Tafsir-e Quran

[donsaeid]

(آيه ).
آرامش كامل و سعادت جاويدان !.
در آيـات گـذشـتـه بـحث از سرنوشت منكران آيات خدا و متكبران و ظالمان بود, در اينجا آينده روشن افراد باايمان را چنين شرح مى دهد: ((كسانى كه ايمان آورند و عمل صالح انجام دهند, اهل بـهشتند و جاودانه در آن خواهند ماند))(والذين آمنوا وعملوا الصالحات اولئ ك اصحاب الجنة هم فيها خالدون ).
ولـى در مـيان اين جمله يك جمله معترضه كه اشاره به پاسخ بسيارى ازسؤالات است بيان كرده , مى گويد: ((ما هيچ كس را جز به اندازه توانائيش تكليف نمى كنيم )) (لا نكلف نفسا الا وسعها).
اشـاره بـه ايـن كـه كسى تصور نكند كه قرار گرفتن در صف افراد با ايمان و انجام عمل صالح در دسترس همه كس نيست , زيرا تكاليف پروردگار به اندازه قدرت افراد است .
ايـن آيه مانند بسيارى ديگر از آيات قرآن , وسيله نجات و سعادت جاويدان رامنحصرا ايمان و عمل شايسته معرفى مى كند و به اين ترتيب به عقيده خرافى مسيحيان امروز كه وسيله نجات را قربانى شدن مسيح در برابر گناهان بشريت مى دانند, خط بطلان مى كشد, اصرار قرآن روى مساله ايمان و عمل صالح در آيات مختلف براى كوبيدن اين طرز تفكر و مانند آن است .
(آيـه ) در ايـن آيه به يكى از مهمترين نعمتهايى كه خدا به بهشتيان ارزانى مى دارد و مايه آرامش روح و جـان آنـهـاسـت اشـاره كـرده , مـى گـويـد: ((كـيـنه ها و حسدهاو دشمنيها را از دل آنها برمى كنيم )) (ونزعنا ما فى صدورهم من غل ).
در حـقـيقت يكى از بزرگترين ناراحتيهاى انسانها در زندگى دنيا كه سرچشمه پيكارهاى وسيع اجـتـمـاعى مى شود و علاوه بر خسارتهاى سنگين جانى و مالى آرامش روح را بكلى برهم مى زند, همين ((كينه توزى )) و ((حسد)) است .
بـهـشتيان بكلى از بدبختيهاى ناشى از اين گونه صفات و عواقب آن بركنارند,آنها با هم در نهايت دوستى و محبت و صفا و صميميت و آرامش زندگى مى كنند, وهمه از وضع خود راضيند.
قرآن پس از ذكر اين نعمت روحانى , اشاره به نعمت مادى و جسمانى آنهاكرده , مى گويد: ((از زير قصرهاى آنها نهرهاى آب جريان دارد)) (تجرى من تحتهم الا نهار).
سـپـس رضـايت و خشنودى كامل و همه جانبه اهل بهشت را با اين جمله منعكس مى كند كه آنها ((مـى گـويـند: حمد و سپاس مخصوص خداوندى است كه مارا به اين همه نعمت رهنمون شد و اگر خدا ما را راهنمايى نمى كرد, هرگز, هدايت نمى يافتيم )) (وقالوا الحمدللّه الذى هدينا لهذا وما كنا لنهتدى لولا ان هدينا اللّه ).
اين توفيق او بود كه دست ما را گرفت و از گذرگاههاى زندگى عبور داد و به سر منزل سعادت رسـانـيد ((مسلما فرستادگان پروردگار ما, حق را آوردند !)) آنهاراست مى گفتند و ما با چشم خود درستى گفتارشان را هم اكنون مى بينيم (لقدجات رسل ربنا بالحق ).
((در ايـن هنگام ندايى بر مى خيزد, و اين جمله را در گوش جان آنها سرمى دهد كه اين بهشت را به خاطر اعمال پاكتان به ارث برديد)) (ونودوا ان تلكم الجنة اورثتموها بما كنتم تعملون ).
(آيـه ) از اين آيه استفاده مى شود كه بهشتيان و دوزخيان از جايگاه خودمى توانند با يكديگر سخن بـگـويـنـد;Š نخست مى گويد: ((بهشتيان , دوزخيان رامخاطب ساخته و صدا مى زنند كه ما وعده پـروردگار خويش را حق يافتيم , آيا شماهم به آنچه خدا به وسيله فرستادگانش وعده داده بود, رسـيـديـد ؟)) (ونـادى اصـحاب الجنة اصحاب النار ان قد وجدنا ما وعدنا ربنا حقا فهل وجدتم ما وعدربكم حقا).
در پاسخ ((مى گويند: آرى )) همه را عين حقيقت ديديم (قالوا نعم ).
سپس اضافه مى كند: ((در اين هنگام ندا دهنده اى در ميان آنها ندا در مى دهد(آنچنان كه صداى او به گوش همگان مى رسد) كه : لعنت خدا بر ستمگران باد))(فاذن مؤذن بينهم ان لعنة اللّه على الظالمين ).
(آيه ) سپس ستمگران را چنين معرفى مى كند: ((همانها كه مردم را از راه راست باز مى داشتند (و بـا تـبـليغات مسموم و زهرآگين خود, ايجاد شك و ترديد درريشه هاى عقايد مردم مى كردند) و جـاده مـسـتـقيم الهى را كج و معوج نشان مى دادند, و به سراى ديگر نيز ايمان نداشتند)) (الذين يصدون عن سبيل اللّه ويبغونها عوجا وهم بالا خرة كافرون ).
اين مؤذن در روايات اسلامى , غالبا به اميرمؤمنان على (ع ) تفسير شده است .
حاكم ((ابوالقاسم حسكانى )) كه از دانشمندان اهل سنت است به سند خود از((محمدبن حنفيه )) از((عـلـى ))(ع ) نـقـل مى كند كه فرمود: انا ذلك المؤذن : ((آن كه اين ندا را سر مى دهد منم )) و هـمچنين به سند خود از ابن عباس نقل مى كند كه على (ع )در قرآن نامهايى دارد كه مردم آنها را نـمـى دانـنـد, از جـمله ((مؤذن )) در آيه شريفه فاذن مؤذن بينهم على (ع ) است كه اين ندا را سر مـى دهد ومى گويد: الا لعنة اللّه على الذين كذبوا بولا يتى واستخفوا بحقى : ((لعنت خدا بر آنها باد كه ولايت مرا تكذيب كردندو حق مرا كوچك شمردند)).
(آيه ).
اعراف گذرگاه مهمى به سوى بهشت !.
در تـعـقيب بيان سرگذشت بهشتيان و دوزخيان اين آيه و سه آيه بعد از آن درباره ((اعراف )) كه منطقه اى است حد فاصل ميان بهشت و دوزخ , با ويژگيهايى كه دارد سخن مى گويد.
نـخـسـت بـه حـجابى كه در ميان بهشتيان و دوزخيان كشيده شده است اشاره كرده , مى گويد: ((ميان اين دو گروه حجابى قرار دارد)) (وبينهما حجاب ).
از آيـات بعد چنين استفاده مى شود كه حجاب مزبور همان ((اعراف )) است كه مكان مرتفعى است در مـيـان ايـن دو گـروه , كـه مـانـع از مشاهده يكديگر مى شود, البته كسانى كه بر اعراف يعنى قسمتهاى بالاى اين مانع مرتفع قرار دارند, هر دو گروه رامى توانند ببينند.
سـپـس قـرآن مـى گويد: ((بر اعراف مردانى قرار دارند كه هر يك از جهنميان ودوزخيان را (در جـايـگـاه خـود مـى بينند و) از سيمايشان آنها را مى شناسند)) (وعلى الا عراف رجال يعرفون كلا بسيمهم ).
سپس مى گويد: مردانى كه بر اعراف قرار دارند ((بهشتيان را صدا مى زنند ومى گويند: درود بر شـما باد, اما خودشان وارد بهشت نشده اند, اگر چه بسيار تمايل دارند)) (ونادوا اصحاب الجنة ان سلا م عليكم لم يدخلوها وهم يطمعون ).
(آيه ) ((اما به هنگامى كه به سوى ديگر نگاه مى كنند و دوزخيان را دردوزخ مى بينند (به درگاه خـدا راز و نـيـاز مـى كـنند و) مى گويند: پروردگارا ! ما را باجمعيت ستمگران قرار مده )) (واذا صرفت ابصارهم تلقا اصحاب النار قالوا ربنالا تجعلنا مع القوم الظالمين ).
(آيـه ) در ايـن آيـه اضـافـه مـى كـنـد كه : ((و اصحاب اعراف مردانى ازدوزخيان را كه از چهره و سـيـمـايشان مى شناسند صدا مى زنند (و مورد ملامت وسرزنش قرار مى دهند كه ديديد عاقبت ) گردآورى اموال و نفرت در دنيا و تكبرورزيدن از قبول حق , به شما سودى نداد)) چه شد آن مالها ؟ و كـجا رفتند آن نفرات ؟ و چه نتيجه اى گرفتيد از آن همه كبر و خودپرستى ؟ (ونادى اصحاب الا عراف رجالا يعرفونهم بسـيميهم قالوا ما اغنى عنكم جمعكم وما كنتم تستكبرون ).
(آيه ) بار ديگر با همان زبان ملامت و سرزنش در حالى كه اشاره به جمعى از ضعفاى مؤمنان كه بر اعـراف قـرار گـرفته اند مى كنند, مى گويند: ((آيا اينهاهمان كسانى هستند كه شما سوگند ياد كـرديـد هـيچ گاه خداوند آنان را مشمول رحمت خود قرار نخواهد داد)) (اهؤلا الذين اقسمتم لا ينالهم اللّه برحمة ).
سـرانـجـام رحمت الهى شامل حال اين دسته از ضعفاى مؤمنان شده و به آنهاخطاب مى شود كه : ((وارد بـهشت شويد نه ترسى بر شماست و نه در آنجا غم واندوهى داريد)) (ادخلوا الجنة لا خوف عليكم ولا انتم تحزنون ).

[donsaeid]

((اصحاب اعراف )) چه كسانى هستند؟.
از مجموع آيات و روايات چنين استفاده مى شود كه ((اعراف )) گذرگاه سخت و صعب العبورى بر سـر راه بهشت سعادت جاويدان است , طبيعى است كه افرادنيرومند و قوى يعنى صالحان و پاكان با سرعت از اين گذرگاه عبور مى كنند اماافرادى كه خوبى و بدى را به هم آميختند در اين مسير وا مى مانند.
هـمـچـنين طبيعى است كه سرپرستان جمعيت و پيشوايان قوم در گذرگاههاى سخت همانند فرماندهانى كه در اين گونه موارد در آخر لشكر راه مى روند تا همه سپاهيان بگذرند, در آنجا توقف مـى كنند تا به كمك ضعفاى مؤمنان بشتابند و آنهاكه شايستگى نجات را دارند در پرتو امدادشان رهايى يابند.
بـنابراين در اعراف , دو گروه وجود دارند, ضعيفان و آلودگانى كه در رحمتندو پيشوايان بزرگ (يعنى انبيا, امامان وصالحان ) كه در همه حال يار وياور ضعيفانند.
(آيه ).
نعمتهاى بهشتى بر دوزخيان حرام است !.
پـس از آن كـه بـهـشتيان و دوزخيان هركدام در محل مناسب خود مستقر شدندگفتگوهايى در ميان آنها رد و بدل مى شود كه نتيجه آن مجازات و كيفرى است روحانى و معنوى براى دوزخيان , نخست مى فرمايد: ((دوزخيان , بهشتيان را صدامى زنند كه (محبت كنيد) و مقدارى آب يا از آنچه خدا به شما روزى داده , به ماببخشيد)) تا عطش سوزان خود را تسكين دهيم و از آلام خود بكاهيم (ونادى اصحاب النار اصحاب الجنة ان افيضوا علينا من الما او مما رزقكم اللّه ).
ولى بلافاصله بهشتيان دست رد بر سينه آنها زده , و ((مى گويند: خداوند اينهارا بر كافران تحريم كرده است )) (قالوا ان اللّه حرمهما على الكافرين ).
1ـ جمله ((مما رزقكم اللّه )) (از آنچه خدا به شما روزى داده ) كه تعبيرى است سربسته و توام با يك نوع ابهام نشان مى دهد كه حتى دوزخيان نمى توانند از ماهيت و انواع نعمتهاى بهشتى آگاه شوند .
2ـ جمله ((ان اللّه حرمهما على الكافرين )) (خداوند آنها را بر كافران حرام كرده ) اشاره به اين است كـه بـهـشـتيان مضايقه اى از بخشيدن اين نعمتها ندارند زيرا نه چيزى از آنها كم مى شود و نه در درون سـيـنـه , كـيـنه اى نسبت به كسى دارند, ولى وضع دوزخيان آنچنان است كه نمى توانند از نـعـمـتـهاى بهشتى بهره گيرند, اين تحريم در حقيقت يك نوع ((تحريم تكوينى )) است , همانند محروميت بسيارى ازبيماران از غذاهاى لذيذ و رنگارنگ .
(آيـه ) در ايـن آيه سبب محروميت آنها را تشريح مى كند و با ذكر صفات دوزخيان روشن مى سازد كـه اين سرنوشت شوم را خودشان براى خويشتن فراهم ساخته اند نخست مى گويد: ((آنها كسانى هستند كه دين و مذهب خود را به سرگرمى و بازى گرفتند)) (الذين اتخذوا دينهم لهوا ولعبا).
((و زندگى دنيا آنها را فريب داد و مغرور ساخت )) (وغرتهم الحيوة الدنيا).
ايـن امـور سـبـب شـد كـه آنها در لجنزار شهوات فرو روند و همه چيز حتى رستاخيز را به دست فـرامـوشـى بـسپارند و گفتار پيامبران و آيات الهى را انكار كنند,لذا به دنبال آن اضافه مى كند: ((پـس امروز هم ما آنها را فراموش خواهيم كردهمان گونه كه آنها لقاى چنين روزى را فراموش كردند و همان گونه كه آيات ما را انكارنمودند)) (فاليوم ننسيهم كما نسوا لقا يومهم هذا وما كانوا باياتنا يجحدون ).
ضمنا از اين آيه استفاده مى شود كه نخستين مرحله گمراهى و انحراف آن است كه انسان مسائل سرنوشت ساز خود را جدى نگيرد و با آنها به عنوان يك سرگرمى و بازيچه رفتار كند.
(آيـه ) ايـن آيـه اشـاره بـه ايـن اسـت كـه محروميت كفار و سرنوشت شومشان نتيجه كوتاهيها و تـقـصـيرات خودشان است وگرنه از ناحيه خداوند هيچ گونه كوتاهى در هدايت و رهبرى و ابلاغ آيـات و بـيـان درسـهـاى تـربـيـتى نشده است لذا مى گويد: مادر هدايت و راهنمايى آنها چيزى فـروگـذار نكرديم ((كتابى براى آنها فرستاديم كه تمام اسرار و رموز آن را با آگاهى كامل تشريح كرديم )) (ولقد جئناهم بكتاب فصلناه على علم ).
((كـتـابـى كـه مـايـه هـدايت و موجب رحمت براى ايمان آورندگان بود)) اگرچه افراد لجوج و خودخواه از آن بى بهره مى مانند (هدى ورحمة لقوم يؤمنون ).
(آيـه ) و در ايـن آيـه اشاره به طرز تفكر غلط تبهكاران و منحرفان در زمينه هدايتهاى الهى كرده , مى گويد: ((آيا آنها جز انتظار تاويل آيات (و فرارسيدن تهديدهاى الهى ) دارند)) ؟ (هل ينظرون الا تاويله ).
اما چه انتظار نابجايى , زيرا هنگامى كه نتايج و سرانجام اين وعده هاى الهى را مشاهده كنند, كار از كـار گذشته و راهى براى بازگشت باقى نمانده است ((آن روزكه تاويل آنها فرا رسد, كسانى كه قبلا آن را فراموش كرده بودند مى گويند: فرستادگان پروردگار ما حق را آوردند)) و گفتار آنها نيز همه حق بود (يوم ياتى تاويله يقول الذين نسوه من قبل قد جات رسل ربنا بالحق ).
امـا در ايـن هنگام در وحشت و اضطراب فرو مى روند, و به فكر چاره جويى مى افتند و مى گويند: ((آيا (امروز) شفيعانى يافت مى شوند كه براى ما شفاعت كنند))؟ (فهل لنا من شفعا فيشفعوا لنا).
و ((يـا (اگـر شـفـيعانى براى ما در كار نيست و اصولا شايسته شفاعت نيستيم ) آياممكن است به عـقـب باز گرديم و اعمالى غير آنچه انجام داديم انجام دهيم )) وتسليم حق و حقيقت باشيم (او نرد فنعمل غير الذى كنا نعمل ).
ولـى افـسـوس ! ايـن بيدارى بسيار دير است , نه راه بازگشتى وجود دارد و نه شايستگى شفاعت دارند, زيرا ((آنها سرمايه هاى وجود خود را از دست داده وگرفتار خسران و زيانى شده اند كه تمام وجودشان را در بر مى گيرد)) (قد خسرواانفسهم ).
و بـر آنـهـا ثـابـت مـى شود كه بتها و معبودهاى ساختگى آنان در آنجا هيچ گونه نقشى ندارد ((و مـعـبـودهايى را كه به دروغ ساخته بودند همگى از نظرشان گم مى شوند)) (وضل عنهم ما كانوا يفترون ).
از ايـن آيـه اسـتفاده مى شود كه انسان در اعمال خود مختار و آزاد است والا تقاضاى بازگشت به دنيا نمى كرد تا اعمال بد خود را جبران كند و نيز استفاده مى شود كه جهان ديگر جاى انجام عمل و كسب فضيلت و نجات نيست .
(آيه ) اين آيه معبود حقيقى و واقعى را با ذكر صفات خاصش معرفى مى كند, تا آنها كه حقيقت جو هـسـتند قبل از فرا رسيدن رستاخيز در همين جهان او رابه روشنى بشناسند, نخست مى گويد: ((مـعـبود و پروردگار شماآن كس است كه آسمانها و زمين را در شش روز آفريد)) (ان ربكم اللّه الذى خلق السموات والا رض فى ستة ايام ) يعنى ((معبود)) كسى جز ((آفريدگار)) نمى تواندباشد .
آيا جهان در شش روز آفريده شده ؟.
با توجه به مفهوم وسيع كلمه ((ايام )) (روزها) و معادل آن در زبانهاى ديگر,پاسخ اين سؤال روشن است , زيرا بسيار مى شود كه ((ايام )) به معنى ((دورانها)) به كارمى رود.
بـنـابـرايـن خـداونـد مجموعه زمين و آسمان را در شش دوران متوالى آفريده است , هر چند اين دورانـهـا گاهى به ميليونها يا ميلياردها سال بالغ شده است و علم امروز هيچ گونه مطلبى را كه مخالف اين موضوع باشد بيان نكرده است .
سـپـس قـرآن مـى گـويد: ((خداوند پس از آفرينش آسمان و زمين , زمام رهبرى آنها را به دست گرفت )) (ثم استوى على العرش ).
يعنى , نه تنها آفرينش از اوست بلكه اداره و رهبرى جهان نيز با او مى باشد.
و اين پاسخى است به آنها كه جهان را در آفرينش نيازمند به خدا مى دانند نه در بقا و ادامه هستى .
((عرش )) چيست ؟.
عـرش در لـغـت معانى متعددى دارد از جمله : به معنى سقف يا چيزى است كه داراى سقف بوده باشد, و گاهى به معنى تختهاى بلند همانند تخت سلاطين نيزآمده است .
ولـى هـنـگـامـى كه در مورد خداوند به كار مى رود و گفته مى شود ((عرش خدا))منظور از آن مجموعه جهان هستى است كه در حقيقت تخت حكومت پروردگارمحسوب مى شود.
بنابراين در آيه مورد بحث جمله ((استوى على العرش )) كنايه از احاطه كامل پروردگار و تسلط او بر تدبير امور آسمانها و زمين بعد از خلقت آنهاست .
سـپـس مـى فـرمـايـد: ((اوسـت كـه شب را همچون پوششى بر روز مى افكند وروشنايى روز را با پرده هاى ظلمانى شب مى پوشاند)) (يغشى الليل النهار).
بـعـد از آن اضـافه مى كند: ((شب با سرعت به دنبال روز در حركت است ))(يطلبه حثيثا) همانند طلبكارى كه با سرعت به دنبال بدهكار مى دود.
سـپـس مـى افزايد: ((اوست كه خورشيد و ماه و ستارگان را آفريده است , درحالى كه همه سر بر فرمان او هستند)) (والشمس والقمر والنجوم مسخرات بامره ).
پس از ذكر آفرينش جهان هستى و نظام شب و روز و آفرينش ماه و خورشيدو ستارگان به عنوان تـاكـيـد مـى گويد: ((آگاه باشيد آفرينش و اداره امور جهان هستى تنها به دست اوست )) (الا له الخلق والا مر).
مـنـظـور از ((خـلق )) آفرينش نخستين , و منظور از ((امر)) قوانين و نظاماتى است كه به فرمان پروردگار بر عالم هستى حكومت مى كند و آنها را در مسير خود رهبرى مى نمايد.
بـه عـبـارت ديـگـر: هـمان طور كه جهان در حدوثش نيازمند به اوست در تدبير وادامه حيات و اداره اش نـيـز وابسته به او مى باشد, و اگر لحظه اى لطف خدا از آن گرفته شود نظامش بكلى از هم گسسته و نابود مى گردد.
و در پـايان آيه مى فرمايد: ((پربركت است خداوندى كه پروردگار عالميان است )) (تبارك اللّه رب العالمين ).
اين جمله بعد از ذكر آفرينش و تدبير جهان هستى يك نوع ستايش از مقام مقدس پروردگار است كه وجودى مبارك , ازلى , ابدى و سرچشمه همه بركات ونيكيها و خير مستمر مى باشد.
(آيه ).
شرايط اجابت دعا:.
آيه قبل با ذكر دلايل روشن اين حقيقت را اثبات كرد كه شايسته عبوديت وبندگى تنها خداست و بـه دنبال آن در اينجا دستور مى دهد كه ((دعا و نيايش )) كه جان و روح عبادت است بايد در برابر خـدا انـجـام گـيـرد, نخست مى گويد: ((پروردگار خودرا از روى تضرع ودر پنهانى بخوانيد)) (ادعوا ربكم تضرعا وخفية ).
ايـن كه در آيه فوق دستور داده شده كه خدا را در ((خفيه )) و پنهانى بخوانيدبراى اين است كه از ((ريا)) دورتر, و به اخلاص نزديكتر, و توام با تمركز فكر و حضورقلب باشد.
و در پايان آيه مى فرمايد: ((او (خداوند) تجاوزكاران را دوست نمى دارد)) (انه لا يحب المعتدين ).
و اين جمله معنى وسيعى دارد كه هرگونه تجاوز را, اعم از فرياد كشيدن به هنگام دعا, و يا تظاهر و رياكارى , و يا توجه به غير خدا را به هنگام دعا, شامل مى شود.
(آيـه ) در ايـن آيـه اشاره به حكمى شده است كه در واقع يكى از شرايطتاثير دعا است , مى فرمايد: ((در روى زمـيـن فـساد مكنيد بعد از آن كه اصلاح شده است )) (ولا تفسدوا فى الا رض بعد اصلا حها) بنابراين هيچ گاه دعاى افراد مفسد وتبهكار به جايى نخواهد رسيد.
در روايـتـى از امـام بـاقـر(ع ) مى خوانيم : ((زمين فاسد بود و خداوند به وسيله پيامبر اسلام آن را اصلاح كرد)).
بار ديگر به مساله دعا مى پردازد و يكى ديگر از شرايط آن را بازگو مى كند,مى گويد: ((و خدا را با ترس و اميد بخوانيد)) (وادعوه خوفا وطمعا).
نـه آن چنان از اعمال خود راضى باشيد كه گمان كنيد هيچ نقطه تاريكى درزندگى شما نيست كه اين خود عامل عقبگرد و سقوط است , و نه آن چنان مايوس باشيد كه خود را شايسته عفو خدا و اجـابت دعا ندانيد, بلكه با دو بال ((بيم )) و((اميد)) به سوى او پرواز كنيد, اميد به رحمتش و بيم از مسؤوليتها و لغزشهاى خود.
و در پـايان آيه براى تاكيد بيشتر روى اسباب اميدوارى به رحمت خدا,مى گويد: ((رحمت خدا به نيكوكاران نزديك است )) (ان رحمت اللّه قريب من المحسنين ).

