Tafsir-e Quran

[donsaeid]

اكنون بقيه داستان را از زبان قرآن مى خوانيم :.
آرى ! اى مـوسـى ما مقدر كرده بوديم كه در برابر ديدگان (علم ) ما پرورش بيابى ((در آن هنگام كـه خـواهرت (در نزديكى كاخ فرعون ) راه مى رفت )) (اذ تمشى اختك ) و به دستور مادر, مراقب اوضاع و سرنوشت تو بود.
او بـه ماموران فرعون ((مى گفت : آيا زنى را به شما معرفى بكنم كه توانايى سرپرستى اين نوزاد را دارد)) ؟ (فتقول هل ادلكم على من يكفله ).
و شايد اضافه كرد: اين زن شير پاكى دارد كه من مطمئنم نوزاد آن را پذيراخواهد شد.
ماموران خوشحال شدند به همراه او حركت كردند.
خواهر موسى كه خود را به صورت فردى ناشناس و بيگانه , نشان مى داد,مادر را از جريان امر آگاه كـرد, مـادر نيز بى آنكه خونسردى خود را از دست دهد, به دربار فرعون آمد, كودك را به دامن او انـداخـتـنـد كودك بوى مادر را شنيد, بويى آشنا,ناگهان پستان او را همچون جان شيرين در بر گـرفت و با عشق و علاقه بسيار,مشغول نوشيدن شير شد, غريو شادى از حاضران برخاست و آثار خشنودى وشوق در چشمان همسر فرعون نمايان شد.
فـرعـون كودك را به او سپرد, و همسرش تاكيد فراوان نسبت به حفظ وحراست او كرد, و دستور داد در فاصله هاى كوتاه كودك را به نظر او برساند.
اينجاست كه قرآن مى گويد: ((پس ما تو را به مادرت بازگردانديم تا چشمش به تو روشن شود, و غم و اندوهى به خود راه ندهد)) (فرجعناك الى امك كى تقرعينها ولا تحزن ).
سـالـهـا گـذشـت , و مـوسى (ع ) در ميان هاله اى از لطف و محبت خداوند ومحيطى امن و امان پرورش يافت , كم كم به صورت نوجوانى در آمد.
روزى از راهـى عـبـور مـى كـرد دو نـفـر را در بـرابـر خود به جنگ و نزاع مشغول ديد كه يكى از بـنى اسرائيل و ديگرى از قبطيان (مصريان و هواخواهان فرعون ) بود,موسى به كمك مظلوم كه از بـنى اسرائيل بود شتافت و براى دفاع از او, مشتى محكم بر پيكر مرد قبطى وارد آورد, اما اين دفاع از مظلوم به جاى باريكى رسيد, و همان يك مشت كار قبطى را ساخت .
مـوسى طبق توصيه بعضى از دوستانش , مخفيانه از مصر بيرون آمد و به سوى مدين شتافت و در آنجا محيطى امن و امان در كنار شعيب پيغمبر كه شرح آن به خواست خدا در تفسير سوره قصص خواهد آمد پيدا كرد.
اينجاست كه قرآن مى گويد: ((و تو يكى (از فرعونيان ) را كشتى (و در اندوه فرو رفتى ) اما ما تورا از غم و اندوه رهايى بخشيديم )) (وقتلت نفسا فنجيناك من الغم ).
و پس از آن ((بارها تو را (در كوره هاى حوادث ) آزموديم )) (وفتناك فتونا).
((پس از آن ساليانى در ميان مردم مدين توقف نمودى )) (فلبثت سنين فى اهل مدين ).
و بـعـد از پـيـمـودن اين راه طولانى و آمادگى روحى و جسمى و بيرون آمدن ازكوره حوادث با سرافرازى و پيروزى ((سپس در زمانى كه براى گرفتن فرمان رسالت مقدر بود به اينجا آمدى اى موسى !)) (ثم جئت على قدر يا موسى ).
(آيه )ـ سپس اضافه مى كند: ((من تو را براى خودم پرورش دادم وساختم )) (واصطنعتك لنفسى ) .
بـراى وظـيـفـه سـنگين دريافت وحى , براى قبول رسالت , براى هدايت ورهبرى بندگانم , تو را پرورش دادم و در كورانهاى حوادث آزمودم و نيرو و توان بخشيدم و اكنون كه اين ماموريت بزرگ بر دوش تو گذارده مى شود از هر نظرساخته شده اى !.
(آيه )ـ.
نخستين برخورد با فرعون جبار:.
اكـنـون كه همه چيز روبه راه شده , و تمام وسايل لازم در اختيار موسى قرارگرفته , او و برادرش هـارون هـر دو را بـا هـم مـخـاطب ساخته , مى گويد: ((تو و برادرت با آيات من كه در اختيارتان گذارده ام برويد)) (اذهب انت واخوك باياتى ).
آيـاتى كه هم شامل دو معجزه بزرگ موسى مى شود, و هم ساير نشانه هاى پروردگار و تعليمات و برنامه هايى كه خود نيز بيانگر حقانيت دعوت اوست .
وبراى تقويت روحيه آنها وتاكيد بر تلاش وكوشش هرچه بيشتر,اضافه مى كند(و در ذكر و ياد من و اجراى فرمانهايم سستى به خرج ندهيد)) (ولا تنيا فى ذكرى ).
چـرا كـه سـسـتـى و ترك قاطعيت تمام زحمات شما را بر باد خواهد داد, محكم بايستيد و از هيچ حادثه اى نهراسيد, و در برابر هيچ قدرتى , سست نشويد.
(آيـه )ـ بـعـد از آن , هـدف اصـلى اين حركت و نقطه اى را كه بايد به سوى آن جهت گيرى شود, مـشـخـص سـاخته , مى گويد: ((به سوى فرعون برويد, چرا كه اوطغيان كرده است )) (اذهبا الى فرعون انه طغى ).
