Mahdaviat

[donsaeid]

كربن، ظهور امام عصر( را منوط به كسب معرفت امام ميداند و معتقد است كه چون ظهور امام، باطن همه تعاليم وحياني در اديان را آشكار خواهد كرد، كه همان پيروزي تأويل خواهد بود، از اين رو تا زماني كه معناي باطني توحيد درك نشود،70 اين امر محقق نخواهد شد:
تا زماني كه انسان توان شناخت امام را نداشته باشد، سخن گفتن از ظهور او بيمعناست. ظهور امام، واقعهاي نيست كه ناگهان روزي اتفاق افتد، بلكه امري است كه هر روز در وجدان مؤمنان شيعي، حاصل ميشود... . ظهور آينده امام، مستلزم استحاله قلب انسانهاست و اين ظهور تدريجي به ايمان پيروان و نفس وجود آنان بستگي دارد. اخلاق جوانمردي از همين جا ناشي ميشود و اين انديشه همه خلقيات شيعي را در خود دارد.71
كربن، در آثار خود به نقش محوري و كليدي مهدويت و امام زمان( اشارههاي فراواني دارد كه ما در اين جا به پارهاي از آن موارد كه در انديشههاي او وجود داشته است، اشاره ميكنذ


دكترين مهدويت از منظر هانريكربن

از منظر اعتقادات شيعه امامي و با دقت نظر كلامي در مباحثهانريكربن در باب مهدويت، اشكالاتي بر او وارد ميباشد، امّا آنچه فراتر از اين امر براي انديشمندان معتقد به امام عصر( ميتواند جالب توجه باشد، اين نكته است كه كربن بر خلاف سنت خاورشناسان پيش از خود چون دارمستتر، گلدتسيهر، فانفلوتن و ديگران كه كمتر تلاش مينمودند تا در شناخت اسلام و تشيع به عناصر و مؤلفههاي اصلي و بنيادين آن توجه كنند، به بيان اصليترين عناصر تفكر شيعي اشاره مينمايد و بر تبيين آنها تلاش ميورزد. در واقع كربن به عنوان خاورشناس و پژوهشگر روشمند توانست عمق اعتقادات شيعه را آشكار سازد و اساس و پايههاي آن را كه مايه استواري تئوريك شيعه در طول تاريخ بوده، تفسير كند، به گونهاي كه عظمت كار كربن نسبت به ديگر خاورشناسان و دينپژوهان غربي در مزيت بخشي و رجحان دادن به مهدويت بر ديگر آراي كلامي، كاملاً نمودار است.72
در ساختار فكري شيعه، پارهاي از آموزههاي اعتقادي جايگاهي ويژه و بنيادي دارند، به طوري كه با حذف آنها، شيعه نابود و مضمحل ميشود. مثلاً امكان ندارد كه تفكر شيعه با حذف امامت و ولايت و مهدويت كه پايدار بماند. در سخن پيشوايان دين، آنگاه كه به بيان پايههاي دين ميپردازند، وقتي به بيان مسئله ولايت ميرسند، يادآوري ميكنند كه همه پايههاي دين مبتني بر ولايت امامان است و شريعت از آن منظر معنادار ميباشد. در واقع اين اولويت گذاري در اعتقادات، گوياي اين است كه نبايد همه اعتقادات را در يك رديف نهاد و همسطح يكديگر پنداشت و اولويت دهي به بعضي از اعتقادات را ناديده گرفت.
كربن در مسئله مهدويت گاه به شيخيه نزديك ميگردد وگاه به اسماعيليه يا اماميه توجه ميكند و گاهي در اين مسير، از مباحث عرفاني و اشراقي محييالدين و سهروردي كمك ميگيرد و ميكوشد تا ميان تفكر عرفاني و حكمت معنوي تمامي انديشههاي مكاتب و مذاهب شيعي و ايراني توافقي ايجاد كند. امّا آنچه فراتر از اين مذاهب و تفكرات باطني و معنوي در آثار او جلب توجه ميكند، اهميت مسئله مهدويت به منزله دكترين و نظريه جدي است، كه مورد توجه و دقت نظر او قرار گرفته است، به طوري كه وي علاوه بر اين كه در ضمن مقالات زيادي به موضوع مهدويت اشاره ميكند، چندين مقاله مستقل درباره مهدويت نوشته است.
در واقع ميتوان گفت كه با توجه به اين كه فكر شيعي و حكمت معنوي آن مبتني بر مسئله امامت و مهدويت است، كربن در بيان اين عنصر در تفكر شيعي بسيار موفق بوده است و شايد بتوان گفت پيش از او كسي نبوده است كه بتواند همانند او اين رگه اصلي تفكر شيعه را كه در تمامي پيكره شيعه نفوذ دارد، نشان دهد. در تاريخ شيعه، اهميت مهدويت امري پنهان نبوده و مورد توجه عوام و خواص قرار گرفته است، امّا كربن توانسته بود از جنبه نظري و تئوريك به ترسيم موقعيت آن در تفكر ديني خصوصاً در عرفان بپردازد.
