخلاقى، همه چيز بر پايه معنويت و ديانت است و برآمد آن، سياست اخلاقى، اقتصاد اخلاقى، فرهنگ اخلاقى و جامعه اخلاقى است.
كار اصلى امام زمانعج اين نيست كه جهان را از عدل و داد پر مىكند. كار اصلى او زنده كردن جامعه است. وجود امام زمانعج عامل حيات است. او جامعه مرده را زنده مىكند؛ بعد به عدل و داد فرا مىخواند. جامعه زنده مشتاق عدل و داد است. برخى از انسانها به حسب ظاهر انسان و در باطن مردهاند (مردههاى متحرك). صورت آنان مطابق سيرتشان نيست. ام امعليه السلام صورتها را مطابق سيرت مىكند. بعد از آن كه سيرت را انسانى و واقعى كرد، جامعه ظاهراً و باطناً انسانى مىشود. سپس به عدل و داد فرا مىخواند و جامعه زنده، تشنه عدل و داد مىشود. كار اصلى او احياگرى است. همان گونه كه رسول خداصلى الله عليه وآله جامعه مرده را زنده كرد، حضرت ولى عصرعج نيز جامعه مرده را زنده مىكند و براى احياى آن، معارف و حقايق و طهارت حقيقى را اعطا مىكند (يزكّيهم و يعلّمهم) جامعهاى زنده است كه كتاب الهى، حكمت الهى و طهارت الهى را بداند و بيابد. پيامبرصلى الله عليه وآله بعد از اين كه تزكيه و تعليم فردى را مطرح كرد، به تزكيه و تعليم جمعى پرداخت و [به درمان] كينه جويى، حقد، حسادت و... پرداخت. آن كه عداوت را تبديل به صلح مىكند، كيمياگرى است (ولايت تكوينى) و تنها با نصيحت ممكن نيست. كار امام عصرعج، تبديل عداوت به صداقت و... است . بيشتر كارهاى امام زمانعج (تأمين امنيت، عدالت، رفاه و...) فرعى است و مهم، كار اصلى است و اين كار اصلى با كارهاى فرعى كامل مىشود.26

5. دلايل و شواهد دولت اخلاقى مهدوى
امام مهدىعج پس از آن كه حكومت بر جهان را در دست گرفت، عملكردى كامل، چند جانبه و اخلاق محور ارائه خواهد داد. بر اين اساس نظام سياسى و دولت امام مهدىعج دولتى كارآمد و متكامل خواهد بود؛ كارآمدى به معناى بالفعل نمودن، بهره بردارى كامل، سازمند، متعادل و متعالى از تمامى استعدادها، امكانات و فرصتهاى اقتصادى، فرهنگى و اجتماعى و كاهش يا از بين بردن تعديّات و ضايعات. چنين رويكردى، نه آرمانى است و نه غير قابل دسترس بلكه طرحى عملى و قابل دسترس و اجراست، زيرا در عصر ظهور، موانع و مشكلات (ستيزهجويى، جنگ، فساد گرى و تجاوزگرى) از بين خواهد رفت و امامى عالم، مدير، توانمند و عادل، زعامت دينى - سياسى مردم را عهدهدار خواهد شد. اين دو به معناى، استفاده بهينه و كارآمد از تمامى امكانات و منابع در راستاى كمالخواهى انسان است.
در استدلال بر اخلاقى بودن (كمالگرايى و احياگرى) دولت امام مهدىعج مىتوان به روايات، اهداف و ويژگىهاى آن دولت استناد كرد. بر اساس اين مؤلّفهها، دولت آن حضرت در تمامى ابعاد و شؤون زندگى انسان، داراى برنامه و خط و مشى خاصى خواهد بود. مهمترين آنها، اقدامات و برنامههاى اخلاقى و تربيت دينى اس ت و حتى كار ويژههاى اقتصادى، سياسى و اجتماعى آن، براى تعالى و تكامل اخلاقى و روحى انسانها خواهد بود. برخى از اين شواهد، دلايل و ويژگىها عبارت است از:

الف) روايات
روايات مختلف در اين موضوع - به خصوص حديث «اكمل به اخلاقهم» - دلالت بر اهميت و محوريت اخلاق و عقلانيت و رشد و بالندگى معنوى و فكرى انسانها در دولت مهدوى دارد:
امام باقرعليه السلام مىفرمايد: «چون قائم ما قيام كند، دستش را بر سر بندگان مىگذارد و ع قول آنها را متمركز ساخته و اخلاقشان را به كمال مىرساند».27
در روايت ديگرى آمده است: «وقتى قائم ما قيام كند، دست [عنايتش] را بر سر بندگان مىنهد و بدين وسيله عقل آنها زياد شده و فهمشان بالا مىرود (كامل مىگردد).28
كمال اخلاقى و فكرى مورد اشاره د ر اين روايت، بيانگر مهمترين و بنيادىترين اقدام امام مهدىعج جهت ريشهكنى ناراستىها و كاستىهاى زندگى بشرى است.
پيامبرصلى الله عليه وآله مىفرمايد: «... دلهاى بندگان را پر از عبادت مىكند و عدلش فراگير مىشود»29 و «خداوند به وسيله او دروغ را نابود مىسازد و روزگار سخت و رنجآور را مىبرد و ذلّت بردگى و بندگى را از گردنهاى شما بيرون مىكشد».30

[donsaeid]

امام صادقعليه السلام در تفسير آيه شريفه «الملك يومئذٍ للَّه» مىفرمايد: «ملك و پادشاهى امروز از آن خداست، پادشاهى ديروز نيز از آن خدا بود، پادشاهى فردا هم از آن خداست؛ لكن هنگامى كه قائم ما قيام كند، جز خداى - تبارك و تعالى - پرستيده نمىشود»،31 يعنى مهمترين ثمره اين دولت هدايت مردم و زنده كردن جامعه مرده است.
در روايتى ديگر آمده است: «[مهدىعج] با تقوا گام مىسپارد و بر اساس هدايت رفتار مىكند...» .32 هدايت و ارشاد - تكوينى و تشريعى - از مهمترين اقدامات دولت مهدوى است كه در سايه تعالى روحى و تكامل اخلاقى مردم به بار مىنشيند. همچنين او اين امت را پس از آن كه تباه [و فاسد ]شدهاند، اصلاح مىكند».33 بر اساس اين روايت اصلاح مردم بعد از فساد اخلاقى آ نان و تغيير بنيادين رفتارها، گفتارها و پندارهاى غير اخلاقى و آلوده آنها، مهمترين و درخشانترين اقدام دولت امام مهدىعج خواهد بود. اين احياگرى و اصلاح و نوسازى معنوى، مطلق و فراگير است و پس از آن فساد و انحرافى وجود نخواهد داشت و زمين نورانى و پر از صفا و معنويت خواهد شد: «زمين با نور پروردگارش - منوّر مىشود»34 و «چون قائم ما قيام كند، زمين به نور پروردگارش روشن مىگردد و مردم همگى بىنياز شوند».35



امام صادقعليه السلام در تفسير آيه «فاستبقوا الخيرات أين ما تكونوا...»36 فرمود: «[سبقت بگيريد در نيكى ها...]، درباره قائمعج و اصحابش نازل شده است».37 در روايتى آمده است: «هنگامى كه قائم آل محمد قيام كند، مىفرمايد: اى مردم! ما هستيم كسانى كه خداوند در قرآن وعده آنان را به شما داده است: «كسانى كه بر زمين حكومت مىكنند، نماز را برپا مىدارند».38 اين دو رو ايت نيز به روشنى نشان مىدهد كه از اقدامات اساسى حضرت مهدى و ياران آن حضرت، برنامههاى اخلاقى، تربيتى و دينى و رساندن بشر به كمال معنوى و روحى است.
در روايت ديگرى آمده است: «زمين را از... نور و برهان آكنده مىسازد»39 و نيز «خداوند زمين را به دست قائم زنده و احيا مىگرداند، بعد از آن كه زمين با كفر ساكنانش مرده باشد».40 در روايات ديگر اشاره شده كه مرگ دلها، با ترك امر به معروف و نهى از منكر،41 قتل، گرسنگى (فقر) و... بوده است. امام زمانعج به راستى كيمياگرى مىكند و با توجه به ولايت تكوينى، جامعه مرده و دلهاى زنگار گرفته را احيا مىكند و سعادت و روزى آنان را در معنويت و خردورزى آنان قرار مىدهد.
همچنين در حديثى آمده است: «دنيا و مردم آن در دوران حكومت مهدىعج، پاك و پاكيزه مىشوند»42 و «امر خداوند، برترى داده شده و دين خدا ظاهر مىگردد».43
انس انها همواره به جهت غفلت، نادانى و ناسپاسى غرق در گناه و فساد هستند كه از اين امر در اصطلاح قرآنى به كورى، گنگى و كرى ياد مىشود. اين گونه امراض روحى و روانى در عصر امام مهدىعج مداوا مىشود و زمينههاى ناهنجارىهاى اخلاقى از بين مىرود: «شيوه پيامبر خدا را در پيش مىگيرد و شما را از كورى، كرى و گنگى نجات مىدهد»44 و «قلعههاى گمراهى و دلهاى بسته را مىگشايد».45 همچنين «خداوند به دست او از نابودى و تباهى نجات مىدهد و به وسيله او از گمراهى به [راه درست] هدايت مىكند».46
در زمينه اصلاح مفاسد و ريشه كن كردن كژىها و ناراستىها روايت شده است: «خداوند [به وسيله او] تمامى چيزهايى كه پيشتر فاسد شدهاند، اصلاح مىكند»47 و «پستىها را بر روى زمين باقى نمىگذارد».48
درباره شيوع خيرات و فضيلتها و رفع رذايل و ناپسندىها آمده است: «فتنهها و ناامنىها از بين مىرود و نيكىها و بركات فزونى مىيابد»49 و «زمين را از هر فريب كارى پاك مىسازد و به عدالت رفتار مىكند...».50 «شرّ از بين مىرود و خير باقى مىماند... زنا و شرابخوارى و ربا ريشه كن مىشود. مردم به عبادت و دستورهاى شرع روى مىآورند. عمرها دراز و ام انتها برگردانده مىشود. اشرار و بدان نابود و نيكان و اخيار باقى مىمانند و كسى كه دشمن اهل بيتعليهم السلام باشد، پيدا نمىشود».51

ب) اهداف و آرمانها
بررسى اهداف هر نهضتى، تا حدودى ما را با ماهيت و چيستى آن آشنا مىسازد. با توجه به اين كه بعضى از اهداف قيام مهدىعج اصلى و بنيادين و برخى نيز فرعى و در ذيل هدف اصلى است، در اين جا به مهمترين اهداف دولت آن حضرت - كه بيشتر جنبه كمال خواهانه و اخلاقى د ارد - مىپردازيم:
1. رساندن جامعه بشرى به كمال مطلوب و رشد و بالندگى اخلاقى (هدف اصلى)؛
2. برقرارى عدالت اجتماعى و گسترش قسط و عدل در سراسر جهان؛
3. اداره و ساماندهى نظام جهان بر اساس ايمان به خدا، احكام دين اسلام و آموزههاى قرآن؛
4. تثبيت و گسترش صلح و امنيت جهانى و از بين بردن ستيزهجويى، تجاوزگرى، جنگ، كينه جويى و خودپرستى؛
5. نجات مردم از چنگال ستمكاران، جبّاران و مفسدان و اهتزار پرچم توحيد و عدالت؛
6. احياى آيين توحيد و يكتاپرستى (اسلام) و نابودى آيينهاى انحرافى و باطل؛
7. ت أسيس حكومت جهانى اسلام و در دست گرفتن حاكميت جهان؛
8. به كمال رساندن علم و دانش بشرى و رشد و شكوفايى عقل و انديشه؛
9. تصحيح امور زندگى و استفاده صحيح و بهينه از امكانات و منابع مادى و معنوى جهان؛
10. از بين بردن امتيازات و تبعيضات نژادى و طبقاتى و تعميق برابرى و مساوات؛
11. بسط و گسترش فضايل اخلاقى و ريشه كن كردن رذايل و آلودگىهاى اخلاقى و...52
رسيدن ب ه اهداف والا و مقدّس، در گرو تغيير اخلاق و رفتار مردم و اصلاح و احياى آنان به دست حضرت مهدىعج است تا پس از آن مردم خود مشتاقانه به ساماندهى ساير امور بپردازند.

ج) پيمان نامه اخلاقى
حضرت مهدىعج هنگام ظهور و پيش از تشكيل دولت جهانى خود، عهد و پيمانى سخت - كه عمده محورهاى آن اخلاقى است - از ياران و كارگزاران امور اخذ مىكند. حضرت علىعليه السلام اين پيماننامه را چنين معرفى مىكند:
... با مهدىعج بيعت مىكنند كه: هرگز دزدى نكن ند، زنا نكنند، مسلمانى را دشنام ندهند، خون كسى را به ناحق نريزند، به آبروى كسى لطمه نزنند، به خانه كسى هجوم نبرند، كسى را به ناحق نزنند، طلا، نقره، گندم و جو ذخيره نكنند، مال يتيم را نخورند، در مورد چيزى كه يقين ندارند گواهى ندهند، مشروب نخورند، حرير و خ ز نپوشند، در برابر سيم و زر سر فرود نياورند، راه را بر كسى نبندند، راه را ناامن نكنند، گرد همجنس بازى نگردند، خوراكى را از گندم و جو انبار نكنند، به كم قناعت كنند، طرفدار پاكى باشند، از پليدى گريزان باشند، به نيكى فرمان دهند، از زشتىها باز دارند، جامهه اى خشن بپوشند، خاك را متكاى خود سازند، در راه خدا حقّ جهاد را ادا كنند و... .
آن حضرت نيز تعهّد مىكند: «جامهاى مثل جامه آنها بپوشد، مركبى مانند مركب آنان سوار شود، به كم، راضى و قانع شود، زمين را به يارى خدا پر از عدالت كند، خدا را آنچنان كه شايسته است، بپرستد و... .53
اين عهدنامه اخلاقى - معنوى، به خوبى روش و منش حكومت حضرت مهدىعج را نشان مىدهد و بر اهميت و ارجمندى مكارم اخلاقى و تلاش براى تعميق و گسترش آنها دلالت دارد. همچنين روشن مىكند كه جامعه عصر پيش از ظهور، جامعهاى به شدّت فساد آلود و ضدّ اخلاقى است و امامعليه السلام با اخذ پيمان از ياران خود، جديت خود را در ريشه كنى اين مفاسد نشان مىدهد.