[donsaeid]

در ايـن دو آيـه اشاره به پنج قسمت از شرايط قبولى دعا شده است : نخست اين كه از روى تضرع و در پنهانى باشد, ديگر اين كه از حد اعتدال تجاوز نكند, سوم اين كه با توليد فساد و تبهكارى همراه نگردد, چهارم اين كه توام با بيم و اميد متوازن باشد, پنجم اين كه با نيكوكارى توام گردد.
(آيـه ) در آيـات گـذشته اشاره هاى مكرر به مساله ((مبد)) يعنى توحيد وشناسايى پروردگار از روى اسـرار جهان آفرينش شد, و در اين آيه اشاره به مساله ((معاد)) و رستاخيز مى شود, تا اين دو بـحث يكديگر را تكميل كنند, و اين سيره قرآن است كه در بسيارى از موارد ((مبد)) و ((معاد)) را بـا هـم قـريـن مـى سـازد, نخست مى گويد: ((او كسى است كه بادها را پيشاپيش باران رحمتش هـمـچون بشارت دهنده اى (كه از قدوم مسافر عزيزى خبر مى دهد) مى فرستد)) (وهو الذى يرسل الرياح بشرا بين يدى رحمته ).
((بـادهايى كه از اقيانوسها برخاسته و ابرهاى سنگين بار و پرآب را با خودحمل مى كند)) (حتى اذا اقلت سحابا ثقالا ).
((در ايـن مـوقع آنها را به سوى سرزمينهاى مرده و خشك و سوزان مى رانيم )) وماموريت آبيارى اين تشنگان را به عهده آنها مى نهيم (سقناه لبلد ميت ).
((و به وسيله آن , آب حيات بخش را در همه جا فرو مى فرستيم )) (فانزلنا به الما) ((سپس به كمك اين آب انواع ميوه ها را از خاك تيره بيرون مى آوريم ))(فاخرجنا به من كل الثمرات ).
و بـه دنبال آن اضافه مى كند: ((اين چنين مردگان را از زمين بيرون مى آوريم )) ولباس حيات را در اندامشان مى پوشانيم (كذلك نخرج الموتى ).
ايـن مـثـال را بـراى آن آورديم كه نمونه معاد را در اين دنيا كه همه سال در برابرچشم شما تكرار مى شود به شما نشان دهيم ((تا شايد متذكر گرديد)) (لعلكم تذكرون ).
(آيـه ) در اين آيه براى اين كه گمان نشود يكنواخت بودن باران دليل آن است كه همه سرزمينها يـكـسـان زنـده شـونـد, و بـراى ايـن كـه روشن گردد, استعدادها وآمادگيهاى متفاوت سبب اسـتـفـاده هـاى مـختلف از مواهب الهى مى شود, مى گويد(سرزمين شيرين و پاكيزه گياهان پربركت و مفيد و سودمند به اذن پرودگار, از آن مى رويد)) (والبلد الطيب يخرج نباته باذن ربه ).
((امـا زمـيـنـهـاى شـوره زار و خبيث و زشت , چيزى جز گياهان ناچيز و كم ارزش نمى روياند)) (والذى خبث لا يخرج الا نكدا).
و در پـايـان آيـه مـى فـرمـايـد: ((اين چنين آيات را براى كسانى كه شكرگزارند (و ازآن استفاده مى كنند و راه هدايت را مى پويند) بيان مى كنيم )) (كذلك نصرف الا يات لقوم يشكرون ).
آيـه فـوق در حقيقت اشاره به يك مساله مهم است و آن اين كه تنها ((فاعليت فاعل )) براى به ثمر رسيدن يك موضوع , كافى نيست بلكه استعداد و ((قابليت قابل ))نيز شرط است .
(آيه ).
رسالت نوح نخستين پيامبر اولوالعزم :.
سرگذشت نوح در سوره هاى مختلفى از قرآن مانند سوره هود, انبيا,مؤمنون , شعرا و نوح مشروحا آمده است , اما در اينجا تنها فهرستى از آن در شش آيه آمده , نخست مى فرمايد: ((ما نوح را به سوى قومش فرستاديم )) (لقد ارسلنا نوحاالى قومه ).
نـخـستين چيزى كه او به آنها يادآور شد, همان توجه به حقيقت توحيد و نفى هرگونه بت پرستى بـود, ((پـس به آنها گفت : اى قوم من ! خدا را بپرستيد كه هيچ معبودى جز او براى شما نيست )) (فقال يا قوم اعبدوا اللّه ما لكم من اله غيره ).
نوح پس از بيدار كردن فطرتهاى خفته , آنان را از سرانجام بت پرستى بر حذرداشته و گفت : ((من از عذاب روزى بزرگ بر شما مى ترسم )) (انى اخاف عليكم عذاب يوم عظيم ).
مـنـظـور از مـجازات ((روز بزرگ )) ممكن است همان توفان معروف نوح يامجازات الهى در روز رستاخيز باشد.
(آيه ) ولى قوم نوح به جاى اين كه از دعوت اصلاحى اين پيامبر بزرگ كه توام با نهايت خيرخواهى بـود اسـتـقبال كنند, به آيين توحيد بپيوندند و دست از ستم و فساد بردارند ((جمعى از اشراف و ثـروتمندان قوم او (كه منافع خود را با بيدارى مردم در خطر مى ديدند, و مذهب او را مانعى بر سر راه هـوسرانيها و هوسبازيهاى خويش مشاهده مى كردند) صريحا در جواب نوح گفتند: ما تو را در گمراهى آشكارمى بينيم )) (قال الملا من قومه انا لنريك فى ضلا ل مبين ).
(آيـه ) ((نوح )) در برابر توهين و خشونت آنها با همان لحن آرام و متين ومحبت آميز خود در پاسخ آنها ((گفت : (من نه تنها گمراه نيستم بلكه ) هيچ گونه نشانه اى از گمراهى در من وجود ندارد, ولـى مـن فـرسـتـاده پـروردگـار جـهـانـيـانـم )) (قال ياقوم ليس بى ضلا لة ولكنى رسول من رب العالمين ).
اشاره به اين كه خدايان پراكنده اى كه شما قائل شده ايد همه بى اساس است ,پروردگار و رب همه جهانيان تنها خداوند يگانه يكتاست كه خالق همه آنها مى باشد.
(آيـه ) هـدف مـن ايـن است كه رسالت پروردگار را انجام داده و دستورات او را به شما برسانم )) (ابلغكم رسالا ت ربى ).
((و در اين راه از هيچ گونه خيرخواهى فروگذارى نمى كنم )) (وانصح لكم ).
و در پـايان اضافه مى كند: ((من چيزهايى از خداوند مى دانم كه شمانمى دانيد)) (واعلم من اللّه ما لا تعلمون ).
اين جمله ممكن است جنبه تهديد در برابر مخالفتهاى آنها داشته باشد كه من مجازاتهاى دردناكى از خـداونـد در برابر تبهكاران سراغ دارم كه شما هنوز از آن بى خبريد, و يا اشاره به لطف و رحمت پـروردگـار باشد كه اگر در مسير اطاعتش گام بگذاريد بركات و پاداشهايى از او سراغ دارم كه شما به عظمت و وسعت آن واقف نيستيد.
(آيـه ) در ايـن آيـه گفتار ديگرى را از نوح مى خوانيم كه در برابر اظهارتعجب قوم خود از اين كه چـگـونـه مـمـكـن اسـت انسانى عهده دار رسالت پروردگارگردد, بيان كرده است : ((آيا تعجب كـرده ايـد كه انسانى مامور ابلاغ رسالت پروردگارگردد و دستورات بيداركننده او بر اين انسان نازل شود تا شما را از عواقب سؤاعمالتان برحذر دارد و به آيين پرهيزكارى دعوت كندو تا مشمول رحـمـت الـهـى شـويـد)) (اوعـجـبـتم ان جاكم ذكر من ربكم على رجل منكم لينذركم ولتتقوا ولعلكم ترحمون ).
يعنى , اين موضوع چه جاى تعجب است ؟ زيرا يك انسان شايسته , استعدادانجام اين رسالت را بهتر از هر موجود ديگر دارد.
(آيـه ) ولـى بـه جـاى ايـن كـه دعوت چنين رهبر دلسوز و خيرخواه و آگاهى را بپذيرند, ((همه گـفـتـه هـاى او را تكذيب كردند (و در برابر دعوتش سر تسليم فرودنياوردند, هر چه نوح بيشتر تبليغ مى كرد, آنها بر لجاجت و سرسختى خودمى افزودند) و همين سبب شد كه ما نوح و آنها كه با او در كـشـتـى بـودنـد نجات داده وتكذيب كنندگان به آياتش را گرفتار غرقاب ساخته و هلاك كنيم )) (فكذبوه فانجيناه والذين معه فى الفلك واغرقنا الذين كذبوا بياتنا).
در پـايان آيه , دليل اين كيفر سخت را چنين بيان مى كند كه ((آنها جمعيت نابينايى بودند)) يعنى مـردمـى بـودنـد كـور دل و كورباطن كه از مشاهده چهره حقيقت محروم بودند (انهم كانوا قوما عمين ).
و ايـن كـوردلـى نـتيجه اعمال شوم و لجاجتهاى مستمر خودشان بود, زيراچشم پوشى مستمر از حقايق , تدريجا چشم تيزبين عقل را ضعيف كرده و سرانجام نابينا مى كند.
(آيه ).
گوشه اى از سرگذشت قوم هود:.
در تـعـقـيـب ذكـر رسالت نوح و درسهاى عبرتى كه در آن نهفته بود, به سرگذشت يكى ديگر از پـيـامـبران بزرگ يعنى هود و درگيريهاى او با قوم و ملتش مى پردازد, نخست مى فرمايد: ((ما به سوى جمعيت عاد, برادرشان هود رافرستاديم )) (والى عاد اخاهم هودا).
قـوم ((عاد)) مردمى بودند كه در سرزمين ((يمن )) زندگى مى كردند, از نظر قدرت جسمانى و ثـروت مـلتى نيرومند و قوى بودند, ولى انحرافات عقيده اى مخصوصابت پرستى و مفاسد اخلاقى در ميان آنها غوغا مى كرد.
سـپـس مـى گويد: هود دعوت خود را از مساله توحيد و مبارزه با شرك وبت پرستى شروع كرد و ((به آنها گفت : اى قوم من ! خداوند يگانه را بپرستيد كه هيچ معبودى براى شما غير او نيست , آيا پرهيزگارى را پيشه نمى كنيد)) ! (قال يا قوم اعبدوا اللّه ما لكم من اله غيره افلا تتقون ).
(آيه ) ولى ثروتمندان از خودراضى (ملا ) يعنى كسانى كه ظاهر آنهاچشم پركن بود, به هود همان گفتند: كه قوم نوح به نوح گفته بودند, بلكه نسبت سفاهت نيز به او دادند, ((اشراف كافر قوم او گـفـتـند ما تو را در سفاهت و سبك مغزى مى بينيم و گمان مى كنيم تو از دروغگويان باشى )) ! (قال الملا الذين كفروا من قومه انا لنريك فى سفاهة وانا لنظنك من الكاذبين ).
(آيه ) اما هود با وقار و ادبى كه مخصوص پيامبران و رهبران راستين وپاك است , بى آنكه از گفته آنـان عـصبانى و يا دلسرد و مايوس گردد, ((گفت : اى جمعيت من ! هيچ گونه سفاهتى در من نـيـسـت و وضـع رفـتـار و گفتار من بهترين دليل بر سرمايه هاى عقلانى من است , من فرستاده پروردگار جهانيانم )) (قال يا قوم ليس بى سفاهة ولكنى رسول من رب العالمين ).
(آيـه ) هود اضافه كرد: ((رسالتهاى پروردگارم را به شما ابلاغ مى كنم ;Š و من خيرخواه امينى براى شما هستم )) (ابلغكم رسالا ت ربى وانا لكم ناصح امين ).
(آيـه ) سـپس هود در برابر افرادى كه از بعثت يك انسان به عنوان پيامبر درتعجب بودند به همان مـطـلبى اشاره مى كند كه نوح پيامبر نيز به قوم خود گفته بود وآن اين كه : ((آيا تعجب مى كنيد كـه از طرف پروردگار به فردى از شما وحى شود, تاشما را از كيفرهايى كه به خاطر اعمالتان در پيش داريد بيم دهد !)) (اوعجبتم ان جاكم ذكر من ربكم على رجل منكم لينذركم ).
سپس براى تحريك عواطف خفته آنها و برانگيختن حس شكرگزارى دردرون جانشان قسمتى از نـعـمتهاى پروردگار را, براى آنان شرح مى دهد, مى گويد(به خاطر بياوريد كه خداوند شما را جـانـشـينان قوم نوح قرار داد)) (واذكروا اذجعلكم خلفا من بعد قوم نوح ) و هنگامى كه آنها بر اثر طـغيانشان به وسيله توفان نابود شدند, سرزمينهاى وسيع و گسترده آنان را با تمام نعمتهايى كه داشتند دراختيار شما قرار داد.
بـه عـلاوه ((و شـمـا را از جهت خلقت (جسمانى ) گسترش (و قدرت ) داد))(وزادكم فى الخلق بصطة ).
(آيـه ) امـا در مـقـابل اين اندرزها و راهنماييهاى منطقى و يادآورى نعمتهاى الهى آنها كه منافع مادى خود را در خطر مى ديدند و قبول دعوت او را مانع هوسبازيهاى خويش مى دانستند, در مقام مخالفت برآمده و ((گفتند: آيا به سراغ ماآمده اى كه تنها خداى يگانه را بپرستيم , و آنچه را پدران مـا مـى پرستيدند, رها كنيم ))؟ نه هرگز چنين چيزى , ممكن نيست (قالوا اجئتنا لنعبداللّه وحده ونذر ما كان يعبدآباؤنا).
و سرانجام براى اين كه اميد ((هود)) را بكلى از خود قطع كنند و به اصطلاح حرف آخر را به او زده بـاشند گفتند: ((اگر راست مى گويى (و عذابها و مجازاتهايى راكه به ما وعده مى دهى حقيقت دارد) هـر چـه زودتر آنها را به سراغ ما بفرست و ما رامحو و نابودن كن )) ! (فاتنا بما تعدنا ان كنت من الصادقين ).
يعنى ما كمترين واهمه اى از تهديدهاى تو نداريم .
(آيه ) هنگامى كه سخن به اينجا رسيد و آخرين حرف خود را كه نشانه امتناع كامل از قبول دعوت هـود بـود زدنـد و او بكلى از هدايت آنان مايوس شد, ((به آنها گفت : اكنون كه چنين است بدانيد عـذاب و كـيـفـر خـشم خدا بر شما مسلما واقع خواهد شد)) (قال قد وقع عليكم من ربكم رجس وغضب ).
سـپـس بـراى اين كه گفتار آنها در باره بتها بدون پاسخ نماند, اضافه مى كند: ((آياشما با من در مـورد چيزهايى كه از الوهيت جز نامى بى اثر ندارند و شما و پدرانتان اسم خدا بر آنها گذارده ايد و بـه دروغ آثار و خاصيتهايى براى آنها قائل شده ايد, به مجادله برخاسته ايد, در حالى كه هيچ گونه فرمان و حجتى خدا در اين باره نازل نكرده است )) (اتجادلوننى فى اسما سميتموها انتم وآباؤكم ما نزل اللّه بها من سلطان ).

[donsaeid]

سـپـس گـفـت : ((اكـنون كه چنين است شما در انتظار بمانيد من هم با شما انتظارمى كشم )) (فـانـتـظـروا انـى مـعكم من المنتظرين ) شما در اين انتظار باشيد كه بتهاياريتان كنند و من در انـتظارم كه عذاب دردناك الهى بر شما فرود آيد آينده نشان خواهد داد كداميك از اين دو انتظار به حقيقت نزديكتر خواهد بود.
(آيـه ) در ايـن آيه سرانجام كار اين قوم لجوج در عبارت كوتاهى چنين بيان شده است : ((ما هود و كـسـانـى را كـه با او بودند به لطف و رحمت خود, رهايى بخشيديم , و ريشه كسانى كه آيات ما را تـكذيب كردند و حاضر نبودند در برابر حق تسليم شوند, قطع و نابود ساختيم )) (فانجيناه والذين معه برحمة منا وقطعنا دابرالذين كذبوا بياتنا وما كانوا مؤمنين )

(آيه ).
سرگذشت عبرت انگيز قوم ثمود!.
از ايـن بـه بـعـد بـه قـيـام ((صـالح )) پيامبر بزرگ خدا در ميان قوم ((ثمود)) كه در يك منطقه كـوهـستانى ميان حجاز و شام زندگى مى كردند اشاره شده , نخست مى گويد(ما به سوى قوم ثمود برادرشان صالح را فرستاديم )) (والى ثمود اخاهم صالحا).
پـيـامبر آنان صالح نيز همانند ساير پيامبران , نخستين گام را در راه هدايت آنهااز مساله توحيد و يـكتاپرستى برداشت و به آنها ((گفت : اى قوم من ! خداوند يگانه را پرستش كنيد كه معبودى جز او نداريد)) (قال يا قوم اعبدوا اللّه ما لكم من اله غيره ).
سپس اضافه نمود: من بدون دليل چيزى نمى گويم , ((بينه و دليل روشن ازطرف پروردگارتان بـراى شـمـا آمده است و اين همان شترى است كه خداوند براى شما معجزه قرار داده است )) (قد جاتكم بينة من ربكم هذه ناقة اللّه لكم آية ).
سپس به آنها مى گويد: ((او را به حال خود واگذاريد و بگذاريد در زمين خدابه چرا بپردازد, و به او آزار مـرسـانـيـد كـه عذاب دردناكى شما را فرا خواهد گرفت ))(فذروها تاكل فى ارض اللّه ولا تمسوها بسؤ فياخذكم عذاب اليم ).
(آيه ) در اين آيه مى گويد: ((به خاطر داشته باشيد كه خداوند شما راجانشينان در روى زمين بعد از قـوم عـاد قـرار داد, و در آن مستقر ساخت )) (واذكروااذ جعلكم خلفا من بعد عاد وبواكم فى الا رض ).
يعنى از يك سو نعمتهاى فراوان الهى را فراموش نكنيد و از سوى ديگر توجه داشته باشيد كه پيش از شما اقوام طغيانگرى مانند قوم عاد بودند كه بر اثرمخالفتهايشان به عذاب الهى گرفتار شدند و نابود گرديدند.
سـپس روى بعضى از نعمتها و امكانات خداداد قوم ثمود تكيه كرده ,مى گويد: شما در سرزمينى زنـدگى داريد كه هم دشتهاى مسطح با خاكهاى مساعد وآماده كه ((در دشتهايش قصرها براى خود بنا مى كنيد و در كوهها براى خود خانه هامى تراشيد)) (تتخذون من سهولها قصورا وتنحتون الجبال بيوتا).
و در پـايـان آيه مى گويد: ((اين همه نعمتهاى فراوان خدا را يادآور شويد و درزمين فساد نكنيد و كفران نعمت ننماييد)) (فاذكروا آلا اللّه ولا تعثوا فى الا رض مفسدين ).
(آيـه ) بـاز مـلاحـظـه مـى كـنيم كه جمعيت اشراف و ثروتمندان خوش ظاهر وبدباطن سررشته مـخـالـفـت بـا ايـن پيامبر بزرگ الهى را به دست گرفتند و همان طور كه قرآن مى گويد: ((اين جمعيت اشرافى و متكبر از قوم صالح به افرادى از مستضعفان كه ايمان آورده بودند گفتند: آيا به راسـتى شما مى دانيد كه صالح از طرف خداوندبراى راهنمايى ما فرستاده شده است )) (قال الملا الذين استكبروا من قومه للذين استضعفوا لمن آمن منهم اتعلمون ان صالحا مرسل من ربه ).
ولى به زودى با پاسخ قاطع آنان كه حكايت از تصميم و اراده قوى مى كردروبرو شدند و اين پاسخ را از آنـان شـنـيـدند كه ((گفتند: ما نه تنها مى دانيم صالح فرستاده خداست بلكه ) ما به آنچه او ماموريت دارد, و دعوت به سوى آن مى كند,ايمان آورده ايم )) (قالوا انا بما ارسل به مؤمنون ).
(آيـه ) ((ايـن مـغروران متكبر (دست از كار خود برنداشته و مجددا براى تضعيف روحيه جمعيت مـؤمنان ) گفتند: ما به آنچه شما ايمان آورده ايد كافريم ))(قال الذين استكبروا انا بالذى آمنتم به كافرون ).
(آيـه ) هنگامى كه ثروتمندان متكبر و خودخواه از ايجاد تزلزل درپايه هاى ايمان توده هاى مردم با ايـمان مايوس شدند, و از سوى ديگر مى ديدند باوجود ((ناقه )) كه معجزه صالح محسوب مى شد, سـمپاشيهاى آنها به جايى نمى رسد,تصميم به نابود كردن ناقه گرفتند, و قبل از هر چيز ((آن را پى كردند و كشتند و ازفرمان خدا سر برتافتند)) (فعقروا الناقة وعتوا عن امر ربهم ).
و بـه ايـن نيز قناعت نكردند بلكه به سراغ صالح آمدند و صريحا به او ((گفتند:اى صالح ! اگر تو فرستاده خدا هستى هر چه زودتر عذاب الهى را به سراغ مابفرست )) (وقالوا يا صالح ائتنا بما تعدنا ان كنت من المرسلين ).
ايـن سـخـن در حـقيقت برپا ساختن يك نوع جنگ اعصاب در مقابل صالح وبراى تضعيف روحيه ((صالح )) و مؤمنان بود.
(آيه ) هنگامى كه آنها ستيزه جويى و طغيانگرى را به آخر رساندند وآخرين بارقه آمادگى ايمان را در وجـود خـود خـامـوش سـاخـتـند, مجازات الهى كه طبق قانون انتخاب اصلح و از ميان بردن مـوجـودات فاسد و مفسد صورت مى گيرد, به سراغ آنها آمد و ((آن چنان زمين لرزه اى قصرها و خـانه هاى مستحكمشان را تكان دادو فرو ريخت (و زندگى پرزرق و برق آنها را درهم كوبيد) كه صبحگاهان تنها جسم بى جان آنها در خانه هايشان باقى مانده بود)) (فاخذتهم الرجفة فاصبحوا فى دارهم جاثمين ).
قوم ثمود به چه وسيله نابود شدند ؟.
از آيه فوق استفاده مى شود كه وسيله نابودى اين قوم سركش , زلزله بود, امااز آيه 13 سوره فصلت بـر مى آيد كه صاعقه آنها را نابود كرد, و در آيه 5 سوره حاقه مى خوانيم به وسيله يك عامل ويرانگر (طـاغيه ) از ميان رفتند بايد بگوييم ;Š اين هرسه عامل به يك چيز بازگشت مى كنند, يعنى نخست صاعقه توليد مى شود و به دنبال آن زمين لرزه به وجود مى آيد, و اما ((طاغيه )) به معنى موجودى اسـت كـه از حـدخود تجاوز كند و اين هم , با زلزله سازگار است و هم با صاعقه , بنابراين تضادى درميان آيات نيست .
(آيـه ) در ايـن آيه مى گويد: ((بعد از اين جريان صالح از آنها روى برتافت وبه آنها گفت : من حق رسـالـت پـروردگـارم را ادا كـردم و آنـچه گفتنى بود به شما گفتم واز نصيحت و خيرخواهى كـوتـاهـى نـكردم , لكن شما خيرخواهان را دوست نداريد))(فتولى عنهم وقال يا قوم لقد ابلغتكم رسالة ربى ونصحت لكم ولكن لا تحبون الناصحين ).
(آيه ).
سرنوشت دردناك قوم لوط:.
قـرآن , صـحنه عبرت انگيز ديگرى از سرگذشت پيامبران را بازگو مى كند وهدف آيات پيشين را تعقيب و تكميل مى نمايد, و آن سرگذشت پيامبر بزرگ خدا((لوط)) و قوم اوست .
نـخـسـت مى گويد: ((به خاطر بياوريد لوط پيامبر را هنگامى كه به قوم خودگفت : آيا شما عمل زشـت و نـنگينى انجام مى دهيد كه احدى از جهانيان تاكنون مرتكب آن نشده است )) ؟ (ولوطا اذ قال لقومه اتاتون الفاحشة ما سبقكم بها من احد من العالمين ).
(آيه ) در اين آيه گناهى را كه در آيه قبل بطور سربسته ذكر شده بود,تشريح مى كند و مى گويد: ((شما از روى شهوت به سراغ مردان مى رويد, و از زنان صرف نظر مى كنيد)) (انكم لتاتون الرجال شهوة من دون النسا).
چـه انـحرافى از اين بدتر و بالاتر كه وسيله توليد نسل را كه آميزش زن و مرد است وخداوند آن را بـطـور غـريزى در هر انسانى قرار داده , رها كنند, و سراغ ((جنس موافق ))بروند كارى كه اصولا برخلاف فطرت و ساختمان طبيعى جسم و روح انسان وغريزه تحريف نايافته اوست و در پايان آيه بـه عـنـوان تـاكيد مى گويد: ((بلكه شماجمعيت اسراف كاريد)) (بل انتم قوم مسرفون ) يعنى از حدود الهى قدم بيرون گذارده و در سنگلاخ انحراف و تجاوز از مرز فطرت سرگردان شده ايد.
(آيـه ) در ايـن آيـه اشـاره بـه جـواب لـجـوجانه و غيرمنطقى قوم لوط كرده ,مى گويد: ((از آنها هيچ گونه جوابى در برابر دعوت اين پيامبر خيرخواه و دلسوز ومصلح نداشتند جز اين كه با خشم و عـصبانيت گفتند: لوط و پيروان او را از شهرخود بيرون كنيد (گناهشان چيست ؟ گناهشان ايـن اسـت ) كه مردمى پا كند و گناه نمى كنند)) ! و نه تنها با ما هم صدا نمى شوند, بلكه مزاحم ما نيز هستند ! (وما كان جواب قومه الا ان قالوا اخرجوهم من قريتكم انهم اناس يتطهرون ).
اين احتمال نيز در تفسير جمله ((انهم اناس يتطهرون )) وجود دارد, كه قوم لوط مى خواستند اين پيامبر و پيروانش را متهم به تظاهر و رياكارى كنند.
(آيه ) با توجه به آنچه در سه آيه فوق بيان شد, هر داور منصفى مى تواندحكم محكوميت چنين قوم و ملتى را صادر كند.
لذا در اين آيه خداوند مى فرمايد: ((چون كار به اينجا رسيد ما لوط و پيروان واقعى و خاندانش را كه پاكدامن بودند, نجات بخشيديم جز همسرش كه او را درميان قوم تبهكار رها ساختيم )) زيرا او هم از نظر عقيده و آيين و مذهب با آنان هماهنگ بود (فانجيناه واهله الا امراته كانت من الغابرين ).
(آيـه ) در ايـن آيـه اشـاره بـسـيـار كـوتاه و پرمعنى به مجازات شديد ووحشتناك اين قوم كرده , مى گويد: ((ما بارانى بر آنها فرستاديم )) اما چه بارانى ؟!بارانى از سنگ كه آنها را در هم مى كوبيد و نابود مى كرد (وامطرنا عليهم مطرا).
((اكنون تماشا كن ببين سرانجام كار مجرمان به كجا كشيد)) (فانظر كيف كان عاقبة المجرمين ).
گـرچه روى سخن در اينجا به پيامبر است اما پيداست كه هدف عبرت گرفتن همه افراد با ايمان مى باشد.
(آيه ).
رسالت شعيب در مدين :.
شـعـيـب كـه نـسبش طبق تواريخ با چندين واسطه به ((ابراهيم )) مى رسيد, به سوى اهل مدين مـبـعوث گرديد, ((مدين )) از شهرهاى شام بود و مردمى تجارت پيشه و مرفه داشت , كه در ميان آنها بت پرستى و همچنين تقلب و كم فروشى در معامله كاملا رايج بود ـشرح درگيرى اين پيامبر بـزرگ بـا اهل ((مدين )) در سوره هاى متعددى از قرآن مخصوصا سوره ((هود)) و ((شعرا)) آمده است .
در ايـن آيـه خـداونـد مى فرمايد: ((ما به سوى مردم مدين , برادر آنها شعيب رافرستاديم )) (والى مدين اخاهم شعيبا).