عـامـل تـمـام بـدبـخـتيهاى اين سرزمين پهناور اوست , چرا كه عامل پيشرفت ياعقب افتادگى , خوشبختى يا بدبختى يك ملت , قبل از هر چيز, رهبران وسردمداران آن ملت است .
(آيـه )ـ سپس طرز برخورد مؤثر با فرعون را در آغاز كار به اين شرح ,بيان مى فرمايد: براى اين كه بـتـوانيد در او نفوذ كنيد و اثر بگذاريد ((با سخن نرم با اوسخن بگوييد, شايد متذكر شود يا از خدا بترسد)) (فقولا له قولا لينا لعله يتذكر اويخشى ).
(آيـه )ـ امـا بـا ايـن حـال مـوسى و فرعون از اين معنى نگران بودند كه ممكن است اين مرد قلدر زورمـنـد مستكبر كه آوازه خشنونت و سرسختى او همه جاپيچيده بود قبل از آن كه موسى (ع ) و هـارون (ع ) ابـلاغ دعوت كنند, پيش دستى كرده , آنها را از بين ببرد لذا, ((گفتند: پروردگارا ! از اين مى ترسيم كه بر ما پيشى گيرد(و قبل از بيان حق , ما را آزار دهد);Š يا طغيان كند)) و نپذيرد ! (قالا ربنا اننا نخاف ان يفرط علينا او ان يطغى ).
(آيه )ـ اما خداوند به آنها بطور قاطع ((فرمود: شما هرگز نترسيد, من خودبا شما هستم مى شنوم و مى بينم )) (قال لا تخافا اننى معكما اسمع وارى ).
بـنابراين با وجود خداوند توانايى كه همه جا با شماست و به همين دليل همه سخنها را مى شنود, و همه چيز را مى بيند و حامى و پشتيبان شما است , ترس ووحشت معنايى ندارد.
(آيه )ـ سپس دقيقا چگونگى پياده كردن دعوتشان را در حضور فرعون در پنج جمله كوتاه و قاطع و پـرمحتوا براى آنها بيان مى فرمايد, كه يكى مربوط به اصل ماموريت است و ديگرى بيان محتواى ماموريت و سومى دليل و سند وچهارمى تشويق پذيرندگان و سرانجام تهديد مخالفان .
نخست مى گويد: ((شما به سراغ او برويد و به او بگوييد: ما فرستادگان پروردگار توايم )) (فاتياه فقولا انا رسولا ربك ).
ديـگـر ايـن كـه : ((بـنـى اسـرائيـل را هـمـراه ما بفرست و آنها را اذيت و آزار مكن ))(فارسل معنا بنى اسرائيل ولا تعذبهم ).
سپس اشاره به دليل و مدرك خود كرده , مى گويد به او بگوييد: ((ما نشانه اى از پروردگارت براى تو آورده ايم )) (قد جئناك باية من ربك ).
بنابراين به حكم عقل لازم است لااقل در سخنان ما بينديشى و اگر درست بود بپذيرى .
سـپـس بـه عـنـوان تـشويق مؤمنان اضافه مى كند: ((درود بر آنها كه از هدايت پيروى مى كنند)) (والسلا م على من اتبع الهدى ).
ايـن جـمله ممكن است به معنى ديگرى نيز اشاره باشد و آن اين كه سلامت در اين جهان و جهان ديـگـر از نـاراحتيها و رنجها و عذابهاى دردناك الهى , و مشكلات زندگى فردى و اجتماعى از آن كسانى است كه از هدايت الهى پيروى كنند و اين درحقيقت نتيجه نهايى دعوت موسى است .
(آيه )ـ سرانجام عاقبت شوم سرپيچى از اين دعوت را نيز به او بفهمانيدو بگوييد: ((به ما وحى شده اسـت كـه عذاب الهى دامان كسانى را كه تكذيب آياتش كرده و از فرمانش سرپيچى نمايند خواهد گرفت )) ! (انا قد اوحى الينا ان العذاب على من كذب وتولى ).
و اين واقعيتى است كه بايد بى پرده به فرعون گفته مى شد.
(آيه )ـ در اينجا قرآن مجيد مستقيما به سراغ گفتگوهاى موسى و هارون با فرعون مى رود.
هـنـگامى كه موسى در برابر فرعون قرار گرفت , جمله هاى حساب شده ومؤثرى را كه خداوند به هنگام فرمان رسالت به او آموخته بود بازگو كرد كه در آيات قبل خوانديم .
سـپـس هـنگامى كه فرعون اين سخنان را شنيد نخستين عكس العملش اين بود ((گفت : بگوييد ببينم پروردگار شما كيست اى موسى )) ؟ (قال فمن ربكمايا موسى ).
عـجيب اين كه فرعون مغرور و از خود راضى حتى حاضر نشد بگويدپروردگار من كه شما مدعى هستيد كيست ؟ بلكه گفت : پروردگار شما كيست ؟.
(آيـه )ـ مـوسـى بـلافاصله معرفى بسيار جامع و در عين حال كوتاهى ازپروردگار كرد ((گفت : پـروردگار ما همان كسى است كه به هر موجودى آنچه لازمه آفرينش او بوده است داده , و سپس او را در مـراحـل هـسـتى رهبرى و هدايت فرموده است )) (قال ربنا الذى اعطى كل شى خلقه ثم هدى ).
در ايـن سـخن كوتاه , موسى اشاره به دو اصل اساسى از آفرينش و هستى مى كند كه هر يك دليل مستقل و روشنى براى شناسايى پروردگار است .
مـوسـى (ع ) مـى خـواهـد بـه فـرعون بفهماند كه اين عالم هستى نه منحصر به تو ونه منحصر به سرزمين مصر, نه مخصوص امروز است و نه گذشته , اين عالم پهناورگذشته و آينده اى دارد كه نـه مـن در آن بـوده ام و نـه تـو و دو مساله اساسى در اين عالم چشمگير است , تامين نيازمنديها و سپس به كار گرفتن نيروها و امكانات در مسيرپيشرفت موجودات , اينها به خوبى مى تواند تو را به پروردگار ما آشنا سازد.