[donsaeid]

مهدويت شيعي و جنبش نرم افزاري


مهدويت شيعي به عنوان يك حقيقت ناب و روشن با حداكثر شفافيت در آيات و روايات و مستندات ديني ما بيان شده و بي ترديد آنچه تشيع از اصل مهدويت و دنياي پس از آن ارائه مي كند در چنان حدي از وضوح است كه از هم اكنون مي توان نگاهي واقع گرايانه به عالم پس از ظهور داشت.


چكيده

وجود برخى كاستي*ها در علوم تجربى و فراتجربى بشر امروز كه ريشه*هاى اومانيستى دارد، توليد نرم افزارهاى دينى را ضرورى ساخته است. جنبش نرم افزارى حركتى نوگرايانه براى اصلاح نرم افزارهاى گذشته و توليد نرم افزارهاى جديد براى رسيدن به درك و دريافتهاى جديد از پديده*هاى عالم هستى است.
مهمترين مشخصه انسان عصر ظهور، ايمان داشتن بر مبناى علم و آگاهى است. مهدويت شيعى گرچه يك حقيقت هستى شناختى است، اما جنبشى كاملا علمى بوده، مبناى معرفت شناختى دارد؛ لذا بسيارى از مردم كه تا پيش از ظهور حضرت مهدي(عج) هيچگونه ديندارى را برنمي*تافتند، دعوت عالمانه و نداى آسمانى حضرتش را لبيك مي*گويند و ايمان مي*اورند. آموزه هاى معرفت شناختى در گفتمان مهدويت شيعي، چراغ راهنمائى است براى توليد علم و ساخت نرم افزارهاى جديد در حوزه انديشه انساني.

مهدويت شيعي به عنوان يك حقيقت ناب و روشن با حداكثر شفافيت در آيات و روايات و مستندات ديني ما بيان شده و بي ترديد آنچه تشيع از اصل مهدويت و دنياي پس از آن ارائه مي كند در چنان حدي از وضوح است كه از هم اكنون مي توان نگاهي واقع گرايانه به عالم پس از ظهور داشت.

يك :
بي ترديد يكي از خصوصيات ويژه مهدويت در نگاه تشيع، وجود شخصي و تعين خاص ايشان است. درواقع اگر مهدويت در مكاتب و انديشه هاي ديگر، يك امر مبهم و صرفاً آرماني با زاويه ها و مشخصات جبرگرايانه است و بيشتر به عنوان اتفاقي در بستر تاريخ مورد توجه قرار مي گيرد و به نوعي از جبريات در فلسفه تاريخ به شمار مي رود در نگاه تشيع مهدويت يك اصل كاملاً روشن و يك آرمان با رويكرد واقع گرايانه است.به عبارت ديگر از زاويه نگاه ديگر مكاتب و به سبب آنكه آنچه در محدوده علم بشر قرار مي گيرد توانايي به دوش كشيدن بار تقدير را ندارد و آنچه در محدوده علم تجربي بشر نيست، قابل اثبات و در نتيجه اعمال، در زندگي معمولي بشر نيست بنابراين مقوله آخر الزمان و منجي آخرين به سبب لزوم تقدس و عدم اثبات علمي، يك آرمان صرف و يك مقوله كاملاً مبهم است چرا كه موجودات عالم يا معلوم هستند و يا نيستند و اين به معناي ابهام در حقايق است كه اگر چه معلوم نيستند ولي درون بشر احساس مي كند كه براي ادامه حيات جداً به آن محتاج است.
گفتمان منجي آخر الزمان در انديشه هاي غيراسلامي و به بيان بهتر غيرشيعي چيزي فراتر از اين نگاه مبهم و رمز آلوده نيست اضافه كرده اين نكته كه در نگاه اكثر مكاتب، منجي يا هنوز متولد نشده است و يا اگر متولد شده در عوالم ديگر مشغول ادامه حيات است و اثري و گذري در اين دنيا ندارد و تنها در وقت موعود كه باز با حساب جبري و محاسبات نجومي قابل درك و حسابگري است اجازه نفوذ آن هم در بالاترين حد و تأثير در دنياي مادي پيدا مي كند.دليل ديگر اين ابهام هم، ابهام در نيروي ماورايي اي است كه بايد به منجي، نيروي افسانه اي بدهد. در نگاه بسياري از مكاتب جديد، اين نيرو چيزي جز علم نيست و در نگاه مكاتب قديم اين نيرو برآمده از ارواح موجود در عالم هستي است...

دو:گزينه هاي موجود در معالم و معارف بشري به دو دسته كلي تقسيم مي شود. البته اين تقسيم بندي طبيعتاً ناظر به حيثيتي است كه در نظر ماست و قطعاً علم و دانش تقسيم بندي هاي گسترده و بسياري دارد.گزينه هاي علمي يا حكايت كننده از يك حقيقت علمي است بدون آن كه ناظر به متعلق و معلوم آن باشد و گاهي حكايت كننده از يك واقعيت خارجي است. درواقع آموزه اي كه به عنوان يك معرفت طرح مي شود يا آموزه اي معرفت شناختي است. بدون آنكه بخواهم لزوماً به نسبت آن با واقع بپردازيم و از اين جهت ارزشگذاري كنيم يا آموزه اي هستي شناختي است بدان معنا كه مي خواهم در مورد امري كه مرتبط با دنياي خارج است بگوييم. اينكه در حوزه معارف علمي مشخص شود گزينه هاي معرفتي و علمي ما، آموزه هاي معرفت شناختي هستند يا آموزه هاي هستي شناختي موضع ما را در بسياري از بررسي ها و كاوش هاي پژوهشي روشن مي كند و در تنقيح انديشه ها نقش اساسي دارد.
به طور مثال در بحث «عالم غيب» كه به عنوان يك اصل اعتقادي در انديشه ديني، وجود دارد عده اي معتقدند عالم غيب يك حقيقت معرفت شناختي است يعني غيب الايمان به آن و علم نسبت به آن، تغيير دادن زاويه نگاه از امور مادي بر باطن عالم است و عالم غيب درواقع وجود خاص و ويژه اي ندارد حال آنكه اگر عالم غيب را يك حقيقت هستي شناختي بدانيم ـ آن گونه كه شهيد مطهري نيز بدان قائل است ـ ايمان به عالم غيب يعني ايمان به يك واقعيت خارجي كه براي علم و دانش نسبت به آن و ايمان مبتني بر آن دانش، نياز به سازوكاري كاملاً مشخص وجود دارد و بايد ابزار خاصي در آگاهي و ايمان نسبت به آن طراحي كرد.
آنچه بر ابهام مقوله منجي و نجات دهنده آخر الزمان در انديشه هاي مختلف مي افزايد خلط مباحث معرفت شناختي در مسئله منجي با آموزه هاي هستي شناختي است. لذا بايد به طور مشخص دانست كه آيا مهدويت و مقوله آخر الزمان تنها قابليت هاي معرفت شناختي دارد يا تنها قابليت هاي هستي شناختي يا اساساً شايد بتوان براي اين موضوع مهم از زاويه هاي گوناگون قابليت هاي گوناگون تعريف كرد.

سه: جنبش نرم افزاري و توليد علم از جمله مسائل بسيار مهمي است كه در چند سال گذشته از سوي فضلا و دانشمندان حوزه علميه قم مورد دقت قرار گرفت و پس از آن بارها و بارها توسط مقام معظم رهبري تقدير و تجليل و بر آن تأكيد شد. اينكه تعريف اين دو واژه مهم در تاريخ و فلسفه علم چيست و مقوله توليد علم به چه معناست و آيا مي توان علم را توليد كرد يا اساساً با وجود معلوم امكان تحقق يك علم به وجود مي آيد مسئله بسيار مهمي است كه بايد كساني كه به نحوي در اين حوزه مشغول انديشه و تفكرند جداً بدان بپردازند. اما به هر حال مسئله آن است كه اگر انسان را در عالم به عنوان يك سخت افزار پيشرفته براي انديشيدن، تفكر وآگاهي فرض كنيم و جهان خارج را به عنوان موجوداتي كه معلوم بالقوه هستند بدانيم براي اينكه اين سخت افزار مهم به عنوان برترين مخلوق پروردگار بتواند جهان خارج را پردازش، و بر آن تسلط پيدا كند
نيازمند نرم افزارهايي است كه توانايي ارائه اطلاعات و پردازش و ايجاد كارآيي نسبت به پديده هاي خارجي را به انسان بدهند. اين نرم افزارها همان علوم و چارچوب هاي معرفتي انسان است كه از يكسو با باورهاي پيشيني او پيوند خورده و از يكسو به مثابه يك هسته توانايي بسط پيدا كردن و تبديل شدن به يك درخت تناور و بارور را دارد. اگر معتقد باشيم كه علوم فعلي بشر چه در مقوله هاي تجربي و چه در موضوعات فراتجربي، كاستي ها و كژي هايي دارند و عمدتاً داراي پيشينه ها و ريشه هاي اومانيستي هستند بدون آنكه بخواهيم دستاورد بزرگ بشر را در طول قرن هاي گذشته كم ارزش كنيم يا به آنها غيرمنصفانه مهر غيرديني و غيرالهي بزنيم بايد اذعان كنيم كه نيازمند نرم افزارهاي جديد و الهي اي در جذب، پردازش و نتيجه گيري در خصوص پديده هاي عالم هستي هستيم و اين به معناي ايجاد نهضت نرم افزاري و توليد علوم جديد است.
پس بنابراين توليد علم نه يك انديشه متعصبانه به معناي به هم ريختن تمامي دستاوردهاي بشري از يك نگاه جبرگرايانه به معناي تسلط علم بر معلوم است بلكه به معناي اصلاح نرم افزارهاي گذشته براي تحليل عالم هستي و ساخت نرم افزارهاي جديد براي رسيدن به درك و دريافت هاي جديد از پديده هاي خارجي است...

چهار:مهدويت شيعي به عنوان يك حقيقت ناب و روشن با حداكثر شفافيت در آيات و روايات و مستندات ديني ما بيان شده و بي ترديد آنچه تشيع از اصل مهدويت و دنياي پس از آن ارائه مي كند در چنان حدي از وضوح است كه از هم اكنون مي توان نگاهي واقع گرايانه به عالم پس از ظهور داشت.
آنچه به عنوان يك امر بسيار مهم و يك نقطه پرافتخار و پيشرفته در انديشه هاي مهدويت شيعي مطرح است اولاً نوع حركت حضرت بقيه الله در آغاز زمان ظهور و دعوت ايشان از تمامي انسان هاست كه در فضايي كاملاً منصفانه، دلسوزانه، علمي، آگاهي دهنده و بدون استفاده از ابزارهاي مقتدرانه صورت مي گيرد و ثانياً استكمال بشر در زمان ظهور از حيث علمي و انديشه اي به عنوان مهم ترين نقطه ارزشمندي انسان است. در واقع حركت، دعوت و حكومت مهدوي بيش از آنكه بر مبناي تسلط خارجي بر ظاهر آدم ها باشد و از سوي ديگر بر مبناي كمال بوجود آمده در انسان از حيث علمي و اخلاقي صورت مي گيرد.
مهدويت شيعي يك جنبش كاملاً علمي و يك حركت اساساً دروني است و اگرچه يك حقيقت هستي شناختي است اما بر مباني معرفت شناختي انسان ها پايه دارد و از آن مايه مي گيرد. لذاست كه بسياري از مردم كه اساساً هيچ گونه دينداري اي را تا پيش از ظهور حضرت برنمي تافتند با شنيدن نداي عالمانه حضرت و آگاهي اي كه در سطر سطر سخنان و حركات و دعوت هاي ايشان مي بينند بر مبناي انسانيت خود و آنچه از عوالم ديگر در درونشان به يادگار مانده است به نداي آسماني حضرت لبيك مي گويند و ايمان مي آورند. اين البته به معناي عدم جنگ حضرت با بدكاران و ستمكاران عالم نيست بلكه بدان معناست كه جنگ با كساني صورت مي گيرند كه از روي تعصب برآمده از جهالت و عناد توانايي حضور در عالم نوراني و نور عالمگير وجود حضرت ندارند و خود به خود بايد كنار بروند چرا كه جايي كه نور است ظلمت معنايي ندارد ...
پنج :بر مبناي آنچه تاكنون گفته ايم اين نكته قابل فهم است كه اعتقاد به مهدويت اگرچه اعتقاد به يك اصل هستي شناختي است اما دريافت و درك يك آموزه مهم معرفت شناختي نيز هست، آموزه اي كه با درك شاخص هاي اصلي و اساسي آن مي توان به افق هاي نويي در علوم و انديشه هاي امروزي دست يافت. به عبارت ديگر با مطالعه شاخص هاي انسان در عصر ظهور و درك اين نكته كه مهم ترين شاخص انسان عصر ظهور ايمان داشتن بر مبناي علم و آگاهي است مي توان با تنقيح اين شاخص مهم و تعميم آن به دنبال راه هايي جديد براي برداشتن گام هاي مهم در مسير علم بشري بود.
آموزه هاي معرفت شناختي عصر ظهور كه به نوعي عصر ايمان در معناي واقعي آن است ما را كمك مي كند كه به عنوان انساني كه در مسير بازشناخت ارزش هاي علمي و علوم ارزشي مشغول انديشه و تفكر هستيم، آن آموزه هاي معرفت شناختي را تا حد امكان به زبان عصر خود ترجمه كنيم. اين بدان معناست كه در فرايند نهضت نرم افزاري و توليد علم آنچه مي تواند به عنوان چراغ راهنما در مسير ساخت نرم افزارهاي جديد در حوزه انديشه انساني به صورت جدي مطرح باشد آموزه هاي معرفت شناختي در گفتمان مهدويت شيعي است.
درك اين نكته كه منجي آخرالزمان به هر حال به عنوان يكي از اشتراكات بشري مورد تأكيد تمامي انديشه ها و مكاتب است، اهميت اين نقش جديد و نوين را در توليد و استكمال علم بشري بيشتر مي كند ضمن آنكه شفافيت، وضوح و تشخص خاص مهدويت شيعي امكان چنين استفاده اي را در آخرين حد در مهدويت شيعي منحصر مي كند.
امروز كه نهضت يا جنبش نرم افزاري و توليد علم در حد يك جريان فكري مورد توجه اصحاب انديشه و فكر قرار گرفته است به نظر مي رسد بايد از قابليت هاي معرفت شناختي گفتمان مهدويت بالاترين بهره را برد و اين جز با پيراستن انديشه هاي مهدويت از آرايه ها و خرافات بيهوده و رويكرد به علم،ايمان و آگاهي برآمده از مستندات ديني امكانپذير نخواهد بود.