در واقع، همانطور كه سلوك اخلاقي و عرفاني پيش از محييالدين نيز وجود داشته، امّا او توانست عرفان نظري را به تصوير كشد و آن را بهطور سيستماتيك تدوين نمايد. همچنين منطق قبل از ارسطو وجود داشته است، امّا ارسطو نخستين كسي است كه به گردآوري و تدوين آن پرداخته، همچنين بايد گفت كه با توصيف پديدارشناسانه كربن از شيعه و اهميت مسئله امامت و مهدويت انسان احساس ميكند كه نيازمند شخص يا جرياني هست تا به تدوين نظام فكري و نظري مهدويت بپردازد و آن را از حاشيه تئوريك فكر شيعه به متن آورد.
انسان وقتي با منزلت و جايگاه مهدويت در شيعهشناسي كربن مواجه ميشود، جداي از اشتباهاتي كه در باب مهدويت دارد، احساس ميكند كه ميتوان يك نظام فكري و دكترين ديني را بر اساس فكر مهدوي ساخت. و با انس يافتن با آثار كربن در بيان پديدارشناسانه شيعه و عرفان شيعي، اين احساس به انسان دست ميدهد كه انديشه مهدوي از چنان پتانسيلي برخوردار است كه ميتوان آن را در سرلوحه يك نظام الهياتي و براي توصيف ريشه دينورزي توده مردم و فرهيختگان بيان نمود.
متأسفانه هنوز پارهاي از عناصر فكر شيعي چون تفكر مهدويت و تفكر اخلاقي شيعه، مانند عرفان نظري، به دنبال تفكري است تا به آن نظام بخشد و از آن سيستم بسازد و هنوز انتظاري را كه بايد از مسئله مهدويت در تصحيح جامعه و انسان و بنيادهاي معرفتيـ اعتقادي داشته باشيم، از پارهاي از علوم و انديشههاي ديگر داريم.
كربن پيبرده بود كه انديشه شيعي از منبع حكمت نبوي سيراب شده است و ميدانست كه نه ظواهر دين و شريعت، بيان كننده كنه و حقيقت شيعه است و نه فلسفه و علوم عقلي ميتواند اين گوهر شيعي را نشان دهد. وي تحت تأثير تفكر سهروردي معتقد بود كه فلسفه يونان موجب شده تا حكمت نبوي به حاشيه رانده شود. در واقع ادبيات فلسفي هرچند به دفاع عقلاني از دين برخاست، امّا نبايد فراموش نمود كه جنبه آسيبشناختي هم داشت و موجب گرديد تا ادبيات قرآني و حكمت نبوي و علوي مورد توجه دقيق و محوري قرار نگيرد. چه بسا انديشمندان اسلامي ميتوانستند با تكيه بر سنت نبوي و امامت علوي و مهدوي، نظامي حِكمي و معرفتي را بنيان گذارند. از اين رو معتقد است كه شيعه ناظر به انتظاري است كه به معناي انتظار آمدن شريعت جديد نميباشد، بلكه به معناي ظهور شخصيت امام مهدي( است كه وي ميخواهد همان شريعت نبوي را تفسير كند. وي دراينباره ميگويد:
انديشه شيعي، از همان آغاز، منبعي براي حكمتي از نوع نبوي مربوط به يك ديانت نبوي بود؛ نه به ظاهر احكام آن و نه به افقي كه منابع و احكام منطق عقلي حدود آن را معين ميكند، محدود نميشود. انديشه شيعي، ناظر به انتظاري است، نه انتظار وحي شريعتي جديد، بلكه ظهور كامل همه مباني پنهان يا معاني معنوي وحي الهي. نمونه اعلاي اين انتظار ظهور، همانا ظهور امام غايب (امام زمان كه اينك بنا به اعتقاد تشيع امامي غايب است) خواهد بود. به دنبال دايره نبوت كه اينك بسته شده است، دايره جديد، دايره ولايت خواهد آمد كه در پايان آن، امام ظاهر خواهد شد.73
از اينرو، وي معتقد است كه عمق و باطن شيعه نه محدود به شريعت و ظواهر دين ميشودـ نه مخالف و متعارضـ و نه علوم عقلي ميتواند حدود و عمق حكمت باطني شيعه را به طور كامل بيان كند؛ بلكه از نظر او مفهوم امامت و ولايت است كه ميتواند بيان كننده اين حكمت معنوي شيعه باشد.74