[donsaeid]

سـپـس اضافه مى كند كه شعيب دعوت خود را همانند پيامبران ديگر از مساله توحيد شروع كرد و ((صـدا زد اى قوم من ! خداوند يگانه را بپرستيد كه هيچ معبودى جز او براى شما نيست )) (قال يا قوم اعبدوا اللّه ما لكم من اله غيره ).
و گفت اين حكم علاوه بر اين كه فرمان عقل است به وسيله ((دلايل روشنى كه از طرف خداوند براى شما آمده )) نيز اثبات شده است (قد جاتكم بينة من ربكم ).
پـس از دعـوت بـه توحيد, به مبارزه با مفاسد اجتماعى و اخلاقى و اقتصادى آنها برخاسته نخست آنـان را كـه آلـوده كـم فروشى و تقلب و تزوير در معامله بودند ازاين كار باز مى دارد و مى گويد: اكنون كه راه خدا براى شما آشكار شده ((حق پيمانه ووزن را ادا كنيد و از حقوق مردم چيزى كم نگذاريد)) (فاوفوا الكيل والميزان ولا تبخسوا الناس اشياهم ).
سپس به يكى ديگر از كارهاى خلاف آنها اشاره كرده , مى گويد: ((در روى زمين بعد از آن كه (در پـرتـو ايـمـان و كوششهاى انبيا) اصلاح شده است , فسادنكنيد)) (ولا تفسدوا فى الا رض بعد اصلا حها).
مـسـلـم اسـت كـه از تـولـيـد فـساد, اعم از فساد اخلاقى يا بى ايمانى يا ناامنى , هيچ كس بهره اى نـمى گيرد, لذا در آخر آيه اضافه مى كند: ((اين به سود شماست اگر ايمان داشته باشيد)) (ذلكم خير لكم ان كنتم مؤمنين ).
(آيه ) در اين آيه به چهارمين نصيحت شعيب , اشاره شده است , آنجا كه مى گويد: ((شما بر سر راه مـردم بـا ايمان ننشينيد و آنها را تهديد نكنيد و مانع راه خدانشويد و با القاى شبهات راه مستقيم حـق را در نظر آنها كج و معوج نشان ندهيد))(ولا تقعدوا بكل صراط توعدون وتصدون عن سبيل اللّه من آمن به وتبغونهاعوجا).
و در پـايـان آيـه پـنـجـمـين نصيحت شعيب كه يادآورى نعمتهاى پروردگار براى تحريك حس شـكـرگـزارى آنـهـاسـت آمده : ((و به خاطر بياوريد هنگامى كه افراد كمى بوديد سپس خداوند جمعيت شما را زياد كرد و نيروى انسانى شما را فزونترساخت )) (واذكروا اذ كنتم قليلا فكثركم ).
از جمله فوق استفاده مى شود كه در اكثر موارد كثرت نفرات , مى تواندسرچشمه قدرت و عظمت و پيشرفت جامعه باشد.
((و نـيـز خوب بنگريد كه سرانجام كار مفسدان به كجا منتهى شد)) و به دنبال آنها گام برنداريد (وانظروا كيف كان عاقبة المفسدين ).
(آيـه ) در ايـن آيـه كـه در واقـع پـاسـخـى است به بعضى از گفته هاى مؤمنان وكافران , شعيب مى گويد: ((اگر طايفه اى از شما به آنچه من مبعوث شده ام ايمان آورده و جمعيت ديگرى ايمان نـيـاورده انـد (نـبايد موجب غرور كافران و ياس مؤمنان گردد) شما صبر كنيد تا خداوند ميان ما حـكـم كند كه او بهترين حاكمان است )) (وان كان طائفة منكم آمنوا بالذى ارسلت به وطائفة لم يـؤمنوا فاصبروا حتى يحكم اللّه بيننا وهو خير الحاكمين ) يعنى , آينده نشان خواهد داد, چه كسانى بر حق بوده اند وچه كسانى بر باطل .

آغاز جز نهم قرآن مجيد.
(آيـه ) در ايـن آيـه و آيـه بـعد عكس العمل قوم مستكبر شعيب در برابر سخنان منطقى اين پيامبر بزرگ بيان شده است .
قرآن مى گويد: ((اشراف زورمند و متكبر قوم شعيب به او گفتند سوگند يادمى كنيم كه قطعا, هـم خودت و هم كسانى را كه به تو ايمان آورده اند, از محيطخود بيرون خواهيم راند, مگر اين كه هـر چـه زودتـر بـه آيين ما باز گرديد)) (قال الـملا الذين استكبروا من قومه لنخرجنك يا شعيب والذين آمنوا معك من قريتنا اولتعودن فى ملتنا) ((1)) .
پاسخى كه شعيب در برابر اين همه تهديد و خشونت به آنها داد خيلى ساده و ملايم و منطقى بود, ((گـفـت : آيا (مى خواهيد ما را به آيين خودتان بازگردانيد) اگر چه مايل نباشيم )) (قال اولو كنا كارهين ).
(آيه ) در اين آيه شعيب چنين ادامه مى دهد: ((اگر ما به آيين بت پرستى شما باز گرديم , و بعد از آن كه خدا ما را نجات داده خود را به اين پرتگاه بيفكنيم , برخدا افترا بسته ايم )) (قد افترينا على اللّه كذبا ان عدنا فى ملتكم بعد اذ نجينااللّه منها).
سـپـس اضـافه مى كند: ((ممكن نيست ما به آيين شما بازگرديم مگر اين كه خدابخواهد)) (وما يكون لنا ان نعود فيها الا ان يشااللّه ربنا).
و بلافاصله اضافه مى كند كه خداوند نيز چنين دستورى نخواهد داد, ((چرا كه او از همه چيز آگاه است و به همه چيز احاطه علمى دارد)) (وسع ربنا كل شى علما).
بـنـابـرايـن هـرگـز مـمـكن نيست او از دستورى كه داده باز گردد, زيرا كسى كه ازدستورش برمى گردد, كه علمش محدود باشد و اشتباه كند و از دستور خود پشيمان گردد, اما آن كس كه احاطه علمى به همه چيز دارد, تجديد نظر براى او ممكن نيست .
سپس براى اين كه به آنها حالى كند از تهديدشان هراسى ندارد و محكم بر جاى خود ايستاده است , مى گويد: ((توكل و تكيه ما تنها به خداست ))(على اللّه توكلنا).
و سرانجام براى اين كه حسن نيت خود را ثابت كند و چهره حقيقت طلبى ومسالمت جويى خويش را آشكار سازد, تا دشمنانش او را متهم به ماجراجويى وغوغا طلبى نكنند, مى گويد: ((پروردگارا ! مـيـان مـا و جمعيت ما به حق حكم وداورى كن , و مشكلات و گرفتاريهاى ما را برطرف ساز, و درهاى رحمتت را به سوى ما بگشا كه بهترين گشايندگانى )) (ربنا افتح بيننا وبين قومنا بالحق وانت خيرالفاتحين ).
(آيـه ) در ايـن آيه از تبليغاتى كه مخالفان شعيب در برابر تابعان اومى كردند سخن به ميان آورده , مـى گـويـد: ((اشـراف و متكبران خودخواهى كه از قوم شعيب راه كفر را پيش گرفته بودند (به كسانى كه احتمال مى دادند تحت تاثيردعوت شعيب واقع شوند) مى گفتند: اگر از شعيب پيروى كـنـيد بطور مسلم اززيانكاران خواهيد بود)) (وقال الملا الذين كفروا من قومه لئن اتبعتم شعيبا انكم اذالخاسرون ).
و مـنـظـورشان همان خسارتهاى مادى بود كه دامنگير مؤمنان به دعوت شعيب مى شد, زيرا آنها مسلما بازگشت به آيين بت پرستى نمى كردند, و بنابراين مى بايست به زور از آن شهر و ديار اخراج شوند و املاك و خانه هاى خود را بگذارندو بروند.
(آيه ) هنگامى كه كارشان به اينجا رسيد و علاوه بر گمراهى خويش درگمراه ساختن ديگران نيز اصـرار ورزيـدنـد, و هيچ گونه اميدى به ايمان آوردن آنهانبود, مجازات الهى به حكم قانون قطع ريـشـه فـسـاد بـه سـراغ آنـها آمد, ((پس زلزله سخت و وحشتناكى آنها را فراگرفت , آنچنان كه صـبـحـگـاهـان همگى به صورت اجساد بى جانى در درون خانه هايشان افتاده بودند)) (فاخذتهم الرجفة فاصبحوا فى دارهم جاثمين ).
(آيـه ) سـپـس ابعاد وحشتناك اين زلزله عجيب را با اين جمله تشريح كرده , مى گويد: ((آنها كه شـعـيـب را تـكذيب كردند, آنچنان نابود شدند كه گويا هرگزدر اين خانه ها سكنى نداشتند)) ! (الذين كذبوا شعيبا كان لم يغنوا فيها).
و در پايان آيه مى فرمايد: ((آنها كه شعيب را تكذيب كردند, زيانكار بودند)) نه مؤمنان (الذين كذبوا شعيبا كانوا هم الخاسرون ).
(آيـه ) در ايـن آيـه آخرين گفتار شعيب را مى خوانيم كه : ((او از قوم گنهكارروى برگردانيد و گـفـت : مـن رسالات پروردگارم را ابلاغ كردم , و به مقدار كافى نصيحت نمودم و از هيچ گونه خيرخواهى فروگذار نكردم )) (فتولى عنهم وقال ياقوم لقد ابلغتكم رسالا ت ربى ونصحت لكم ).
((با اين حال چگونه به حال اين جمعيت كافر تاسف بخورم )) (فكيف آسى على قوم كافرين ).
زيـرا آخـريـن تـلاش و كـوشـش بـراى هـدايت آنها به عمل آمد ولى در برابر حق سر تسليم فرود نياوردند, و مى بايست چنين سرنوشت شومى را داشته باشند.
(آيه ).
اگر هشدارها مؤثر نيفتد:.
ايـن آيـه كـه بـعـد از ذكر سرگذشت جمعى از پيامبران بزرگ و پيش از پرداختن به سرگذشت مـوسى بن عمران آمده , اشاره به چند اصل كلى است كه در همه ماجراها حكومت مى كند, نخست مـى گـويـد: ((و ما در هيچ شهر و آبادى , پيامبرى نفرستاديم مگر اين كه اهل آن را به ناراحتيها و خـسـارتـهـا گرفتار ساختيم ;Š شايد (به خود آيند, و به سوى خدا) بازگردند و تضرع كنند)) ! (وما ارسلنا فى قرية من نبي الا اخذنا اهلها بالباسا والضرا لعلهم يضرعون ).
و ايـن به خاطر آن است كه مردم تا در ناز و نعمتند كمتر گوش شنوا و آمادگى براى پذيرش حق دارند اما هنگامى كه در تنگناى مشكلات قرار مى گيرند و نورفطرت و توحيد آشكارتر مى گردد, بـى اخـتـيار به ياد خدا مى افتند و دلهايشان آماده پذيرش مى گردد, ولى اين بيدارى كه در همه يـكـسان است در بسيارى از افراد زودگذر و ناپايدار است و به مجرد, برطرف شدن مشكلات بار ديـگر در خواب غفلت فرو مى روند ولى براى جمعى نقطه عطفى در زندگى محسوب مى شود و براى هميشه , به سوى حق باز مى گردند.
(آيه ) لذا در اين آيه مى گويد: هنگامى كه آنها در زير ضربات حوادث و فشارمشكلات تغيير مسير ندادند و همچنان در گمراهى خود باقى ماندند ((سپس مامشكلات را از آنها برداشتيم و به جاى آن گـشـايـش و نعمت قرار داديم , تا آنجا كه (بار ديگر زندگانى آنها رونق گرفت و كمبودها به فزونى تبديل شد و) مال و نفرات آنها فراوان گرديد)) (ثم بدلنا مكان السيئة الحسنة حتى عفوا).
بـه هـنـگـام بـرطـرف شدن مشكلات , به جاى اين كه به اين حقيقت توجه كنندكه ((نعمت )) و ((نقمت )) به دست خداست و رو به سوى او آورند, براى اغفال خود به اين منطق متشبث شدند, كه اگـر بـراى مـا مـصـائب و گـرفـتاريهايى پيش آمد, چيزتازه اى نيست ((و گفتند: پدران ما نيز گرفتار چنين مصائب و مشكلاتى شدند))(وقالوا قدمس آبانا الضرا والسرا) دنيا فراز و نشيب دارد و براى هركس دوران راحتى و سختى بوده است , سختيها امواجى ناپايدار و زودگذرند.
در پـايـان , قـرآن مـى گـويـد: هـنگامى كه كار به اينجا رسيد و از عوامل تربيت كمترين بهره اى نـگـرفـتند, بلكه بر غرور خود افزودند, ((ناگاه آنها را به مجازات خودگرفتيم , در حالى كه آنها هـيـچ خـبـر نـداشتند و غافلگير شدند)) و به همين جهت مجازات براى آنها, سخت دردناك بود (فاخذناهم بغتة وهم لا يشعرون ).

[donsaeid]

(آيه ).
عمران و آبادى در سايه ايمان و تقوا:.
در اين آيه و آيات بعد براى نتيجه گيرى از آيات قبل مى گويد: ((اگر مردمى كه در اين آباديها و نقاط ديگر روى زمين زندگى داشته و دارند (به جاى طغيان وسركشى و تكذيب آيات پروردگار و ظـلـم و فـسـاد) ايمان مى آوردند, و در پرتو آن تقواو پرهيزكارى پيشه مى كردند (نه تنها مورد خـشـم پروردگار و مجازات الهى واقع نمى شدند, بلكه ) درهاى بركات آسمان و زمين را به روى آنها مى گشوديم )) (ولو ان اهل القرى آمنوا واتقوا لفتحنا عليهم بركات من السما والا رض ).
منظور از بركات زمين و آسمان نزول باران و روييدن گياهان مى باشد.
ولى متاسفانه آنها صراط مستقيم كه راه سعادت و خوشبختى و رفاه و امنيت بود رها ساختند, ((و پـيـامـبـران خـدا را تـكـذيب كردند (و برنامه هاى اصلاحى آنها رازير پا گذاشتند) ما هم به جرم اعمالشان , آنها را كيفر داديم )) (ولكن كذبوا فاخذناهم بما كانوا يكسبون ).
(آيه ) در اين آيه به عنوان تاكيد بيشتر روى عموميت اين حكم و اين كه قانون فوق مخصوص اقوام پـيـشـيـن نـبـوده بلكه امروز و آينده را نيز در بر مى گيرد,مى گويد: ((آيا اهل آباديها, خود را از مجازاتهاى ما در امان مى دانند كه شب هنگام در موقعى كه در خواب خوش آرميده اند (به صورت صـاعـقـه هـا و زلـزله ها و مانند آن )بر آنها فرو ريزد)) (افامن اهل القرى ان ياتيهم باسنا بياتا وهم نائمون ).
(آيه ) ((و يا اين كه مجازاتهاى ما به هنگام روز در موقعى كه غرق انواع بازيها و سرگرميها هستند دامان اهل اين آباديها را بگيرد)) (او امن اهل القرى ان ياتيهم باسنا ضحى وهم يلعبون ).
يـعـنى , آنها در همه حال در روز و شب , در خواب و بيدارى , در ساعات خوشى و ناخوشى همه در دسـت قـدرت خدا قرار دارند, و با يك فرمان مى تواندهمه زندگى آنها را در هم بپيچد, آرى تنها در يك لحظه و بدون هيچ مقدمه ممكن است انواع بلاها بر سر اين انسان بى خبر فرود آيد.
(آيـه ) در ايـن آيه باز به شكل ديگر و به بيان تازه اى اين حقيقت را تاكيدمى كند و مى گويد: ((آيا اين مجرمان از مكر الهى ايمنند ؟ در حالى كه هيچ كس جززيانكاران خود را از مكر خداوند در امان نمى دانند)) (افامنوا مكراللّه فلا يامن مكراللّه الا القوم الخاسرون ).
مـنـظـور از ((مكرالهى )) آن است كه خداوند, مجرمان را با نقشه هاى قاطع وشكست ناپذير بدون اختيار خودشان از زندگانى مرفه و هدفهاى خوشگذرانى بازمى دارد, و اين اشاره به همان كيفرها و بلاهاى ناگهانى و بيچاره كننده است .
(آيـه ) در ايـن آيـه بار ديگر براى بيدار ساختن انديشه هاى خفته اقوام موجود وتوجه دادن آنان به درسهاى عبرتى كه در زندگانى پيشينيان بوده است مى گويد: ((آياكسانى كه وارث روى زمين بعد از صاحبان آن مى شوند, از مطالعه حال پيشينيان متنبه نشدند: كه اگر ما بخواهيم مى توانيم آنها را نيز به خاطر گناهانشان هلاك كنيم ))و به همان سرنوشت مجرمان گذشته گرفتار سازيم (اولم يهد للذين يرثون الا رض من بعد اهلها ان لو نشا اصبناهم بذنوبهم ).
و نـيـز مى توانيم آنها را زنده بگذاريم , ولى به خاطر غوطه ور شدن در گناه وفساد ((بر دلهايشان مـهـر مـى نـهـيم (درك و شعور و حس تشخيص را از آنها مى گيريم )آنچنان كه هيچ حقيقتى را نـشـنوند)) و هيچ اندرزى را نپذيرند و در زندگى حيران وسرگردان شوند (ونطبع على قلوبهم فهم لا يسمعون ).