[donsaeid]

تشيع در عصر غيبت صغرى; تداوم و تحول


در حقيقت, غيبت صغرى كه اتصال دهنده عصر حضور به عصر غيبت كبرى بود, دوره آماده سازى و ايجاد زمينه هاى لازم براى پذيرش غيبت طولانى امام(ع) محسوب گرديده و تحولات علمى پديد آمده در اين عصر, گام اوليه براى شكوفايى علمى و فرهنگى تشيع بود.


غيبت امام دوازدهم وضعيت جديدى را در جامعه شيعى پديد آورد كه موجب تحولاتى در زمينه هاى فرهنگى و علمى آن گرديد. اين تحولات در ابعاد مختلف فرهنگى به وجود آمد كه مهم ترين آن, تغيير مرجعيت علمى شيعيان بود. از ابعاد ديگر مى توان به توسعه مكاتب جديد علمى و گسترش تإليف و تدوين كتب و مصادر علمى شيعيان اشاره نمود. بررسى وضعيت علمى عصر غيبت صغرى از آن جهت حايز اهميت است كه اين عصر دوره گذار و انتقال از يك وضعيت ثابت به وضعيت ثابت ديگر در جامعه شيعه بود.
در حقيقت, غيبت صغرى كه اتصال دهنده عصر حضور به عصر غيبت كبرى بود, دوره آماده سازى و ايجاد زمينه هاى لازم براى پذيرش غيبت طولانى امام(ع) محسوب گرديده و تحولات علمى پديد آمده در اين عصر, گام اوليه براى شكوفايى علمى و فرهنگى تشيع بود.

واژه هاى كليدى: تشيع, غيبت صغرى, ساختار علمى, مرجعيت, حوزه ها, دستاوردها.

در زمان رحلت اما يازدهم در سال 260 هجرى فقط عده اندكى از خواص شيعيان و وكيلان آن حضرت از وجود فرزند ايشان يعنى امام دوازدهم با اطلاع بودند. اين در حالى بود كه خليفه عباسى اقدامات وسيعى براى يافتن فرزند و جانشين امام يازدهم ترتيب داده و مدت ها خانه و خانواده امام را تحت مراقبت قرار داده بود.(1) امام عسگرى(ع) پيش از رحلت خود, عثمان بن سعيد عمروى از وكيلان و ياران خاص خويش را به عنوان نايب امام دوازدهم به اصحاب خود معرفى نمود.
عمروى پس از برگذارى مراسم تدفين امام(ع), از سامرا به بغداد عزيمت كرد و در آن جا سكونت گزيد. از وقايع دوران نيابت او اطلاع زيادى در دست نيست و تنها مى دانيم كه برخى توقيعات امام(ع) از طريق او به شيعيان مى رسيده است.(2) گويا تاريخ وفات او پس از 267 هجرى رخ داده است. عثمان به فرمان امام(ع) پسرش محمد را به نيابت منصوب كرد. دوران نيابت محمدبن عثمان دورانى طولانى همراه با سختى هاى زياد بود. فشار و اختناق اعمال شده از طرف عباسيان, انحرافات دينى و فرقه اى, القاى شبهات گوناگون و حركت هاى روبه تزايد ساير فرق شيعى مانند زيديه و اسماعيليه, مهم ترين مشكلاتى بودند كه او با آن ها روبرو بود. محمدبن عثمان در سال 305 هجرى درگذشت و پس از او حسين بن روح نوبختى به نيابت منصوب شد. نوبختى كه مدت ها از دستياران نايب دوم بود با تدبير و كياست خود توانست در اوج بحران, اوضاع مساعدى را براى جامعه شيعه فراهم سازد و تا حد ممكن از فشارهايى كه از طرف حكومت بر آن ها اعمال مى شد بكاهد. سياست دينى وى كه با تقيه شديد همراه بود هيچ تنش و عكس العمل نامطلوبى را عليه شيعيان پديد نمىآورد. او با اين روش توانسته بود در دربار و نزد عالمان سنى مذهب موقعيت خاصى بيابد.(3) با درگذشت نوبختى در سال 326 هجرى, محمدبن على سمرى به عنوان نايب چهارم معرفى شد. او در سال 329ه" در گذشت و در آخرين توقيعى كه شش روز پيش از وفاتش به دست او رسيد, مإمور گرديد كه پس از خود كسى را به عنوان نايب امام معرفى نكند.(4) اين توقيع در واقع اعلام آغاز غيبت كبرى بود.
يكى از مشكلات اساسى در عصر غيبت, ظهور مدعيان نيابت بود كه اغلب با ايجاد انحرافات و القإ شبهاتى همراه بود و خطر جدى براى جامعه شيعه به شمار مى رفت. مهم ترين اين مدعيان كه حركت انحرافى نسبتا گسترده اى را پديد آورد محمدبن على شلمغانى بود كه توقيعى در ذم و لعن او صادر شد. در اين توقيع نام چند تن ديگر از جمله احمدبن هلال عبرتايى, محمدبن نصير نميرى و محمدبن على بن بلال نيز ذكر شده بود.(5) اما مهم ترين مشكل شيعيان جو فشار و اختناق بود كه از سوى حكومت عليه آن ها ايجاد شده بود. با اين حال, از اواخر سده سوم هجرى با فراهم شدن موقعيت هاى بهتر سياسى براى شيعيان, از شدت فشار و اختناق مذكور كاسته شد. ضعف و سستى دستگاه خلافت و درگيرىهاى امرا و درباريان براى كسب قدرت بيش تر, زمينه مساعدى براى نفوذ شيعيان در دربار فراهم ساخته بود. از دوران خلافت مقتدر (295ـ320ه") با نفوذ خاندان شيعه مذهب بنى فرات در دستگاه خلافت, روند تازه اى در موقعيت سياسى شيعيان پديد آمد. على بن محمدبن فرات معروف به ابن فرات اول و فضل بن جعفر معروف به ابن فرات دوم سال ها تصدى مقام وزارت را به عهده داشتند.(6) حسين بن روح نوبختى سومين نايب امام نيز از موقعيت سياسى خوبى برخوردار بود.(7) بى شك موقعيت هاى سياسى مذكور تإثير بسزايى در وضعيت اجتماعى و بالطبع اوضاع فرهنگى شيعيان داشت.
در كنار تحولات سياسى كه روندى كند و آرام داشت, فعاليت هاى علمى شيعيان در عصر غيبت صغرى از روندى روبه جلو و همراه با تحولات جديد در ابعاد مختلف برخوردار بود. در بررسى وضعيت علمى شيعيان, توجه به پراكندگى جمعيتى آن ها از جهت شناخت حوزه هاى فعاليت علمى شيعه حايز اهميت است. گزارش هايى كه از منابع جغرافيايى و ديگر منابع به دست آمده, حاكى از آن است كه شيعيان در نواحى مختلف سرزمين هاى اسلامى با تراكم هاى جمعيتى متفاوت مى زيستند. شهر قم مهم ترين شهر شيعه مذهب بود و در ميان آثار جغرافى نويسان قرن چهارم, به اين خصلت معروف بود. بلخى در (المسالك و الممالك) گفته است كه مردم قم همه مذهب تشيع داشتند.( هم چنين, روايات متعددى درباره قم و شيعيان آن از امامان نقل شده است.(9) كوفه گرچه از جهت سابقه تاريخى, اولين شهر داراى گرايش هاى شيعى بود, اما از نظر تراكم جمعيتى, در رتبه دوم قرار داشت. مقدسى تإكيد مى كند كه برترى جمعيتى در كوفه ـ به جز در محله كناسه ـ با شيعيان بود.(10) در بغداد شيعيان قسمت عمده اى از جمعيت شهر را تشكيل مى دادند(11) و دو محله كرخ و باب الطاق به ايشان اختصاص داشت.(12) در خراسان شهرهاى نيشابور و بيهق مركز سكونت شيعيان بود.(13) وجود وكلاى متعدد امام دوازدهم در اين نواحى شاهد اين امر است.(14) بنابه گزارش هايى كه مقدسى ارائه نموده است, شيعيان در گرگان و طبرستان,(15) اهواز,(16) فارس(17) و برخى شهرهاى شمال عراق(1 و در شام از جمله طبريه, نابلس و امان(19) و در اسكندريه مصر(20) مى زيستند. وجود وكلاى امام در اين نواحى نيز گواه اين مطلب است.(21) هم چنين وجود وكيلان امام در شهرهاى ديگرى چون قزوين, همدان, كرمانشاه, آذربايجان و... نيز گزارش شده است.(22) از جمله شهرهاى مهم شيعه نشين در اين عصر شهر رى بود كه مردم آن از گزارش هاى قوى شيعى برخوردار بودند و محدثان و فقيهان بزرگ شيعه در اين عصر ظهور يافتند. بديهى است پراكندگى شيعيان در شهرها و نواحى مختلف تإثير چشم گيرى در گسترش علوم و عقايد تشيع داشت و حوزه هاى علمى متعددى را پديد مىآورد. در شهرهايى كه شيعيان از برترى جمعيتى برخوردار بودند فعاليت هاى علمى آن ها توسعه بيش ترى داشت. غيبت امام(ع) موقعيتى را پديد آورده بود كه بيش از پيش بر ضرورت فعاليت هاى علمى تإكيد مى كرد. اين موقعيت كه به سبب تغيير در مبانى مرجعيت علمى تشيع پديد آمده بود منشإ تحولات چشم گيرى در نظام علمى و انديشه اى شيعيان گرديد كه شكل گيرى و تكوين اوليه اين تحولات در عصر غيبت صغرى صورت گرفت و دستاوردهاى نهايى آن چند دهه پس از غيبت صغرى بروز يافت و دوران نوشكوفايى فرهنگى تشيع را پديد آورد. در بررسى وضعيت علمى عصر غيبت ـ همانند همه اعصار ـ بايستى شاخص هاى اصلى را به قرار زير مورد توجه قرار داد: مرجعيت علمى, مكاتب علمى, حوزه ها, دستاوردها, دانشمندان و انديشمندان.

مرجعيت علمى

در دوران حضور ائمه(ع) مرجع اصلى و نخستين شيعيان در مسايل علمى, امامان معصوم بودند. شيعيان به طور مستقيم با آن ها در تماس و ارتباط بودند و آن چه نياز داشتند فراگرفته و براى ديگران نقل مى كردند و بدين ترتيب علوم اهل بيت در بلاد اسلام منتشر مى شد. راويان و محدثان, مرجع علمى بودند كه ديدار امام بر ايشان ميسر نبود. با شكل گرفتن نظام وكالت, مردم از شهرهاى دور و نزديك به وكلاى امام مراجعه مى كردند. در واقع رابطه ميان مردم و امام بودند و فاصله ميان آن ها را كوتاه مى كردند.
آغاز غيبت و عدم حضور امام(ع) كه ركن اصلى تشيع و تكيه گاه شيعيان در مسايل علمى بود را مى توان بحرانى در بعد علمى و فرهنگى در مذهب تشيع تلقى كرد. طبيعى بود كه روبه رو شدن با اين بحران پيامدها و دشوارىهاى بسيار سختى به همراه داشت; از اين رو تإسيس نظام نيابت در اين دوران در واقع حركتى در جهت كاهش صدمات حاصل از آن بود. نواب خاص امام كه از عالمان برجسته و اصحاب ائمه بوده و سال ها با ايشان در ارتباط بودند اينك معتبرترين مصدر علمى محسوب مى شدند; زيرا آن ها تنها راه ارتباط با امام غايب بودند. در واقع, يكى از وظايف مهم آن ها حل مشكلات علمى و مسايل مستحدثه شيعيان بود. آن ها در عصرى كه امكان دسترسى به امام معصوم(ع) براى همگان ميسر نبود در مسايل كلامى و عقيدتى مرجع تعيين حقانيت و جلوگيرى از انحرافات بودند. در اين زمينه, به خصوص مقابله با عقايد فرقه ها و نحله هاى مختلف اهميت زيادى داشت; به عنوان مثال, وقتى شيعيان از محمدبن عثمان عمروى نايب دوم, درباره گفتار مفوضه و عقايد آن ها سوال كردند, او در پاسخ, عقايد مفوضه را در نسبت دادن خلق و رزق به ائمه(ع) تكذيب كرده و اين افعال را از شوون ذات مقدس الهى برشمرد.(23)
توجه به اين نكته كه نواب خاص در ارتباط با امام هستند و مى توانند از اين طريق به حل و فصل مشكلات و مسايل علمى و عقيدتى شيعيان بپردازند نوعى يقين و اطمينان گفتار آن ها براى شيعيان پديد مىآورد كه پذيرش سخن ايشان را بدون هيچ شك و ترديدى امكان پذير مى ساخت. وقتى يكى از شيعيان از حسين بن روح درباره علت تسلط دشمنان بر امام حسين(ع) سوال كرد, او پاسخ مفصل و قانع كننده اى ارائه داد به طورى كه راوى مى گويد:
(در اين كه او اين پاسخ ها را از جانب خود مى گويد ترديد كردم ولى بدون آن كه سخنى بگويم او روبه من كرد و گفت: اگر آسمان بر سرم فرود آيد يا بادهاى سهمگين برمن بوزد بهتر است از اين كه به رإى و نظر خود در امور دينى سخن بگويم. اين مطالب را از اصل يعنى حجت خدا شنيدم).(24)
اين اطمينان و يقين, آرامشى را پديد مىآورد كه از شدت بحران پيش آمده مى كاست. در نامه هايى كه از طرف امام به شيعيان مى رسيد بر صيانت و مورد اعتماد بودن نايبان خاص تإكيد مى شد. در نامه اى كه به مسايل اسحق بن يعقوب جواب داده شده بود, آمده بود كه محمدبن عثمان نايب دوم مورد اعتماد است و نامه ها و جواب هاى او در حكم نامه و جواب آن حضرت است.(25)

[donsaeid]