مفهوم انتظار از ديدگاههانريكربن

كربن معتقد است ظهور امام عصر( نيازمند فراهم گرديدن شرايط است و از طرفي ظهور مهدوي را بزرگترين پشتوانه و انگيزه تزكيه نفوس ميداند كه اساس فكر شيعي است، به طوري كه سزاوار است مردم براي ظهور مهدوي نفس خود را تصفيه سازند و دينداري پيشه كنند. وي معتقد است ظهور آينده امام نيازمند اين است كه مردم به سوي صلاح و خوبي روند و ظرفيت درك و پذيرش او را بيابند و او را بخواهند. وي حتي دليل تحقق يافتن روحيه فتوّت و اخلاق جوانمردي را كه توسط عرفا ترويج شد و موجب نوشته شدن فتوّت نامهها گشت، همين امر ميداند. يعني عارفان ميكوشيدند تا با اين عمل به ترويج دين و اخلاق بپردازند، تعاليم اخلاقي را به متن زندگي توده مردم آورند و در ميان مشاغل و حرفهها نهادينه سازند و اخلاق را با زندگي گره زنند. از اين رو كربن معتقد بود براي اين كه ظهور امام عصر( متحقق گردد، انسانها بايد خود را بسازند و ظهور آينده امام، مستلزم استحاله قلب انسانها است. و در واقع اين ظهور تدريجي به ايمان پيروان و نفس وجود آنان بستگي دارد:
معناي ظهور امام منتظر، همان جلوه كمال انسانيت است و باطن انسان زنده در روح را ظاهر ميسازد و معناي اين سخن، آشكار شدن سِرّ الهي است كه به انسان امانت سپرده شده... .75

[donsaeid]