(آيه )ـ فرعون با شنيدن اين جواب جامع و جالب , سؤال ديگرى , مطرح كرد, ((گفت : (اگر چنين است ) پس تكليف پيشينيان ما چه خواهد شد ؟)) (قال فمابال القرون الا ولى ).
(آيه )ـ موسى در جواب ((گفت : تمام مشخصات اقوام گذشته , نزدپروردگار من در كتابى ثبت اسـت , هـيـچ گـاه پروردگار من (براى حفظ آنها) گمراه نمى شود و نه فراموش مى كند)) (قال علمها عند ربى فى كتاب لا يضل ربى ولا ينسى ).
بنابراين حساب و كتاب آنها محفوظ است , و سرانجام به پاداش و كيفراعمالشان خواهند رسيد.
(آيـه )ـ و از آنـجا كه بخشى از سخن موسى (ع ) پيرامون مساله توحيد وشناسايى خدا بود قرآن در ايـنـجـا فصل ديگرى در همين زمينه بيان مى دارد: ((همان خداوندى كه زمين را براى شما مهد آسـايـش قرار داد, و راههايى در آن ايجاد كرد, واز آسمان , آبى فرستاد)) (الذى جعل لكم الا رض مهدا وسلك لكم فيها سبلا وانزل من السما ما).
((سـپـس مـا بـه وسـيله اين آب , انواع گوناگون از گياهان مختلف را از خاك تيره برآورديم )) (فاخرجنا به ازواجا من نبات شتى ).
در ايـن آيه به چهار بخش از نعمتهاى بزرگ خدا اشاره شده است : كه اولويتهاى زندگى انسان را تـشـكـيـل مـى دهـد, قـبل از همه چيز, محل سكونت وآرامش لازم است , و به دنبال آن راههاى ارتباطى , سپس آب , و فرآورده هاى كشاورزى .
(آيـه )ـ سرانجام اشاره به پنجمين و آخرين نعمت از اين سلسله نعمتهاى الهى كرده , مى گويد: از اين فرآورده هاى گياهى ((هم خودتان بخوريد و هم چهارپايان خود را در آن به چرا ببريد)) (كلوا وارعوا انعامكم ).
و در پـايان به همه اين نعمتها اشاره كرده , مى فرمايد: ((در اين امور, نشانه هاى روشنى است براى صاحبان عقل و انديشه )) (ان فى ذلك لا يات لا ولى النهى ).
يعنى , عقل و انديشه هاى مسؤول مى تواند به اين واقعيت پى ببرد.
(آيه )ـ و به تناسب اين كه در بيان توحيدى اين آيات , از آفرينش زمين ونعمتهاى آن استفاده شده ((مـعاد)) را نيز با اشاره به همين زمين در اين آيه بيان كرده ,مى فرمايد: ((از آن شما را آفريديم و در آن باز مى گردانيم , و از آن نيز شما را بار ديگربيرون مى آوريم )) (منها خلقناكم وفيها نعيدكم ومنها نخرجكم تارة اخرى ).

[donsaeid]

(آيه )ـ.
فرعون خود را براى مبارزه نهايى آماده مى كند:.
در ايـنـجـا مـرحـلـه ديگرى از درگيرى موسى (ع ) و فرعون منعكس شده است ,قرآن مجيد, اين قسمت را با اين جمله شروع مى كند: ((و ما همه آيات خود را به فرعون نشان داديم (اما هيچ يك از آنها در دل تيره او اثر نگذاشت ) پس همه راتكذيب كرد و از پذيرش آنها امتناع ورزيد)) (ولقد اريناه آياتنا كلها فكذب وابى ).
اين مربوط به معجزاتى است كه در آغاز دعوت به فرعون ارائه داد, ((معجزه عصا)) و ((يد بيضا)) و ((محتواى دعوت جامع آسمانيش )).
(آيه )ـ اكنون ببينيم فرعون طغيانگر, مستكبر و لجوج در برابر موسى ومعجزات او چه گفت , و او را چـگـونه ـطبق معمول همه زمامداران زورگوـ متهم ساخت ؟ ((گفت : اى موسى ! آيا آمده اى كـه ما را از سرزمين و وطنمان با سحرت بيرون كنى ؟!)) (قال اجئتنا لتخرجنا من ارضنا بسحرك يا موسى ).
اشـاره بـه ايـن كه : ما مى دانيم مساله نبوت و دعوت به توحيد, و ارائه اين معجزات همگى توطئه براى غلبه بر حكومت و بيرون كردن ما و قبطيان از سرزمين آبا و اجدادمان است .
ايـن تـهـمـت درسـت هـمـان حـربه اى است كه همه زورگويان و استعمارگران درطول تاريخ داشـته اند كه هرگاه خود را در خطر مى ديدند, براى تحريك مردم به نفع خود, مساله خطرى كه مـمـلكت را تهديد مى كرد, پيش مى كشيدند مملكت يعنى حكومت اين زورگويان و موجوديتش يعنى موجوديت آنها!.
(آيـه )ـ فـرعون سپس اضافه كرد: گمان نكن ما قادر نيستيم همانند اين سحرهاى تو را بياوريم , ((پس يقينا بدان به همين زودى سحرى همانند آن براى توخواهيم آورد)) (فلناتينك بسحر مثله ) .
و براى اين كه قاطعيت بيشترى نشان دهد گفت : ((هم اكنون تاريخش را معين كن , بايد ميان ما و تـو وعـده اى بـاشد كه نه ما از آن تخلف كنيم و نه تو از آن , آن هم درمكانى كه نسبت به همگان يكسان باشد)) (فاجعل بيننا وبينك موعدا لا نخلفه نحن ولا انت مكانا سوى ).