بر اساس برخى شواهد, به نظر مى رسد كه نواب خاص به نوعى بر فعاليت هاى علمى شيعيان و نقل روايات و تإليف كتاب ها اشراف و نظارت داشتند; بطور مثال, پس از صدور توقيع امام(ع) مبنى بر ذم و لعن شلمغانى, يكى از مسايلى كه راويان با آن روبه رو شدند نقل روايات او بود, اما حسين بن روح با استناد به گفتار ائمه(ع) اين مشكل را اين گونه رفع نمود كه:
(من همان جوابى را به شما مى دهم كه امام عسگرى در پاسخ به كسانى گفت كه پرسيدند ما با كتاب هاى بنى فضال چه كنيم كه خانه هاى ما از آن ها پر است و حضرت فرمود: هر چه را روايت كرده اند بگيريد و آن چه خود نظر داده اند رها كنيد). (26)
هم چنين, نقل شده است كه وقتى شلمغانى ـ پيش از انحراف اعتقاديش ـ كتاب (التكليف) خود را نوشت, حسين بن روح آن كتاب را خواست و به طور كامل مطالعه كرد و مطلب نادرستى در آن نديد.(27) در موردى ديگر, او كتابى به نام (التإديب) را براى علماى قم فرستاد تا درباره صحت و سقم مطالب آن نظر دهند. (2 اين اقدام نوبختى كه نشان دهنده اهتمام او به بررسى علمى كتاب هاى نوشته شده است را مى توان در واقع اقدامى در جهت سنجش وضعيت علمى قم و عالمان آن ديار تلقى كرد; زيرا بدون شك براى او كه نايب امام و در ارتباط مستقيم با امام(ع) بود تشخيص درستى و نادرستى مطالب كتاب مذكور به راحتى ميسر بود.
نايبان خاص به رغم فعاليت گسترده علمى, به تإليف و نگارش كتاب يا رساله اى دست نزدند و در اين باره خبر يا گزارشى به دست ما نرسيده است. تنها خبرى كه در اين باره نقل شده اين است كه عثمان بن سعيد نايب اول, برخى مسايل و احكام فرا گرفته از امام يازدهم همراه با مسايلى كه از امام دوازدهم فرا گرفته بود را در مجموعه اى گرد آورده و به نايب دوم سپرد. بنا به نقل دختر او اين مجموعه مسايل پس از مرگ نايب دوم به حسين بن روح نوبختى رسيد و هم چنان در نزد او بود.(29) شايد عدم اقدام نايبان به تإليف كتاب جهت رعايت تقيه بوده است. موقعيت خطر آن ها به گونه اى بود كه مى بايست هر گونه مرجعيت دينى و علمى را از خود نفى كنند.
توجه به اين نكته حايز اهميت است كه اتصال علمى شيعيان با امام غايب كاملا قطع نشده بود. اين اتصال از طريق مكاتبه و نامه نگارى و توسط نواب خاص برقرار مانده بود. در موارد بسيارى, عالمان شيعه با ارسال نامه به امام(ع), مسايل علمى خويش را از ايشان سوال مى نمودند. اين نامه ها از طريق نواب خاص به امام(ع) مى رسيد و جواب آن ها باز گردانده مى شد. نمونه بارز آن, مكاتبات محمدبن عبدالله حميرى است كه جواب چهار نامه او نقل شده است. در اين جوابيه ها به تعداد زيادى از سوالات پاسخ گفته شده است.(30) هم چنين, مى توان به جواب مسايل اسدى, وكيل امام, اشاره نمود.(31)
گذشته از نايبان خاص, وكيلان امام در شهرهاى مختلف نيز مرجع علمى شيعيان در آن نواحى بودند. سيستم وكالت در عصر غيبت به كار خود ادامه مى داد و در كليه نواحى اى كه شيعيان سكونت داشتند وكيلانى تعيين شده بودند. آن ها رابطه مردم با نواب خاصه بودند. نام بسيارى از اين وكيلان در ضمن اخبارى كه نقل شده, ذكر گرديده است.(32)
سومين مرجع علمى شيعيان در عصر غيبت, فقيهان و محدثان بودند. در واقع, مرجعيت اين گروه امرى بود كه مى بايست در اين دوران تثبيت و تحكيم مى شد. اگر چه زمان حضور ائمه(ع) گاه فقيهان و محدثانى از طرف آن ها به عنوان مرجع علمى شيعيان معرفى مى شدند,(33) اما با اين حال, حضور امام موقعيت آن ها را كاملا تحت الشعاع خود قرار مى داد. شرايط دوران غيبت به گونه اى بود كه اين امر به قطعيت نسبى رسيد, به خصوص كه مسإله مرجعيت علمى فقيهان و محدثان, مورد تإكيد و تإييد امام دوازدهم(ع) بود. اسحق بن يعقوب نقل كرده است كه امام(ع) در جواب سوالات او كه از طريق نايب دوم به دستش رسيد, فرموده بودند: (در حوادث پيش آمده به راويان احاديث ما مراجعه كنيد; آن ها حجت من بر شمايند و من حجت خدا هستم). (34) بايد توجه داشت كه فقيهان شيعه در واقع همان راويان و محدثان بودند و اطلاق نام فقيه بر عالمان شيعه تا دوران غيبت صغرى چندان مرسوم و معمول نبود. بدين ترتيب, مرجعيت علمى فقيهان تا پايان عصر غيبت صغرى كاملا در جامعه شيعه نهادينه شد.

مكاتب علمى
در عصر غيبت با توجه به موقعيت علمى آن, دو مكتب علمى عمده در مراكز علم و دانش شيعيان رواج داشت: مكتب كلامى و مكتب حديثى, كه هر يك تحت تإثير عوامل و عناصر تإثيرگذار زمانى قرار داشت. علاوه بر اين دو, مى توان به وجود نوعى مكتب فقهى در اين عصر اشاره كرد كه با مكتب فقهى پيشين, يعنى زمان حضور امامان, و مكتب فقهى پس از آن ـ در اوايل قرن پنجم ـ تفاوت داشت. در واقع, مى توان آن را انتقال از يك دوره ديگر تلقى كرد.

مكتب كلامى
گرچه طرح مباحث كلامى ـ به معناى اصطلاحى آن كه از قرن دوم رواج يافت ـ در گفتار امامان(ع) به ويژه در كلام اميرالمومنين سابقه ديرينه اى داشت, اما شكل گيرى كلام شيعى را مى توان به دوران امام صادق(ع) و شاگردان آن حضرت نسبت داد. طبقه اول متكلمان شيعه را شاگردان مبرز امام ششم و هفتم تشكيل مى دادند; كسانى چون هشام بن حكم, هشام بن سالم, محمدبن نعمان, مومن طاق و ديگران. مركز بروز و ظهور كلام شيعى, شهر كوفه بود كه اكثر اين افراد در آن مى زيستند. عصر غيبت صغرى, دوران ظهور طبقه دوم متكلمان شيعه بود. كوفه تا اين زمان مركزيت مكتب كلامى شيعه را كه در تقابل دايم با مكتب اعتزالى بصره بود حفظ كرده بود, اما با پيدايش شهر بغداد و به دليل موقعيت ممتاز علمى آن, تا حد زيادى از اهميت شهر كوفه كاسته شده بود و در اين عصر, مركزيت مكتب كلامى شيعه به بغداد انتقال يافته بود. بى شك در شكل گيرى مكتب كلامى فوق و تكوين آن در عصر غيبت صغرى, برخورد با نظرات كلامى معتزليان و آراى فرقه ها و نحله هاى مختلف اسلامى و غير اسلامى كه به وفور در بغداد حضور داشتند, بى تإثير نبود. عالمان شيعه ناگزير بودند براى پاسخگويى به حملات و شبهات مخالفان كه در اين عصر بيش تر داراى گرايش هاى كلامى و اعتزالى بودند, به شيوه و روش خود آن ها متوسل شوند. اما بايد توجه داشت كه اين امر دليل بر وام گيرى و تإثير پذيرى كلام شيعى و متكلمان شيعه از مكتب اعتزال ـ چنان كه بسيارى از دانشمندان غربى و مسلمان باور دارند ـ نيست و در حقيقت, مبانى كلامى شيعى تفاوت هاى اساسى با كلام معتزله داشت.
در اين عصر, متكلمان بزرگى در بغداد و ديگر شهرها و حوزه هاى علمى شيعه ظهور كردند كه مهم ترين آن ها خاندان نوبختى بودند. ابوسهل اسماعيل بن على نوبختى (متوفى 311ه") كه رياست شيعيان بغداد را به عهده داشت, برجسته ترين فرد اين خاندان بود كه شيخ طوسى با القاب و عناوين والايى از او ياد كرده است.(35) پس از او, حسن بن موسى نوبختى (متوفى 310ه") متكلم و فيلسوف بزرگ شيعه در بغداد بود. (36) از ديگر حوزه هاى شيعى كه مكتب كلامى در آن رواج داشت شهر رى بود در اين شهر به رغم تإثير پذيرى شديد از مكتب حديثى قم, كلام شيعى بروز و ظهور خاصى داشت. اين امر بيش تر به جهت رويارويى عالمان شيعه با معتزليان و زيديان رى بود. ابن قبه رازى از متكلمان ممتاز اين شهر بود.(37) در خراسان, شهر نيشابور داراى گرايش هاى كلامى بيش ترى بود. متكلمان شيعه نيشابور مانند ابن عبدك جرجانى تحت تإثير مكتب كلامى بغداد و متكلمان آن بودند.(3 رواج مكتب كلامى در عصر غيبت صغرى تإليف كتاب هاى كلامى بسيارى را در بيان و اثبات عقايد شيعه و رد اقوال مخالفان در برداشت بخش عمده اين تإليفات در بغداد انجام گرفت و سهم عمده اى از آن ها متعلق به ابوسهل نوبختى بود. شيخ طوسى بيش از سى كتاب از وى نام برده است;(39) ولى هيچ يكى از آثار او موجود نيست. حسن بن موسى نوبختى نيز كه داراى تصنيفات متعددى بود, يك مجموعه كلامى به نام (الارإ و الديانات) نوشته بود كه موفق به اتمام آن نگرديد.(40) ابن قبه رازى دو كتاب در باب امامت به نام هاى (الانصاف) و (المستثبت) نوشت كه در رد كتاب هاى ابوالقاسم بلخى, متكلم خراسانى, بود.(41) متإسفانه از تإليفات كلامى اين دوره اثرى باقى نمانده است. با توجه به برخى شواهد, كتاب (الياقوت) نوشته ابواسحاق ابراهيم بن نوبخت نيز از تإليفات قرن ششم هجرى است.(42) به هر حال, مكتب كلامى اين عصر دستاوردهاى ارزنده اى داشت كه موجبات تكامل كلام شيعى در آغاز غيبت كبرى را فراهم ساخت. طبقه سوم متكلمان شيعه كه در رإس آن ها شيخ مفيد قرار داشت, در واقع شاگردان همين مكتب كلامى بودند كه به اصلاح و تنقيح آراى كلامى آن پرداختند. از آثار ايشان, به ويژه شيخ مفيد, مى توان تا حدودى به آراى كلامى متكلمان عصر غيبت صغرى پى برد. شيخ مفيد در اوايل كتاب (المقالات) به نقد پاره اى از آراى نوبختيان پرداخته است. (43)

مكتب حديثى
مكتب حديثى شيعه مكتبى ديرپا و اصيل بود كه حيات خود را با ظهور اسلام آغاز كرد. احاديث معصومين همواره منبع دانش شيعيان و فصل الخطاب مسايل اختلافى بوده است. در عصر غيبت به رغم عدم دسترسى مستقيم به امام(ع), شيعيان به جهت در اختيار داشتن انبوه احاديثى كه در طى سال هاى متمادى گرد آورده بودند, از منبع علمى ممتازى برخوردار بودند. محدثان با استناد به برخى احاديث كه از پرداختن به كلام و جدال نهى مى كردند, توجه به علم كلام و بهره گيرى از آن را ضرورى نمى دانستند و حتى از آن پرهيز مى كردند. شيخ صدوق, ممتازترين پرورش يافته مكتب حديثى اين عصر, بخشى از اين احاديث را در پايان كتاب (التوحيد) خود آورده است.(44) به عقيده محدثان, تنوع موضوعى احاديث كه تمامى ابواب و اصول و فروع و... را در بر مى گرفت, مى توانست آن ها را در پاسخ گويى به مسايل و مشكلات علمى يارى دهد. راويان احاديثى كه فقيهان شيعه نيز از ميان آن ها ظهور مى كردند, در همه شهرهاى شيعه نشين حضور داشتند. با اين حال, شهر قم را مى توان مركز مكتب حديثى شيعه در اين عصر دانست كه هيچ گونه گرايش كلامى در آن وجود نداشت. اين امر را بايد ناشى از پاىبندى عالمان قم به مكتب حديثى و نيز تشيع يكپارچه مردم قم و عدم حضور صاحبان ملل و نحل ديگر اين شهر دانست.(45) عده بسيارى از محدثان شيعه در قم گرد آمده بودند كه از گزارش هاى افراطى و تفريطى و فرقه اى به دور بودند. از ميان آن ها مى توان به خاندان هاى اشعريان, آل بويه و خاندان برقى اشاره نمود. شهر رى به جهت مجاورت با قم بيش ترين تإثير را از مكتب حديثى قم گرفته بود. ظهور محدثان بزرگى از اين شهر چون محمدبن يعقوب كلينى كه سرآمد محدثان اين عصر بود, گواه بر اين امر است. در كوفه و بغداد نيز پيروان مكت حديثى وجود داشتند, اما مكتب حديثى اين دو شهر با مكتب حديثى قم متفاوت بود. محدثان قمى بسيارى از راويان كوفى را به غلو و ارتقاع متهم مى كردند(46) و البته اين امر تا حدى صحت داشت(47) و ناشى از جو مذهبى كوفه و وجود انديشه هاى افراطى و تفريطى در آن و نيز شيوه خاص محدثان قمى در برخورد با راويان و عقيده آن ها در مسإله غلو بود.(4 مكتب حديثى اين عصر دستاوردهاى علمى ارزنده اى در پى داشت كه از همه مهم تر تإليف موسوعه حديثى (الكافى) بود; مجموعه اى حاوى 16199 حديث در ابواب مختلف اصول و فروع, اخلاق, سيره و آداب و سنن كه با نظم و ترتيب خاصى به رشته تحرير درآمد. علاوه بر (كافى), تإليفات حديثى ديگرى نيز در اين عصر انجام پذيرفت.