نقد آرايهانريكربن درباره مهدويت

1. با آن كه اهميت مهدويت با توجه به شيوه پديدارشناسي كربن برما پنهان نيست، امّا در پارهاي از مباحث مهدويت ميتوان سخنان او را به نقد كشيد، هر چند كه اين خرده گيري، چيزي از اهميت فكر او نميكاهد و در شناخت او نسبت به اين كه مهدويت از اركان فرقههاي شيعه محسوب ميگردد، هيچ گونه خدشهاي وارد نميسازد.
ابتدا بايد خاطر نشان ساخت كه بر خلاف بسياري از مستشرقان كه به اسلام نگاه تاريخي دارند و اين مسئله را دنبال ميكنند كه در قرون نخست چه رخدادهايي به وقوع پيوسته كه شيعه تكوين يافته است، نگاه كربن به مسئله شيعه پديدارشناسانه است و به شيعه نگاه تاريخي ندارد، اما با تمام محاسني كه اين روش دارد و شناخت گوهر شيعه و عناصر بنيادين شيعه را براي او امكان پذير ساخته، امّا پارهاي از نكات تاريخي را بر او پنهان گذارده است. از جمله اين كه وي تنها به جنبه عرفاني و فلسفي دين توجه دارد و شيعه را تنها از منظر باطني و عرفاني آن مورد توجه قرار ميدهد و عمق شيعه را همان جنبه باطني و معنوي آن ميداند و به صحت و عدم صحت تاريخي اين نگرش در افكار فرقههايي چون اسماعيلي و شيخيه توجه نميكند.
البته اين شيوه باطن گرايي كربن به عنوان مغز و باطن تفكر شيعه مورد اقبال پارهاي از انديشمندان است؛ امّا نبايد فراموش نمود كه به شيعه از جنبههاي ديگر هم ميتوان نگريست. مثلاً ميتوان از منظر عقلي، كلامي، حديثي و فقهي هم شيعه را بررسي نمود، به طوري كه از اين منظرها بخشهاي ديگري از شيعه ميتوانست مورد توجه كربن قرار بگيرد. كربن هر چه در مسير حكمت معنوي و باطني شيعه بود مورد امعان نظر خويش قرار داد. به اين جهت تنها به طيف خاصي از فيلسوفان، عارفان و فرقههاي شيعه توجه نمود. مثلاً به سهروردي و صدرالمتألهين بيش از ديگر فيلسوفان اسلامي چون ابنسينا توجه دارد و در ميان فرقههاي شيعه، در كنار اماميه به اسماعيلي و شيخيه، بيش از ديگر فرقههاي شيعه توجه دارد، زيرا در اين فرقهها بيش از ديگر فرقهها به مسئله تأويل، باطن گرايي و جنبههاي عرفاني توجه ميشود. همچنين به عارفان بيش از ديگر انديشمندان اسلامي چون متكلّمان، محدّثان، فقيهان و ديگر عالمان شيعي، توجه ميكند. در واقع نگاه كربن به شيعه نگاهي همه جانبه و همه سويه نيست. حتي در تحليل منابع شيعي چون احاديث و روايات پيشوايان ديني، بيشتر به احاديثي كه قابليت تأويل حكمي و عرفاني را دارد، توجه ميكند و تنها رواياتي را كه بتواند با آنها حكمت باطني شيعه را بيان نمايد، ذكر ميكند.
2. گاه ديده ميشود كه وي به دستهاي از روايات كه از جهت وثوق و اطمينان در سند و دلالت مخدوشاند، استناد ميكند. از ديدگاه كربن چون حقيقت شيعه همان جنبه باطني آن، يعني حكمت و معنويت، ميباشد، از اين رو هر چه كه گوياي اين حكمت و معنويت باشد، مورد استناد او قرار ميگيرد؛ مثلاً به عنوان مثال به خطبه البيان منسوب به حضرت علي( كه در كتاب مشارق الانوار حافظ رجب برسي آمده است و از خطبههاي غلو آميز و افراطي درباره مقام امامت شمرده ميشود، استناد ميكند و صحت و سقم اين حديث را مورد توجه قرار نميدهد، در حالي كه اين خطبه از جنبه تاريخي و سندشناسي، مورد تأييد حديثشناسان نيست و هميشه مورد انتقاد عالمان ديني بوده است و صرفاً صوفيه دلالت و مضمون اين خطبه را مورد تأييد قرارميدهند و به آن استناد ميكنند. وي درباره شخصيت حافظ رجب برسي كه بنا به نظر عالماني از شيعه چون علامه مجلسي، قابل اعتماد نيست،77 چنين ميگويد:
در ميان آثار رجب برسي كه به هشت اثر ميرسد، مشارق الانوار را كه مهمترين خطبههاي عرفاني منسوب به امام اول را شامل ميشود، ميتوان ديباچهاي بسيار عالي بر حكمت شيعي تلقي كرد.78
كربن به جهت علاقه زياد به شيعه معنوي، به سوي گرايشهايي از شيعه كه به باطن و تأويل گرايش دارند، چون اسماعيلي و شيخيه، و رويكرد عرفاني از اماميه بيشتر گرايش پيدا ميكند و اين امر موجب شده كه وي در مباحث مهدويت به سوي نظرات اسماعيليه و شيخيه توجه زيادي كند و عمده اشكالات او در زمينه مهدويت متوجه نظراتي است كه او به ويژه از شيخيه اقتباس نموده است.