(آيـه ) در اين آيه و آيه بعد باز هم تكيه روى عبرتهايى است كه از بيان سرگذشتهاى اقوام پيشين گرفته مى شود, ولى روى سخن در اينجا به پيامبر(ص )است اگرچه هدف در واقع همه هستند.
نـخـسـت مى گويد: ((اينها آباديها و شهرها و اقوامى هستند كه اخبار وسرگذشت آنها را براى تو بيان مى كنيم )) (تلك القرى نقص عليك من انبائها).
سـپـس مـى گويد: چنان نبود كه آنها بدون اتمام حجت , هلاك و نابود شوند,بلكه , ((بطور مسلم پيامبرانشان با دلايل روشن , به سراغ آنها آمدند)) و نهايت تلاش وكوشش را در هدايت آنها كردند (ولقد جاتهم رسلهم بالبينات ).
((اما آنها (در برابر تبليغات مستمر, و دعوت پى گير انبيا مقاومت به خرج دادن و روى حرف خود ايـسـتـادند, و) حاضر نبودند آنچه را قبلا تكذيب كردندبپذيرند و به آن ايمان بياورند)) (فما كانوا ليؤمنوا بما كذبوا من قبل ).
در جـمـله بعد علت اين لجاجت و سرسختى را چنين بيان مى كند: ((اين چنين خداوند بر دلهاى كـافـران نقش بى ايمانى و انحراف را ترسيم مى كند و بر قلوبشان مهر مى نهد)) (كذلك يطبع اللّه على قلوب الكافرين ).
يـعـنـى , كسانى كه در مسيرهاى غلط گام بر مى دارند, بر اثر تكرار و ادامه عمل ,انحراف و كفر و ناپاكى آنچنان بر دلهاى آنها نقش مى بندد, كه همچون نقش سكه ثابت مى ماند و اين از قبيل اثر و خاصيت عمل است كه به خداوند نسبت داده شده , زيرا مسبب تمام اسباب , اوست .
(آيـه ) در ايـن آيـه دو قـسمت ديگر از نقطه هاى ضعف اخلاقى اين جمعيتها كه سبب گمراهى و نابودى آنها گرديده , بيان شده است .
نخست مى گويد آنها افراد پيمان شكن بودند: ((و ما براى اكثريت آنها عهد وپيمان ثابتى نيافتيم )) (وما وجدنا لا كثرهم من عهد).
اين عهد و پيمان ممكن است اشاره به ((عهد و پيمان فطرى )) باشد كه خداوند به حكم آفرينش و فطرت از همه بندگان خود گرفته است .
و يـا عهد و پيمانهايى كه پيامبران الهى از مردم مى گرفتند, بسيارى از مردم آن را مى پذيرفتند و سپس مى شكستند.
و يا اشاره به همه پيمانها اعم از ((فطرى )) و ((تشريعى )) بوده باشد.
روح پـيـمان شكنى يكى از عوامل مخالفت با پيامبران و اصرار در پوييدن راه كفر و نفاق و گرفتار شدن به عواقب شوم آن است .
سـپس به عامل ديگر اشاره كرده , مى گويد: ((اكثر آنها را فاسد و خارج ازاطاعت فرمان يافتيم )) (وان وجدنا اكثرهم لفاسقين ).
يـعـنـى روح تـمـرد و قـانون شكنى و خروج از نظامات آفرينش و قوانين الهى يكى ديگر از عوامل ايستادگى و پافشارى آنها در كفر و بى ايمانى بود.
(آيه ).
خاطره درگيريهاى موسى و فرعون !.
در ايـن آيـه و آيـات فـراوان ديـگـرى كه بعد از آن مى آيد, داستان موسى بن عمران و سرگذشت درگيريهاى او با فرعون و فرعونيان و سرانجام كار آنها بيان شده است .
بطوركلى زندگى اين پيامبر بزرگ يعنى موسى بن عمران را در پنج دوره مى توان خلاصه كرد:.
1ـ دوران تولد و حوادثى كه بر او گذشت .
2ـ دوران فرار او از مصر و زندگى او در سرزمين ((مدين )).
3ـ دوران بعثت و درگيريهاى فراوانى كه با فرعون و دستگاه او داشت .
4ـ دوران نجات او و بنى اسرائيل از چنگال فرعونيان .
5ـ دوران درگيريهاى موسى با بنى اسرائيل !.
در ايـن آيـه مى فرمايد: ((بعد از اقوام گذشته (يعنى قوم نوح , هود, صالح و مانند آنها)موسى را با آيات خود به سوى فرعون و فرعونيان مبعوث كرديم )) (ثم بعثنا من بعدهم موسى بياتنا الى فرعون وملا ئه ).
فرعون , اسم عام است كه به تمام سلاطين مصر در آن زمان گفته مى شد.
سپس مى فرمايد: ((آنها نسبت به آيات الهى ظلم و ستم كردند)) (فظلموا بها).
و در پـايـان اضـافـه مى كند: ((بنگر سرانجام كار مفسدان چگونه بود)) ؟ !(فانظركيف كان عاقبة المفسدين ).
جمله فوق يك اشاره اجمالى به نابودى فرعون و قوم سركش اوست كه شرح آن بعدا خواهد آمد.
(آيـه ) آيـه قـبل اشاره بسيار كوتاهى به مجموع برنامه رسالت موسى ودرگيريهاى او با فرعون و عـاقـبـت كـار آنـها بود, اما در آيات بعد همين موضوع بطورمشروحتر مورد بررسى قرار گرفته , نخست مى گويد: ((و موسى گفت : اى فرعون !من فرستاده پروردگار جهانيانم )) (وقال موسى يا فرعون انى رسول من رب العالمين ).
و اين نخستين برخورد موسى با فرعون و چهره اى از درگيرى ((حق )) و ((باطل ))است .
(آيـه ) در اين آيه مى خوانيم كه موسى به دنبال دعوى رسالت پروردگارمى گويد: اكنون كه من فـرستاده او هستم ((سزاوار است كه در باره خداوند جز حق نگويم )) زيرا فرستاده خداوندى كه از همه عيوب , پاك و منزه است , ممكن نيست دروغگو باشد (حقيق على ان لا اقول على اللّه الا الحق ) .
سـپـس بـراى تـثـبيت دعوى نبوت خويش اضافه مى كند: چنان نيست كه اين ادعا را بدون دليل گفته باشم ((من از پروردگار شما, دليل روشن و آشكارى با خودآورده ام )) (قد جئتكم ببينة من ربكم ).
اكنون كه چنين است ((بنى اسرائيل را با من بفرست )) (فارسل معى بنى اسرائيل ).
(آيـه ) فـرعون با شنيدن اين جمله كه ((من دليل روشنى با خود دارم )),بلافاصله ((گفت : اگر راست مى گويى و نشانه اى از طرف خداوند با خود دارى آن رابياور)) (قال ان كنت جئت بية فات بها ان كنت من الصادقين ).
(آيـه ) بـلافـاصله موسى دو معجزه بزرگ خود را كه يكى مظهر ((بيم )) وديگرى مظهر ((اميد)) بود, و مقام ((انذار)) و ((بشارت )) او را تكميل مى كرد, نشان داد:نخست , ((عصاى خود را انداخت و به صورت اژدهاى آشكارى درآمد)) (فالقى عصاه فاذا هى ثعبان مبين ).
(آيه ) اين آيه اشاره به دومين اعجاز موسى كه جنبه اميد و بشارت داردكرده , مى فرمايد: ((موسى دسـت خـود را از گريبان خارج كرد, ناگهان سفيد ودرخشنده در برابر بينندگان بود)) (ونزع يده فاذا هى بيضا للناظرين ).
(آيه ).
مبارزه شروع مى شود!.
از ايـن بعد سخن از نخستين واكنشهاى فرعون و دستگاه او در برابر دعوت موسى و معجزاتش به مـيـان آمده است , مى فرمايد: ((اطرافيان فرعون (با مشاهده اعمال خارق العاده موسى فورا وصله سـحـر بـه او بـستند و) گفتند: اين ساحر دانا وكهنه كار و آزموده اى است )) ! (قال الملا من قوم فرعون ان هذا لساحر عليم ).
(آيـه ) سـپـس افـزودند: ((هدف اين مرد اين است كه شما را از سرزمين ووطنتان بيرون براند)) (يريد ان يخرجكم من ارضكم ).
يـعنى , او نظرى جز استعمار و استثمار و حكومت بر مردم و توسعه طلبى وغصب سرزمين ديگران ندارد و اين كارهاى خارق العاده و ادعاى نبوت همه براى وصول به اين هدف است .
و بعد گفتند: ((باتوجه به اين اوضاع و احوال عقيده شما در باره او چيست ؟))(فماذا تامرون ).
(آيـه ) بـه هر حال نظر همگى بر اين قرار گرفت كه به فرعون ((گفتند: (كار)او و برادرش را به تـاخـيـر انـداز, و جـمـع آورى كـنـنـدگان را به همه شهرها بفرست ))(قالوا ارجه واخاه وارسل فى المدائن حاشرين ).
(آيـه ) ((تـا هـمـه ساحران ورزيده و آزموده و دانا را به سوى تو فراخوانند وبه محضر تو بياورند)) (ياتوك بكل ساحر عليم ).
از آنجا كه عجله در كشتن موسى و هارون با توجه به دو معجزه عجيبش باعث گرايش عده زيادى به او مى شد و چهره ((نبوت )) او با چهره ((مظلوميت و شهادت ))آميخته شده , جاذبه بيشترى به خود مى گرفت , نخست به اين فكر افتادند كه عمل او را با اعمال خارق العاده ساحران خنثى كنند و آبـرويـش را بـريـزند سپس او را به قتل برسانند تا داستان موسى و هارون براى هميشه از نظرها فراموش گردد!.

[donsaeid]

(آيه ).
چگونه سرانجام حق پيروز شد؟.
از اين به بعد سخن از درگيرى موسى (ع ) با ساحران و سرانجام كار او در اين مبارزه به ميان آمده است .
آيـه مـى گويد: ((ساحران به دعوت فرعون به سراغ او شتافتند و نخستين چيزى كه با او در ميان گـذاشـتند اين بود كه آيا ما اجر و پاداش فراوانى در صورت غلبه بر دشمن خواهيم داشت )) (وجا السحرة فرعون قالوا ان لنا لا جرا ان كنانحن الغالبين ).
(آيـه ) فـرعـون نيز بلافاصله وعده مساعد به آنها داد و گفت : ((آرى ((نه تنهااجر و پاداش مادى خواهيد داشت ) بلكه از مقربان درگاه من نيز خواهيد شد)) ! (قال نعم وانكم لمن المقربين ).
و به اين ترتيب هم وعده ((مال )) به آنها داد و هم وعده ((مقام بزرگ )).
(آيـه ) سـرانـجـام مـوعد معينى براى مقابله موسى (ع ) با ساحران تعيين شدو از همه مردم براى مشاهده اين ماجرا دعوت به عمل آمد.
روز مـوعود فرارسيد و ساحران همه مقدمات كار خود را فراهم ساخته بودند, يك مشت ريسمان و عصا كه درون آنها گويا مواد شيميايى مخصوصى قرارداده شده بود تهيه كردند كه در برابر تابش آفتاب به صورت گازهاى سبكى درمى آمد و آن طنابها و عصاهاى توخالى را به حركت در مى آورد .
صـحنه عجيبى بود, موسى (ع ) تك و تنها ـفقط برادرش با او بودـ در برابرانبوه جمعيت ساحران و مردم ((گفتند: اى موسى ! يا (تو شروع به كار كن و وسائل سحرت را) بيفكن و يا ما آغاز مى كنيم و وسائل خود را مى افكنيم )) (قالوا يا موسى اما ان تلقى واما ان نكون نحن الملقين ).
(آيه ) موسى با خونسردى مخصوصى در پاسخ ((گفت : (شما قبلا شروع كنيد) شما وسائل خود را بيفكنيد)) ! (قال القوا).
((هنگامى كه ساحران طنابها و ريسمانها را به وسط ميدان افكندند, مردم راچشم بندى كرده و (با اعمال و گفتارهاى اغراق آميز خود) هول و وحشتى در دل مردم افكندند و سحر عظيمى در برابر آنها انجام دادند)) (فلما القوا سحروا اعين الناس واسترهبوهم وجاؤا بسحر عظيم ).
كـلـمه ((سحر)) به معنى خدعه و نيرنگ و شعبده و تردستى است , گاهى نيز به معنى هر چيزى كه عامل و انگيزه آن نامرئى و مرموز باشد, آمده است .
(آيـه ) در اين هنگام كه همه مردم به جنب و جوش افتاده بودند و غريوشادى از هر سو بلند بود و فـرعون و اطرافيانش تبسم رضايت بخشى بر لب داشتندو برق شادى از چشمانشان مى درخشيد, وحـى الـهـى بـه سـراغ مـوسـى (ع ) آمـد و او رافرمان به انداختن عصا داد, ناگهان صحنه بكلى دگـرگـون شـد و رنـگ از چـهـره هـا پريدو تزلزل براركان فرعون و يارانش افتاد, چنانكه قرآن مى گويد: ((و ما وحى به موسى كرديم كه عصايت را بيفكن ناگهان (به صورت اژدهايى درآمد و) بـا دقـت و سرعت ,مارهاى دروغين و وسائل قلابى ساحران را جمع كرد)) (واوحينا الى موسى ان الق عصاك فاذاهى تلقف ما يافكون ).
(آيـه ) ((در ايـن هـنـگام حق آشكار شد و اعمال آنها كه بى اساس و نادرست بود, باطل گرديد)) (فوقع الحق وبطل ما كانوا يعملون ).
زيرا كار موسى يك واقعيت بود و اعمال آنها يك مشت تقلب و تزوير وچشم بندى و اغفال .
و اين نخستين ضربتى بود كه بر پايه قدرت فرعون جبار فرود آمد.
(آيه ) در اين آيه مى گويد: ((به اين ترتيب آثار شكست در آنها نمايان شد وهمگى خوار و كوچك و ناتوان شدند)) (فغلبوا هنالك وانقلبوا صاغرين ).
(آيـه ) ضـربـه مـهمتر آنگاه واقع شد كه صحنه مبارزه ساحران با موسى (ع ) بكلى تغيير شكل داد, نـاگـهان ((همه ساحران به زمين افتادند و براى عظمت خداوندسجده كردند)) (والقى السحرة ساجدين ).
(آيه ) ((و فرياد زدند ما به پروردگار جهانيان ايمان آورديم )) (قالوا آمنابرب العالمين ).
(آيه ) ((همان پروردگار موسى و هارون )) (رب موسى وهرون ).
و اين چيزى بود كه به هيچ وجه براى فرعون ودستگاه او قابل پيش بينى نبود.

(آيه ).
تهديدهاى بيهوده !.
هنگامى كه ضربه تازه اى با پيروزى موسى (ع ) بر ساحران و ايمان آوردن آنهابه موسى (ع ) بر اركان قدرت فرعون فرود آمد, فرعون بسيار متوحش و دستپاچه شد, لذا بلافاصله دست به دو ابتكار زد:.
نخست اتهامى كه شايد عوام پسند هم بود به ساحران بست , سپس باشديدترين تهديد آنها را مورد حمله قرار داد, ولى بر خلاف انتظار فرعون ساحران آنچنان مقاومتى در برابر اين دو صحنه از خود نشان دادند كه ضربه سومى برپايه هاى قدرت لرزان او فرود آمد.
چـنـانـكـه قرآن مى گويد: ((فرعون به ساحران گفت : آيا پيش از اين كه به شمااجازه دهم به او (موسى ) ايمان آورديد)) ؟! (قال فرعون آمنتم به قبل ان آذن لكم ).
و ايـن بـالاتـرين نوع استعمار است كه ملتى آنچنان برده و اسير گردند كه حتى حق فكر كردن و انديشيدن و ايمان قلبى به كسى يا مكتبى را نداشته باشند.
اين همان برنامه اى است كه در ((استعمار نو)) نيز دنبال مى شود.
سپس فرعون اضافه كرد ((اين توطئه و نقشه اى است كه شما در اين شهر (وديار) كشيده ايد تا به وسيله آن اهل آن را بيرون كنيد)) (ان هذا لمكر مكرتموه فى المدينة لتخرجوا منها اهلها).
اين تهمت به قدرى بى اساس و رسوا بود كه جز عوام الناس و افراد كاملابى اطلاع نمى توانستند آن را بپذيرند.
سـپـس فرعون بطور سربسته اما شديد و محكم آنها را تهديد كرد و گفت : ((امابه زودى خواهيد فهميد)) ! (فسوف تعلمون ).
(آيـه ) در اين آيه تهديد سربسته اى را كه در جمله قبل به آن اشاره شدبطور وضوح بيان مى كند, مى گويد: ((سوگند ياد مى كنم كه دستها و پاهاى شما رابطور مخالف (دست راست و پاى چپ و دسـت چـپ و پـاى راست را) قطع مى كنم سپس همگى شما را به دار خواهم آويخت )) (لا قطعن ايديكم وارجلكم من خلا ف ثم لا صلبنكم اجمعين ).
بـرنـامـه فـرعون در اينجا براى مبارزه با ساحرانى كه به موسى (ع ) ايمان آورده بودند, يك برنامه عمومى در مبارزات ناجوانمردانه جباران با طرفداران حق است كه از يكسو از حربه تهمت استفاده مـى كـنـنـد, تا موقعيت حق طلبان را در افكارعمومى تضعيف كنند و از سوى ديگر تكيه بر زور و قدرت و تهديد به قتل و نابودى مى نمايند تا اراده آنها را درهم بشكنند.
(آيـه ) ساحران در برابر هيچ يك از دو حربه فرعون از ميدان در نرفتند,يكدل و يكجان در پاسخ او ((گفتند: ما به سوى پروردگار خود باز مى گرديم )) (قالواانا الى ربنا منقلبون ).
يعنى , اگر آخرين تهديد تو عملى بشود, سرانجامش اين است كه ما شربت شهادت خواهيم نوشيد, و اين نه تنها به ما زيانى نمى رساند و از ما چيزى نمى كاهد, بلكه سعادت و افتخار بزرگى براى ما محسوب مى شود.
(آيـه ) سـپس براى اين كه پاسخى به تهمت فرعون داده باشند و حقيقت امر را بر انبوه مردمى كه تـمـاشـاچـى ايـن صـحنه بودند, روشن سازند و بى گناهى خويش را ثابت كنند, چنين گفتند: ((انـتـقام تو از ما تنها به خاطر اين است كه ما به آيات پروردگار خود, هنگامى كه به سراغ ما آمد, ايمان آورده ايم )) (وما تنقم منا الا ان آمنا بيات ربنا لما جاتنا).
سـپـس روى از فرعون برتافتند و متوجه درگاه پروردگار شدند و از او تقاضاى صبر واستقامت كـردند, زيرا مى دانستند بدون حمايت و يارى او, توانايى مقابله با اين تهديدهاى سنگين را ندارند, لذا گفتند: بار الها ! صبر و استقامت بر ما فرو ريز ! (وآخرين درجه شكيبايى را به ما مرحمت فرما !) و ما را مسلمان بميران !)) (ربنا افرغ علينا صبرا وتوفنا مسلمين ).
و سـرانـجـام چنانكه در روايات و تواريخ آمده است , آنقدر در اين راه ايستادگى به خرج دادند كه فـرعـون , تـهـديد خود را عملى ساخت , و بدنهاى مثله شده آنان را در كنار رود نيل بر شاخه هاى درختان بلند نخل آويزان نمود.
آرى ! اگـر ايـمـان بـا آگـاهـى كـامـل تـوام گردد از چنين عشقى سر بر مى آورد كه اين گونه ايستادگيها و فداكاريها در راه آن شگفت انگيز نيست .
(آيـه ) بـاز قـرآن صحنه ديگرى را از گفتگوى فرعون و اطرافيانش پيرامون وضع موسى (ع ) بيان مى كند.
در ايـن آيـه مـى گـويـد: ((جمعيت اشراف و اطرافيان فرعون به عنوان اعتراض به او گفتند: آيا موسى و قومش را به حال خود رها مى كنى كه در زمين فساد كنند, وتو و خدايانت را رها سازند)) ؟! (وقال الملا من قوم فرعون اتذر موسى وقومه ليفسدوا فى الا رض ويذرك والهتك ).
از اين تعبير استفاده مى شود كه فرعون بعد از شكست در برابر موسى (ع )مدتى او و بنى اسرائيل را آزاد گـذارد و آنـها نيز بيكار ننشستند و به تبليغ آيين موسى (ع ) پرداختند و نيز فرعون هم براى خود بتها و معبودها و خدايانى داشت .
فـرعـون با اخطار اطرافيان به شدت عمل در برابر بنى اسرائيل تشويق شد ودر پاسخ هواخواهانش چـنـيـن ((گـفـت : به زودى پسران آنها را به قتل مى رسانيم و نابودمى كنيم و زنانشان را (براى خـدمـت ) زنده مى گذاريم , و ما بر آنها تسلط كامل داريم ))(قال سنقتل ابناهم ونستحيى نساهم وانا فوقهم قاهرون ).
(آيـه ) ايـن آيـه در حـقـيـقـت , نقشه و برنامه اى است كه موسى (ع ) به بنى اسرائيل براى مقابله با تـهـديـدهـاى فـرعون , پيشنهاد مى كند, كه اگر سه برنامه راعملى كنند, قطعا بر دشمن پيروز خواهند شد ((موسى به قوم خود گفت : از خدايارى جوييد)) (قال موسى لقومه استعينوا باللّه ).
ديگرا ين كه : ((استقامت و پايدارى پيشه كنيد)) (واصبروا) و از تهديدها وحملات دشمن نهراسيد و از ميدان بيرون نرويد.
و بـراى تـاكـيـد مطلب و ذكر دليل , به آنها گوشزد مى كند كه : ((سراسر زمين از آن خداست (و مالك و فرمانرواى مطلق اوست ) و به هر كس از بندگانش بخواهد آن رامنتقل مى سازد)) (ان الا رض للّه يورثها من يشا من عباده ).
و آخرين شرط اين است كه تقوا را پيشه كنيد, زيرا ((عاقبت (نيك وپيروزمندان ) براى پرهيزكاران است !)) (والعاقبة للمتقين ).
ايـن سـه شرط تنها شرط پيروزى قوم بنى اسرائيل بر دشمن نبود, بلكه هر قوم و ملتى بخواهند بر دشمنانشان پيروز شوند, بدون داشتن اين برنامه سه ماده اى امكان ندارد.
(آيـه ) اين آيه شكوه و گله هاى بنى اسرائيل را از مشكلاتى كه بعد از قيام موسى (ع ) با آن دست به گـريـبان بودند, منعكس مى سازد و مى گويد: ((آنها به موسى گفتند: پيش از آن كه تو بيايى ما آزار مـى ديديم اكنون هم كه آمده اى باز آزارمى بينيم )) كى اين آزارها سر خواهد آمد و گشايشى در كار ما پيدا مى شود ؟ (قالوااوذينا من قبل ان تاتينا ومن بعد ما جئتنا).
گويا بنى اسرائيل مثل بسيارى از ما مردم انتظار داشتند كه با قيام موسى (ع )يك شبه همه كارها روبه راه شود.
ولى موسى (ع ) به آنها فهماند با اين كه سرانجام پيروز خواهند شد, اما راه درازى در پيش دارند, و اين پيروزى طبق سنت الهى در سايه استقامت و كوشش وتلاش به دست خواهد آمد, همانطور كه آيه مورد بحث مى گويد: ((موسى گفت اميداست پروردگار شما دشمنتان را نابود كند و شما را جانشينان آنها در زمين قرار دهد))(قال عسى ربكم ان يهلك عدوكم ويستخلفكم فى الا رض ).
و در پايان آيه مى فرمايد: خداوند اين نعمتها را به شما خواهد داد و آزادى ازدست رفته را به شما بر مى گرداند, ((تا ببيند چگونه عمل خواهيد كرد)) (فينظر كيف تعملون ).

[donsaeid]

(آيه ).
مجازاتهاى بيداركننده !.
همانطور كه در تفسير آيه 94 از همين سوره گذشت , يك قانون كلى الهى درمورد تمام پيامبران ايـن بـوده اسـت , كـه به هنگامى كه با مخالفتها روبرو مى شدند,خداوند براى تنبه و بيدارى اقوام سركش , آنها را گرفتار مشكلات و ناراحتيهامى ساخته تا در خود احساس نياز كنند.
در آيـه مـورد بـحـث , اشاره به همين مطلب در مورد پيروان فرعون مى كند ومى گويد: ((ما آل فرعون را به قحطى و خشكساليهاى متوالى و كمبود ميوه ها گرفتارساختيم , شايد متذكر گردند و بيدار شوند)) (ولقد اخذنا آل فرعون بالسنين ونقص من الثمرات لعلهم يذكرون ).
(آيه ) اما به جاى اين كه ((آل فرعون )) از اين درسهاى الهى پند بگيرند, و ازخواب خرگوشى بيدار شـونـد, از ايـن موقعيت سؤاستفاده كرده و جريان حوادث رابه ميل خود تفسير مى كردند, ((پس هـنـگـامـى كه نيكى به آنها مى رسيد (و اوضاع بروفق مراد آنها بود, و در آرامش و راحتى بودند) مـى گـفتند: اين وضع به خاطر لياقت ماست !)) در حقيقت شايسته چنين موقعيتى بوده ايم (فاذا جاتهم الحسنة قالوا لناهذه ).
((امـا هنگامى كه گرفتار بدى و بلا مى شدند (فورا به موسى و كسانى كه با اوبودند, مى بستند و) مى گفتند: اين از شر قدم موسى و كسان اوست )) (وان تصبهم سيئة يطيروا بموسى ومن معه ).
ولـى قـرآن در پـاسخ آنها مى گويد: ((بدانيد كه سرچشمه شوميها و ناراحتيهايى كه دامان آنها را مـى گـرفـت , نزد پروردگار است (خدا مى خواسته است كه آنها راگرفتار نتيجه شوم اعمالشان بكند) ولى اكثر آنها نمى دانند)) (الا انما طائرهم عنداللّه ولكن اكثرهم لا يعلمون ).
شـايـد هـميشه در ميان انسانها و اقوام مختلف , فال نيك و بد رواج داشته است , اين دو گرچه اثر طـبيعى ندارند, ولى بدون ترديد اثر روانى مى توانند داشته باشند, فال نيك غالبا مايه اميدوارى و حركت است ولى فال بد موجب ياس ونوميدى و سستى و ناتوانى ا ست .
شـايد به خاطر همين موضع است كه در روايات اسلامى از فال نيك نهى نشده , اما فال بد به شدت محكوم گرديده است .
(آيه ).
بلاهاى پى درپى و رنگارنگ !.
در اين آيه , به مرحله ديگرى از بلاهاى پى درپى ودرسهاى بيداركننده اى كه خدا به قوم فرعون داد, اشاره شده است .
نخست به عنوان مقدمه اى براى نزول اين بلاها مى گويد: آنها همچنان درانكار دعوت موسى (ع ), مقاومت به خرج دادند, ((و گفتند: هرگاه آيتى براى مابياورى كه بخواهى ما را با آن سحر كنى , ما به تو ايمان نخواهيم آورد)) (وقالوا مهماتاتنا به من آية لتسحرنا بها فما نحن لك بمؤمنين ).
(آيـه ) ولـى از آنجا كه خداوند بدون اتمام حجت كافى , هيچ جمعيتى راكيفر نمى دهد در اين آيه مـى فـرمـايـد كـه مـا چـنـديـن بلا بر آنها نازل كرديم شايد بيدارشوند, نخست ((توفان را بر آنها فرستاديم )) (فارسلنا عليهم الطوفان ).
سپس ((ملخ را)) بر زراعتها و درختان آنها, مسلط ساختيم (والجراد).
هـر بار كه بلايى فرا مى رسيد, دست به دامن موسى مى زدند, تا از خدابخواهد رفع بلا كند, بعد از طـوفان و ملخ خوارگى نيز همين تقاضا را كردند, وموسى (ع ) پذيرفت و بلا برطرف شد, ولى باز دست از لجاجت خويش برنداشتند,بار سوم ((قمل را)) را بر آنها مسلط ساختيم (والقمل ).
((قمل )) يك نوع آفت نباتى بود كه به غلات آنها افتاد, و همه را فاسد كرد.
هـنـگـامـى كه امواج اين بلا فرونشست و باز ايمان نياوردند, بار ديگر خداوند,((نسل قورباغه را)) آنـچـنـان افزايش داد كه به صورت يك بلا زندگى آنها را فرا گرفت (والضفادع ) ولى باز در برابر حق زانو نزدند و تسليم نشدند.
در اين هنگام خداوند ((خون را)) بر آنها مسلط ساخت (والدم ).
و در پايان مى فرمايد: ((اين آيات و معجزات آشكار و نشانه هاى حقانيت موسى كه از هم جدا بودند را به آنها نشان داديم , اما آنها در برابر آن تكبر ورزيدند واز قبول حق سر باز زدند و جمعيت مجرم و گنهكارى بودند)) (آيات مفصلا ت فاستكبروا وكانوا قوما مجرمين ).