[donsaeid]

مكتب فقهى
از ميان مصادر تشريع احكام, سنت مهم ترين و اساسى ترين آن ها به شمار مىآمده است. در زمان حضور ائمه(ع), شيعيان احاديث احكام را به طور مستقيم از امامان فرا گرفته و به آن عمل مى كردند. راويان احاديث كه در واقع حاملان فقه اهل بيت بودند اين احاديث را نقل و بدان استناد مى كردند. به تدريج, احاديث مزبور كه همان احكام فقهى بودند, در كتاب هايى به نام (اصل) جمعآورى گرديدند و پس از چندى, كتاب هاى فقهى كه شامل احاديث مربوط به موضوع فقهى خاصى بودند, به رشته تحرير درآمدند. تا اواخر قرن سوم, كتاب هاى فقهى تحت عناوين (اصل), (جامع), (نوادر), (مسايل), و... توسط محدثان شيعه نوشته شدند كه برخى مفصل و مبسوط و برخى مختصر بودند. در كليه اين كتاب ها روايات با سلسله سندهاى آن ها كه در نهايت به امام(ع) منتهى مى شد ذكر نشده بود و فقها فقط به ذكر اين روايات بسنده كرده و نيازى به بحث و درايت در آن ها نمى ديدند.(49) اما در اواخر قرن سوم, يعنى در دوران غيبت صغرى, تحولى جديد صورت گرفت و فقيهان, شيوه فقاهتى خويش را تغيير دادند و روشى جديد در تدوين مصادر فقهى در پيش گرفتند. در اين شيوه, فقها به جاى اين كه در هر مسإله فقط به ذكر روايات آن بپردازند, به استخراج احكام شرعى از ميان روايات و احاديث پرداختند. بدين ترتيب, فتواهاى شرعى فقيهان در هر باب, جاى بيان روايات و احاديث را گرفت.(50) آن ها به جاى نقل احاديث فقهى براى مردم, به استنباط احكام از ميان آن ها پرداخته و نتيجه آن را كه فتاواى شرعى بود بيان مى كردند. اين شيوه هم قدرت استنباط فقهى فقيهان را تقويت مى كرد و هم براى عموم مردم كه از آگاهى علمى و درك فقهى بالايى برخوردار نبودند مفيد بود. مكتب فقهى جديد كه مى توان آن را فقه منصوص و يا به تعبير آيه الله بروجردى, المسايل المتلقاه ناميد,(51) نخستين بار توسط ابن بابويه (متوفى 329ه") محدث بزرگ قمى ابداع شد. او فتواهاى خود را در رساله اى كه براى فرزندش شيخ صدوق نوشت, بيان نمود و شيخ صدوق نيز بسيارى از آن ها را در كتاب هاى فقهى خود مانند (من لايحضره الفقيه), (المقنع) و (الهدايه) ذكر كرده و پس از پدر همين شيوه را دنبال نمود.(52) در ابتداى شكل گيرى مكتب جديد, فقها به جهتى رعايت احتياط در بيان فتواهاى خود, عين الفاظ احاديث مربوط را مىآوردند و در واقع, فتواهاى مذكور, همان روايات بودند كه سند و انتساب آن ها به امام ذكر نشده بود. مكتب فقهى اى كه در اين عصر شكل گرفت در اوايل غيبت كبرى تكامل يافت و با ايجاد پاره اى تغييرات, مكتب فقهى جديدى را پديد آورد كه علاوه بر مصادر چهارگانه تشريع احكام, مبتنى بر علم اصول فقه بود و توسط شيخ طوسى به اوج تكامل رسيد.

حوزه ها
فعاليت هاى علمى شيعيان در دو قالب كلى آموزش و تإليف دنبال مى شد. حضور عالمان و انديشمندان شيعى در هر شهر و ناحيه, حوزه هاى علمى فعالى را پديد مىآورد كه هر يك به فراخور حال و شرايط موجود, فعاليت هاى علمى ارايه مى دادند. در اين ميان, شهرهايى كه جمعيت شيعى بيش ترى داشتند و از حضور عالمان بيش ترى بهره مند بودند اهميت زيادترى داشتند.

قم
تشيع در قم با مهاجرت گروهى از اشعريان كوفه به اين شهر رواج يافت. اشعريان از خاندان هاى بنام و شيعه مذهب كوفه بودند. با گسترش تشيع در قم, مناسبات شيعيان با امامان(ع) گسترش يافت و اين شهر خيلى زود به صورت يكى از مراكز اصلى تشيع و قطب هاى علمى آن در آمد و علوم اهل بيت به طور وسيعى در آن رواج يافت. درباره نقش اساسى عالمان قم در حفظ و ترويج دين, رواياتى نقل شده است.(53) در آغاز غيبت صغرى, قم مجمع عالمان شيعه و محدثان بود و چندين خاندان علمى برجسته علاوه بر عده كثيرى از دانشمندان شيعه در اين شهر مى زيستند. مهم ترين آن ها اشعريان بودند كه از ديرباز زعامت دينى و علمى قم را به عهده داشتند. در اوايل عصر غيبت, احمدبن محمدبن عيسى اشعرى, محدث بزرگ, عهده دار اين امر بود. او روايات بسيارى از ائمه نقل كرد, و تإليفاتى نيز در عقايد و علوم قرآنى داشت.(54) محمدبن احمد اشعرى, از ديگر محدثان بزرگ قم, موسوعه (نوادرالحكم) را شامل 23 كتاب فقهى بود به رشته تحرير درآورد.(55) از همين خاندان مى توان به سعدبن عبدالله اشاره كرد كه موسوعه فقهى ديگرى به نام (كتاب الرحمه) نوشت.(56)
خاندان بابويه نيز از خاندان هاى علمى معروف قم بودند. چهره شاخص اين خاندان در عصر غيبت صغرى, على بن حسين بابويه (متوفى 329ه") بود كه پايه گذار مكتب جديد فقهى در اين عصر بود. او تإليفات بسيارى در فقه و عقايد داشت كه كتاب ارزشمند او به نام (الامام و التبصره من الحيره) در دسترس مى باشد.(57)
احمدبن محمدبن خالد برقى نيز از محدثان بزرگ قمى بود كه شيخ طوسى نزديك به يكصد كتاب در موضوعات مختلف فقهى و قرآنى از وى نام برده است.(5 از ديگر دانشمندان حوزه قم بايد به ابن قولويه, محمدبن حسن الصفار (متوفى 290ه"), عبدالله بن جعفر حميرى (متوفى 298ه") و على بن ابراهيم قمى اشاره كرد كه هر يك داراى تإليفات متعددى بودند كه برخى از آن ها به جاى مانده است. عالمان قمى پيرو مكتب حديثى بودند و جو علمى قم كاملا متإثر از اين مكتب بود, به طورى كه انديشه هاى كلامى در آن وجود نداشت. عالمان قم به شدت با مظاهر انحرافات عقيدتى و افراطى گرى مقابله مى كردند. آن ها از نقل روايات ضعيف و احاديثى كه شائبه غلو داشت جلوگيرى مى كردند و راويانى را كه به غلو و انحرافات اعتقادى متهم بودند از شهر اخراج مى كردند.(59) جو حاكم بر حوزه علمى قم موقعيت علمى ثابت و مقبولى را پديد آورده بود كه مى توانست مرجع حل و فصل مسايل علمى باشد; به عنوان مثال ـ همان گونه كه قبلا اشاره شد ـ حسين بن روح نوبختى كتابى را براى بررسى صحت و سقم مطالب آن به نزد علماى قم فرستاد.(60)

كوفه
شهر كوفه نخستين شهرى بود كه تمايلات شيعى به طور وسيع در آن بروز و ظهور يافت. مراودات شيعيان كوفه با ائمه(ع) كه در زمان امام صادق(ع) به اوج خود رسيد, به موقعيت علمى كوفه شكل خاصى بخشيد. بسيارى از اصحاب ائمه(ع) در اين شهر سكونت داشتند. حوزه كوفه پيرو دو مكتب كلامى و حديثى بود و متكلمان و محدثان شيعه حضور فعالى در اين شهر داشتند. در عصر غيبت, اين شهر گرچه موقعيت علمى خود را حفظ كرده بود, اما همانند گذشته نبود; زيرا ظهور شهر قم به عنوان مركز مكتب حديثى شيعى و شكل گيرى تدريجى حوزه بغداد, موجبات ضعف حوزه علمى كوفه را فراهم ساخت.
آل اعين بزرگ ترين خاندان شيعى كوفه دراين عصر بودند كه زعامت علمى شهر را نيز داشتند. از عالمان اين خاندان مى توان به على بن سليمان,(61) على بن يحيى زرارى(62) و محمدبن سليمان(63) اشاره نمود.
از ديگر خاندان هاى علمى اين شهر, آل نهيك بودند كه نجاشى با عبارت (بيت من اصحابنا) از ايشان ياد كرده است.(64)
يكى از امتيازات حوزه علمى كوفه, دسترسى عالمان كوفى به اصول اربع مائه بود كه اساس فقه مكتوب شيعه را تشكيل مى داد. بيش تر اين اصول در اختيار محدثان و راويان كوفى قرار داشت و آن ها را روايت مى كردند. على بن محمدبن زبير (متوفى 248ه") و احمدبن محمدبن عمار (متوفى 346ه") از كسانى بودند كه بيش تر اين اصول را در دست داشتند.(65)

بغداد
حوزه علمى بغداد حوزه اى نوپا بود كه تحت تإثير مكتب حديثى قم و مكتب كلامى كوفه قرار داشت. مهاجرت فقيهان و عالمان شيعه به اين شهر كه از اوايل قرن سوم شروع شد موجب شكل گيرى و تكوين حوزه بغداد شد. مهاجرت نايب اول از سامرا به بغداد و استقرار نواب اربعه در اين شهر نوعى مركزيت علمى براى آن پديد آورد. در ميان طيف مهاجران به بغداد, نام محدثان و عالمان بسيارى از كوفه, بصره, قم, رى و حتى سمرقند به چشم مى خورد.(66) بدين ترتيب, حوزه بغداد تحت تإثير مكتب هاى حديثى و كلامى شكل گرفت; اما با اين حال, گرايش هاى كلامى و مباحث عقلى در اين حوزه غلبه داشت. اين امر ناشى از مجاورت با مكتب كلامى كوفه و محيط خاص فرهنگى شهر بغداد بود. در بغداد متكلمان بزرگى ظهور يافتند كه معروف ترين آن ها ابوسهل نوبختى و حسن بن موسى نوبختى بودند كه بيش تر از آن ها سخن به ميان آمد. اما از فقيهان بزرگ بغدادى بايد به ابن جنيد اسكافى اشاره نمود كه تإليفات بسيارى در فقه داشت, ولى بنا به گفته شيخ طوسى گويا به واسطه قايل بودن به حجيت قياس, كتاب هاى او مطرود و متروك مانده بود. او دو موسوعه فقهى به نام هاى (تهذيب الشيعه لاحكام الشريعه) در 20 جلد و (المختصر الاحمدى فى الفقه المحمدى) را به رشته تحرير درآورد.(67)

رى
حوزه علمى رى نيز همانند حوزه بغداد, حوزه اى نوپا بود كه شديدا تحت تإثير حوزه قم و مكتب حديثى آن قرار داشت. محدثان و راويان احاديث اهل بيت پيش گامان علم و دانش در آن بودند كه برخى از ايشان از اصحاب امام يازدهم و برخى ديگر از شاگردان حوزه قم بودند.(6 به رغم تإثيرپذيرى شديد حوزه رى از حوزه قم, علم كلام از سوى برخى عالمان اين حوزه مورد توجه و عنايت قرار گرفته بود. گرايش هاى كلامى در رى قوت زيادى داشت و متكلمان بزرگى در آن مى زيستند. پيش تر از ابن قبه رازى متكلم بزرگ شيعى در رى نام برديم.(69) اما شخصيت ممتاز حوزه علمى رى محمدبن يعقوب كلينى (متوفى 329ه") محدث بزرگ و نويسنده كتاب (الكافى) بود كه پرورش يافته مكتب حديثى قم بود و اواخر عمر خويش را در بغداد گذرانيد.(70)

[donsaeid]

خراسان و ماورإالنهر
همان طور كه قبلا اشاره شد, در خراسان در شهرهاى نيشابور و سبزوار و در ماورإالنهر و در سمرقند كيش تشيع بروز و ظهور بيش ترى داشت, نيشابور شهرى علم پرور بود كه در اوايل عصر غيبت, عالمان نامدارى چون فضل بن شاذان در آن مى زيستند. فضل از اصحاب امام دهم و يازدهم بود و شاگردان او پس از وى گردانندگان حوزه نيشابور بودند كه در منابع, نام برخى از ايشان مانند على بن شاذان, محمدبن شاذان ـ كه برادران فضل بودند ـ , على بن قتيبه نيشابورى و محمدبن اسماعيل بندقى كه از مشايخ روايت كلينى بودند,(71) ذكر شده است. ابن عبدك جوجانى از متكلمان بزرگ شيعه در نيشابور بود كه به شيوه متكلمان بغداد عمل مى كرد و تإليفات چندى داشت. (72)
شهر سمرقند در اين عصر از پايگاه هاى علمى شيعيان به شمار مى رفت. موقعيت علمى اين شهر را بايد مرهون فعاليت هاى محمدبن مسعود عياشى دانست. او از بزرگ ترين عالمان شيعه در اين ناحيه بود. استادان و مشايخ او جمعى از محدثان قم, كوفه و بغداد بودند. عياشى در منزل خود مجالس درس و بحث بسيارى داشت و اهل علم و طالبان دانش پيوسته در آن جا حضور داشته, به نسخه بردارى و قرائت و تصحيح و مقابله كتاب ها مى پرداختند. از شاگردان عياشى مى توان به ابوعمر و كشى صاحب رجال و محمدبن نعيم سمرقندى اشاره نمود,(73) از ديگر چهره هاى شاخص حوزه سمرقند, حسين بن اشكيب سمرقند, از اصحاب امام يازدهم, بود كه پرورش يافته حوزه قم بود. او فقيهى متكلم بود و كتاب هايى در رد مخالفان و زيديه نوشت.(74) حوزه سمرقند كه توسط عياشى و ابن اشكيب شكل گرفت در طى دوران غيبت صغرى, توسط شاگردان اين دو كه مبرزترين آن ها حيدربن محمدبن نعيم بود اداره مى شد. او تمام مصنفات و اصول شيعه را از طريق مشايخ قمى روايت مى كرد; هم چنين, راوى كليه مصنفات عياشى بود. (75)