مفهوم امام غايب، مشايخ مكتب شيخي را به تعميق معنا و نحوه اين حضور غايب هدايت كرده است. اينجا نيز بار ديگر، عالم مثال، نقشي اساسي ايفا ميكند. مشاهده امام در ارض ملكوت هورقلياـ مقايسه شود با ارض نوراني در آيين مانوي ـ مشاهده او در جايي است كه او در حقيقت وجود دارد. در عالم ملموس و وراي حس و با عضوي كه خاص ادراك چنين عالمي است. مكتب شيخي، نوعي از پديدارشناسي غيبت را ترسيم كرده است. چهرهاي مانند چهره امام دوازدهم، برابر احكام تاريخيت مادّي ظاهر و ناپديد نميشود، بلكه او موجودي وراي عالم طبيعت است و مبيّن همان تمايلات ژرفي است كه در جرياني از مسيحيت با تمايلات ناشي از انديشه جسم لطيف مسيح مطابقت داشت.79
عليرغم اين كه بسياري از علماي دسته اول اماميه، وجود و حيات امام عصر را جسماني و در همين عالم مادّي ميدانند، امّا كربن تحت تأثير بحث عالم مثال و جسم هورقليايي، به نگرش اين دسته از عالمان توجه نميكند و ميكوشد تا ملاقاتها و مكاشفههاي تشرف يافتگان خدمت امام عصر( را با عالم هورقليايي توجيه كند. شايد عمدهترين دليل كربن كه به نظريه عالم هورقليايي گرايش پيدا نموده، اين باشد كه وي ميكوشد تا از تاريخ شيعه، تاريخي قدسي ارائه دهد، تاريخي كه از جنبه پديدارشناسانه كربن، فرازمان و فرامكان است و در عالمياثيري و فرامادّي قرار گرفته است و ويژگيهاي دنياي مادّي را ندارد.
عالمان شيعي چون شيخ صدوق در كتاب كمال الدين و تمام النعمه، طبرسي نوري در نجم الثاقب، محمد باقر مجلسي در جلد سيزدهم كتاب بحارالانوار و بسياري ديگر از عالمان شيعي، با نقل ملاقاتها، تشرفات و شرح زندگي انسانهايي كه عمر طولاني كردهاند (معمّرين) ميكوشيدند تا ملاقات با امام عصر( را در عصر غيبت در همين عالم مادي و جسماني اثبات كنند جهت اثبات امكان ملاقات امام عصر( در عصر غيبت يا به جهت اثبات حيات و زندگي امام عصر( در زندگي مادي. و هيچ يك از آنها مانند بزرگان شيخيه نگفتهاند كه ملاقات و تشرف در عالم مثال و عالم هورقليا تحقق يافته است، بلكه همه آنها اين ديدارها را در همين عالم مادّي (ملاقات جسماني) يا در حالت مكاشفه و شهود كه به يك معنا محل وقوع آن در درون انسان است، دانستهاند؛ اما كربن عليرغم نگرش عالمان اماميه (دوازده امامي) بيشتر به نگرش شيخيه، گرايش نشان داده و گويا كليه تجربههاي موجود در باب امام عصر( را متعلق به عالمي ديگر ميداند. از اين رو ميگويد:
البته ساده لوحاني بودهاند معتقد به اين كه امام (غايب) مثل هر انسان زنده ديگري وجود دارد و هر يك از ما ميتواند شاهد وجود او باشد. حتي برخي (مؤلفين) با جديت بسيار به بررسي زندگي معمّرين پرداختهاند و به امكان زندگي جسماني بسيار طولاني قائل شدهاند.80


كربن محل زندگي امام مهدي( را در ناكجا آبادي ميداند كه اسرارآميز و بيرون از قلمرو مكاني است كه ما در آن زندگي ميكنيم و داراي فضا و مكان خاصي فوق الارضي ميباشد و توده مردم نميتوانند به آن مكان راه يابند.82
با توجه به نگرش كربن در باره تفكر باطني و معنوي از شيعه، از ديدگاه وي امام بالاترين و عاليترين مظهر و سمبل تأويل شريعت نبوي و كتاب آسماني است، به طوري كه شريعت بدون حضور امام معصوم، پويايي و حيات با نشاط خود را از دست خواهد داد.

4. عبدالرحمان بدوي معتقد است كههانريكربن با عقلگرايي مخالف است و به گرايش اشراقي (theosophy)بيشتر اهتمام ميورزد.83 به نظر ميرسد اين رويكرد كربن داراي دلايل متعددي است. از طرفي كربن شاگرد فيلسوفاني چونهايدگر و ديگر انديشمندان اگزيستانسياليست است كه معتقد به پايان يافتن دوره متافيزيك و فلسفه بودند و در واقع به بحثهاي كلاسيك فلسفه اقبال نشان نميدادند و حتي از ديگران ميخواستند كه به آنها فيلسوف خطاب نكنند. از اينرو بيش از آن كه تلاش كنند تا به پرسشهاي انتزاعي فلسفه پاسخ دهند، در صدد پرداختن به پرسشهاي زندگي بودند. به اين جهت هانري كربن با شاگردي نزد آنها و نزد ماسينيون كه به افكار افرادي چون حلاج و سهروردي گرايش داشت، تحت تأثير رويّه استادان خويش قرار گرفت و به شهابالدين سهروردي بيش از هر انديشمند ديگري گرايش پيدا نمود. لذا، طبيعي است با اين ذهنيّت، به ايران آمد معطوف به عرفان، تفكر اشراقي و سرانجام شيعه معنوي شود و تلاش خود را براي فهم آنها متمركز سازد.