(آيـه )ـ ولـى موسى بى آنكه خونسردى خود را از دست دهد و از جنجال فرعون هراسى به دل راه دهـد بـا صـراحت و قاطعيت ((گفت : (من هم آماده ام ,هم اكنون روز و ساعت آن را تعيين كنم ) مـيـعاد ما و شما روز زينت (روز عيد) است ,مشروط بر اين كه مردم همگى به هنگامى كه روز بالا مى آيد در محل جمع شوند))(قال موعدكم يوم الزينة وان يحشر الناس ضحى ).
(آيـه )ـ بـه هـر حـال فـرعون بعد از مشاهده معجزات شگفت آور موسى ومشاهده تاثير روانى اين مـعجزات در اطرافيانش تصميم گرفت با كمك ساحران به مبارزه با او برخيزد, لذا قرار لازم را با مـوسى گذارد, ((پس آن مجلس را ترك گفت وتمام مكر و فريب خود را جمع كرد و سپس همه را در روز موعود آورد)) (فتولى فرعون فجمع كيده ثم اتى ).
(آيـه )ـ سرانجام روز موعود فرا رسيد, موسى (ع ) در برابر انبوه جمعيت قرار گرفت , جمعيتى كه گـروهـى از آن سـاحـران بودند و تعداد آنها به گفته بعضى ازمفسران 72 نفر و به گفته بعضى ديگر به چهارصد نفر مى رسيد و بعضى ديگر نيزتعداد بيشترى گفته اند.
و گـروهى از آنها, فرعون و اطرافيان او را تشكيل مى دادند و بالاخره گروه سوم كه اكثريت از آن تشكيل يافته بود توده هاى تماشاچى مردم بودند.
مـوسـى در اينجا رو به ساحران و يا فرعونيان و ساحران كرد و ((به آنان چنين گفت : واى بر شما, دروغ بـر خدا نبنديد كه شما را با مجازات خود, نابود و ريشه كن خواهد ساخت )) (قال لهم موسى ويلكم لا تفتروا على اللّه كذبا فيسحتكم بعذاب ).
((و شـكـسـت و نـومـيـدى و خسران از آن آنهاست كه بر خدا دروغ مى بندند و به او نسبت باطل مى دهند)) (وقد خاب من افترى ).
مـنظور موسى از افترا بر خدا, آن است كه كسى يا چيزى را شريك او قرارداده , معجزات فرستاده خدا را به سحر نسبت دهند و فرعون را معبود و اله خود بپندارند.
(آيـه )ـ ايـن سـخـن قاطع موسى كه هيچ شباهتى به سخن ساحران نداشت , بلكه آهنگش آهنگ دعـوت همه پيامبران راستين بود, بر بعضى از دلها اثرگذاشت , و در ميان جمعيت اختلاف افتاد, بعضى طرفدار شدت عمل بودند, وبعضى به شك و ترديد افتادند و احتمال مى دادند موسى پيامبر بـزرگ خـدا باشد وتهديدهاى او مؤثر گردد, بخصوص كه لباس ساده او و برادرش هارون , همان لـباس ساده چوپانى بود, و چهره مصمم آنها كه على رغم تنها بودن , ضعف و فتورى در آن مشاهده نـمى گشت , دليل ديگرى بر اصالت گفتار و برنامه هاى آنها محسوب مى شد, لذا قرآن مى گويد: ((پـس آنها در ميان خود در باره كارهايشان به نزاع برخاستند, و مخفيانه و درگوشى با هم سخن گفتند)) (فتنازعوا امرهم بينهم واسروا النجوى ).
(آيه )ـ ولى به هر حال طرفداران ادامه مبارزه و شدت عمل , پيروز شدندو رشته سخن را به دست گرفتند و از طرق مختلف , به تحريك مبارزه كنندگان باموسى پرداختند.
نخست : ((گفتند: اين دو مسلما ساحرند)) ! (قالوا ان هذان لساحران ).
بنابراين , وحشتى از مبارزه با آنها نبايد به خود راه داد, چرا كه شما بزرگان وسردمداران سحر در اين كشور پهناوريد.
ديـگـر ايـن كـه ((آنـهـا مـى خـواهند شما را از سرزمينتان با سحرشان بيرون كنند))(يريدان ان يخرجاكم من ارضكم بسحرهما) سرزمينى كه همچون جان شما عزيزاست و به آن تعلق داريد آن هم به شما تعلق دارد.
بـه علاوه اينها تنها به بيرون كردن شما از وطنتان قانع نيستند, اينهامى خواهند مقدسات شما را هـم بـازيـچـه قـرار دهند ((و آيين عالى و مذهب حق شمارا از ميان ببرند)) ! (ويذهبا بطريقتكم المثلى ).
(آيـه )ـ ((اكنون كه چنين است (به هيچ وجه به خود ترديد راه ندهيد, و)تمام نيرو و نقشه خود را جمع كنيد )) (فاجمعوا كيدكم ).
((و در يك صف (به ميدان مبارزه ) بياييد)) (ثم ائتوا صفا).
چرا كه وحدت و اتحاد رمز پيروزى شما در اين مبارزه سرنوشت ساز است .
و بـالاخـره ((فـلاح و رسـتـگارى , امروز, از آن كسى است كه برترى خود را بر (برحريفش ) اثبات نمايد)) (وقد افلح اليوم من استعلى ).
(آيه )ـ.
موسى (ع ) نيز به ميدان مى آيدـ.
سـاحران ظاهرا متحد شدند و عزم را جزم كردند كه با موسى به مبارزه برخيزند, هنگامى كه گام بـه ميدان نهادند ((گفتند: اى موسى ! تو اول (عصيا خود را)مى افكنى يا ما كسانى باشيم كه اول بيفكنيم )) (قالوا يا موسى اما ان تلقى واما ان نكون اول من القى ).
(آيـه )ـ ولـى مـوسـى بـى آنكه عجله اى نشان بدهد, چرا كه به پيروزى نهايى خود كاملا اطمينان داشت و حتى قطع نظر از آن در اين گونه مبارزه ها معمولا برنده كسى است كه پيشقدم نمى شود, لذا به آنها ((گفت : شمااول بيفكنيد)) ! (قال بل القوا).