تإليفات و تصنيفات
در زمان غيبت صغرى, تإليفات علماى شيعه به نحو چشم گيرى افزايش يافت و به انسجام و تمركز رسيد. پيش از غيبت امام(ع) نيز كتاب هاى بسيارى توسط دانشمندان و بزرگان شيعه نوشته شده بود كه نمونه بارز آن (اصول اربع مائه) بود. با اين حال, شرايط عصر غيبت اقتضا مى كرد كه اين امر با توسعه و گسترش بيش ترى ادامه يابد. پراكندگى جغرافيايى شيعيان كه دست يابى مستقيم به مراكز علمى و فرهنگى را دشوار مى ساخت, در كنار غيبت و عدم حضور امام به عنوان نخستين مرجع در حل و فصل مسايل و مشكلات علمى, عوامل اساسى در اين امر محسوب مى شدند. كسانى كه در پى فراگيرى علوم اهل بيت بودند و يا آنانى كه در مسايل و احكام دينشان دچار مشكل مى شدند نيازمند مرجع ذىصلاحى بودند كه نياز آن ها را برآورد و عدم امكان دسترسى به امام اين مشكل را دو چندان مى كرد. محدوديت زمانى و مكانى نواب خاصه و نيز مشكلات سياسى و فشارهاى اعمال شده از سوى دستگاه حكومتى, بر اين مشكلات مى افزود. از اين رو, تنظيم و گردآورى علوم اهل بيت(ع) به صورت مدون و مكتوب و به گونه اى كه در اختيار مردم قرار گيرد تا پاسخ گوى مسايل و رفع كننده مشكلات آن ها باشد ضرورت داشت. در همين حال, تقاضا براى ارائه چنين كتاب هايى از طرف مردم و طالبان علم زياد بود و اساسا برخى از كتاب هاى معتبر نوشته شده در اين عصر در پاسخ به اين نيازها بود كه نمونه بارز آن ـ چنان چه اشاره شد ـ كتاب (الكافى) كلينى است كه در نوع خود مهم ترين كتابى است كه در اين عصر تإليف شده است. كلينى در مقدمه كتابش تصريح كرده است كه اين كتاب را به درخواست كسى نوشت كه از درك حقيقت روايات و علل و اسباب آن ها اظهار عجز كرده و خواستار كتابى شده بود كه او و برادران ايمانيش را هدايت كند.(76) از گفتار كلينى برمىآيد كه عدم دسترسى به عالمان فرهيخته و نيز كثرت روايات و آراى فقهى, درك و فهم مسايل را براى مردم دشوار ساخته بود. در حقيقت, اين يك شكل عمومى بود كه شيعيان در اكثر نواحى با آن روبرو بودند. در مراكز علمى چون قم و كوفه و بغداد كه محدثان و فقيهان بزرگ حضور داشتند اين مشكل قابل حل بود, ولى در ديگر نواحى, اين مشكل هم چنان باقى بود, به طورى كه شيخ صدوق چند دهه پس از غيبت صغرى, در ماورإالنهر با همين مشكل روبرو شد. وى در ابتداى كتاب (من لايحضره الفقيه) اظهار داشته است كه در ماورإالنهر با يكى از سادات شيعى برخورد داشته و از او خواسته است تا كتابى بنويسد كه مرجع و معتمد او باشد.(77) درك همين موقعيت بود كه عالمان شيعه را بر آن داشت تا به طور گسترده به تإليف كتاب هايى در موضوعات بپردازند.
مسإله غيبت خود يك مشكل عقيدتى بود كه شيعيان را به خود مشغول داشته بود. عالمان شيعه مدت ها با پيروان ساير فرق شيعى ـ مانند اسماعيليه, فطحيه و واقفيه ـ كه معتقد به وجود امام غايب بودند در ستيز بود و اينك خود بدان اقرار مى كردند. اين مسإله به قدرى حساس و خطير بود كه طيف وسيعى از تإليفات در زمان غيبت را به خود اختصاص داد, به طورى كه كتاب هاى متعددى در زمينه تبيين مسإله غيبت و رفع شبهات پيرامون آن و رد اقوال ساير فرقه ها نوشته شد. اين كتاب ها عمدتا تحت عنوان كلى (كتاب الغيبه) و يا (الغيبته و الحيره) و يا عناوينى مشابه اين ها تإليف مى شد كه خود اشاره به وضعيت شيعيان در اين عصر داشت. كتاب (الامامه و التبصره; من الحيره) نوشته ابن بابويه قمى يكى از بهترين مصاديق اين كتاب هاست, وى در آغاز كتاب خود از حيرت و سردرگمى عده اى از شيعيان در عصر غيبت سخن گفته و هدف خود از تإليف اين كتاب را گردآورى اخبار و رواياتى بيان كرده است كه حيرت آن ها را برطرف سازد و اندوه را از ايشان دور نمايد.(7 مشابه همين سخنان را شيخ صدوق در آغاز غيبت كبرى در مقدمه كتاب (كمال الدين و تمام النعمه) بيان نموده است.(79) بدين ترتيب, در اين عصر كتاب هاى متعددى در موضوع غيبت نوشته شد. به جز كتاب ابن بابويه مى توان كتاب هاى (الغيبه و الحيره) نوشته حميرى قمى, كتاب (الغيبه و كشف اليحره) نوشته سلامه بن محمد ازونى و كتاب (الغيبه) شلمغانى اشاره كرد.
تحول جديدى كه در عصر غيبت در روند تإليفات شيعه پديد آمد, افزايش تإليفات مجموعه اى بود. بيش تر كتاب هايى كه تا اين زمان نوشته مى شد به صورت تك نگارى بود; بدين ترتيب كه هر كتاب در يك موضوع خاص فقهى, عقيدتى, تاريخى و... نوشته مى شد. از اين قبيل كتاب ها مى توان به انبوه تإليفات فقهى كه هر يك تحت عنوان يك باب فقهى نوشته شده بود و يا كتاب هاى تاريخى مانند مقتل ها و تاريخ جنگل ها اشاره كرد. در كليه موضوعات, كتاب هايى به اين شيوه تإليف شده بود. نگارشى به اين شيوه در عصر غيبت نيز رايج بود و بخش عمده كتاب هاى نوشته شده, به اين شيوه بود. اما تإليفات مجموعه اى به نحو چشم گيرى فزونى يافت. در اين شيوه بر خلاف شيوه تك نگارى, مطالب كتاب در قالب يك عنوان و موضوع كلى و طرح مباحث گوناگون در ابواب مختلف نوشته مى شد. اولين تإليفات از اين نمونه كه در اين عصر نوشته شد موسوعه هاى فقهى بود كه شايد اولين آن ها كتاب (الرحمه) سعدبن عبدالله قمى باشد. اين كتاب مشتمل بر چند باب فقهى طهارت, صلاه, زكاه, صوم و حج بود.(80) و به گفته شيخ صدوق, از كتاب هاى فقهى معتبر و مرجع فقيهان در آن عصر بود.(81)
كتاب (الجامع) نوشته محمدبن على بن محبوب اشعرى قمى نيز همانند كتاب (الرحمه) در بردارنده همين ابواب فقهى بود. او كتاب ديگرى به نام (الضيإ و النور) نوشته بود كه شامل احكام مربوط به نكاح, طلاق, رضاع, حدود, ديات و... بود.(82) بزرگ ترين و جامع ترين موسوعه هاى فقهى كه در اين عصر نگارش يافت كتاب هاى ابن جنيد اسكافى بغدادى بود. وى دو موسوعه فقهى بزرگ داشت; نخستين آن ها كتاب (تهذيب الشيعه لاحكام الشريعه) بود كه حدود 20 جلد و مشتمل بر كليه ابواب فقهى بود و كتاب ديگر او (المختصر الاحمدى للفقه المحمدى) بود كه آن نيز بر اساس ابواب فقهى مرتب شده بود.(83)
هم زمان با تإليف موسوعه هاى فقهى, كتاب هاى موسوعه اى ديگرى به رشته تحرير در آمد كه موضوع آن ها فقط احكام و فقه نبود, بلكه در بر دارنده مباحث اعتقادى, تاريخى و آداب و سنن و گاه مباحث كلامى بود. يكى از اين كتاب ها كتاب (نوادر الحكمه) نوشته محمدبن احمدبن يحيى قمى بود. اين كتاب شامل 23 باب بود كه علاوه بر ابواب فقهى, ابوابى نيز در توحيد, تاريخ انبيا و مناقب داشت.(84) از همين قبيل مى توان به كتاب (المحاسن) برقى اشاره كرد كه ابواب مختلف اخلاقى در آداب و سنن را نيز دربر دارد.(85) در منابع, به تعداد زيادى از اين كتاب هاى موسوعه اى كه با عنوان كلى و مشابه (النوادر) خوانده مى شدند, اشاره شده است. (86)
كامل ترين و شايد آخرين كتاب از اين نمونه, كتاب (الكافى) كلينى است كه موسوعه اى روايى مشتمل بر مباحث اصولى و اعتقادى, ابواب فقهى, آداب و سنن و اخلاق و... مى باشد.

[donsaeid]

حذف و تحريف آثار مهدويّت در منابع اسلامي


كم نيست مواردي كه جاهلان حقيقت گريز، اسناد و منابع اوّليّهي امّت اسلامي را مورد دستبُرد قرار دادهاند تا آثار مهدويّت را حذف و يا تحريف كنند.سياست حذف و تحريف، تنها به آثار حقّانيّت امير المؤمنين عليهالسلام محدود نشد، بلكه آثاري كه پيشواي عدالت گستر گيتي، حضرت مهدي (عج) را نشان ميداد، نيز مورد دستبرد سياست حذف و تحريف قرار گرفت.