(آيه ).
پيمان شكنيهاى مكرر !.
در اين آيه واكنش فرعونيان در برابر بلاهاى آموزنده و بيداركننده پروردگاربيان شده است .
نخست مى خوانيم : ((هنگامى كه بلا بر آنها مسلط مى شد, مى گفتند: اى موسى , براى ما از خدايت بـخـواه تا به عهدى كه با تو كرده است وفا كند, و دعايت را در حق ما مستجاب نمايد)) (ولما وقع عليهم الرجز قالوا يا موسى ادع لنا ربك بما عهد عندك ).
((اگـر تـو ايـن بـلا را از ما بر طرف سازى , سوگند ياد مى كنيم كه قطعا هم خودمان به تو ايمان خـواهـيم آورد و هم بنى اسرائيل را آزاد ساخته و با تومى فرستيم )) (لئن كشفت عنا الرجز لنؤمنن لك ولنرسلن معك بنى اسرائيل ).
(آيـه ) در ايـن آيه اشاره به پيمان شكنى آنها كرده , مى گويد: ((پس هنگامى كه بلا را پس از مدت تعيين شده اى , كه به آن مى رسيدند, از آنها برمى داشتيم ,پيمان خود را مى شكستند)) نه خودشان ايـمان مى آوردند و نه بنى اسرائيل را اززنجير اسارت رها مى ساختند (فلما كشفنا عنهم الرجز الى اجل هم بالغوه اذاهم ينكثون ).
جـمـله ((الى اجل )) اشاره به اين است كه موسى , مى گفت در فلان وقت , اين بلا برطرف خواهد شد, براى اين كه كاملا روشن شود اين دگرگونى تصادفى نبوده .
(آيـه ) ايـن آيـه , سـرانجام اين همه خيره سرى و سركشى و پيمان شكنى رادر دو جمله كوتاه بيان مى كند, نخست به صورت سربسته مى گويد: ((پس ما از آنهاانتقام گرفتيم )) (فانتقمنا منهم ).
سـپـس ايـن انـتـقـام را شرح مى دهد و مى گويد: ((آنها را در دريا غرق كرديم زيراآنها آيات ما را تكذيب كردند, و از آن غافل بودند)) (فاغرقناهم فى اليم بانهم كذبوابياتنا وكانوا عنها غافلين ).
مـنـظور از انتقام الهى آن است كه خداوند جمعيت فاسد و غيرقابل اصلاح راكه در نظام آفرينش حق حيات ندارند, نابود سازد.
(آيه ).
سرانجام دردناك قوم فرعون !.
پـس از نابودى قوم فرعون و درهم شكستن قدرت آنها, بنى اسرائيل وارث سرزمينهاى پهناور آنها شدند, آيه مورد بحث به همين معنى اشاره كرده , مى گويد(مشرقها و مغربهاى پربركت زمين را در اخـتـيار جمعيت مستضعف و استعمار شده قرار داديم )) (واورثنا القوم الذين كانوا يستضعفون مشارق الا رض ومغاربها التى باركنا فيها).
يعنى , حكومت بنى اسرائيل بر سراسر سرزمين فراعنه گسترده شد.
سـپـس مـى گـويـد: ((وعـده نـيك پروردگار تو در زمينه پيروزى بنى اسرائيل ـبه خاطر صبر و استقامتى كه نشان دادند تحقق يافت )) (وتمت كلمة ربك الحسنى على بنى اسرائيل بما صبروا).
و در پايان آيه اضافه مى كند كه : ((ما قصرهاى زيباى فرعون و فرعونيان وكاخهاى مجلل و بناهاى پـرزرق و بـرق و جالب آنها و همچنان باغات پرشكوهشان را نابود ساختيم )) (ودمرنا ما كان يصنع فرعون وقومه وما كانوا يعرشون ).
(آيه ).
پيشنهاد بت سازى به موسى !.
در اينجا به قسمت حساس ديگرى از سرگذشت بنى اسرائيل كه به دنبال پيروزى آنها بر فرعونيان واقـع شـد, اشـاره شده است , نخست مى گويد: ((مابنى اسرائيل را از دريا (رود عظيم نيل ) عبور داديم )) (وجاوزنا ببنى اسرائيل البحر).
((امـا در مـسـير خود به قومى برخورد كردند كه با خضوع و تواضع , اطراف بتهاى خود را گرفته بودند)) (فاتوا على قوم يعكفون على اصنام لهم ).
افـراد جـاهـل و بيخبر آنچنان تحت تاثير اين صحنه قرار گرفتند كه بلافاصله نزد موسى آمدند و ((گـفتند: اى موسى ! تو, هم براى ما معبودى قرار بده همانطوركه آنها معبودانى دارند)) ! (قالوا يا موسى اجعل لنا الها كما لهم آلهة ).
مـوسـى (ع ) از اين پيشنهاد جاهلانه و نابخردانه , بسيار ناراحت شد, به آنها روكرد و ((گفت : شما جمعيت جاهل و بى خبرى هستيد)) ! (قال انكم قوم تجهلون )چرا كه سرچشمه بت پرستى , جهل و نادانى بشر است .
(آيـه ) در ايـن آيـه مـى خوانيم كه موسى (ع ) براى تكميل سخن خود به بنى اسرائيل گفت : ((اين جـمـعـيـت بـت پـرست را كه مى بينيد, كارشان به هلاكت مى انجامد و عملشان باطل و بى اساس است )) (ان هؤلا متبر ما هم فيه وباطل ماكانوا يعملون ).
يعنى , هم عملشان بيهوده و رنجهايشان بى نتيجه است و هم سرانجام يك قوم بت پرست و مشرك , به هلاكت و نابودى مى كشد.
(آيه ) و باز براى تاكيد اضافه كرد: ((آيا غير از خدا معبودى براى شمابطلبم ! همان خدايى كه شما را بر جهانيان (مردم عصر خود) برترى داد)) (قال اغيراللّه ابغيكم الها وهو فضلكم على العالمين ).
(آيه ) در اين آيه خداوند يكى از نعمتهاى بزرگ خود را به بنى اسرائيل ,يادآور مى شود, تا با توجه به ايـن نـعـمت بزرگ حس شكرگزارى در آنها تحريك گردد, و بدانند شايسته پرستش و خضوع و عبادت , تنها ذات پاك اوست .
نـخـست مى گويد: ((به خاطر بياوريد هنگامى كه شما را از چنگال آل فرعون نجات داديم آنها كه مـرتبا شما را شكنجه مى دادند و مجازات مى كردند)) (واذانجيناكم من آل فرعون يسومونكم سؤ العذاب ).
سـپـس ايـن عـذاب و شـكـنـجـه مـسـتمر را چنين شرح مى دهد كه آنها ((پسران شمارا به قتل مى رسانيدند, و زنان و دخترانتان را (براى خدمتگزارى و بردگى ) زنده نگه مى داشتند)) (يقتلون ابناكم ويستحيون نساكم ).
((و در اين , آزمايش بزرگى از ناحيه خداوند براى شما بود)) (وفى ذلكم بلا من ربكم عظيم )

[donsaeid]

(آيه ).
وعده گاه بزرگ !.
در ايـن آيـه اشـاره به يكى ديگر از صحنه هاى زندگى بنى اسرائيل و درگيرى موسى با آنها شده اسـت و آن جـريان رفتن موسى به ميعادگاه پروردگار و گرفتن تورات از طريق وحى و تكلم با خـدا مـى بـاشد, كه به دنبال آن داستان گوساله پرستى بنى اسرائيل و انحراف از مسير توحيد ذكر شده است .
نـخـسـت مى گويد: ((ما با موسى (ع ) سى شب وعده گذاشتيم , سپس با ده روزديگر آن را كامل سـاخـتـيم , و وعده خدا با او در چهل شب پايان يافت )) (وواعدناموسى ثلثين ليلة واتممناها بعشر فتم ميقات ربه اربعين ليلة ).
اين چهل روز از آغاز ذيقعده شروع , و به دهم ذيحجه (عيدقربان ) ختم گرديده است .
سـپـس چـنين نقل مى كند كه : ((موسى به برادرش هارون گفت : در ميان قوم من جانشين من بـاش و در راه اصـلاح آنها بكوش و هيچ گاه از طريق مفسدان پيروى مكن )) (وقال موسى لا خيه هرون اخلفنى فى قومى واصلح ولا تتبع سبيل المفسدين ).
حديث ((منزلت )):.
بـسـيـارى از مـفـسـران اهل تسنن و شيعه در ذيل آيه مورد بحث اشاره به حديث معروف منزلت كرده اند, با اين تفاوت كه مفسران شيعه آن را به عنوان يكى از اسناد زنده خلافت بلافصل على (ع ) گـرفـتـه , ولـى بـعـضـى از مـفـسـران اهـل تسنن ضمن عدم قبول آن , تاخت و تاز بى رحمانه و تعصب آميزى به شيعه دارند.
مـتـن اين حديث چنين است : عده زيادى از صحابه پيامبر(ص ) در باره جريان جنگ تبوك چنين نقل كرده اند:.
((پيامبر(ص ) به سوى تبوك حركت كرد و على (ع ) را به جاى خود قرار داد,على (ع ) عرض كرد آيا مـرا در ميان كودكان و زنان مى گذارى (و اجازه نمى دهى با توبه ميدان جهاد بيايم ) پيامبر(ص ) فـرمـود: آيـا راضـى نـيستى كه نسبت به من همانندهارون نسبت به موسى (ع ) باشى جز اين كه پيامبرى بعد از من نخواهد بود)).
و پيامبر(ص ) اين سخن را تنها در جنگ تبوك نفرمود, بلكه در چندين موردديگر نيز اين جمله از او شنيده شده است , از جمله اين كه :.
1ـ پـيـامبر روزى به ((ام سليم )) فرمود: اى ام سليم ! ((على گوشتش از گوشت من , و خونش از خون من , و او نسبت به من همانند هارون است نسبت به موسى )).
2ـ ابـن عباس مى گويد: روزى عمربن خطاب گفت : من و ابوبكر و جمعى ازاصحاب پيامبر(ص ) نزد او بوديم و پيامبر(ص ) تكيه بر على (ع ) كرده بود, دست برشانه او زد سپس فرمود: ((اى على ! تو نخستين مردى هستى كه به خدا ايمان آوردى و نخستين كسى هستى كه اسلام را پذيرفتى , تو نسبت به من همانند هارون به موسى هستى )).
بـه هر حال اگر با بى نظرى حديث فوق را بررسى كنيم از اين حديث استفاده مى شودكه على (ع ) تـمام مناصبى را كه هارون نسبت به موسى (ع ) و در ميان بنى اسرائيل داشت ـبه جز نبوت ـ داشته است .
(آيه ).
تقاضاى مشاهده پروردگار !.
در اين آيه و آيات بعد صحنه عبرت انگيز ديگرى از صحنه هاى زندگى بنى اسرائيل نشان داده شده اسـت , و آن اين كه جمعى از بنى اسرائيل با اصرار وتاكيد از موسى (ع ) خواستند كه خدا را مشاهده كـنـند و اگر او را مشاهده نكنند, هرگزايمان نخواهند آورد, موسى (ع ) از ميان آنها هفتاد نفر را انـتـخـاب كـرد و همراه خود به ميعادگاه پروردگار برد, در آنجا تقاضاى آنها را به درگاه الهى عرضه داشت , پاسخى شنيد كه همه چيز را براى بنى اسرائيل در اين زمينه روشن كرد.
نـخست مى گويد: ((هنگامى كه موسى (ع ) به ميعادگاه ما آمد و پروردگارش بااو سخن گفت , عرض كرد: پروردگارا ! خود را به من نشان ده تا به تو بنگرم )) (ولماجا موسى لميقاتنا وكلمه ربه قال رب ارنى انظر اليك ).
ولـى به زودى اين پاسخ را از پيشگاه پروردگار شنيد كه ((گفت : هرگز مرانخواهى ديد)) (قال لن ترانى ).
((ولـى به كوه بنگر, اگر به جاى خود ايستاد مرا خواهى ديد)) ! (ولكن انظرالى الجبل فان استقر مكانه فسوف ترانى ).
((هـنـگامى كه خداوند بر كوه جلوه كرد آن را محو و نابود و همسان با زمين نمود)) ! (فلما تجلى ربه للجبل جعله دكا).
مـوسـى (ع ) از مـشاهده اين صحنه هول انگيز چنان وحشت زده شده كه ((مدهوش به روى زمين افتاد)) (وخر موسى صعقا).
((و هنگامى كه به هوش آمد, عرضه داشت : پروردگارا ! منزهى تو, من به سوى تو باز مى گردم و توبه مى كنم و من نخستين مؤمنانم )) (فلما افاق قال سبحانك تبت اليك وانـا اول المؤمنين ).
آيا مشاهده خدا امكان پذير است ؟.
در آيـه فـوق مى خوانيم كه خداوند به موسى (ع ) مى گويد: ((به كوه بنگر اگر درجاى خود باقى ماند مرا خواهى ديد)) آيا مفهوم اين سخن اين است كه به راستى خداوند قابل مشاهده است ؟.
پـاسـخ اين است كه اين تعبير در حقيقت كنايه از محال بودن چنين موضوعى است , همانند جمله حتى يلج الجمل فى سم الخياط;Š كافران در بهشت نمى روندمگر آن كه شتر از سوراخ سوزن بگذرد (اعـراف /40) و از آنـجـا كـه معلوم بوده كوه دربرابر جلوه خداوند محال است پايدار بماند, چنين تعبيرى ذكر شده است .
همان گونه كه قبل از آن نيز فرمود: ((لن ترانى )) يعنى , هرگز مرا نخواهى ديدنه در دنيا و نه در آخرت .
(آيه ).
الواح تورات !.
سـرانـجـام در آن مـيـعادگاه بزرگ , خداوند, شرايع و قوانين آيين خود را برموسى (ع ) نازل كرد نـخـست به او ((فرمود: اى موسى ! من تو را با رسالتهاى خويش ,و با سخن گفتنم (با تو) بر مردم برترى دادم و برگزيدم )) (قال يا موسى انى اصطفيتك على الناس برسالا تى وبكلا مى ).
اكنون كه چنين است ((آنچه را به تو دستور داده ام بگير و در برابر اين همه موهبت از شكرگزاران باش )) (فخذ ما آتيتك وكن من الشاكرين ).
هـدف آيه بيان دو امتياز بزرگ موسى (ع ) بر توده مردم است , يكى دريافت رسالات خدا, و ديگرى گفتگوى با پروردگار كه هر دو مقام رهبرى او را در ميان امت خويش تثبيت مى كرد.
(آيـه ) سـپـس اضافه مى كند كه : ((در الواحى كه بر موسى (ع ) نازل كرديم , ازهر موضوعى پند و انـدرز كـافـى و شرح و بيان مسائل مورد نياز در امور دين و دنيا وفرد و اجتماع براى او نوشتيم )) (وكتبنا له فى الا لواح من كل شى موعظة وتفصيلا لكل شى ).
سپس به او دستور داديم كه : ((با نهايت جديت و قوت اراده اين فرمانها رابرگير)) (فخذها بقوة ).
((و به قوم خود نيز فرمان ده كه به نيكوترين آنها عمل كنند)) (وامر قومك ياخذوا باحسنها).
و نـيـز بـه آنـهـا اخطار كن كه مخالفت با اين فرمانها و فرار از زير بار مسؤوليتها و وظائف ,نتيجه دردنـاكـى دارد, و پـايـانش دوزخ است و ((به زودى جايگاه فاسقان را به شمانشان خواهم داد)) (ساوريكم دار الفاسقين ).
از تعبير ((من كل شى موعظة )) چنين استفاده مى شود كه همه مواعظ واندرزها و مسائل لازم در الـواح مـوسـى (ع ) نـبـود, زيـرا در آن زمان به مقدار استعدادمردم , احكام الهى نازل گشت , ولى هـنـگـامى كه مردم جهان به آخرين مرحله ازتعليمات انبيا رسيدند, آخرين دستور كه شامل همه نيازمنديهاى مادى و معنوى مردم بود بر پيامبر اسلام (ص ) نازل گرديد.

[donsaeid]

ظـاهر جمله ((ساوريكم دار الفاسقين )) (به زودى خانه فاسقان را به شما نشان مى دهم ) اين است كه منظور از آن , دوزخ مى باشد, كه قرارگاه كسانى است كه ازاطاعت فرمان خدا و انجام وظائف خويش خارج شده اند.
(آيه ).
سرنوشت متكبران ـ.
بحثى كه از اين آيه و آيه بعد آمده است در حقيقت يك نوع نتيجه گيرى ازآيات گذشته در زمينه سرنوشت فرعون و فرعونيان و سركشان بنى اسرائيل است ,نخست مى فرمايد: ((به زودى كسانى را كه در زمين , به غير حق تكبر ورزيدند ازآيات خود, منصرف مى سازيم )) (ساصرف عن آياتى الذين يتكبرون فى الا رض بغيرالحق ).
سـپـس بـه سـه قـسـمت از صفات اين گونه افراد ((متكبر و سركش )) و چگونگى ((سلب توفيق حـق پـذيـرى )) از آنـها اشاره كرده , مى فرمايد: ((و آنها اگر تمام آيات ونشانه هاى الهى را ببينند, ايمان نمى آورند)) ! (وان يروا كل آية لا يؤمنوا بها).
((و نـيـز اگر راه راست و طريق درست را مشاهده كنند, انتخاب نخواهند كرد))(وان يروا سبيل الرشد لا يتخذوه سبيلا ).
و بـه عـكـس ((اگـر راه منحرف و نادرست را ببينند, آن را راه خود انتخاب مى كنند)) (وان يروا سبيل الغى يتخذوه سبيلا ).
بعد از ذكر اين صفات سه گانه كه همگى حكايت از انعطاف ناپذيريشان دربرابر حق مى باشد, اشاره به دليل آن كرده , مى گويد: ((اينها همه به خاطر آن است كه آيات ما را تكذيب كردند و از آن غافل بودند)) (ذلك بانهم كذبوا بياتنا وكانوا عنهاغافلين ).
(آيـه ) ايـن آيـه كـيفر چنين اشخاصى را بيان كرده , مى گويد: ((آنها كه آيات ما را تكذيب كنند و لـقاى رستاخيز را منكر شوند اعمالشان بكلى حبط و نابودمى گردد)) (والذين كذبوا بياتنا ولقا الا خرة حبطت اعمالهم ).
و در پـايان آيه چنين اضافه مى كند: اين سرنوشت براى آنها, جنبه انتقامى ندارد, اين نتيجه اعمال خـود آنـهـاسـت , بلكه عين اعمال آنهاست كه در برابرشان مجسم شده , ((آيا آنها جز اعمالى را كه انجام مى دادند, جزا داده مى شوند)) ؟ (هل يجزون الا ما كانوا يعملون ).
ايـن آيه يكى ديگر از آياتى است كه دليل بر تجسم اعمال , و حضور خوداعمال نيك و بد در قيامت مى باشد.
(آيه ).
آغاز گوساله پرستى يهود:.
در ايـن آيات , يكى از حوادث اسفناك و در عين حال تعجب آورى بود كه بعداز رفتن موسى (ع ) به مـيـقات در ميان بنى اسرائيل رخ داد, بازگو شده است و آن جريان گوساله پرستى آنهاست كه به دست شخصى به نام ((سامرى )) و با استفاده اززيورآلات بنى اسرائيل ,انجام گرفت .
نخست چنين مى گويد: ((قوم موسى (ع ) بعد از رفتن او به ميقات , اززينت آلات خود گوساله اى كـه تنها جسد بى جانى بود با صداى مخصوص گاوبراى خود انتخاب كردند)) (واتخذ قوم موسى من بعده من حليهم عجلا جسدا له خوار).
سـپـس قرآن به عنوان سرزنش آنها مى گويد: ((آيا آنها نمى ديدند كه (آن گوساله ) با آنان سخن نمى گويد و به راه راست راهنمائيشان نمى كند ؟! (الم يروا انه لا يكلمهم ولا يهديهم سبيلا ).
يعنى , يك معبود واقعى حداقل بايد نيك و بد را بفهمد و توانايى بر راهنمايى وهدايت پيروان خود داشـتـه باشد, با عبادت كنندگان خويش , سخن بگويد و آنها رابه راه راست هدايت كند و طريقه عبادت را به آنها بياموزد.
آنها در حقيقت به خودشان ظلم و ستم كردند, لذا در پايان آيه مى فرمايد(گوساله را معبود خود انتخاب كردند و ظالم و ستمگر بودند)) (اتخذوه وكانواظالمين ).
(آيـه ) ولـى بـا مـراجـعت موسى , بنى اسرائيل به اشتباه خود پى بردند ((وهنگامى كه حقيقت به دسـتـشـان افتاد, و ديدند گمراه شدند گفتند: اگر پروردگار ما به ما رحم نكند و ما را نبخشد بـطـور مـسـلـم از زيانكاران خواهيم بود)) (ولما سقط فى ايديهم وراوا انهم قد ضلوا قالوا لئن لم يرحمنا ربنا ويغفرلنا لنكونن من الخاسرين ).
چگونه گوساله طلايى صدا كرد؟.
جـمعى از مفسران معتقدند كه سامرى با اطلاعاتى كه داشت , لوله هاى مخصوصى در درون سينه گـوساله طلايى كار گذاشته بود كه هواى فشرده از آن خارج مى شد و از دهان گوساله , صدايى شبيه صداى گاو بيرون مى آمد!.
(آيه ).
عكس العمل شديد در برابر گوساله پرستان !.
در ايـن آيـه و آيـه بـعـد مـاجـراى درگـيرى موسى (ع ) با گوساله پرستان به هنگام بازگشت از ميعادگاه , كه در آيه قبل تنها اشاره اى به آن شده بود تشريح گرديده .
نـخـسـت مـى گـويد: ((هنگامى كه موسى خشمناك و اندوهگين به سوى قوم خود بازگشت (و صـحنه زننده و نفرت انگيز گوساله پرستى را مشاهده نمود) به آنهاگفت بد جانشينانى براى من بوديد و آيين مرا ضايع كرديد)) (ولما رجع موسى الى قومه غضبان اسفا قال بئسمـا خلفتمونى من بعدى ).
سپس موسى (ع ) به آنها گفت : ((آيا در فرمان پروردگار خود, عجله نموديد))(اعجلتم امر ربكم ) .
منظور اين است كه شما در برابر فرمان خدا نسبت به تمديد مدت سى شب به چهل شب , عجله به خرج داديد و در قضاوت شتاب نموديد, نيامدن مرا دليل برمرگ و يا خلف وعده گرفتيد.
موسى (ع ) در اينجا بايد خشم شديد خود را آشكار سازد, در غير اين صورت بازگشت آنها به آسانى ممكن نبود.
قـرآن عكس العمل شديد موسى (ع ) را در برابر اين صحنه و در اين لحظات بحرانى و توفانى چنين بـازگو مى كند: ((موسى بى درنگ الواح تورات را از دست خود بيفكند (و به سراغ برادرش هارون رفـت ) و سـر و ريـش او را گرفت و به سوى خود كشيد)) ! (والقى الا لواح واخذ براس اخيه يجره اليه ).
در حـقـيقت اين واكنش از يك سو روشنگر حال درونى موسى (ع ) و التهاب وبى قرارى و ناراحتى شـديـد او در بـرابـر بـت پـرستى و انحراف آنها بود, و از سوى ديگروسيله مؤثرى براى تكان دادن مغزهاى خفته بنى اسرائيل و توجه دادن آنها به زشتى فوق العاده اعمالشان .
سپس قرآن مى گويد: هارون براى برانگيختن عواطف موسى (ع ) و بيان بى گناهى خود ((گفت : فرزند مادرم ! اين جمعيت نادان مرا در ضعف و اقليت قراردادند آنچنان كه نزديك بود مرا به قتل برسانند (بنابراين من بى گناهم بى گناه ) كارى نكن كه دشمنان به شماتت من برخيزند و مرا در رديف اين جمعيت ظالم و ستمگرقرار مده )) (قال ابن ام ان القوم استضعفونى وكادوا يقتلوننى فلا تشمت بى الا عداولا تجعلنى مع القوم الظالمين ).
(آيـه ) آتـش خـشـم مـوسـى كـمى فرونشست و به درگاه پروردگار متوجه شدو ((عرض كرد: پروردگارا ! من و برادرم را بيامرز و ما را در رحمت بى پايانت داخل كن , تو مهربانترين مهربانانى )) (قال رب اغفرلى ولا خى وادخلنا فى رحمتك وانت ارحم الراحمين ).
تقاضاى بخشش و آمرزش براى خود و برادرش نه به خاطر آن است كه گناهى از آنها سرزده بلكه يك نوع خضوع به درگاه پروردگار و بازگشت به سوى او و ابرازتنفر از اعمال زشت بت پرستان و هـمـچـنـيـن سرمشقى است براى همگان تا فكر كنندجايى كه موسى و برادرش كه انحرافى پيدا نكرده بودند چنين تقاضايى از پيشگاه خدا كنند, ديگران بايد حساب خود را برسند.
(آيـه ) واكنش شديد موسى (ع ) سرانجام كار خود را كرد, وگوساله پرستان بنى اسرائيل كه اكثريت قـوم را تـشكيل مى دادند از كار خود پشيمان شدند ولى براى اين كه تصور نشود تنها اين ندامت و پـشـيـمـانـى بـراى توبه آنها از چنين گناه عظيمى كافى بوده است , قرآن چنين اضافه مى كند: ((كسانى كه گوساله را معبود خودانتخاب كردند به زودى خشم پروردگار و ذلت در ندگى اين جـهـان بـه آنـها خواهدرسيد)) (ان الذين اتخذوا العجل سينالهم غضب من ربهم وذلة فى الحيوة الدنيا).
و نيز براى اين كه تصور نشود اين قانون اختصاصى به آنها دارد, اضافه مى كند: ((همه كسانى را كه افترا (بر خدا) مى بندند اين چنين كيفر مى دهيم )) (وكذلك نجزى المفترين ).
(آيه ) در اين آيه اين موضوع را تكميل كرده , و به صورت يك قانون كلى چنين مى گويد: ((اما آنها كه اعمال بدى انجام دهند, سپس توبه كنند (و شرايط توبه همگى انجام گيرد) و ايمان خود را به خـدا تـجـديـد نـمـايند و از هرگونه شرك ونافرمانى باز گردند, پروردگار تو بعد از آن (آنها را مـى بخشد, او) بخشنده و مهربان است )) (والذين عملوا السيئات ثم تابوا من بعدها وآمنوا ان ربك من بعدها لغفوررحيم ).
(آيـه ) در ايـن آيـه مـى گـويد: ((هنگامى كه آتش خشم موسى فرو نشست (وآن نتيجه اى را كه انـتـظـار داشـت گـرفت ) دست كرد و الواح تورات را از زمين برداشت , الواحى كه نوشته هاى آن سراسر هدايت و رحمت بود (اما هدايت ورحمت ) براى كسانى كه احساس مسؤوليت مى كردند و از خـدا مـى تـرسـيـدند و دربرابر فرمانش تسليم بودند)) (ولما سكت عن موسى الغضب اخذ الا لواح وفى نسختها هدى ورحمة للذين هم لربهم يرهبون ).