سـاحـران نـيـز پذيرفتند و آنچه عصا و طناب براى سحر كردن با خود آورده بودند يكباره به ميان ميدان افكندند, و اگر روايتى را كه مى گويد: آنها هزاران نفربودند بپذيريم مفهومش اين مى شود كـه در يك لحظه هزاران عصا و طناب كه موادمخصوصى در درون آنها ذخيره شده بود, به وسط ميدان انداختند.
((پس ناگهان طنابها و عصاهايشان به خاطر سحر آنها, چنان به نظر (مردم و)موسى مى رسيد كه دارند حركت مى كنند)) ! (فاذا حبالهم وعصيهم يخيل اليه من سحرهم انها تسعى ).
آرى به صورت مارهايى كوچك و بزرگ , رنگارنگ در اشكال مختلف به جنب و جوش در آمدند.
صـحـنه بسيار عجيبى بود, ساحران كه هم تعدادشان زياد بود و هم طرزاستفاده از خواص مرموز فـيزيكى و شيميايى اجسام و مانند آن را به خوبى مى دانستند, توانستند آن چنان در افكار حاضران نفوذ كنند كه اين باور براى آنها پيداشود كه اين همه موجودات بى جان , جان گرفتند.
غـريـو شـادى از فـرعـونـيـان بـرخـاسـت , گـروهى از ترس و وحشت فرياد زدند وخود را عقب مى كشيدند!.
(آيـه )ـ ((پـس در ايـن هنگام موسى احساس ترس خفيفى در دل كرد))(فاوجس فى نفسه خيفة موسى ) كه نكند مردم تحت تاثير اين صحنه واقع شوند,آن چنان كه بازگرداندن آنها آسان نباشد.
(آيـه )ـ به هر حال در اين موقع , نصرت و يارى الهى به سراغ موسى آمد وفرمان وحى وظيفه او را مـشـخـص كرد, چنانكه قرآن مى گويد: ((به او گفتيم : ترس به خود راه مده تو مسلما برترى )) ! (قلنا لا تخف انك انت الا على ).
و اين گونه موسى , قوت قلبش را كه لحظات كوتاهى متزلزل شده بودباز يافت .
(آيه )ـ مجددا به او خطاب شد كه : ((و آنچه را در دست راست دارى بيفكن كه تمام آنچه را كه آنها ساخته اند مى بلعد)) ! (والق ما فى يمينك تلقف ماصنعوا).
((چرا كه كار آنها تنها مكر ساحر است )) (انما صنعوا كيد ساحر).
((و ساحر هر كجا برود پيروز نخواهد شد)) (ولا يفلح الساحر حيث اتى ).
چـرا كـه كـار ساحر متكى به نيروى محدود انسانى است , و معجزه از قدرت بى پايان و لايزال الهى سـرچـشمه مى گيرد, لذا ساحر تنها كارهايى را مى تواند انجام دهد كه قبلا روى آن تمرين داشته است .
جـالـب ايـن كـه : نـمى گويد: ((عصايت را بيفكن )) بلكه مى گويد: ((آنچه دردست راست دارى بـيـفـكـن )) ايـن تعبير شايد به عنوان بى اعتنايى به عصا باشد واشاره به اين كه عصا مساله مهمى نـيـسـت آنـچه مهم است اراده و فرمان خداست كه اگر اراده او باشد عصا كه سهل است كمتر و كوچكتر از آن هم مى تواند چنين قدرت نمايى كند!.

[donsaeid]

(آيه )ـ.
پيروزى عظيم موسى (ع ):.
به اينجا رسيديم كه موسى مامور شد عصاى خود را بيفكند موسى عصاى خود را افكند, عصا تبديل بـه مـار عظيمى شد و تمام اسباب و آلات سحر ساحران را بلعيد, غوغا و ولوله اى در تمام جمعيت افتاد فرعون , سخت متوحش شد, واطرافيانش دهانهاشان از تعجب باز ماند.
سـاحـران كه به خوبى سحر را از غير سحر مى شناختند, يقين كردند كه اين امر, چيزى جز معجزه الهى نيست , و اين مرد فرستاده خداست .
لـذا هـمـان گونه كه آيه مى گويد: ((ساحران همگى به سجده افتادند و گفتند: مابه پروردگار هارون و موسى ايمان آورديم )) (فالقى السحرة سجدا قالوا آمنا برب هرون وموسى ).
(آيه )ـ بديهى است كه اين عمل ساحران , ضربه سنگينى بر پيكر فرعون و حكومت جبار و خودكامه و بيدادگرش وارد ساخت , و تمام اركان آن را به لرزه درآورد, لذا چاره اى جز اين نديد كه با داد و فـريـاد و تـهـديـدهـاى غليظ و شديد ته مانده حيثيتى را كه نداشت , جمع و جور كند, رو به سوى سـاحـران كـرد و((گفت : آيا پيش ازآن كه به شما اذن دهم به او ايمان آورديد)) ؟ (قال آمنتم له قبل ان آذن لكم ).
اين جبار مستكبر, نه تنها مدعى بود كه بر جسم و جان مردم , حكومت داردبلكه مى خواست بگويد قلب شما هم در اختيار من و متعلق به من است , و بايد بااجازه من تصميم بگيرد.
فـرعـون به اين قناعت نكرد, فورا وصله اى به دامان ساحران چسبانيد و آنها رامتهم كرد و گفت : ((او بزرگ شماست , او كسى است كه سحر به شما آموخته )), وتمام اينها توطئه است با نقشه قبلى ! (انه لكبيركم الذى علمكم السحر).
بـدون شـك فـرعـون مـى دانـسـت و يـقـين داشت اين سخن دروغ است ولى مى دانيم قلدرها و زورگويان , وقتى موقعيت نامشروع خود را در خطر ببينند از هيچ دروغ و تهمتى باك ندارند.