همان گونه كه ميدانيم، پس از درگذشت رسول خدا صلياللهعليهوآله نزديك به دو قرن، از كتابت و تدوين احاديث رسول خدا صلياللهعليهوآله به شدّت منع شد.
بدون شك، اساسيترين هدف اين سياست ـ كه رگههاي خفيف آن از عصر رسول خدا صلياللهعليهوآله آغاز و در زمان خلافت ابوبكر تقويت شد و سرانجام در زمان خلافت عمر، به صورت قانون لازم الإجراء و فراگير در آمد و تا پايان دوران حاكميّت اُمويان ادامه يافت ـ اين بود كه مخالفان اهل بيت، بتوانند با اجراي اين سياست، آثار حقّانيّت اهل بيت رسول خدا عليهمالسلام و امامان دوازده گانه را كه در تعداد بيشماري از احاديث رسول خدا صلياللهعليهوآله آمده بود، نابود سازند.
آنان گمان ميكردند كه با تداوم اين سياست، صحابه ـ كه حاملان احاديث رسول خدا صلياللهعليهوآله بودهاند ـ خواهند مرد و احاديث پيامبر نيز با آنان در ميان خاكها مدفون خواهد شد، امّا غافل از اين كه دين حق، صاحبي دارد و خداوند، اجازه نخواهد داد كه كساني بتوانند دين او و آثار حقّانيّت اهل بيت پيامبر صلياللهعليهوآله را نابود سازند. از اين رو، با وجود تلاش همه جانبه و كمنظير براي محو آثار حقّانيّت و فضايل اهل بيت، به خصوص فضايل و آثار حقّانيّت اميرالمؤمنين عليهالسلام باز انبوهي از اين آثار، دور از چشم عوامل حكومت وقت، از زبان صحابه و اهل بيت رسول خدا عليهمالسلام به نسلهاي بعد انتقال يافت و سرانجام، در عصر تدوين حديث، تدوين شد و در آثار اوليّهي امّت اسلامي، ثبت و ضبط گرديد.
مخالفان اهل بيت عليهمالسلام آن گاه كه فهميدند سياست منع تدوين حديث، آنان را به اهداف و خواستههايشان نرسانْد، سياست جعل و تحريف را در پيش گرفتند.
هدف سياست جديد، اين بود كه اوّلاً، به فضايلي كه در مورد اهل بيت عليهمالسلام وارد شده بود، دستبُرد بزنند و آن را كم كنند و از معناي واقعي آن بيندازند.
ثانياً، نمونهي آن فضايل را براي ديگران نيز جعل كنند تا فضايل ياد شده، از انحصار اهل بيت رسول خدا عليهمالسلام بيرون بيايد و جنبهي عمومي به خود گيرد و در نتيجه، از اهمّيّت آن كاسته شود.
در اين كه تاكنون دستهاي خيانت، چند بار به اَسناد و مدارك اوّليّهي امّت اسلامي دستبرد زدهاند و اَسناد و مداركي را جعل و يا تحريف كردهاند، بسيار دشوار است كه بتوان آمار دقيقي ارائه داد، امّا ميتوان حدس زد كه صدها، بلكه هزاران بار، به اَسناد و مدارك ارزندهي امّت اسلامي دست اندازي شده است.
سومين سياستي كه مخالفان اهل بيت در پيش گرفتند، سياست حذف بود. عالمان متعصب و سطحي نگر، و احياناً با حمايت حكومتها، با اصرار و پشتكار، كوشيدند تا آنچه را كه از فضائل اهل بيت در منابع اوّليّهي اهل سنّت، از حديث و تاريخ و تفسير و...، ثبت شده بود، حذف كنند. اين سياست، قرنها است كه از سوي عناصر متعصّب و گريزان از حقيقت، ادامه دارد.1
با پديد آمدن ابزار چاپ و نشر و فراوانيِ نسخههاي چاپي، اميد ميرفت كه مخالفان آثار اسلامي و احاديث رسول خدا، سرِ عقل آمده و از اين اقدام ناپسند خود دست بردارند، امّا متأسّفانه چنين نشد، و به نظر ميرسد كه مخالفان حقيقت، تصميم دارند اين كج راهه را در عصر گسترش علم و دانش نيز همانند گذشته ادامه دهند.
سياست حذف و تحريف، تنها به آثار حقّانيّت امير المؤمنين عليهالسلام محدود نشد، بلكه آثاري كه حقّانيّت فرزندان معصوم اميرالمؤمنين عليهمالسلام و از جمله پيشواي عدالت گستر گيتي، حضرت مهدي عليهالسلام را نشان ميداد، نيز مورد دستبرد سياست حذف و تحريف قرار گرفت.
كم نيست مواردي كه جاهلان حقيقت گريز، اسناد و منابع اوّليّهي امّت اسلامي را مورد دستبُرد قرار دادهاند تا آثار مهدويّت را حذف و يا تحريف كنند. در اين مجال، نظر خوانندگان عزيز را به دو نمونه جلب ميكنيم:
نمونهي نخست، كتاب فتوحات مكيه اثر مهمّ ابن عربي (560 ـ 638 هـ) عارف بزرگ اسلامي است. وي، باب سيصد و شصت و شش از كتاب خود را به زندگي حضرت مهدي عليهالسلام اختصاص داده و به تفصيل، در اين زمينه سخن گفته است.
عبدالوهاب شعراني حنفي (898 ـ 973)2 كه خود از دانشمندان محقّق و از بزرگان علماي اهل سنّت به شمار ميرود،3 در اثر خود به نام "اليواقيت و الجواهر" كه آن را در اواسط قرن دهم هجري به رشتهي تحرير درآورده، مبحث شصت و پنجم كتاب خود را به زندگي حضرت مهدي عليهالسلام اختصاص داده و در آن، مطلبي را از همان باب فتوحات مكيّهي ابن عربي دربارهي ولادت و نام اجدادِ حضرت مهدي عليهالسلام نقل كرده است. عين عبارت ابن عربي، طبق نقل شعراني، چنين است:
واعلموا أنّه لابدّ من خروج المهدي عليهالسلام لكن لايخرج حتّي تمتلئ الأرض جوراً و ظلماً فيملؤها قسطاً و عدلاً. و لو لميكن من الدنيا إلاّ يوم واحد، طوّل الله تعالي ذالك اليوم حتّي يلي ذالك الخليفة. و هو من عترة رسول الله صلياللهعليهوآله من وُلْدِ فاطمة رضياللهعنه . جَدُّه الحسينُ بن علي بن أبي طالب. و والده حسن العسكري، ابن الإمام علي النقي ـ بالنّون ـ ، ابن محمّد التّقي ـ بالتاء ـ ، ابن الإمام علي الرضا، ابن الإمام موسي الكاظم ، ابن الإمام جعفر الصادق، ابن الإمام محمّد الباقر، ابن الإمام زين العابدين علي، ابن الإمام الحسين، ابن الإمام علي ابن أبي طالب، رضي الله عنه. يواطئ اسمُه اسمَ رسول الله صلياللهعليهوآله . يبايعه المسلمون بين الركن و المقام. يشبه رسول الله في الخَلق ـ بفتح الخاء ـ و ينزل عنه في الخُلق ـ بضمّها ـ إذْ لايكون أحد مثل رسول الله صلياللهعليهوآله في أخلاقه، و الله تعالي يقول: "و إنّك لعلي خلق عظيم"4؛
بدون ترديد قيام مهدي عليهالسلام تحقّق خواهد يافت، لكن مهدي، دست به قيام نميزند تا آن كه جهان پر از ظلم و جور شود، تا پس از آن، با قيام خود، جهان را پر از عدل و داد سازد. و اگر از جهان باقي نماند جز يك روز، ايزد تعالي آن روز را طولاني خواهد كرد تا آن خليفه فرا رسد.
او، از عترت رسول خدا صلياللهعليهوآله از فرزندان فاطمه عليهاالسلام است. جدّش، حسين بن علي ابن ابيطالب و پدرش (امام) حسن عسكري، فرزند امام علي النقي، فرزند (امام) محمد تقي، فرزند امام علي بن موسي الرضا، فرزند امام موسي كاظم، فرزند امام جعفر صادق، فرزند امام محمد باقر، فرزند امام زين العابدين علي بن الحسين، فرزند امام حسين، فرزند امام علي بن ابي طالب است. نام مهدي، همانند نام رسول خدا صلياللهعليهوآله است. مسلمانان، ميان ركن و مقام، با او بيعت خواهند كرد.
مهدي، از نظر صورت ظاهري، شبيه پيامبر است و از نظر خلق و خو و سيرت باطني، در مرتبهاي پايينتر از رسول خدا صلياللهعليهوآله قرار دارد؛ زيرا، در سيرت باطن، كسي همانند رسول خدا نيست. ايزد، در مورد اخلاق رسول خدا ميگويد: "و تو داراي اخلاق بسيار بزرگوارانهاي هستي"5
همان طور كه ملاحظه ميكنيد، در اواسط قرن دهم هجري كه شعراني كتاب خود را مينوشته، اين سند مهم، در كتاب فتوحات مكّيّهي ابن عربي وجود داشته، و او عين عبارت ابن عربي را با دقّت تمام، در كتاب خود نقل كرده است، امّا اكنون اثري از اين سند ارزنده در كتاب فتوحات مكّيّه نيست. به نظر ميرسد دستان امانت! به كتاب فتوحات مكيه دست اندازي نموده و اين سند مهم اسلامي را از ميان بردهاند.
به جز شعراني، عالم ديگري كه مطلب ياد شده را از فتوحات مكّيّه نقل كرده، علاّمه محمّد بن علي الصّبان مصري (متوفي 1206 ه··) است.6 وي مطلب مورد نظر را در كتاب خود إسعاف الراغبين في سيرة المصطفي و فضائل أهل بيته الطاهرين، از فتوحات مكّيّهي ابنعربي نقل كرده است. عين نقل ابنصيّان در اثرش إسعاف الراغبين كه هم اكنون در حاشيهي نور الأبصار شبلنجي به چاپ رسيده، بعد از اين، از نظر خوانندگان عزيز ميگذرد.
ابن صبّان، از عالمان سنّيِ سدهي دوازدهم هجري قمري است. اثر او نشان دهندهي آن است كه تا آن زمان، سند مورد نظر، در فتوحات مكّيّهي ابن عربي وجود داشته است.
نمونهي دوم، سنن ابيداوود است. اين كتاب، يكي از صحاح ششگانهي اهل سنّت است. مؤلّف آن، ابوداوود سليمان بن اشعث سجستاني است. در سال 202 متولد شده و در سال 275 در گذشته است.7 وي، كتاب خود را همزمان با تولّد حضرت مهدي عليهالسلام يا اندكي پس از تولّد ايشان، تأليف كرده است.
در جلد چهارم سنن ابيداوود، كتابي وجود دارد به نام "كتاب المهدي" كه احاديث مربوط به امامان دوازدهگانه و حضرت مهدي عليهالسلام در اين كتاب جمع آوري شده است.
دانشمند بزرگ اهل سنّت، سيوطي، در كتاب خود العرف الوردي في أخبار المهدي8 مينويسد: "اينكه ابوداوود، احاديث مربوط به خلفاي اثناعشر را در ضمن "كتابالمهدي" ذكر كرده، ميخواهد با اين اقدام خود بگويد، مهدي، يكي از خلفاي دوازدهگانهي رسول خدا است.".
به هر حال، اكنون 1150 سال است كه از تأليف سنن ابيداوود ميگذرد، و در تمام اين مدّت، كتاب مورد نظر، به نام "كتاب المهدي" شناخته ميشده است، و هر كس از اين كتاب مطلبي نقل كرده، با همين نام نقل كرده است تا اين كه اخيراً و در سال 1408 ق. سنن ابيداوود در كشور مصر تجديد چاپ شده، و در اين چاپ، "كتاب المهدي" به "كتاب الهدي" تغيير نام يافته است.
گرچه در احاديث اين كتاب، تغييري حاصل نشده، ولي اين احتمال وجود دارد، ناشري كه در اين چاپ، نام كتاب را تغيير داده، در چاپهاي بعد، احاديث اين كتاب را نيز حذف كند.

[donsaeid]

عصر ظهور يا مدينه فاضله موعود در اسلام

خبرگزاري فارس: در اين مقاله نخستبه آينده جهان از ديدگاه اسلام اشاره مىشود; سپس ويژگىهاى عصر ظهور و مدينه فاضله اسلام بيان مىگردد.



مقدمه

انسان در طول تاريخ، هيچ گاه از انديشه و رؤياى «به زيستن» فارغ نبوده و نگاه او همواره براى يافتن آيندهاى بهتر و سامان يافتهتر، دوخته شده است.

با آن كه زورمداران و استضعاف گران، هميشه مخالفان رژيم خود را در هم مىكوبند، در بند مىكنند، به زندان مىاندازند، به خاك و خون مىكشند و مىخواهند از هر طريق ممكن موقعيتخويش را حفظ كنند; اما مستضعفان به اميد رسيدن به روزى خوش - روزى كه به خواستههاى مشروع خود برسند - زندگى را بر حاكمان ستمگر، سخت و تلخ ساخته و مسير تاريخ را عوض كردهاند. سياه پوست آمريكايى و آفريقايى قيام كرده حقوق خود را مىطلبند. مردم اندونزى، الجزاير و ايران بپا خواسته استعمار و استعمارگران را طرد مىكنند و به حيات آنها خاتمه مىدهند و فلسطينىها به انتفاضه خود ادامه مىدهند.

آرزوى به زيستن و داشتن زندگى آرام، با زندگى بشر عجين بوده و در طول تاريخ، از آن جدا نشده است. او همواره، به فكر چنان روزى بوده و آنى از اين انديشه، جدا نشده است; گرچه هنوز در ايجاد چنان زندگى مطلوب و ايده آل خود، موفقيتى نداشته است.

رؤياى مزبور در زندگى انسان، به گونههاى مختلفى تبلور يافته و انديشمندان هر عصرى، براى تعبير شدن آن، چارهها انديشيده و آن را در قالب «مدينه فاضله» مطرح كردهاند كه در آن از نابسامانى و دغدغههاى جوامع موجود، اثر و نشانى نباشد. از مدينه فاضله افلاطونى گرفته تا مدينه فاضله فارابى، و از مدينه فاضله كمونيستها و سوسياليستهاى تخيلى و بهشت موعود آنان، گرفته تا مدينه فاضله عصر روشنگرى و انسانمدارى ... آنها به خيال خود بشر را از قيد و بند دين و آداب و تكاليف دينى آزاد نموده و انسان را محور همه چيز قرار دادهاند و دين و مذهب انسانيت را پايه گذارى كردهاند.



اما «مدينه فاضله موعود» اسلام - كه در قرآن و روايات وعده تحقق آن داده شده - غير از اين مدينههاى فاضلهاى است كه ديگران مطرح كردهاند; زيرا ويژگىهاى مدينه فاضله اسلامى - كه در عصر حكومتحضرت مهدى (عج) تحقق پيدا خواهد كرد - به گونهاى است كه آن را از ساير مدينههاى فاضله پيشنهادى ديگران، ممتاز مىسازد. در اين مقاله نخستبه آينده جهان از ديدگاه اسلام اشاره مىشود; سپس ويژگىهاى عصر ظهور و مدينه فاضله اسلام بيان مىگردد.



الف) آينده جهان در ديدگاه اسلام

اوضاع آشفته و اسفناك جهان، مردم را به وحشت انداخته و جنگهاى سرد و گرم، مسابقه تسليحاتى، صف آرايى قدرتمندان و... جهانيان را خسته و فرسوده كرده است. توليد و تكثير سلاحهاى جنگى، نسل بشر را تهديد به نابودى مىكند، و خودسرى و طغيان غارتگران بين المللى، ملل عقب نگاه داشته شده را از تمام شؤون زندگى ساقط ساخته است.



محروميت روز افزون طبقه ضعيف، استمداد گرسنگان جهان و گسترش فقر و بىكارى، وجدانهاى زنده و دلهاى حساس را پريشان نموده است. تنزل اخلاق انسانها، بىرغبتى نسبتبه امور دينى، روى گردانى از قوانين الهى، افراط در مادىگرى و رونق يافتن مظاهر فساد و شهوت پرستى، روشنبينان و آگاهان جهان را مضطرب كرده است.



اين اوضاع خيرخواهان، عاقبت انديشان و اصلاح طلبان را سرگردان نموده و زنگ سقوط انسانيت در گوش آنان طنين انداخته است و آنان را نسبتبه اوضاع آينده جهان بدبين كرده است. آنان از عواقب وخيم و سرنوشتخطرناك آن به خود مىلرزند و از حل مشكل جهان اظهار عجز مىكنند.



در اين ميان مسلمانان آگاه - به ويژه شيعيان - از ياس و نوميدى دورى گزيده و به عاقبت و سرنوشتبشر خوشبيناند. آنان در انتظار روز موعود اسلام و مدينه فاضله آن، روز شمارى مىكنند و عاقبت كار را از آن مردم نيك كردار مىدانند. ايشان معتقداند كه از قوانين موضوعه و سازمانهاى پر زرق و برق بين المللى، كارى ساخته نيست. آن مدينه فاضله و عصر درخشانى كه در آن بشر به سعادت و كمال لايق خويش مىرسد. حاكميت در آن زمان، از آن امام معصوم است كه از خطا، اشتباه و غرض ورزى منزه و پاك است. اين همان روزى است كه قرآن كريم و روايات اهل بيت عليهم السلام، بشريت را مامور به انتظار چنان روزى نموده و دستور ايجاد زمينه و آمادگى از هر جهت را به بشريت دادهاند. اين عقيده نشات گرفته از آيات قرآن و روايات متواتر قطعى از طريق اهل بيت عليهم السلام است.



انتظار در آيات و روايات: (1)

آيات:

1. «قال موسى لقومه استعينوا بالله، واصبروا ان الارض لله يورثها من يشاء من عباده والعاقبة للمتقين; (2) موسى به قوم خود گفت: از خدا يارى بخواهيد و شكيبايى كنيد، به تحقيق كه زمين از آن خدا است; به هر كس از بندگانش بخواهد منتقل مىفرمايد و حسن عاقبت از آن پرهيزكاران است» .



2. «واورثنا القوم الذين كانوا يستضعفون مشارق الارض ومغاربها التى باركنا فيها وتمت كلمة ربك الحسنى على بنى اسرائيل بما صبروا ودمرنا ما كان يصنع فرعون وقومه وما كانوا يعرشون; (3) و ميراث داديم به قومى كه ضعيف شمرده شده بودند خاورهاى زمين و باخترهاى آن را كه مبارك گردانيده بوديم، و تمام گرديد كلمه و وعده نيكوى پروردگار تو بر بنى اسرائيل به سبب آن كه صبر كردند، و ويران ساختيم آنچه را فرعون و قومش مىساختند و آنچه را كه افراشته بودند» .



3. «بل نقذف بالحق على الباطل فيدمغه فاذا هو زاهق; (4) بلكه حق را به شدت بر باطل افكنيم، پس حق باطل را در هم مىشكند، آن گاه از ميان مىرود.»



4. «يريدون ليطفؤا نور الله بافواههم والله متم نوره ولو كره الكافرون (5) ; مىخواهند نور خدا را با دهانشان خاموش سازند و خداوند تمام كننده نور خويش است هر چند كافران را خوش نيايد» .



5. «ولقد كتبنا فى الزبور من بعد الذكر ان الارض يرثها عبادى الصالحون; (6) همانا در زبور پس از ذكر (تورات)، نگاشتيم كه زمين را بندگان شايسته به ارث مىبرند» .



6. «ونريد ان نمن على الذين استضعفوا فى الارض ونجعلهم ائمة ونجعلهم الوارثين; (7) ما اراده كرديم كه بر آنان كه در زمين استضعاف شدند، منت گذاريم و آنان را پيشواى مردم و وارث زمين و ملك و جاه گردانيم» .



7. «ولقد سبقت كلمتنا لعبادنا المرسلين انهم لهم المنصورون وان جندنا لهم الغالبون; ( همانا عهد ما درباره بندگانى كه به رسالت فرستاديم، سبقت گرفته است كه البته آنها بر كافران فتح و پيروزى يابند و قطعا سپاهيان ما غالباند» .



8. «ويريد الله ان يحق الحق بكلماته ويقطع دابر الكافرين; (9) و خداوند مىخواست كه صدق سخنان حق را ثابت گردانيده و ريشه كافران را از بيخ بن بركند» .