[donsaeid]

5. به جهت تأثير پذيري كربن از نظريات شهابالدين سهروردي و فرقههايي چون اسماعيلي و شيخيه، نظريه اش درباره ملاقات جسماني و تجربههاي ديني (رؤيا، مكاشفه و شهود) با امام عصر( قابل انتقاد است. همان طور كه بيان شد، وي به پيروي از نظريه عالم هورقلياي سهروردي، كه بيان شد، و همچنين طرح عالم هورقليا توسط شيخ احمد احسائي و اينكه امام مهدي( با فرزندان خويش در اين عالم به سر ميبرند، معتقد است كه جزيره خضرا، درياي سفيد، كشف و شهودات و ملاقات مؤمنان (تشرفات) با امام مهدي( در اين عالم رخ ميدهد. حتّي وي طول عمر امام را با عالم هورقليا توجيه ميكند، زيرا از نظر كربن عالم هورقليا عالمي فرامادّي و فرازمان و مكاني است كه در آنجا زمان و تحوّل زماني وجود ندارد. از اين رو به تبعيت از شيخيه معتقد است كه طول عمر امام با اثبات عالم هورقليا قابل تفسير است و حتي راز اين جهت بر عالمان اماميه خرده ميگيرد و نظريه آنان را نادرست ميداند كه طول عمر امام را با بيان زندگي طولاني بعضي از كهن سالان (معمّرين) توجيه ميكنند. عليرغم اين كه كربن به نظريات اماميه توجه دارد، امّا در اين خصوص نظريه شيخيه و مباني موجود در تفكر سهروردي را مقرون به واقع ميداند و به عالمان اماميه انتقاد ميورزد. عمدهترين اشكال بر نظريات كربن درباره عالم هورقليا است: از آنجا كه وي در روش پديدارشناسانه خود در صدد بيان تاريخ قدسي شيعه است، اعتقاد به عالمي در شرق ميانه و فراتر از زمان و مكان طبيعي، برايش بسيار جالب است.
6. از ديگر انتقادات بر نگرش كربن در باب مهدويت، اين است كه وي مهدويت را تنها از زاوية عرفان و ولايت ميبيند، و ديگر زواياي تفكر مهدويت، چون ابعاد جامعهشناسانه، انسانشناسانه، سياسي و ديگر جنبههاي عصر ظهور را مورد توجه قرار نميدهد. از نظر كربن امام مهدي( خاتم ولايت مقيّده و شكوفا كننده باطن اديان است؛ امّا وي اين بحث را تنها از ديدگاه عارفان و آنچه در فرهنگ عرفاني مورد توجه است، مينگرد و در آثار خود، به كاركردها و آثار اعتقاد به مهدويت در ديگر حوزهها چه پيش از ظهور و چه پس از ظهور، كمتر توجه دارد.

نتيجه سخنان هانريكربن درباره دكترين مهدويت



پي نوشتها:
1. براي كتاب شناسي آثار هانريكربن رجوع شود به: هنري كوربان، نظرة فيلسوف في سيرة الشيخ الاحسائي و السيدالرشتي، خليل زامل، اعداد و تعليق راضي ناصر السلمان، موسسة فكر الاوحد للتحقيق و الطباعة، لبنان،2002م،ص 23 ـ 15.
2. براي مطالعه درباره زندگينامه، آثار و فعاليتهاي علمي هانريكربن به آثار ذيل رجوع شود: داريوش شايگان، هانريكربن (آفاق تفكر معنوي در اسلام ايراني)، باقر پرهام، آگاه، تهران، 1371؛ يادي از هانريكربن، گرد آوري و تدوين شهرام پازوكي، مؤسسه پژوهشي حكمت وفلسفه ايران، تهران، س 1382، ص167(مصاحبه با هانريكربن در سال 1355)؛ تاريخ فلسفه اسلام، هانريكربن، ترجمه اسدالله مبشري، چاپ سوم، امير كبير، تهران، 1361، (مترجم كتاب، اسدالله مبشري در مقدمه كتاب به زندگينامه هانريكربن پرداخته است، ص 35ـ9)؛ جلال آشتياني، در احوال و انديشههاي هانريكربن، هرمس، تهران، 1379، (مجموعه سخنرانيهايي كه در يادبود هانريكربن بيان شده است)؛ عبدالرحمان بدوي، دائرة المعارف مستشرقان، صالح طباطبايي، روزنه، تهران، 1377، ص 487 ـ 481؛ مصطفي حسيني طباطبايي، نقد آثار خاورشناسان، انتشارات چاپخش، تهران، 1375، ص 98 ـ 87.
3. در احوال و انديشههاي هانريكربن، مقاله هانريكربن و حكمت متعاليه شيعه، حسين سيد عرب، ص 18.
4. هانريكربن، تاريخ فلسفه اسلامي، اسدالله مبشر، چاپ سوم، انتشارات امير كبير، تهران، 1361، ص 17.
1. هانريكربن، آئين جوانمردي، احسان نراقي، نشر نو، تهران، 1363، ص 20

7. آنهماريشيمل، تبيين آيات خداوند: نگاهي پديدارشناسانه به اسلام، عبدالرحيم گواهي، دفتر نشر فرهنگ اسلامي، تهران، 1376، ص 36.
8. Descriptive Psychology.
9. موريس كوروز، فلسفهيهايدگر، محمود نوالي، حكمت، تهران، س 1378، ص 26ـ25.