تـازه بـه اين نيز قناعت نكرد و ساحران را با شديدترين لحنى , تهديد به مرگ نمود و گفت : ((پس سـوگند ياد مى كنم كه دست و پاهاى شما را بطور مخالف قطع مى كنم , و بر فراز شاخه هاى بلند نـخل به دار مى آويزم و خواهيد دانست مجازات من دردناكتر و پايدارتر است )) (فلا قطعن ايديكم وارجلكم من خلا ف ولا صلبنكم فى جذوع النخل ولتعلمن اينا اشد عذابا وابقى ).
(آيـه )ـ امـا ببينيم عكس العمل ساحران در برابر اين تهديدهاى شديدفرعون چه بود ؟ آنها نه تنها مرعوب نشدند و از ميدان بيرون نرفتند, بلكه حضورخود را در صحنه بطور قاطعترى ثابت كردند و ((گـفـتند: به خدايى كه ما را آفريده است هرگز تو را بر اين دلايل روشنى كه به سراغ ما آمده مقدم نخواهيم داشت ))(قالوا لن نؤثرك على ما جانا من البينات والذى فطرنا).
((پس تو هر حكمى مى خواهى بكن )) (فاقض ما انت قاض ).
((امـا (بـدان ) تـو تنها مى توانى در زندگى اين دنيا قضاوت كنى )) ولى در آخرت ما پيروزيم و تو گرفتار و مبتلا به شديدترين كيفرها (انما تقضى هذه الحيوة الدنيا).
(آيـه )ـ سـپـس افزودند: ((ما به پروردگارمان ايمان آورديم تا گناهانمان وآنچه را از سحر بر ما تحميل كردى ببخشايد;Š و خدا بهتر و پايدارتر است )) (انا آمنابربنا ليغفر لنا خطايانا وما اكرهتنا عليه من السحر واللّه خير وابقى ).
خلاصه اين كه هدف ما پاك شدن از گناهان گذشته از جمله مبارزه با پيامبرراستين خداست .
(آيـه )ـ ساحران سپس چنين ادامه دادند: اگر ما ايمان آورده ايم دليلش روشن است ((چرا كه هر كـس (بـى ايمان و) گنهكار در محضر پروردگار در قيامت بيايدآتش سوزان دوزخ براى اوست )) (انه من يات ربه مجرما فان له جهنم ).
و مـصـيـبـت بزرگ او در دوزخ اين است كه ;Š ((نه مى ميرد و نه زنده مى شود)) (لا يموت فيها ولا يـحـيـى ) بـلـكـه دائمـا در مـيـان مـرگ و زندگى دست و پا مى زند, حياتى كه از مرگ تلختر و مشقت بارتر است .
(آيـه )ـ ((و هر كس با ايمان نزد او آيد, و اعمال صالح انجام داده باشد,چنين كسانى درجات عالى دارند )) (ومن ياته مؤمنا قد عمل الصالحات فاولئك لهم الدرجات العلى ).
(آيـه )ـ ((بـاغـهاى جاويدان بهشت كه نهرها از زير درختانش جارى است ,وجاودانه در آن خواهند ماند)) (جنات عدن تجرى من تحتهاالا نهار خالدين فيها).
((و ايـن اسـت پـاداش كسى كه (با ايمان و اطاعت پروردگار) خود را پاك وپاكيزه كند)) (وذلك جزا من تزكى ).
و اين ساحران چه خوب خود را پاكيزه ساختند هنگامى كه تصميم گرفتند,حق را پذيرا شوند و در راه آن عاشقانه ايستادگى كنند و به گفته مفسر بزرگ مرحوم طبرسى , ((صبحگاهان كافر بودند و ساحر, اما شامگاهان شهيدان نيكوكار راه حق ))!.
(آيه )ـ.
نجات بنى اسرائيل و غرق فرعونيان :.
بـعـد از ماجراى مبارزه موسى با ساحران و پيروزى چشمگيرش بر آنها و ايمان آوردن آن جمعيت عـظـيـم , آيـيـن او رسما وارد افكار مردم مصر شد, هر چند اكثريت ((قبطيان )) آن را نپذيرفتند, بنى اسرائيل تحت رهبرى موسى , به اتفاق اقليتى ازمصريان , بطور دائم با فرعونيان درگير بودند;Š و سالها بر اين منوال گذشت و حوادث تلخ و شيرينى روى داد.
در ايـنـجـا بـه آخـريـن فـراز از ايـن ماجراها يعنى برنامه خروج بنى اسرائيل ازمصر, اشاره كرده , مى فرمايد: ((و ما به موسى , وحى فرستاديم كه بندگانم را شبانه ازمصر بيرون ببر)) (ولقد اوحينا الى موسى ان اسر بعبادى ).
بـنى اسرائيل آماده حركت به سوى سرزمين موعود (فلسطين ) شدند, اماهنگامى كه به كرانه هاى نيل رسيدند فرعونيان , آگاه گشتند و فرعون با لشكرى عظيم آنها را تعقيب كرد, آنها خود را در محاصره دريا و دشمن ديدند.
امـا خدا به موسى چنين دستور داد: ((راهى خشك براى آنها در دريا بگشا)) !(فاضرب لهم طريقا فى البحر يبسا).
راهى كه هرگاه در آن گام بگذارى ((نه از تعقيب فرعونيان مى ترسى , نه از غرق شدن در دريا)) (لا تخاف دركا ولا تخشى ).
(آيـه )ـ و بـه اين ترتيب موسى و بنى اسرائيل وارد جاده هايى شدند كه دردرون دريا با كنار رفتن آبـهـا پـيـدا شـد, در ايـن هـنـگـام فـرعون به همراه لشكريانش به كنار دريا رسيد و با اين صحنه غـيـرمـنتظره و شگفت انگيز روبرو شد ((و فرعون لشكريان خود را به دنبال بنى اسرائيل فرستاد و خود نيز وارد همان جاده ها شد))(فاتبعهم فرعون بجنوده ).