9. «وعد الله الذين آمنوا منكم وعملوا الصالحات ليستخلفنهم فى الارض; (10) خداوند وعده فرموده به كسانى از شما كه ايمان آورده و نيكوكار گردد [به اين كه] در زمين خلافت دهد» .



10. «فان حزب الله هم الغالبون; (11) همانا حزب خدا پيروز است.»



11. «هوالذى ارسل رسوله بالهدى ودين الحق ليظهره على الدين كله; (12) او استخدا كه رسول خود را با دين حق به هدايتخلق فرستاد تا بر همه اديان عالم او را تسلط و برترى دهد.»



روايات:

1. حضرت على عليه السلام فرمود: لتعطفن الدنيا علينا بعد شماسها عطف الضروس على ولدها وتلى عقيب ذالك ونريد ان نمن على الذين استضعفوا فى الارض; (13) دنيا پس از چموشى - همچون شترى كه از دادن شير به دوشندهاش خوددارى مىكند و براى بچهاش نگه مىدارد - به ما روى مىآورد...



[سپس حضرت آيه شريفه را قرائت كرد]» .



2. «قال رسول الله صلى الله عليه و آله وسلم لو لم يبق من الدهر الا يوم، لبعث الله رجلا من اهل بيتى يملاها عدلا كما ملئت جورا; (14) رسول خدا صلى الله عليه و آله وسلم فرمود: اگر باقى نماند از روزگار مگر يك روز، البته خداوند بر مىانگيزد مردى از اهل بيت مرا كه زمين را از عدل پر كند، همچنان كه از ستم پر شده باشد» .



3. «قال الصادق عليه السلام: ان لنا دولة يجيء الله بها اذا شاء، ثم قال: من سر ان يكون من اصحاب القائم فلينتظر وليعمل بالورع ومحاسن الاخلاق وهو منتظر; (15) امام صادق عليه السلام فرمود: البته براى ما دولتى است كه وقتى خداوند خواست، آن را مىآورد. هر كس شاد مىشود كه از اصحاب قائم باشد بايد منتظر باشد و بايد كار به پارسايى و اخلاق نيك كند و چنين كسى منتظر است» .



روايات در اين رابطه بسيار است كه نياز به نقل همه آنها نيست.



طبق اين آيات و روايات خداوند، وعده تشكيل حكومت واحد جهانى، بسط و غلبه دين اسلام بر كليه اديان، زمامدارى صالحان و شايستگان پيروزى حزب الله و غلبه لشكريان خدا بر جنود شيطان را داده است. البته اين وعده تا كنون محقق نشده است و در روايات نيز، گفته شده كه اين موضوع در عصر ظهور مهدى عليه السلام واقع خواهد شد. از اين رو شيعه و آگاهان از اهل سنت، به چنان روزى معتقد شده و انتظار آن را مىكشند و كلام رسول خدا (افضل العبادة انتظار الفرج) (16) را مربوط به آن عصر و انتظار آن مدينه فاضله مىدانند.



بر اساس آيات قرآن و روايات اهل بيت، آينده جهان، روشن و اميد بخش است; هرچند كه امروزه تيره و تاريك مىباشد. از اين رو ما به اميد روزى نشستهايم كه حاكميت در آن، مخصوص ولى معصوم خدا و قوانين جارى در آن، مبتنى بر احكام الهى باشد، عدل و علم گسترش يافته و برادرى و برابرى در جامعه حاكم گردد. ظلم، ستم، جهل، تيرگى، كينه توزى و خونريزى در آن ريشه كن گردد و از اختلافات و وجود طبقات برتر و فروتر و استكبار و استضعاف در آن، خبرى نباشد.

[donsaeid]

1. حاكم در عصر ظهور

پيشرفتها در عصر ظهور، معلول عواملى است كه يكى از آنها وجود رهبرى معصوم، پاك و منزه از هر نوع عيب و نقص (از قبيل احساسات حيوانى، خشم، غضب بىجا، شهوت، كبر و غرور و خودخواهى) است. او فقط وابسته به خدا است و به همه ملتها، جمعيتها و نژادها، با چشم مهربانى و برابرى نگاه مىكند و فرقى بين اقوام و قبايل قائل نيست. بين سياه و سفيد، آسيايى و آمريكايى و اروپايى و آفريقايى فرقى نمىگذارد و به همه با ديد يكسان مىنگرد; در حالى كه رهبران ديگر دنيا چنين نيستند، و عالىترين همت آنان، استثمار ديگران و هضم يك جامعه در جامعه قوىتر و كوشش براى يك ملت است. آنها مىخواهند ملتى را فداى ملت ديگر كنند و ذخاير طبيعى ملت ضعيف را به نفع ملتخود تصاحب نمايند.



اما رهبران الهى چون وابسته به جمعيتخاصى نبوده و خود را وابسته به خدايى مىدانند كه خالق و رازق همه است، هدفشان آسايش عمومى، آزادى گسترده و تشكيل يك سازمان عالى الهى است كه در سايه آن، بشر مانند افراد يك خانواده زندگى كنند و سفيد و سياه باهم برادر و برابر باشند.



آرى سرانجام اداره امور جهان، در كف با كفايت صالحترين افراد بشر قرار خواهد گرفت و به بركت وجود آن حاكم معصوم الهى، بشريت از آسيب ظلم و ستم نجات يافته، از ترس فقر، پريشانى، ناامنىهاى گوناگون و بى عدالتىها آزاد خواهد شد. اينك كه عالم به سوى يك آينده درخشان، تكامل روحانى و عقلانى، نظام مستحكم دينى و الهى، عصر صلح و صفا و برادرى و همكارى، پيش مىرود. ما نيز به اميد آن عصر نورانى، با نشاط فراوان و دلى زنده پا برجا ايستاده و انجام وظيفه مىكنيم و تنها آرزوى ما، زندگى در پناه حكومت آن راد مرد عالم بشريتحضرت مهدى (عج) است.



2. حكومت در عصر ظهور

حكومتى كه در مدينه فاضله اسلامى و در عصر حاكميت امام مهدى (عج) مستقر خواهد شد، در تمام جهات با حكومتهاى موجود در عالم فرق دارد. حاكم، نوع حكومت، قوانين و نظامات جارى در آن، هيچ شباهتى با حكومتهاى موجود در عالم ندارد: نوع حكومتش، الهى و بر مبناى ايمان به خداى يگانه و توحيد خالص است و هدفش متحد كردن جماعتها و ملتها، برداشتن ديوارهاى امتيازات و اعتبارات بيهوده، برقرار كردن توحيد كلمه، ايجاد همكارى و ارتباط بين مردم است. حاكم آن نيز امام معصوم، احيا كننده شريعت نبوى و مجرى قوانين اسلامى و دستورات الهى است. اسلام مىخواهد تمام اختلافات و جدايىها را كه به نامهاى گوناگون پديد آمده، به وسيله عقيده توحيدى، از ميان بردارد. تمامى اختلافات نژادى، طبقاتى، ملى، وطنى، جغرافيايى، مسلكى، حزبى و زبانى بايد از ميان برود و سبب امتياز، افتخار و اعتبار نباشد و حتى در آن حكومت، اختلاف دينى هم بايد كنار گذاشته شود و همه، در زير پرچم اسلام تسليم فرمان خدا باشند. اين همان حكومت واحد جهانى است كه كره زمين با يك حاكم، يك نوع حكومت و با يك شيوه و روش عادلانه اداره مىشود. اسلام براى بشر چنين حكومتى را پيش بينى كرده و در حدودى كه وظيفه تشريع است، مقدمات آن را فراهم ساخته و عملى شدن آن را موكول به آماده شدن زمينه كامل آن كرده است. اساسا حفظ يك انسان كامل به عنوان ولى الله الاعظم و نگهدارى آن در پشت پرده غيبت، براى تشكيل چنان حكومت واحد جهانى است; زيرا تشكيل چنان حكومتى، از عهده انسانهاى عادى خارج است.



3. عدل در عصر ظهور

در اسلام، مساله عدل، از روز نخست در تمام زمينهها مورد توجه و عنايتبوده است; از بعد عقيدتى و دينى گرفته تا بعد فقهى و اجتماعى، از قرآن و سنتبر مىآيد كه عدل و مظاهر آن، پسنديده و موجب خشنودى حضرت حق است; اما قدر و منزلت آن، به علت گستردگى و اقامه آن در سطح وسيع اجتماعى است; يعنى، مردم آن قدر به رشد معنوى و كمال روحى نايل گردند كه تمام افراد يا حداقل اكثر آنان، خواهان عدل باشند و خود عملا آن را به اجرا گذارند.



پيامبران الهى، در ماموريت آسمانى خود، خواهان اقامه عدل در جهان و در بين همه انسانها بودهاند و مىخواستند مردم را طورى تربيت كنند كه آنان خود قسط و عدل را به پا دارند; نه آن كه به زور و قدرت حاكم به عدالت تن دهند. قرآن كريم مىفرمايد: «لقد ارسلنا رسلنا بالبينات وانزلنا معهم الكتاب والميزان ليقوم الناس بالقسط» . (17)



از اين آيه استفاده مىشود كه پيامبران مىخواستند، مردم را طورى تربيت كنند تا خود، قيام به قسط نمايند و عدل را بر پا دارند; لذا فرمود: «ليقوم الناس بالقسط» و نفرمود: «ليقيموا الناس بالقسط» تا معنايش اين باشد كه پيامبران به عنوان حاكم عادل، مانند ساير زمامداران عادل، مردم را با نيروى نظامى و انتظامى و قدرتهاى اجرايى، به رعايت عدل وا دارند; زيرا فرق استبين اين كه حاكمى خود عادل باشد و بخواهد در حكومت او عدل اجرا شود و به كسى ستم نگردد و بين آن كه مردم در جامعه، از نظر كمالات و درك عقلانى به جايى برسند كه خود اقامه عدل نمايند و بفهمند كه عدل برتر از ظلم است و در آنان كششى نسبتبه ظلم نباشد.



به هر حال در اسلام و تعاليم الهى، عدل از جايگاه رفيعى برخوردار است تا جايى كه همه انسانها مامور شدهاند در تمام زمينههاى زندگى خود - در اصول و فروع، در نظام اجتماعى و اقتصادى، سياسى و نظامى، در گفتار و كردار و... عدالت را مراعات كنند:



«اعدلوا هو اقرب للتقوى; (1 عدالت ورزيد كه عدالتبه تقوا نزديكتر است» .



و «اذا قلتم فاعدلوا; (19) وقتى سخن گفتيد به عدالتسخن گوييد» .



و «ان الله يامر بالعدل و الاحسان; (20) خداى متعال به عدل و احسان امر مىكند» .



و «و لا يجرمنكم شنان قوم على ان لا تعدلوا اعدلوا هو اقرب للتقوى; (21) ...» .



رسول اكرم صلى الله عليه و آله فرموده است:



«من لم يحمد عدلا و لم يذم جورا فقد بارز الله تعالى بالمحاربة; (22) هر كس عدل را تمجيد نكند و از جور و بيداد مذمت ننمايد، به جنگ با خداى تعالى برخاسته است» .



آيات و روايات درباره شرافت، عظمت و اهميت «عدالت» به قدرى زياد است كه از گنجايش اين نوشتار خارج است.



بنابراين كلمه عدل، واژه غريبى نيست; اما حقيقتى قريب هم نيست. بشر در طول تاريخ زندگى خود، همواره منتظر بوده كه روزى، اين خواب تعبير شود و عدل در جوامع بشرى حاكم گردد. انسانهاى بسيارى نيز با انديشه عدل و عدالتخواهى، به فكر تعبير اين رؤياى شيرين بشرى بر آمده و تلاش بسيار كردهاند; اما تلاش آنان در بيشتر موارد كم ثمر يا بىثمر مانده و عدالت در معناى حقيقى آن، همچنان در عالم رؤيا باقى مانده است. وه چقدر سخت است تعبير نشدن اين رؤياى شيرين و دلپذير! رؤيايى كه تمامى اجزاى وجود انسان، در طول تاريخ، با آن عجين بوده و نگاه پر انتظار او، در تعبير آن خسته و كم سو گشته است.



با همه اين احوال، هيچ گاه آرزوى تعبير شدن اين رؤيا، در اعماق دل و جان انسانها به ياس و نااميدى تبديل نشده است; اما هر چه بر شماره اوراق تاريخ افزون مىگردد، از شماره انتظار ما كاسته مىشود و اين همان چراغ اميدى است كه قرنها در دل انسانها، به عشق آمدن آن منجى، روشن و فروزان است. به عشق او كه نامش «عدل» است:



«السلام على العدل المشتهر» و «اللهم صل على ولى امرك القائم المؤمل و العدل المنتظر» . (23)



دو چيز از شاخصههاى اصلى حكومت او است:



1. حكومت واحد جهانى كه تنها او است كه چنين حكومتى را ايجاد مىكند.



2. عدل جهانى كه تنها در جامعهاى كه او تشكيل مىدهد و خود در راس آن قرار مىگيرد، عدل با تمام ابعادش گسترده مىشود. همان گونه كه حكومت او جهانى است، عدل او نيز گسترده و جهانى است و در روايات، اين شاخصه از ساير شاخصههاى ديگر كومتحضرت مهدى (عج)، بارزتر و بيشتر مورد توجه قرار گرفته است.



«يملا الله الارض قسطا و عدلا كما ملئت ظلما و جورا» .



رسول خدا در حديثى فرمود: «ابشركم بالمهدى يبعث فى امتى على اختلاف من الناس و زلازل فيملا الارض قسطا و عدلا كما ملئت جورا و ظلما، يرضى عنه ساكن السماء و ساكن الارض...; (24)



مژده مىدهم شما را به مهدى كه او در امت من، به هنگام اختلاف و سختىها بر انگيخته مىشود. پس زمين را پر از قسط و عدل مىسازد; همان طورى كه از جور و ستم پر شده باشد. ساكنان آسمان و زمين از او راضى مىشوند و...» .



بنابراين در مدينه فاضله اسلامى و در عصر ظهور آن منجى عالم، عمدتا از عدل و قسط سخن به ميان مىآيد. دامنه عدالت او تا اقصى نقاط منازل و زواياى ناپيداى جامعه، گسترده مىشود. عدالت همانند گرما و سرما در درون خانههاى مردمان نفوذ مىكند و مامن و مسكن وجود آنان را سامان مىبخشد. (25)



در حكومت آن حضرت هيچ ويژگى به اندازه «عدل و قسط» ، برجستگى و روشنى ندارد و مردم آن حضرت را عمدتا از عدل او مىشناسند و الآن نيز آنچه در اولين لحظه از نام مبارك او در ذهن خطور مىكند، عدل او است.