4. Ignaz Goldziher(1850-1921).وي يكي از برجستهترين خاورشناسان است كه درباره مهدويت نيز به تفصيل سخن گفته است كه عنوان كتابش به عربي و فارسي عبارت است: ايگناتس گلدتسيهر العقيدة و الشريعة فيالاسلام، محمد يوسف موسي و همكاران، الطبعة الثانية، دارالكتب الحديثة، مصر، 1959/ گلدتسيهر، درسهايي درباره اسلام (فرقهها)، علينقي منزوي، بيجا، بيتا.
5. Gerole van vloten(1866-1903).وي از جمله خاورشناساني است كه در باره تشيع و اعتقاد به مهدويت كتاب نوشته است و ميكوشد تا مذهب شيعه و انديشه مهدويت را برآمده از افكار كوفيان و ساخته دست كساني چون مختار ثقفي بداند كه خواستند با عنوان مهدويت، حكومت وقت را سرنگون كنند. عنوان كتاب او كه به عربي و فارسي ترجمه شده ، عبارت است: فان فلوتن، السيادة العربية والشيعة و الاسرائيليات في عهد بنيامية، الدكتور حسن ابراهيم حسن و محمد زكي ابراهيم، الطبعة الثانية، مكتبة النهضة المصرية، قاهره، 1965؛ فان فلوتن، تاريخ شيعه و علل سقوط بني اميه، ترجمه سيد مرتضي هاشميحائري، چاپ تهران، بي جا، بي تا.
13. هانريكربن، تاريخ فلسفه اسلامي، سيد جواد طباطبايي، چاپ دوم، كوير، تهران، 1377، ص 103.
14. همان، ص 15.
15. كربن در بيان افكار شيعه باطني، به مفهوم دلالي خطبة البيان حافظ رجب برسي در كتاب مشارق الانوار استناد ميكند، بدون آن كه به سند و اثبات صدور اين خطبه بپردازد، يا درباره جزيره خضرا و درياي سفيد يا سفر به پنج جزيره فرزندان امام زمان كه آن را به زبان فرانسوي ترجمه نموده، مطلب مينويسد يا در باره فرقه شيخيه و طرح مسئله جسم هورقليائي، ركن رابع و اهميت بحث ولايت و مهدويت در تفكر شيخيه كتاب مينويسد، امّا به صدق و كذب كلامي و اعتقادي موضوع توجه نميكند. آنچه براي او اهميت دارد، بيان عناصر اصلي تفكر عرفاني شيعه( (باطني ميباشد و در باره حقانيت و صدق اين سخنان تعليق حكم ميكند و به اصطلاح آن را در داخل پرانتز ميگذارد.
.16. Martin Heidegger

.H. G Gadamer .2
.19. Paul Ricoeu
.20. Hermeneutic
21. داريوش شايگان، هانريكربن آفاق تفكر معنوي در اسلام ايراني، باقر پرهام، آگاه، تهران، 1371، ص 66.

[donsaeid]

[donsaeid]

[donsaeid]

[donsaeid]

[donsaeid]