از اين سو آخرين نفر لشكر فرعون وارد دريا شد, و از آن سو آخرين نفر ازبنى اسرائيل خارج گرديد.
در ايـن هـنـگام به امواج آب فرمان داده شد به جاى نخستين باز گردند امواج همانند ساختمان فـرسـوده اى كـه پايه آن را بكشنند يك باره فرو ريختند ((پس دريا آنها را در ميان امواج خروشان خود پوشاند پوشاندنى كامل )) (فغشيهم من اليم ما غشيهم ).
و بـه ايـن تـرتـيب , يك قدرت جبار ستمگر با لشكر نيرومند و قهارش در ميان امواج آب غوطه ور شدند و طعمه آماده اى براى ماهيان دريا!.
(آيـه )ـ آرى ((فـرعون , قوم خود را گمراه ساخت و هرگز هدايتشان نكرد))(واضل فرعون قومه وما هدى ).
(آيه )ـ تنها راه نجات : در اينجا روى سخن را به بنى اسرائيل بطوركلى ودر هر عصر و زمان كرده , و نعمتهاى بزرگى را كه خداوند به آنان بخشيده است يادآور مى شود, و راه نجات را به آنان نشان مى دهد.
نـخـسـت مـى گـويـد: ((اى بـنى اسرائيل ! ما شما را از چنگال دشمنانتان رهايى بخشيديم )) (يا بنى اسرائيل قد انجيناكم من عدوكم ).
سـپـس به يكى از نعمتهاى مهم معنوى اشاره كرده , مى گويد: ((ما شما را به ميعادگاه مقدسى دعوت كرديم , در طرف راست طور)) آن مركز وحى الهى (وواعدناكم جانب الطور الا يمن ).
ايـن اشـاره بـه جـريان رفتن موسى (ع ) به اتفاق جمعى از بنى اسرائيل به ميعادگاه طور است , در هـمـيـن مـيـعادگاه بود كه خداوند الواح تورات را بر موسى نازل كرد و با او سخن گفت و جلوه خاص پروردگار را همگان مشاهده كردند.
و سـرانـجـام بـه يك نعمت مهم مادى كه از الطاف خاص خداوند نسبت به بنى اسرائيل سرچشمه مـى گـرفـت اشـاره كرده , مى فرمايد: ((ما من و سلوى , بر شمانازل كرديم )) (ونزلنا عليكم المن والسلوى ).
در آن بـيـابـانـى كه سرگردان بوديد, و غذاى مناسبى نداشتيد, لطف خدا به ياريتان شتافت و از غذاى لذيذ و خوشمزه اى به مقدارى كه به آن احتياج داشتيد دراختيارتان قرار داد و از آن استفاده مى كرديد.
(آيه )ـ در اين آيه به دنبال ذكر اين نعمتهاى سه گانه پرارزش آنها را چنين مخاطب مى سازد: ((از روزيـهـاى پاكيزه اى كه به شما داديم بخوريد, ولى در آن طغيان نكنيد, كه غضب من بر شما وارد شود)) (كلوا من طيبات ما رزقناكم ولا تطغوا فيه فيحل عليكم غضبى ).
طـغـيـان در نـعمتها آن است كه انسان به جاى اين كه از آنها در راه اطاعت خدا وطريق سعادت خـويـش اسـتفاده كند, آنها را وسيله اى براى گناه , ناسپاسى و كفران وگردنكشى و اسرافكارى قرار دهد, همان گونه كه بنى اسرائيل چنين كردند.
و بـه دنبال آن مى فرمايد: ((و هر كس غضب من بر او وارد شود سقوطمى كند)) (ومن يحلل عليه غضبى فقد هوى ).
((هـوى )) در اصـل بـه مـعنى سقوط كردن از بلندى است , كه معمولا نتيجه آن ,نابودى است , به عـلاوه در ايـنجا اشاره به سقوط مقامى و دورى از قرب پروردگار ورانده شدن از درگاهش نيز مى باشد.
(آيـه )ـ و از آنـجـا كه هميشه بايد هشدار و تهديد با تشويق و بشارت ,همراه باشد تا نيروى خوف و رجـا را كه عامل اصلى تكامل است يكسان برانگيزد, ودرهاى بازگشت به روى توبه كاران بگشايد, در اين آيه چنين مى گويد: ((و من كسانى را كه توبه كنند و ايمان آورند و عمل صالح انجام دهند و سپس هدايت يابند (و درزير چتر هدايت رهبران الهى قرار گيرند) مى آمرزم ))(وانى لغفار لمن تاب وآمن وعمل صالحا ثم اهتدى ).
تـعبير به ((غفار)) نشان مى دهد كه خداوند چنين افراد را نه تنها يك بار كه بارها مشمول آمرزش خود قرار مى دهد.
(آيه )ـ.
غوغاى سامرى !.
در ايـنـجـا فراز مهم ديگرى از زندگى موسى (ع ) و بنى اسرائيل مطرح شده و آن مربوط به رفتن موسى به اتفاق نمايندگان بنى اسرائيل به ميعادگاه طور و سپس گوساله پرستى بنى اسرائيل در غياب آنهاست .
بـرنـامـه ايـن بـود كـه مـوسـى (ع ) بـراى گـرفتن احكام تورات , به كوه طور برود, وگروهى از بنى اسرائيل نيز او را در اين مسير همراهى كنند.
ولـى از آنـجـا كـه شـوق مـنـاجات با پروردگار در دل موسى شعله ور بود, قبل ازديگران تنها به ميعادگاه پروردگار رسيد.
در ايـنجا وحى بر او نازل شد: ((اى موسى ! چه چيز سبب شد كه پيش ازقومت به اينجا بيايى و در اين راه عجله كنى )) ؟ (وما اعجلك عن قومك يا موسى ).
(آيـه )ـ و مـوسـى بـلافـاصله ((عرض كرد: پروردگارا ! آنها به دنبال منند, ومن براى رسيدن به مـيعادگاه و محضر وحى تو, شتاب كردم تا از من خشنود شوى ))(قال هم اولا على اثرى وعجلت اليك رب لترضى ).