[donsaeid]

(آيه ).
نمايندگان بنى اسرائيل در ميعادگاه خدا!.
در ايـن آيـه و آيـه بعد بار ديگر قرآن به جريان رفتن موسى (ع ) به ميعادگاه ((طور)) با جمعى از بنى اسرائيل بازگشت نموده و قسمت ديگرى از همان حادثه رابازگو مى كند.
نخست مى گويد: ((موسى (ع ) هفتاد نفر از قوم خود را براى ميعاد ما انتخاب كرد)) (واختار موسى قومه سبعين رجلا لميقاتنا).
ولـى بـنـى اسرائيل چون كلام خدا را شنيدند, از موسى (ع ) تقاضا كردند از اوبخواهد خود را نشان دهـد ((در ايـن هـنگام زلزله عظيمى در گرفت (و جمعيت هلاك شدند و موسى (ع ) مدهوش بر زمين افتاد, هنگامى كه به هوش آمد) عرض كرد:پروردگارا ! اگر تو مى خواستى مى توانستى آنها و مرا پيش از اين هلاك كنى )) (فلمااخذتهم الرجفة قال رب لو شئت اهلكتهم من قبل واياى ).
يعنى , من چگونه پاسخ قوم را بگويم كه بر نمايندگان آنها چنين گذشته است .
سـپـس گـفـت : پـروردگـارا ! ايـن درخواست نابه جا تنها كار جمعى از سفهاى مابود, ((آيا ما را به خاطر كار سفيهانمان هلاك مى كنى ؟)) (اتهلكنا بما فعل السفهامنا).
سـپـس مـوسى (ع ) به دنبال اين تضرع و تقاضا از پيشگاه خدا عرضه مى دارد(اين جز آزمايش تو چـيـز ديـگـرى نـيست كه هر كه را بخواهى (و مستحق ببينى ) با آن گمراه مى كنى و هر كس را بخواهى (و شايسته بدانى ) هدايت مى نمايى )) (ان هى الا فتنتك تضل بها من تشا وتهدى من تشا).
و در پـايـان آيـه , موسى (ع ) عرض مى كند: بار الها ! ((تنها تو ولى و سرپرست مايى , ما را ببخش , و مـشـمـول رحـمت خود قرار ده , تو بهترين آمرزندگانى )) (انت ولينا فاغفرلنا وارحمنا وانت خير الغافرين ).
از مـجـمـوع آيات و روايات استفاده مى شود كه سرانجام هلاك شدگان بارديگر زندگى را از سر گـرفـتـنـد و به اتفاق موسى (ع ) به سوى بنى اسرائيل باز گشتند, وآنچه را ديده بودند براى آنها بازگو نمودند و به تبليغ و ارشاد آن مردم بى خبرپرداختند.
(آيه ) در اين آيه دنباله تقاضاى موسى (ع ) از پروردگار و تكميل مساله توبه كه در آيات قبل به آن اشاره شد چنين آمده است .
خـداونـدا ! ((در ايـن جـهان و در سراى ديگر نيكى براى ما مقرر بدار)) (واكتب لنا فى هذه الدنيا حسنة وفى الا خرة ).
سپس دليل اين تقاضا را چنين بيان مى كند: ((ما به سوى تو بازگشت كرده ايم )) (اناهدنا اليك ) و از سخنانى كه سفيهان ما گفته اند كه شايسته مقام با عظمت تو نبود,پوزش طلبيده ايم .
سـرانـجام خداوند دعاى موسى (ع ) را به اجابت مى رساند و توبه او رامى پذيرد, ولى نه بدون قيد و شـرط, بلكه با شرايطى كه در ذيل آيه آمده است ,مى گويد: ((خداوند فرمود: عذاب و كيفرم را به هر كس بخواهم (و مستحق ببينم )مى رسانم )) (قال عذابى اصيب به من اشا).
سپس اضافه مى كند: ((اما رحمت من همه چيز را در بر گرفته است ))(ورحمتى وسعت كل شى ) .
ولـى بـراى ايـن كه كسانى خيال نكنند, پذيرش توبه و يا وسعت رحمت پروردگار و عموميت آن , بـى قيد و شرط و بدون حساب و كتاب است , در پايان آيه اضافه مى كند: ((من به زودى رحمتم را بـراى (كسانى كه سه كار را انجام مى دهند)مى نويسم , آنها كه تقوا پيشه مى كنند, و آنها كه زكات مى پردازند, و آنها كه به آيات ماايمان مى آورند)) (فساكتبها للذين يتقون ويؤتون الزكوة والذين هم بياتنايؤمنون ).
(آيه ).
از چنين پيامبرى پيروى كنيد:.
ايـن آيـه در حـقـيـقـت , مكمل آيه گذشته درباره صفات كسانى است كه مشمول رحمت واسعه پروردگار هستند, يعنى پس از ذكر صفات سه گانه تقوا و ادا زكات وايمان به آيات پروردگار, در ايـن آيـه صـفـات ديگرى به عنوان توضيح براى آنها ذكرمى كند و آن پيروى از پيامبر اسلام (ص ) است , زيرا ايمان به خدا از ايمان به پيامبر(ص ) و پيروى از مكتبش جدايى ناپذير است , لذا مى گويد: ((كـسـانـى مشمول اين رحمت مى شوند كه از فرستاده پروردگار پيروى كنند)) (الذين يتبعون الرسول ).
سپس براى اين رسول , شش صفت علاوه بر مقام رسالت بيان مى كند:.
1ـ او ((پيامبر خداست )) (النبى ).
((نـبـى )) بـه كسى گفته مى شود كه پيام خدا را بيان مى كند و به او, وحى نازل مى شود هر چند مـامور به دعوت و تبليغ نباشد اما ((رسول )) كسى است كه علاوه برمقام نبوت , مامور به دعوت و تبليغ به سوى آيين خدا و ايستادگى در اين مسيرمى باشد.
2ـ ((پيامبرى كه درس نخوانده و از ميان توده جمعيت برخاسته , از سرزمين مكه ام القرى )) كانون اصلى توحيد طلوع كرده است (الا مى ).
3ـ ((پيامبرى كه صفات و علامات و نشانه ها و دلائل حقانيت او را در (كتب آسمانى پيشين ) تورات و انجيل مشاهده مى كنند)) (الذى يجدونه مكتوبا عندهم فى التورية والا نجيل ).
4ـ پـيامبرى كه محتواى دعوت او با فرمان عقل كاملا سازگار است ((به نيكيهاو آنچه خرد آن را مى شناسد و نزدش معروف است , دعوت مى كند, و از بديها وزشتيها و آنچه نزد خرد ناشناس است , نهى مى نمايد)) (يامرهم بالمعروف وينهيهم عن المنكر).
5ـ مـحـتـواى دعوت او با فطرت سليم هماهنگ است , ((طيبات و آنچه را طبع سليم مى پسندد, بـراى آنـهـا حـلال مـى شـمرد, و آنچه خبيث و تنفرآميزباشد بر آنها تحريم مى كند)) (ويحل لهم الطيبات ويحرم عليهم الخبائث ).
6ـ او بـسـان مـدعـيـان دروغـين نبوت و رسالت كه هدفشان به زنجير كشيدن توده هاى مردم و استعمار و استثمار آنهاست , نيست ;Š نه تنها بندى بر آنهانمى گذارد, بلكه ((بارها را از دوش آنان بر مـى دارد, و غـل و زنجيرهايى را كه بر دست و پا و گردنشان سنگينى مى كرد, مى شكند)) (ويضع عنهم اصرهم والا غلا ل التى كانت عليهم ).
و چون اين صفات ششگانه به ضميمه مقام رسالت كه مجموعا هفت صفت مى شود, روى هم رفته نـشـانـه روشن و دليل آشكارى بر صدق دعوت اوست اضافه مى كند: ((پس كسانى كه به او ايمان بـيـاورنـد و مقامش را بزرگ بشمرند و او را در ابلاغ رسالتش يارى كنند, و از نور آشكارى كه با او نازل شده (يعنى قرآن مجيد) پيروى كنند, بدون شك چنين افرادى رستگارانند))(فالذين آمنوا به وعزروه ونصروه واتبعوا النور الذى انزل معه اولئ ك هم المفلحون ).
نكته ها:.
1ـ پنج دليل براى نبوت در يك آيه !.
نخست اين كه او ((امى )) بود و درس نخوانده , اما با اين حال كتابى آورد كه نه تنها سرنوشت مردم حجاز را دگرگون ساخت , بلكه نقطه بازگشت مهمى در تاريخ بشريت بود.
دوم ايـن كـه : دلايـل نـبـوت او با تعبيرات مختلف در كتب آسمانى پيشين وجوددارد آنچنان كه انسان را به حقانيت او مطمئن مى سازد.
سوم اين كه : محتويات دعوت او با عقل و خرد سازگار است .
چهارم : محتويات دعوت او با طبع سليم و فطرت هماهنگ است .
پنجم : اگر او از طرف خدا نبود, حتما به خاطر منافع خويش دست به چنين كارى مى زد و در اين صورت نه تنها نبايد غل و زنجيرها را از مردم بگشايد بلكه بايدآنها را همچنان در جهل و بى خبرى نـگهدارد تا بهتر بتواند آنها را استثمار كند, درحالى كه مى بينيم او زنجيرهاى گران را از دست و پاى بشريت گشود.
زنجير جهل و نادانى از طريق دعوت پى گير و مستمر به علم و دانش .
زنجير انواع تبعيضات و زندگى طبقاتى !.
و زنـجيرهاى ديگر, هر يك از اينها به تنهايى دليلى است بر حقانيت دعوت او و مجموع آنها دليلى روشنتر.
2ـ بشارت ظهور پيامبر در كتب عهدين :.
گـرچه شواهد قطعى تاريخى و همچنين محتويات كتب مقدسه يهود ونصارى (تورات و اناجيل ) نشان مى دهد كه اينها كتابهاى آسمانى نازل شده برموسى و عيسى (ع ) نيستند و دست تحريف به سـوى آنـهـا دراز شـده است بلكه بعضى از ميان رفته اند و آنچه امروز به نام كتب مقدسه در ميان آنـهـاسـت مـخـلـوطـى اسـت از زائيده هاى افكار بشرى و قسمتى از تعليماتى كه بر موسى (ع ) و عـيـسـى (ع )نـازل گـرديـده و در دست شاگردان بوده , ولى با اين حال در همين كتب تحريف يافته عباراتى ديده مى شود كه اشارات قابل ملاحظه اى به ظهور اين پيامبر بزرگ دارد.
(آيه ).
دعوت جهانى پيامبر:.
در حديثى از امام مجتبى (ع ) چنين مى خوانيم : عده اى از يهود نزدپيامبر(ص ) آمدند و گفتند: اى محمد تويى كه گمان مى برى فرستاده خدايى وهمانند موسى (ع ) بر تو وحى فرستاده مى شود ؟!.
پـيامبر(ص ) كمى سكوت كرد, سپس فرمود: آرى منم سيد فرزندان آدم و به اين افتخار نمى كنم , من خاتم پيامبران و پيشواى پرهيزكاران و فرستاده پروردگارجهانيانم .
آنها سؤال كردند به سوى چه كسى ؟ به سوى عرب يا عجم يا ما؟.
خداوند آيه مورد بحث را نازل كرد, و رسالت پيامبر(ص ) را به تمام جهانيان با صراحت در ضمن آن شرح داد.
نـخـسـت بـه پـيـامبر(ص ) دستور مى دهد: ((بگو: اى مردم ! من فرستاده خدا به سوى همه شما هستم )) (قل يا ايها الناس انى رسول اللّه اليكم جميعا).
ايـن آيه همانند آيات بسيار ديگرى از قرآن مجيد, دليل روشنى بر جهانى بودن دعوت پيامبر(ص ) است .
سپس خدايى را كه پيامبر(ص ) به سوى او دعوت مى كند با سه صفت معرفى مى كند: ((خداوندى كه حكومت آسمانها و زمين از آن اوست )) (الذى له ملك السموات والا رض ).
خداوندى كه ((معبودى شايسته پرستش , جز او وجود ندارد)) (لا اله الا هو).
خداوندى كه ((زنده مى كند و مى ميراند)) و نظام حيات و مرگ به فرمان اوست (يحيى ويميت ).
و در پـايـان از هـمـه مردم جهان دعوت مى كند كه ((به خدا و فرستاده او پيامبردرس نخوانده و قيام كننده از ميان توده هاى جمعيت , ايمان بياوريد)) (فمنوا باللّه ورسولاه لنبى الا مى ).
((پـيـامـبرى كه (تنها ديگران را دعوت به اين حقايق نمى كند, بلكه در درجه اول خودش به آنچه مى گويد, يعنى ) به خدا و سخنان او ايمان دارد)) (الذى يؤمن باللّه وكلماته ).
نـه تـنـهـا آيـاتـى را كـه بر خودش نازل شده مى پذيرد, بلكه تمام كتب راستين انبيا پيشين را نيز مى پذيرد.
تـمـام تـاريخ پيامبر(ص ) به اين حقيقت گواهى مى دهد, كه او بيش از همه به تعليمات خويش و آيات قرآن پاى بند بود و ايمان داشت .

[donsaeid]