1. اشاره كرديم كه زمان حضرت، مردم از جهت معنوي رشد ميكنند و گرد معصيت خداوند نميگردند؛ بنابراين، در استفاده از منابع زيادهروي نخواهند كرد. همچنين اتلاف اين ثروتها نيز بهوسيله آنان صورت نميگيرد. آلودهسازي محيط تضييع حق ديگران بوده، حرام شمرده ميشود.
2. اجراي همه جانبه عدالت و از جمله عدالت بين نسلي اقتضا ميكند كه در استفاده از منابع، بهويژه منابع پايانپذير، مصالح نسلهاي بعد نيز در نظر گرفته شود و در مصرف منابع زيادهروي نشود. همچنين آلودهسازي محيط و تحميل هزينههاي اجتماعي بر ديگران، با عدالت سازگار نيست و در آن زمان رخ نخواهد داد.
3. يكي از علل تخريب محيط زيست، كمبود بالفعل منابع زيستمحيطي و تكاثرطلبي برخي از افراد در استفاده از اين منابع است. در برخي كشورها فقر سبب ميشود كه استفاده بيحد از منابع تداوم يابد و بدون در نظرگرفتن منافع آيندگان به تخليه منابع اقدام شود. در زمان حضرت از طرفي براساس روايات وارده، منابع زيرزميني بسياري كشف ميشود و زمين گنجينههاي خود را آشكار ميسازد (مجلسي، 1403ق: ج 51، ص 130). آسمان باران خود را بفرستد (همان: ص 7 و زمين نبات خود را بروياند و سرسبز و از درخت پوشيده شود (همان: ج 10، ص 104؛ قمي ، 1404ق: ج 2، ص 346) و از طرف ديگر همانطور كه اشاره شد، رشد معنوي در انسانها و ايجاد روحيه قناعت و پرهيز از تجاوز به حقوق همنوعان و ديگر گونهها تقويت، و در نتيجه، محور اساسي حفاظت از محيط زيست كه بهرهبرداري مناسب از منابع است محقق ميشود.
4. منابع تجديدشونده همانند پرندگان و ماهيها زياد خواهند شد ضمن اينكه استفاده بياندازه از اين منابع صورت نخواهد گرفت.
زمان حضرت، زايش پرندگان در لانهها و ماهيها در درياها زياد ميشود؛ رودها گسترش مييابد؛ چشمهها ميجوشد و زمين دوبرابر محصول ميدهد (مجلسي، 1403ق: ج 52، ص 354).
5. گسترش دانش، باعث ميشود راههاي استفاده بهينه از منابع زيستمحيطي شناخته، و فرايندهاي توليدي تخريبكننده محيط زيست كنار گذاشته شود.
6. حاكميت دولت مهدوي كنار تسهيل ارتباطات، نظارت دولت را ممكن ميسازد و زمين در تحت كنترل كامل حضرت خواهد بود (صدوق، 1405ق: ج 1، ص 331) و دولت مهدوي با هدف رفاه مردم و نيز تأمين عدالت درون نسلي و بيننسلي، با هرگونه اقدامي كه به تخريب محيط زيست و ايجاد آلودگي بينجامد، مقابله ميكند. در روايتي كه از امام معصوم، نقل شده آمده است:
وقتي امام زمان ظهور ميكند، ... راههاي بزرگ را توسعه ميدهد ... و مساجد سر راه، ناودانها، بالكنها و دستشوييهايي را كه در سر راه هستند، تخريب ميكند (نوري، 1409ق: ج 17، ص 121، ح 11).
با اين اوصاف، محيط زيست در محور ديگرش، يعني پرهيز از آلودهسازي محيط نيز محقق خواهد شد.

نتيجهگيري

در اين مقاله بر سه ويژگي اساسي در توسعه پايدار تأكيد شد: اصل توسعهيافتگي، عدالت و محيط زيست. اشاره كرديم كه در شريعت اسلام با پيشبيني اصول و نيز نهادهايي كه با استفاده از آيات قران و روايات اهل بيت استخراج ميشود، ويژگيهاي پيشگفته در جامعه اسلامي قابل تحقق است. با توجه به اينكه جامعه مهدوي با توجه به وعدههايي كه از سوي پيشوايان ديني دادهشده جامعه آرماني نظام اسلامي است. بهطور طبيعي اين اصول و نهادها در بهترين صورت خود، در آن زمان تحقق يافته و زمينه توسعه پايدار را فراهم ميكنند. شواهد فراواني وجود دارد كه همه حاكي از اين هستند كه در آن زمان، ويژگيهاي جامعه توسعهيافته فراهم است و اين توسعه از پايداري نيز بهرهمند خواهند بود؛ بنابراين، همانطور كه از فلسفه انتظار ميتوان فهميد، تمام منتظران و نيز دولت اسلامي، در جايگاه دولت منتظر ظهور، وظيفه دارند تلاش در تحقق اين ويژگيها و حداقل ايجاد زمينههاي آن باشند. همچنين با مطالعه آرمانهاي معرفي شده براي آن دوران، ميتوان جهتگيريهاي اين دوران را در ارتباط با بهرهبرداري از منابع زيستمحيطي استنباط كرد. به اميد ظهور حضرت مهدي و تحقق جامعه مهدوي.

[donsaeid]

[donsaeid]

[donsaeid]

[donsaeid]

[donsaeid]

[donsaeid]

[donsaeid]