آرى ! از چـنـين پيامبرى بايد پيروى كنيد, تا نور هدايت در قلب شما بتابد ودر مسير سعادت قرار گيريد, مى فرمايد: ((و از او پيروى كنيد تا هدايت يابيد))(واتبعوه لعلكم تهتدون ).
اشـاره به اين كه ايمان به تنهايى كافى نيست , بلكه در صورتى مفيد خواهدبود كه با پيروى عملى تكميل گردد.
(آيـه ) در ايـن آيـه باز سخن پيرامون بنى اسرائيل و سرنوشت و رويدادهاى تاريخ آنهاست , نخست اشـاره بـه واقـعـيـتـى مـى كند كه شبيه آن را در قرآن بسيارديده ايم واقعيتى كه حكايت از روح حـق طـلـبـى قـرآن دارد, و آن احـتـرام بـه مـوقـعيت اقليتهاى صالح است يعنى : چنان نبود كه بنى اسرائيل يكپارچه فاسد و مفسد باشندو اين نژاد عموما مردمى گمراه و سركش معرفى شوند, بلكه در برابر اكثريت مفسده جو, اقليتى وجود داشتند صالح و ناهماهنگ با كارهاى اكثريت , قرآن براى اين اقليت صالح اهميت خاصى قائل شده است .
مـى گـويد: ((از قوم موسى (ع ) گروهى هستند كه دعوت به سوى حق مى كنند وحاكم به حق و عدالتند)) (ومن قوم موسى امة يهدون بالحق وبه يعدلون ).
ايـن آيـه مـمكن است اشاره به گروه كوچكى باشد كه در برابر سامرى و دعوت او تسليم نشدند و هـمه جا حامى و طرفدار مكتب موسى (ع ) بودند و يا گروههاى صالح ديگرى كه بعد از موسى (ع ) به روى كار آمدند.
(آيه ).
گوشه اى از نعمتهاى خدا به بنى اسرائيل :.
در اين آيه اشاره به چند قسم از نعمتهاى خدا بر بنى اسرائيل مى كند نخست مى گويد: ((ما آنها را به دوازده گروه ـكه هر يك شاخه اى (از دودمان اسرائيل ) بودـتقسيم كرديم )) تا نظمى عادلانه و دور از برخوردهاى خشونت آميز در ميانشان حكومت كند (وقطعناهم اثنتى عشرة اسباطا امما).
نعمت ديگر: ((و هنگامى كه قوم موسى (در بيابان سوزان , به سوى بيت المقدس درحركت بودند و گرفتار عطش سوزان و تشنگى خطرناكى شدند) و از او تقاضاى آب كردند, به او وحى فرستاديم كه عصايت را بر سنگ بزن و او چنين كرد, ناگهان دوازده چشمه از سنگ جوشيد)) (واوحينا الى موسى اذاستسقيه قومه ان اضرب بعصاك الحجر فانبجست منه اثنتا عشرة عينا).
و آنچنان اين چشمه ها در ميان آنها تقسيم شد ((كه هركدام به خوبى چشمه خود رامى شناختند)) (قد علم كل اناس مشربهم ).
نـعـمـت ديگر اين كه , در آن بيابان سوزان كه پناهگاهى وجود نداشت ((ابر را برسر آنها سايه افكن ساختيم )) (وظللنا عليهم الغمام ).
بالاخره چهارمين نعمت اين بود كه ((من و سلوى را (به عنوان دو غذاى لذيذو نيروبخش ) بر آنها فرو فرستاديم )) (وانزلنا عليهم المن والسلوى )((2)).
و بـه آنها گفتيم ((از غذاهاى پاكيزه اى كه در اختيار شما گذارده ايم بخوريد))(كلوا من طيبات ما رزقناكم ) و فرمان خدا را به كار بنديد.
امـا آنـهـا خـوردنـد و كفران و ناسپاسى كردند, آنها ((به ما ستم نكردند بلكه به خودشان ستم روا داشتند)) (وما ظلمونا ولكن كانوا انفسهم يظلمون ).
(آيـه ) در تـعـقـيـب آيـات گذشته در اين آيه و آيه بعد به قسمت ديگرى از مواهب پروردگار به بنى اسرائيل و طغيانگرى آنان در برابر اين مواهب اشاره شده است ,نخست مى گويد: ((و (به خاطر بـيـاوريـد) هـنـگـامى را كه به آنها گفته شد در اين سرزمين (بيت المقدس ) ساكن گرديد و از نعمتهاى فراوان آن , در هر نقطه و هرگونه كه مى خواهيد بخوريد)) و بهره گيريد (واذ قيل لهم اسكنوا هذه القرية وكلوا منهاحيث شئتم ).
((و بـگـويـيـد: خـداونـدا ! گناهان ما را بريز و از در بيت المقدس با خضوع وتعظيم وارد شويد)) (وقولوا حطة وادخلواالباب سجدا).
كـه اگـر ايـن بـرنـامه را انجام دهيد ((خطاهايى را كه مرتكب شده ايد مى بخشيم وبه نيكوكاران پاداش بيشتر و بهتر خواهيم داد)) (نغفر لكم خطيئاتكم سنزيدالمحسنين ).
((حـطـه )) بـه معنى نزول چيزى از طرف بالاست و اين كلمه در واقع شعار آنها به هنگام ورود به بيت المقدس بود, يعنى ;Š ((تقاضاى ما ريزش گناهانمان و يا ريزش باران عفو و رحمتت بر ماست )).
(آيـه ) ولـى با اين كه درهاى رحمت به روى آنها گشوده بود, و اگر ازفرصت استفاده مى كردند مـى تـوانـستند, گذشته و آينده خود را اصلاح كنند ((اماستمكاران بنى اسرائيل (نه تنها استفاده نكردند بلكه ) فرمان پروردگار را بر خلاف آنچه به آنها گفته شده بود عمل كردند)) (فبدل الذين ظلموا منهم قولا غيرالذى قيل لهم ).
((سرانجام به خاطر اين نافرمانى و طغيان و ظلم و ستم (بر خويشتن و برديگران ) عذابى از آسمان بر آنها نازل كرديم )) (فارسلنا عليهم رجزا من السما بماكانوا يظلمون ).
(آيه ).
يك سرگذشت عبرت انگيز !.
در اينجا صحنه ديگرى از تاريخ پرماجراى بنى اسرائيل كه مربوط به جمعى از آنهاست كه در ساحل دريـايـى زندگى مى كردند, آمده است , منتها روى سخن درآن به پيامبراسلام (ص ) است , و به او مـى گويد: ((از قوم يهود معاصر خويش ماجراى شهرى را كه در كنار دريا قرار داشت سؤال كن )) (واسئلهم عن القرية التى كانت حاضرة البحر).
طبق روايات اين ((قريه )) بندرى به نام ((ايله )) بوده كه امروز به نام بندر ايلات معروف است .
و بـه يـاد آنها بياور ((زمانى را كه در روز شنبه (از قانون پروردگار) تجاوزمى كردند)) (اذ يعدون فى السبت ).
زيـرا روز شـنـبـه تعطيل آنها بود و وظيفه داشتند, دست از كار و كسب و صيدماهى بكشند و به مراسم عبادت آن روز بپردازند, اما آنها اين دستور رازير پا گذاردند.
سـپس قرآن آنچه را در جمله قبل سربسته بيان كرده بود, چنين شرح مى دهد:به خاطر آنها بياور ((آن هـنـگـام را كـه ماهيان در روز شنبه در روى آب آشكار مى شدندو در غير روز شنبه ماهيان كمتر به سراغ آنها مى آمدند)) (اذ تاتيهم حيتانهم يوم سبتهم شرعا ويوم لا يسبتون لا تاتيهم ).
ايـن مـوضوع خواه جنبه طبيعى داشته , و يا جنبه فوق العاده و الهى , وسيله اى بود براى امتحان و آزمـايـش اين جمعيت , لذا قرآن مى گويد: ((ما اين چنين آنها را به چيزى كه در برابر آن مخالفت مى كردند آزمايش مى كرديم )) (كذلك نبلوهم بما كانوايفسقون ).
چگونه دست به گناه زدند؟.
ايـن جـمـعـيـت , قانون شكنى را به اين ترتيب شروع كردند كه در آغاز از طريق حيله به اصطلاح شرعى ـبه وسيله كندن حوضچه ها و يا انداختن قلابهاـ كار خودرا شروع كردند, اين كار, گناه را در نظر آنها كوچك و آنان را در برابر شكستن احترام روز شنبه جسور ساخت , كم كم روزهاى شنبه بطور علنى و بى پروا به صيد ماهى مشغول شدند و از اين راه مال و ثروت فراوانى فراهم ساختند.
(آيه ) اين جمعيت از بنى اسرائيل در برابر اين آزمايش بزرگ كه با زندگى آنان كاملا آميخته بود به سه گروه تقسيم شدند:.
((گروه اول )) كه اكثريت را تشكيل مى دادند, به مخالفت با اين فرمان الهى برخاستند.
((گروه دوم )) كه قاعدتا اقليت كوچكى بودندو در برابر گروه اول به وظيفه امربه معروف و نهى از منكر قيام كردند.
((گروه سوم )), ساكتان و بى طرفان بودند, كه نه همگامى با گناهكاران داشتند ونه وظيفه نهى از منكر را انجام مى دادند.
در آيه مورد بحث , گفتگوى اين گروه را با نهى كنندگان شرح مى دهد, مى گويد: ((و(به خاطر بـيـاور) هنگامى كه جمعى از آنها به جمع ديگرى گفتند: چرا قومى را اندرزمى دهيد كه خداوند سـرانـجـام آنـها را هلاك مى كند و يا به عذاب دردناكى كيفرخواهد داد)) (واذ قالت امة منهم لم تعظون قوما اللّه مهلكهم او معذبهم عذاباشديدا).
((گفتند: (اين اندرزها) براى اعتذار و رفع مسؤوليت در پيشگاه پروردگارشماست ;Š به علاوه شايد آنها بپذيرند و از گناه باز ايستند, و تقوا پيشه كنند)) ! (قالوامعذرة الى ربكم ولعلهم يتقون ).
از جـمله بالا چنين استفاده مى شود كه : گاهى بيان حقايق و وظايف الهى بدون احتمال تاثير نيز واجب مى شود و آن در موردى است كه اگر حكم خدا گفته نشود و از گناه انتقاد نگردد كم كم بـه دسـت فـراموشى سپرده مى شود و بدعتها جان مى گيرند و سكوت دليل بر رضايت و موافقت مـحـسوب مى شود, در اين گونه مواردلازم است حكم پروردگار آشكارا و در همه جا گفته شود هرچند اثرى در گنهكاران نگذارد.
(آيه ) در اين آيه مى فرمايد: سرانجام دنياپرستى بر آنان غلبه كرد و فرمان خدا را به دست فراموشى سـپـردنـد ((اما هنگامى كه تذكراتى را كه به آنها داده شده بود فراموش كردند (لحظه عذاب فرا رسـيـد, و) نـهـى كـنـنـدگـان از بـدى را رهايى بخشيديم ;Š و كسانى را كه ستم كردند, به خاطر نـافـرمانيشان به عذاب شديدى گرفتارساختيم )) (فلما نسوا ما ذكروا به انجينا الذين ينهون عن السؤ واخذنا الذين ظلموا بعذاب بئيس بما كانوا يفسقون ).
چه كسانى رهايى يافتند؟.
از آن سـه گروه (گنهكاران , ساكتان و اندرزدهندگان ) تنها گروه سوم ازمجازات الهى مصون مـاندند و بطورى كه در روايات آمده است آنها هنگامى كه ديدند اندرزهايشان مؤثر واقع نمى شود ناراحت شدن و گفتند: ما از شهر بيرون مى رويم , شب هنگام به بيابان رفتند و اتفاقا در همان شب كيفر الهى دامان دو گروه ديگر را گرفت .
(آيـه ) در ايـن آيه مجازات آنها را چنين شرح مى دهد: ((هنگامى كه دربرابر آنچه از آن نهى شده بـودنـد, سركشى كردند به آنها گفتيم به شكل ميمونهاى طرد شده درآييد)) (فلما عتوا عما نهوا عنه قلنا لهم كونوا قردة خاسئين ).
روشن است كه امر ((كونوا)) (بوده باشيد) در اينجا يك فرمان تكوينى است ,يعنى آنها فورا به شكل مـيـمون در مى آمدند;Š البته طبق روايات مسخ شدگان تنهاچند روزى زنده مى ماندند و سپس از دنيا مى رفتند و نسلى از آنها به وجود نمى آمد.
(آيه ).
پراكندگى يهود !.
ايـن آيـه و آيه بعد اشاره به قسمتى از كيفرهاى دنيوى آن جمع از يهود است كه در برابر فرمانهاى الهى قد علم كردند و حق و عدالت و درستى را زير پا گذاردند.
نخست مى گويد: به خاطر بياور ((زمانى كه پروردگار تو اعلام داشت كه بر اين جمعيت گنهكار, عـده اى را مـسلط مى كند, كه بطور مداوم تا دامنه قيامت آنها را درناراحتى و عذاب قرار دهند)) (واذ تاذن ربك ليبعثن عليهم الى يوم القيمة من يسومهم سؤ العذاب ).
از ايـن آيه استفاده مى شود كه اين گروه سركش , هرگز روى آرامش كامل نخواهند ديد, هرچند براى خود حكومت و دولتى تاسيس كنند.
و در پـايـان آيه اضافه مى كند كه : ((پروردگار تو هم مجازاتش براى مستحقان ,سريع است , و هم (نسبت به خطاكاران توبه كار) آمرزنده و مهربان است )) (ان ربك لسريع العقاب وانه لغفور رحيم ).
و ايـن جـمـله نشان مى دهد كه خداوند راه بازگشت را به روى آنان باز گذارده ,تا كسى گمان نبرد كه سرنوشت اجبارى توام با بدبختى و كيفر و مجازات براى آنهاتعيين شده است .
(آيـه ) در اين آيه به پراكندگى يهود در جهان اشاره كرده , مى گويد: ((ما آنها را درزمين متفرق سـاخـتيم به گروههاى مختلفى تقسيم شدند, بعضى از آنها صالح بودند(به همين دليل هنگامى كه فرمان حق و دعوت پيامبر اسلام (ص ) را شنيدند, ايمان آوردند) و جمعى ديگر ناصالح بودند)) و حـق را پـشـت سـر انـداخـتند و براى تامين زندگى مادى خود از هيچ كارى فروگذار نكردند (وقطعناهم فى الا رض امما منهم الصالحون ومنهم دون ذلك ).
بـاز در ايـن آيـه ايـن حـقيقت تجلى مى كند كه اسلام هيچ گونه خصومتى با نژاديهود ندارد و به عـنـوان پيروان يك مكتب و يا وابستگان به يك نژاد, آنها را محكوم نمى نمايد بلكه مقياس و معيار سنجش را اعمال آنها قرار مى دهد.
سـپـس اضافه مى كند: ((ما آنها را با وسائل گوناگون , نيكيها و بديها آزموديم شايد باز گردند)) (وبلوناهم بالحسنات والسيئات لعلهم يرجعون ).

[donsaeid]

گـاهـى آنها را تشويق كرديم و در رفاه و نعمت قرار داديم , تا حس شكرگزارى در آنها برانگيخته شود و به سوى حق بازآيند, و گاهى به عكس آنها را در شدائد وسختيها و مصائب فرو برديم , تا از مركب غرور و خودپرستى و تكبر فرودآيند و به ناتوانى خويش پى برند, شايد بيدار شوند و به سوى خدا باز گردند, و هدف در هردو حال مساله تربيت و هدايت و بازگشت به سوى حق بوده است .
(آيه ) در آيات گذشته سخن از نياكان يهود بود, ولى در اين آيه , بحث ازفرزندان و اخلاف آنها به ميان آمده است .
نـخـست يادآور مى شود كه : ((پس از آنها, فرزندانى جاى آنها را گرفتند كه وارث كتاب (آسمانى تـورات ) شـدنـد;Š امـا بـا اين حال متاع اين دنياى پست را گرفته ))بر اطاعت خدا ترجيح مى دهند (فخلف من بعدهم خلف ورثوا الكتاب ياخذون عرض هذا الا دنى ).
سـپس اضافه مى كند: هنگامى كه آنها در كشمكش وجدان از يك سو, ومنافع مادى از سوى ديگر قرار مى گيرند, دست به دامن اميدهاى كاذب زده , ((ومى گويند (ما اين منفعت نقد را مشروع يا نـامـشـروع بـه چـنـگ مـى آوريم , خداوندرحيم و مهربان است ) و به زودى ما مورد بخشش قرار خواهيم گرفت )) (ويقولون سيغفر لنا).
ايـن جمله نشان مى دهد كه آنها بعد از انجام چنين كارى يك نوع پشيمانى زودگذر و حالت توبه ظـاهـرى بـه خـود مـى گـرفـتند, ولى بطورى كه قرآن مى گويد: اين ندامت و پشيمانى آنها به هيچ وجه ريشه نداشت به همين دليل ((اگر سود مادى ديگرى همانند آن به دستشان مى آمد, آن رانيز مى گرفتند)) (وان ياتهم عرض مثله ياخذوه ).
در هر حال اين جمله اشاره به رشوه خواريهاى جمعى از يهود, و تحريف آيات آسمانى به خاطر آن , و فراموش كردن احكام پروردگار به خاطر تضاد با منافع آنها مى كند.
لذا به دنبال آن مى فرمايد: ((آيا اينها به وسيله كتاب آسمانيشان (تورات )پيمان نبسته بودند كه بر خـدا (دروغ نـبـنـدنـد و احكام او را تحريف نكنند و) جز حق چيزى نگويند ؟!)) (الم يؤخذ عليهم ميثاق الكتاب ان لا يقولوا على اللّه الا الحق ).
سـپـس مـى گـويـد: اگر آنها از آيات الهى آگاهى نداشتند و دست به اين اعمال خلاف مى زدند ممكن بود براى خودشان عذرى بسازند, ولى اشكال كار اين است كه : ((آنها كرارا محتويات تورات را ديده و فهميده بودند)) (ودرسوا ما فيه ) در عين حال آن را ضايع ساختند و فرمانش را پشت سر انداختند.
سـرانـجـام مى فرمايد: اينها اشتباه مى كنند, و اين اعمال و متاعها سودى براى آنها نخواهد داشت , بلكه ((سراى آخرت براى پرهيزكاران بهتر است )) (والدارالا خرة خير للذين يتقون ).
((آيا شما حقايقى را به اين روشنى درك نمى كنيد)) (افلا تعقلون ).
(آيه ) در اين آيه در برابر گروه فوق اشاره به گروه ديگر مى كند كه آنها نه تنها از هرگونه تحريف و كـتـمان آيات الهى بركنار بودند, بلكه به آن تمسك جسته وموبه مو آنها را اجرا كردند, قرآن اين جـمـعـيت را ((مصلحان جهان )) نام نهاده و اجر وپاداش مهمى براى آنها قائل شده و در باره آنها چـنـيـن مـى گـويـد: ((كسانى كه تمسك به كتاب پروردگار جويند و نماز را برپا دارند (پاداش بـزرگـى خـواهـنـد داشت ) زيرا ماپاداش مصلحان را ضايع نخواهيم ساخت )) (والذين يمسكون بالكتاب واقامواالصلوة انا لا نضيع اجر المصلحين ).
آيـه فـوق بـه خوبى نشان مى دهد كه اصلاح واقعى در روى زمين بدون تمسك به كتب آسمانى و فـرمـانـهاى الهى امكان پذير نمى باشد, و اين تعبير بار ديگر اين حقيقت را تاكيد مى كند كه دين و مـذهـب تنها يك برنامه مربوط به جهان ماوراطبيعت و يا سراى آخرت نيست , بلكه آيينى است در متن زندگى انسانها, ودر طريق حفظ منافع تمام افراد بشر و اجراى اصول عدالت و صلح و رفاه و آسايش و بالاخره هر مفهومى كه در معنى وسيع ((اصلاح )) جمع است .
(آيه ).

آخرين سخن در باره قوم يهود:.
ايـن آيه آخرين آيه اى است كه در اين سوره پيرامون زندگى بنى اسرائيل سخن مى گويد و در آن سـرگـذشت ديگرى را به جمعيت يهود يادآورى مى كند,سرگذشتى كه هم درس عبرت است و هـم دليل بر سپردن يك پيمان , مى گويد:به خاطر بياوريد ((هنگامى كه كوه را بالاى سر آنها قرار داديم , آنچنان كه گويى سايبانى بر سر آنها بود)) (واذ نتقنا الجبل فوقهم كانه ظلة ).
((و آنـچـنان كه آنها گمان بردند بر سرشان سقوط خواهد كرد)) (وظنوا انه واقع بهم ) وحشت و اضطراب سراسر وجودشان را گرفت , و به تضرع افتادند.
در همان حال به آنها گفتيم ((آنچه را از احكام به شما داده ايم با جديت وقوت بگيريد)) (خذوا ما آتيناكم بقوة ).
((و آنچه در آن مانده است به خاطر داشته باشيد تا پرهيزكار شويد)) (واذكرواما فيه لعلكم تتقون ) از كيفر خدا بترسيد و به پيمانهايى كه در آن از شما گرفته ايم عمل كنيد.

يعنى , تمام رسالت موسى (ع ) و ساير انبيا و مبارزات درگيريهاى مستمر وسخت آنان , و ناراحتيها و شـدايـد طاقت فرسايى كه تن به آن دادند, همه براى آن بوده است كه فرمان خدا و اصول حق و عدالت و پاكى و تقوا در ميان همه بطوركامل اجرا گردد.
(آيه ).
پيمان نخستين و عالم ذر:.
ايـن آيـه اشاره اى به ((توحيد فطرى )) و وجود ايمان به خدا در اعماق روح آدمى است و به همين جـهت بحثهايى را كه در آيات گذشته اين سوره در زمينه ((توحيد استدلالى )) بوده است تكميل مى كند.
خداوند روى سخن را در اين آيه به پيامبر كرده , نخست چنين مى گويد:به خاطر بياور ((موقعى را كـه پـروردگـارت از پـشـت فرزندان آدم ذريه آنها را بر گرفت وآشكار ساخت و آنها را گواه بر خويشتن نمود (و از آنها پرسيد آيا من پروردگارشما نيستم ؟ آنها همگى گفتند: آرى ! گواهى مـى دهـيم )) (واذ اخذ ربك من بنى آدم من ظهورهم ذريتهم واشهدهم على انفسهم الست بربكم قالوا بلى شهدنا).
سـپـس اشـاره به هدف نهايى اين سؤال و جواب و گرفتن پيمان از فرزندان آدم در مساله توحيد نـمـوده , مـى فرمايد: اين كار را خداوند به اين جهت انجام داد ((كه درروز قيامت نگوييد ما از اين موضوع (توحيد و شناسايى خدا) غافل بوديم )) (ان تقولوا يوم القيمة انا كنا عن هذا غافلين ).
(آيه ) در اين آيه اشاره به هدف ديگر اين پيمان كرده , مى گويد: اين پيمان را به خاطر آن گرفتيم كه ((نگوييد: پدران ما پيش از ما بت پرست بودند و ما هم فرزندانى بعد از آنها بوديم (و چاره اى جز تـبعيت از آنها نداشتيم ) آيا ما را به گناه افراد بيهوده كار مجازات مى كنى )) (او تقولوا انما اشرك آباؤنا من قبل وكنا ذرية من بعدهم افتهلكنا بما فعل المبطلون ).
(آيه ) آرى ((اين گونه ما آيات را توضيح مى دهيم و روشن مى سازيم (تابدانند نور توحيد از آغاز در روح آنها بوده ) شايد با توجه به اين حقايق به سوى حق باز گردند)) (وكذلك نفصل الا يات ولعلهم يرجعون ).
مـنـظور از اين عالم و اين پيمان همان ((عالم استعدادها)) و ((پيمان فطرت )) وتكوين و آفرينش اسـت , بـه ايـن ترتيب كه به هنگام خروج فرزندان آدم به صورت ((نطفه )) از صلب پدران به رحم مادران كه در آن هنگام ذراتى بيش نيستند خداونداستعداد و آمادگى براى حقيقت توحيد به آنها داده است , هم در نهاد و فطرتشان اين سر الهى به صورت يك حس درون ذاتى به وديعه گذارده شده است و هم درعقل و خردشان به صورت يك حقيقت خودآگاه !.
بـنـابـرايـن هـمه افراد بشر داراى روح توحيدند و سؤالى كه خداوند از آنها كرده به زبان تكوين و آفرينش است و پاسخى كه آنها داده اند نيز به همين زبان است .
(آيه ).
دانشمندى كه در خدمت فراعنه در آمد:.
در اينجا اشاره به يكى ديگر از داستانهاى بنى اسرائيل شده است .
نخست روى سخن را به پيامبر كرده , مى گويد: ((و بر آنها بخوان داستان آن كس را كه آيات خود را بـه او داديـم ولـى سرانجام خود را از آن تهى ساخت و گرفتاروسوسه هاى شيطان گشت و از گـمـراهـان گـرديـد)) (واتل عليهم نبا الذى آتيناه آياتنافانسلخ منها فاتبعه الشيطان فكان من الغاوين ).
(آيـه ) در اين آيه اين موضوع را چنين تكميل مى كند كه ((و اگرمى خواستيم (مى توانستيم او را در هـمـان مسير حق به اجبار نگاه داريم ) و به وسيله آن آيات و علوم , مقام والا بدهيم )) (ولو شئنا لرفعناه بها).
ولـى مـسـلـم است كه نگاهدارى اجبارى افراد در مسير حق با سنت پروردگاركه سنت اختيار و آزادى اراده اسـت , سـازگـار نـيـست و نشانه شخصيت و عظمت كسى نخواهد بود, لذا بلافاصله اضافه مى كند:.
مـا او را به حال خود رها كرديم ((و او به پستى گراييد و از هواى نفس پيروى كرد)) (ولكنه اخلد الى الا رض واتبع هويه ).
سـپـس اين شخص را تشبيه به سگى مى كند كه هميشه زبان خود را همانندحيوانات تشنه بيرون آورده , مى گويد: ((او همانند سگ است كه اگر به او حمله كنى دهانش باز و زبانش بيرون است و اگـر او را بـه حـال خـود واگذارى باز چنين است ))(فمثله كمثل الكلب ان تحمل عليه يلهث او تتركه يلهث ).
او بر اثر شدت هوى پرستى و چسبيدن به لذات جهان ماده , يك حال عطش نامحدود و پايان ناپذير بـه خـود گرفته كه همواره دنبال دنياپرستى مى رود, همچون يك ((سگ هار)) كه بر اثر بيمارى هارى حالت عطش كاذب به او دست مى دهد و درهيچ حال سيراب نمى شود.
سپس اضافه مى كند كه : ((اين مثل (مخصوص به اين شخص معين نيست ,بلكه ) مثالى است براى همه جمعيتهايى كه آيات خدا را تكذيب كنند)) (ذلك مثل القوم الذين كذبوا بياتنا).
((ايـن داسـتان را براى آنها بازگو كن , شايد درباره آن بينديشند)) و مسيرصحيحى را پيدا كنند (فاقصص القصص لعلهم يتفكرون ).
بعلم باعورا دانشمند دنياپرست و منحرف ـ.
از بـسـيـارى از روايـات و كـلـمات مفسران مى شود كه منظور از اين شخص مردى به نام ((بلعم بـاعـورا)) بـوده , كه در عصر موسى زندگى مى كرد و از دانشمندان وعلماى مشهور بنى اسرائيل محسوب مى شد, و حتى موسى از وجود او به عنوان يك مبلغ نيرومند استفاده مى كرد, و كارش در ايـن راه آن قـدر بـالا گـرفـت كـه دعايش در پيشگاه خدا به اجابت مى رسيد, ولى بر اثر تمايل به فـرعـون و وعد و وعيدهاى او از راه حق منحرف شد و همه مقامات خود را از دست داد, تا آنجا كه در صف مخالفان موسى قرار گرفت .
(آيـه ) در ايـن آيـه و آيـه بـعد در واقع يك نتيجه كلى و عمومى از سرگذشت ((بلعم )) و علماى دنياپرست گرفته , نخست مى گويد: ((چه بد مثلى دارند آنها كه آيات ما را تكذيب و انكار كردند)) و چه بد عاقبت و سرنوشتى در انتظار آنهاست (سا مثلا القوم الذين كذبوا بياتنا).
ولـى آنـهـا به ما ظلم و ستم نمى كردند, بلكه ((بر خويشتن ستم روا مى داشتند))(وانفسهم كانوا يظلمون ).
چـه سـتـمـى از ايـن بـالاتـر كه سرمايه هاى معنوى علوم و دانشهاى خويش را كه مى تواند باعث سـربـلندى خود آنها و جامعه هايشان گردد در اختيار صاحبان ((زر)) و((زور)) مى گذارند و به بهاى ناچيز مى فروشند.
(آيـه ) امـا به هوش باشيد كه رهايى از اين گونه لغزشها و دامهاى شيطانى ,بدون توفيق و هدايت الـهـى ممكن نيست ((آن كس را كه خدا هدايت كند (و توفيق رارفيق راهش سازد) هدايت يافته واقعى اوست )) (من يهداللّه فهو المهتدى ).
((و كسانى را كه خداوند گمراه سازد (و بر اثر اعمالشان به حال خود رها سازديا وسائل پيروزى و مـوفـقيت را در برابر وسوسه هاى شيطانى آنان بگيرد) زيانكارواقعى همانها هستند)) (ومن يضلل فاولئ ك هم الخاسرون ).

[donsaeid]

(آيه ).
نشانه هاى دوزخيان :.
در ايـن آيـه و دو آيـه بـعـد مردم به دو گروه تقسيم شده اند و صفات هركدام توضيح داده شده : ((گروه دوزخيان و گروه بهشتيان )).
نـخـسـت درباره دوزخيان با سوگند و تاكيد چنين مى گويد: ((ما بسيارى از جن و انس را براى دوزخ آفريديم )) (ولقد ذرانا لجهنم كثيرا من الجن والا نس ).
گـرچـه خداوند همه را پاك آفريده , ولى گروهى با اعمال خويش خود را نامزددوزخ مى كنند و سـرانجامشان شوم و تاريك است و گروهى با اعمال خود, خود رانامزد بهشت مى سازند و عاقبت كارشان خوشبختى و سعادت است .
سـپس صفات گروه دوزخى را در سه جمله خلاصه مى كند: نخست اين كه (آنها قلبهايى دارند كه با آن درك و انديشه نمى كنند)) (لهم قلوب لا يفقهون بها).
ديگر اين كه ((چشمهاى روشن و حقيقت بين دارند اما با آن چهره حقايق رانمى نگرند)) و همچون نابينايان كنار آن مى گذرند (ولهم اعين لا يبصرون بها).
سـوم ايـن كـه : ((بـا داشـتـن گوش سالم , سخنان حق را نمى شنوند)) و همچون كران خود را از شنيدن حرف حق محروم مى سازند (ولهم آذان لا يسمعون بها).
((ايـنـها در حقيقت همچون چهارپايانند)) (اولئ ك كالا نعام ) چرا كه امتياز آدمى از چهارپايان در فـكـر بـيدار و چشم بينا و گوش شنواست كه متاسفانه آنها همه را ازدست داده اند ((بلكه آنها از چهارپايان گمراهتر و پست تر مى باشند)) (بل هم اضل ).
چرا كه چهارپايان داراى اين استعدادها و امكانات نيستند, ولى آنها با داشتن عقل سالم و چشم بينا و گـوش شنوا امكان همه گونه ترقى و تكامل را دارند, اما براثر هوى پرستى و گرايش به پستيها اين استعدادها را بلااستفاده مى گذارند.
((آنـهـا افراد غافل و بيخبرى هستند)) و به همين جهت در بيراهه هاى زندگى سرگردانند (اولئ ك هم الغافلون ).
چشمه آب حيات كنار دستشان , ولى از تشنگى فرياد مى كشند, درهاى سعادت در برابر رويشان باز است , اما حتى به آن نگاه نمى كنند.
(آيـه ) در ايـن آيـه اشـاره بـه وضع گروه بهشتى كرده , صفات آنان را بيان مى كند, نخست براى بـيـرون آمـدن از صـف دوزخـيـان مـردم را بـه تـوجه عميق به اسماحسناى خدا دعوت نموده , مـى فـرمايد: ((براى خدا نامهاى نيكى است , خدا را به آنها بخوانيد)) (وللّه الا سما الحسنى فادعوه بها).
مـنـظـور از ((اسما حسنى )), صفات مختلف پروردگار است كه همگى نيك وهمگى ((حسنى )) است .
و مـنـظـور از خـوانـدن خدا به اسما حسنى تنها اين نيست كه الفاظ را بر زبان جارى كنيم و مثلا بگوييم يا عالم , يا قادر, يا ارحم الراحمين , بلكه در واقع اين است كه اين صفات را در وجود خودمان به مقدار امكان پياده كنيم , و به تعبير ديگرمتصف به اوصاف او و متخلق به اخلاقش گرديم , و نيز اگـر در بـعـضى روايات مانندروايتى كه از امام صادق (ع ) در تفسير اين آيه نقل شده مى خوانيم : نـحـن واللّه الا سما الحسنى ;Š به خدا سوگند ما اسما حسناى خدا هستيم , اشاره به آن است كه پرتو نـيـرومندى از آن صفات الهى در وجود ما منعكس شده و شناخت ما به شناخت ذات پاكش كمك مى كند.
سـپـس مـردم را از اين نكته برحذر مى دارد كه اسامى خدا را تحريف نكنند ومى گويد: ((آنها كه اسما خدا را تحريف كرده اند رها سازيد, آنها به زودى به جزاى اعمال خويش گرفتار خواهند شد)) (وذروا الذين يلحدون فى اسمائه سيجزون ماكانوا يعملون ).
مـنـظـور از الـحاد در اسما خدا اين است كه الفاظ و مفاهيم آن را تحريف كنيم ,يا او را به اوصافى تـوصـيـف نـمـايـيم كه شايسته آن نيست , همانند مسيحيان كه قائل به تثليث و خدايان سه گانه شده اند, و يا اين كه صفات او را بر مخلوقاتش تطبيق نماييم .
(آيـه ) اين آيه به دو قسمت كه اساسى ترين صفات گروه بهشتيان است اشاره مى كند, مى فرمايد: ((و از كسانى كه آفريديم , امت و گروهى هستند كه مردم رابه حق هدايت مى كنند و به آن حكم مى كنند)) (وممن خلقنا امة يهدون بالحق وبه يعدلون ).
در واقع آنها دو برنامه ممتاز دارند, فكر, هدف , دعوت و فرهنگشان حق و به سوى حق است , و نيز عمل و برنامه ها و حكومتشان بر اساس حق و حقيقت مى باشد.
(آيه ).
مجازات استدراج :.
در ايـن آيه و آيه بعد يكى از مجازاتهاى الهى كه به صورت يك سنت درباره بسيارى از گنهكاران سركش اجرا مى شود, بيان شده و آن ((عذاب استدراج )) است .
استدراج در دو مورد از قرآن مجيد آمده است يكى در آيه مورد بحث وديگرى در آيه 44 سوره قلم و هر دو مورد درباره انكاركنندگان آيات الهى است .
خداوند در اين آيه مى فرمايد: ((آنها كه آيات ما را تكذيب و انكار كردندتدريجا, مرحله به مرحله , از راهى كه نمى دانند, در دام مجازات گرفتارشان مى كنيم )) و زندگى آنها را در در هم مى پيچيم (والذين كذبوا بياتنا سنستدرجهم من حيث لا يعلمون ).
(آيه ) در اين آيه همان مطلب را به اين صورت تاكيد مى كند: چنان نيست كه با شتابزدگى چنين كسانى را فورا مجازات كنم , بلكه ((به آنها مهلت و فرصت كافى (براى تنبه و بيدارى ) مى دهم )) و هنگامى كه بيدار نشدند, گرفتارشان مى سازم (واملى لهم ) زيرا كسانى شتاب و عجله مى كنند كه قدرت كافى ندارند و مى ترسندفرصت از دستشان برود ((ولى نقشه من و مجازاتهايم آنچنان قوى و حساب شده است )) كه هيچ كس را قدرت فرار از آن نيست (ان كيدى متين ).
اين آيه به همه گنهكاران هشدار مى دهد كه تاخير كيفر الهى را دليل بر پاكى ودرستى خود, و يا ضـعـيـف و ناتوانى پروردگار, نگيرند, و ناز و نعمتهايى را كه در آن غرقند, نشانه تقربشان به خدا نـدانـند, چه بسا اين پيروزيها و نعمتهايى كه به آنهامى رسد مقدمه مجازات استدراجى پروردگار باشد, خدا آنها را غرق نعمت مى كندو به آنها مهلت مى دهد و بالا و بالاتر مى برد, اما سرانجام چنان بر زمين مى كوبد كه اثرى از آنها باقى نماند و تمام هستى و تاريخشان را درهم مى پيچد.
از امام صادق (ع ) در تفسير آيه فوق چنين نقل شده كه فرمود: ((منظور از اين آيه بنده گنهكارى اسـت كـه پس از انجام گناه , خداوند او را مشمول نعمتى قرارمى دهد ولى او نعمت را به حساب خوبى خودش گذاشته و از استغفار در برابر گناه غافلش مى سازد)).
آيـه ـ شان نزول : مفسران اسلامى چنين نقل كرده اند: پيامبر(ص ) هنگامى كه در مكه بود, شبى بر كوه صفا برآمد و مردم را به سوى توحيد و يكتاپرستى دعوت نمود, مخصوصا تمامى طوائف قريش را صـدا زد و آنها را از مجازات الهى برحذر داشت , تا مقدار زيادى از شب گذشت , بت پرستان مكه گفتند: ((رفيق ماديوانه شده , از شب تا صبح نعره مى كشيد)) ! در اين موقع آيه نازل شد و به آنها دراين زمينه پاسخ دندانشكنى داد.
تفسير:.
تهمتها و بهانه هاـ.
در ايـن آيـه نـخست خداوند به گفتار بى اساس بت پرستان دائر به جنون پيامبر(ص ) چنين پاسخ مـى گـويـد: ((آيـا آنـهـا فـكر و انديشه خود را به كار نينداختند كه بدانند همنشين آنها (پيامبر) هيچ گونه آثارى از جنون ندارد)) (اولم يتفكروا مابصاحبهم من جنة ).
بيش از چهل سال در ميان آنها رفت و آمد داشته , و همواره فكر, عقل وتدبيرش را ديده اند, چگونه يـكـبـاره چنين وصله اى را به وى چسباندند, و به دنبال اين جمله مى گويد: ((او فقط بيم دهنده آشكارى است )) كه جامعه خويش را ازخطراتى كه با آن روبرو است برحذر مى دارد (ان هو الا نذير مبين ).
(آيـه ) در ايـن آيـه بـراى تـكـميل اين بيان آنها را به مطالعه عالم هستى ,آسمانها و زمين , دعوت مـى كـند و مى گويد: ((آيا در حكومت آسمانها و زمين ومخلوقاتى كه خدا آفريده از روى دقت و فكر نظر نيفكندند)) (اولم ينظروا فى ملكوت السموات والا رض وما خلق اللّه من شى ).
تا بدانند اين عالم وسيع آفرينش با اين نظام حيرت انگيز بيهوده آفريده نشده و هدفى براى آن بوده است , و دعوت پيامبر(ص ) در حقيقت دنباله همان هدف آفرينش , يعنى تكامل و تربيت انسان است .
سـپـس بـراى ايـن كـه آنها را از خواب غفلت بيدار سازد, مى فرمايد: آيا در اين موضوع نيز انديشه نـكـردند كه : ممكن است پايان زندگى آنها نزديك شده باشد, (اگر امروزايمان نياورند, و دعوت ايـن پيامبر را نپذيرند, و قرآنى را كه بر او نازل شده است بااين همه نشانه هاى روشن قبول نكنند) بـه كدام سخن بعد از آن ايمان خواهند آورد))؟ (وان عسى ان يكون قداقترب اجلهم فباى حديث بعده يؤمنون ).
(آيـه ) سـرانـجـام در اين آيه سخن را با آنها چنين پايان مى دهد كه ((هر كس را خداوند (به خاطر اعـمال زشت و مستمرش ) گمراه سازد, هيچ هدايت كننده اى ندارد, و خداوند آنها را همچنان در طـغيان و سركشى رها مى سازد تا حيران وسرگردان شوند)) (من يضلل اللّه فلا هادى له ويذرهم فى طغيانهم يعمهون ).
ايـن گـونـه تـعـبيرات مخصوص به گروهى است كه آن چنان در برابر حقايق ,لجوج و متعصب و معاندند كه گويى پرده بر چشم و گوش و قلبشان افتاده , پرده هاى تاريكى كه نتيجه اعمال خود آنهاست , و منظور از ((اضلال الهى )) نيز همين است .
آيـه شـان نـزول : طايفه قريش به چند نفر ماموريت دادند كه به نجران سفركنند, و از دانشمندان يهود كه (علاوه بر مسيحيان ) در آنجا ساكن بودند مسائل پيچيده اى را سؤال كنند, و در بازگشت آنـهـا را در بـرابـر پيامبر(ص ) مطرح سازند (به گمان اين كه پيامبر از پاسخ آنها عاجز مى ماند) از جـمـلـه سـؤالات ايـن بـود كه در چه زمانى قيامت برپا مى شود, هنگامى كه آنها اين پرسش را از پيامبر(ص ) كردند, آيه موردبحث نازل شد و به آنها پاسخ گفت .
تفسير:.
كى قيامت برپا مى شود؟.
با اين كه براى آيه شان نزول خاصى ذكر شده در عين حال پيوند روشنى نيزبا آيات قبل دارد, زيرا در آيـات قـبـل اشاره به مساله قيامت و لزوم آمادگى براى چنين روزى شده بود, طبعا به دنبال چـنـين بحثى اين سؤال براى بسيارى از مردم پيش مى آيد كه قيامت كى برپا خواهد شد, لذا قرآن مـى گـويـد: ((از تـو دربـاره ساعت (روزرستاخيز) مى پرسند, كه در چه زمانى وقوع مى يابد)) ؟ (يسئلونك عن الساعة ايان مرسيها).
سـپـس اضافه مى كند كه اى پيامبر ! در پاسخ اين سؤال صريحا ((بگو: اين علم تنها نزد پروردگار مـن اسـت , وهيچ كس جز او نمى تواند وقت آن را آشكار سازد)) (قل انما علمها عند ربى لا يجليها لوقتها الا هو).
ولـى دو نشانه سربسته براى آن بيان مى كند, نخست مى گويد: ((قيام ساعت در آسمانها و زمين , مساله سنگينى است )) (ثقلت فى السموات والا رض ).
چـه حـادثـه اى مـمكن است از اين سنگينتر بوده باشد, در حالى كه در آستانه قيامت , همه كرات آسمانى به هم مى ريزند, آفتاب خاموش , ماه تاريك , ستارگان بى فروغ و اتمها متلاشى مى گردند, و از بقاياى آنها جهانى نو با طرحى تازه ريخته مى شود.
ديـگـر ايـنـكه قيام ساعت , بدون مقدمات تدريجى , و به شكل انقلابى , تحقق مى يابد ((و جز بطور ناگهانى به سراغ شما نمى آيد)) (لا تاتيكم الا بغتة ).
بـار ديـگـر مـى گـويد: ((چنان از تو سؤال مى كنند كه گويى تو از زمان وقوع قيامت باخبرى )) ! (يسئلونك كانك حفى عنها).
بـعـد اضـافـه مـى كـند كه در جواب آنها ((بگو: اين علم تنها نزد خداست ولى بيشتر مردم از اين حـقيقت آگاهى ندارند)) كه چنين علمى مخصوص ذات پاك اوست , لذا پى درپى از آن مى پرسند (قل انما علمها عنداللّه ولكن اكثر الناس لا يعلمون ).
آيـه ـ شـان نزول : اهل مكه به پيامبر(ص ) گفتند: تو اگر با خدا ارتباط دارى آيا پروردگار تو را از گـرانـى و ارزانى اجناس در آينده با خبر نمى سازد كه از اين طريق بتوانى آنچه به سود و منفعت است تهيه كنى و آنچه به زيان است كنار بگذارى و يااز خشكسالى , و يا پرآبى مناطق مختلف آگاه سـازد تا به موقع از مناطق خشك به سرزمينهاى پربركت كوچ كنى ؟! در اين هنگام آيه نازل شد و به آنها پاسخ گفت .

[donsaeid]

تفسير:.
اسرار نهان را فقط خدا مى داندـ.
در آيـه قبل عدم آگاهى هيچ كس جز خدا نسبت به زمان قيام ((قيامت )) موردبحث بود و در اين آيه سخن از نفى علم غيب بطوركلى در ميان است .
در نـخـستين جمله , به پيامبر(ص ) مى گويد: ((به آنها بگو: من مالك و صاحب اختيارهيچ گونه سود و زيانى درباره خويش نيستم مگر آنچه را كه خدا بخواهد)) (قل لا املك لنفسى نفعا ولا ضرا الا ماشااللّه ).
انسان در كارهاى خود, قدرت و نيرويى از خويش ندارد بلكه همه قدرتها ازناحيه خداست و اوست كه اين تواناييها را در اختيار انسان گذاشته است .
پس از بيان اين موضوع , اشاره به مساله مهم ديگرى مى كند كه مورد سؤال گروهى بود و آن اينكه بـه پـيامبرش مى گويد به آنها بگو: من از غيب و اسرار نهان آگاه نيستم ((زيرا اگر از اسرار نهان آگاهى داشتم منافع فراوانى را براى خودم مى ساختم وهيچ گونه زيانى به من نمى رسيد)) (ولو كنت اعلم الغيب لا ستكثرت من الخير ومامسنى السؤ).
سپس مقام واقعى و رسالت خويش را در يك جمله كوتاه و صريح بيان كرده مى گويد: ((من فقط بـيـم دهـنـده و بشارت دهنده براى افرادى كه ايمان مى آورندهستم )) (ان انا الا نذير وبشير لقوم يؤمنون ).

(آيه ).
كفران يك نعمت بزرگ !.
در ايـنـجا به گوشه ديگرى از حالات مشركان و طرز تفكر آنها و پاسخ به اشتباهاتشان اشاره شده است و از آنجا كه آيه قبل اشاره به توحيد افعالى خدا بود,آيات بعد مكمل آنها محسوب مى شود.
نـخست مى گويد: ((او كسى است كه (همه ) شما را از يك فرد آفريد وهمسرش را نيز از جنس او قرار داد تا در كنار او بياسايد)) (هو الذى خلقكم من نفس واحدة وجعل منها زوجها ليسكن اليها).
اين دو در كنار هم زندگى آرام بخشى داشتند, ((اما هنگامى كه زوج با همسرخود آميزش جنسى كرد, بارى سبك برداشت (به گونه اى كه در آغاز كار اين حمل براى او مشكلى ايجاد نمى كرد, و با داشتن حمل ) به كارهاى خود همچنان ادامه مى داد)) (فلما تغشيها حملت حملا خفيفا فمرت به ).
امـا بـا گذشت شب و روز, حمل او كم كم سنگين شد ((و چون سنگين شد))(فلما اثقلت ) در اين هـنـگـام دو هـمـسـر, انتظار فرزندى را مى كشيدند و آرزو داشتندخداوند فرزند صالحى به آنها مـرحمت كند, لذا ((متوجه درگاه خدا شدند و پروردگارخويش را چنين خواندند: بار الها ! اگر بـه مـا فـرزنـد صـالـحى عطا كنى از شكرگزاران خواهيم بود)) (دعوااللّه ربهما لئن آتيتنا صالحا لنكونن من الشاكرين ).
(آيـه ) ((ولـى هـنگامى كه خداوند فرزندى سالم با تناسب اندام و شايستگى كامل به آنها داد, آنها براى خدا در اين نعمت بزرگ شركايى قائل شدند, اما خداوندبرتر و بالاتر از شرك آنهاست )) (فلما آتيهما صالحا جعلا له شركا فيما آتيهما فتعالى اللّه عما يشركون ).
(آيـه ) بـه دنـبـال ايـن جريان , قرآن بار ديگر فكر و عقيده بت پرستى را با بيان روشن و كوبنده اى مـحكوم مى كند, و مى گويد: ((آيا اينها موجوداتى را شريك خداقرار مى دهند كه قادر بر آفرينش چيزى نيستند, بلكه خودشان مخلوق اويند))(ايشركون ما لا يخلق شيئا وهم يخلقون ).
(آيـه ) بـه عـلاوه ((ايـن مـعـبـودهـاى سـاختگى (در هيچ يك از مشكلات ) قادرنيستند پرستش كـنـنـدگان خود را يارى كنند, و حتى قادر نيستند خود را نيز (در برابرمشكلات ) يارى دهند)) (ولا يستطيعون لهم نصرا ولا انفسهم ينصرون ).
(آيـه ) ايـن مـعـبـودها آنچنان هستند كه ((اگر شما بخواهيد آنها را هدايت كنيد, از شما پيروى نخواهند كرد)) و حتى عقل و شعور آن را ندارند (وان تدعوهم الى الهدى لا يتبعوكم ).
آنها كه چنين هستند و نداى هاديان را نمى شنوند, چگونه مى توانند ديگران را هدايت كنند؟.
بـه هـر حـال ((بـراى شـمـا مساوى است , خواه آنها را, دعوت به سوى حق كنيدو يا در برابرشان خـامـوش باشيد)) در هر دو صورت , اين گروه بت پرستان لجوج ,دست بردار نيستند (سوا عليكم ادعوتموهم ام انتم صامتون ).
(آيـه ) ايـن آيـه و آيـه بـعـد همچنان بحثهاى توحيد و مبارزه با شرك را ادامه مى دهد, و پرستش غيرخدا را عملى سفيهانه و دور از منطق و عقل معرفى مى نمايد و با چهار دليل , منطق بت پرستان را ابطال مى كند.
نـخـسـت مـى گـويـد: ((آنـهايى را كه شما جز خدا مى خوانيد (و عبادت مى كنيد و از آنان يارى مى طلبيد) بندگانى همچون خود شما هستند)) ! (ان الذين تدعون من دون اللّه عباد امثالكم ).
بـنـابـراين معنى ندارد كه انسان در مقابل چيزى كه مثل خود او محكوم قوانين طبيعت است , به سجده بيفتد و دست نياز به سوى او دراز كند و مقدرات وسرنوشتش را در دست او بداند.
سـپـس اضـافه مى كند: اگر فكر مى كنيد آنها قدرت و شعورى دارند ((آنها رابخوانيد بايد جواب شما را بدهند اگر راست مى گوييد)) (فادعوهم فليستجيبوا لكم ان كنتم صادقين ).
و اين دومين دليلى است كه براى ابطال منطق آنها بيان شده .
(آيـه ) در سـومـيـن بـيان روشن مى سازد كه آنها حتى از بندگان خود پست تروناتوانترند: خوب بنگريد ((آيا آنها لااقل همانند شما پاهايى دارند كه با آن راه بروند)) (الهم ارجل يمشون بها).
((يـا دسـتهايى دارند كه با آن چيزى را بگيرند و كارى انجام دهند)) (ام لهم ايديبطشون بها) ((يا چشمهايى دارند كه با آن ببينند)) (ام لهم اعين يبصرون بها).
((يا گوشهايى دارند كه با آن بشنوند)) (ام لهم اذان يسمعون بها).
بـه ايـن تـرتيب آنها به قدرى ضعيفند, كه حتى براى جابه جا شدن نياز به كمك شما دارند و براى دفاع از موجوديت خود, نيازمند به حمايت هستند.
سرانجام در پايان آيه ضمن تعبير ديگرى كه در حكم چهارمين استدلال است مى گويد: اى پيامبر ! ((بـگـو: ايـن معبودهايى را كه شما شريك خدا قرار داده ايدبر ضد من بخوانيد و همگى دست به دسـت هـم دهـيـد و بـراى من تا آنجا كه مى توانيدنقشه بكشيد و در اين كار هيچ گونه تاخير روا مـداريـد)) بـبـينيم با اين حال كارى از همه شما ساخته است ؟ (قل ادعوا شركاكم ثم كيدون فلا تنظرون ).
يـعـنـى اگـر مـن دروغ مـى گـويم و آنها مقربان خدا هستند و من به حريم احترامشان جسارت كرده ام , پس چرا آنها بر من غضب نمى كنند.
(آيه ).
معبودهاى بى ارزش :.
در تعقيب آيه گذشت كه به مشركان مى گفت : شما و بتهايتان نمى توانيدكوچكترين زيانى به من بـرسـانيد, در اين آيه به دليل آن اشاره كرده , مى گويد: ((ولى وسرپرست و تكيه گاه من خدايى است كه اين كتاب آسمانى را بر من نازل كرده است ))(ان وليى اللّه الذى نزل الكتاب ).
نـه تـنـهـا مـن , ((او هـمـه صالحان و شايستگان را حمايت و سرپرستى مى كند ومشمول لطف و عنايتش قرار مى دهد)) (وهو يتولى الصالحين ).
(آيه ) سپس بار ديگر به تاكيد روى دلايل بطلان بت پرستى پرداخته ,مى گويد: ((معبودهايى را كه غـيـر از خدا مى خوانيد كارى از آنها ساخته نيست ,نمى توانند شما را يارى كنند و نه خودشان را)) (والذين تدعون من دونه لا يستطيعون نصركم ولا انفسهم ينصرون ).
(آيـه ) و از اين بالاتر ((اگر از آنها هدايت خويشتن را در مشكلات بخواهيد, آنها حتى حرف شما را نمى شنوند)) ! (وان تدعوهم الى الهدى لا يسمعوا).
و حـتى ((آنها را مى بينى كه (با چشمهاى مصنوعيشان ) گويا به تو نگاه مى كنند, ولى در حقيقت نمى بينند)) (وتريهم ينظرون اليك وهم لا يبصرون ).
مـضـمون دو آيه اخير در آيات گذشته نيز آمده بود, و اين تكرار به خاطر تاكيدهر چه بيشتر روى مـساله مبارزه با بت پرستى و ريشه كن كردن نفوذ آن در روح و فكرمشركان از طريق تلقين مكرر است .
(آيه ).
وسوسه هاى شيطان :.
در ايـنـجا شرايط تبليغ و رهبرى و پيشوايى مردم را به طرز بسيار جالب وفشرده بيان مى كند و با آيـات گـذشـته كه اشاره به مساله تبليغ مشركان داشت نيزتناسب دارد, نخست به سه قسمت از وظـايف رهبران و مبلغان به صورت خطاب به پيامبر(ص ) شده , در آغاز مى گويد;Š در طرز رفتار با مردم سختگير مباش , عذرشان رابپذير, و بيش از آنچه قدرت دارند از آنها مخواه و به هر حال ((با آنها مدارا كن ))(خذاالعفو).
سـپـس دومين دستور را به اين صورت مى دهد: ((مردم را به كارهاى نيك وآنچه را عقل و خرد, شايسته مى شناسد و خداوند آن را نيك معرفى كرده , دستورده )) (وامر بالعرف ).
در مـرحـلـه سـوم دستور به تحمل و بردبارى در برابر جاهلان داده , مى گويد: ((ازجاهلان روى بگردان و با آنها ستيزه مكن )) (واعرض عن الجاهلين ).
رهـبران و مبلغان در مسير خود با افراد متعصب , لجوج , جاهل و بى خبر, وافرادى كه سطح فكر و اخـلاق آنـهـا بـسـيـار پـايـين است , روبرو مى شوند, از آنها دشنام مى شنوند, هدف تهمتشان قرار مى گيرند, سنگ در راهشان مى افكنند.
راه پيروزى بر اين مشكل گلاويز شدن با جاهلان نيست , بلكه بهترين راه تحمل و حوصله , ناديده گرفتن و نشنيده گرفتن اين گونه كارهاست , و تجربه نشان مى دهد براى بيدار ساختن جاهلان و خاموش كردن آتش خشم و حسد وتعصبشان , اين بهترين راه است .