نه تنها عشق مناجات تو و شنيدن سخنت مرا بى قرار ساخته , بلكه مشتاق بودم هر چه زودتر قوانين و احـكام تو را بگيرم و به بندگانت برسانم و از اين راه رضايت تو را بهتر جلب كنم , آرى من عاشق رضاى توام و مشتاق شنيدن فرمانت .
(آيه )ـ ولى بالاخره در اين ديدار, ميعاد از سى شب به چهل شب تمديدشد, و زمينه هاى مختلفى كـه از قبل در ميان بنى اسرائيل براى انحراف وجود داشت كار خود را كرد, سامرى آن مرد هوشيار مـنـحـرف مـيـاندار شد, و با استفاده از وسائلى گوساله اى ساخت و جمعيت را به پرستش آن فرا خواند.

[donsaeid]

بـالاخـره در آنـجا بود كه خداوند به موسى (ع ) در همان ميعادگاه ((فرمود: ماقوم تو را بعد از تو آزمايش كرديم (ولى از عهده امتحان خوب بيرون نيامدند) وسامرى آنها را گمراه كرد)) (قال فانا قد فتنا قومك من بعدك واضلهم السامرى ).
(آيه )ـ موسى با شنيدن اين سخن آن چنان برآشفت كه تمام وجودش گويى شعله ور گشت , شايد بـه خـود مى گفت : ساليان دراز خون جگر خوردم ,زحمت كشيدم با هرگونه خطر روبرو شدم تا ايـن جمعيت را به توحيد آشنا ساختم ,اما افسوس و صد افسوس , با چند روز غيبت من , زحماتم بر باد رفت !.
لذا بلافاصله ((موسى خشمگين و اندوهناك به سوى قوم خود بازگشت ))(فرجع موسى الى قومه غضبان اسفا).
هـنـگامى كه چشمش به آن صحنه بسيار زننده گوساله پرستى افتاد, ((فريادبرآورد اى قوم من ! مگر پروردگار شما وعده نيكويى به شما نداد)) (قال يا قوم الم يعدكم ربكم وعدا حسنا).
ايـن وعـده نـيـكـو يـا وعـده اى بـوده كـه در زمـينه نزول تورات و بيان احكام آسمانى در آن , به بـنى اسرائيل داده شده بود, يا وعده نجات و پيروزى بر فرعونيان و وارث حكومت زمين شدن , و يا وعده مغفرت و آمرزش براى كسانى كه توبه كنندو يا همه اين امور.
سپس افزود: ((پس آيا مدت جدايى من از شما به طول انجاميده )) ؟ (افطال عليكم العهد).
((يـا بـا ايـن عـمـل زشت خود مى خواستيد غضب پروردگارتان بر شما نازل شود كه با وعده من مخالفت كرديد)) (ام اردتم ان يحل عليكم غضب من ربكم فاخلفتم موعدى ).
(آيه )ـ بنى اسرائيل كه خود را در برابر اعتراض شديد موسى (ع )ديدند و متوجه شدند به راستى كار بـسيار بدى انجام داده اند, در مقام عذرتراشى برآمدند و ((گفتند: ما به ميل و اراده خود از وعده تو تخلف نكرديم )) (قالوا ما اخلفناموعدك بملكنا).
در واقـع ايـن مـا نـبـوديـم كه به اراده خود گرايش به گوساله پرستى كرديم , ((بلكه مقدارى از زيـورهاى قوم را كه با خود داشتيم افكنديم و سامرى اين چنين القا كرد ))(ولكنا حملنا اوزارا من زينة القوم فقذفناها فكذلك القى السامرى ).
(آيـه )ـ در هرصورت سامرى از زينت آلات كه از طريق ظلم وگناه در دست فرعونيان قرار گرفته بود و ارزشى جز اين نداشت كه خرج چنين كار حرامى بشود,آرى از مجموع اين زينت آلات ((براى آنـان مجسمه گوساله اى كه صدايى همچون صداى گوساله (واقعى ) داشت پديد آورد)) (فاخرج لهم عجلا جسدا له خوار).
بـنـى اسرائيل كه اين صحنه را ديدند, ناگهان همه تعليمات توحيدى موسى رابه دست فراموشى سـپـردنـد و بـه يـكـديگر ((گفتند: اين خداى شما و خداى موسى است )) (فقالوا هذا الهكم واله موسى ).
و بـه ايـن تـرتـيب ((او (سامرى عهد و پيمانش را با موسى بلكه با خداى موسى )فراموش كرد)) و مردم را به گمراهى كشاند (فنسى ).
(آيـه )ـ در ايـنـجـا خـداونـد بـه عـنوان توبيخ و سرزنش اين بت پرستان مى گويد: ((پس آيا آنها نمى بينند كه اين گوساله پاسخ آنها را نمى دهد و هيچ گونه ضررى از آنها دفع نمى كند و منفعتى براى آنها فراهم نمى سازد)) (افلا يرون الا يرجع اليهم قولا ولا يملك لهم ضرا ولا نفعا).
يـك معبود واقعى حداقل بايد بتواند سؤالات بندگانش را پاسخ گويد آيا تنهاشنيده شدن صداى گوساله از اين مجسمه طلايى , مى تواند دليل پرستش باشد!.
تازه موجودى كه مالك سود و زيان ديگرى و حتى خودش نيست , آيامى تواند معبود باشد ؟!.
(آيه )ـ بدون شك در اين قال و غوغا, هارون جانشين موسى (ع ) و پيامبربزرگ خدا دست از رسالت خـويـش برنداشت و وظيفه مبارزه با انحراف و فساد را تاآنجا كه در توان داشت انجام داد, چنانكه قـرآن مى گويد: ((هارون قبل از آمدن موسى از ميعادگاه به بنى اسرائيل اين سخن را گفته بود كـه شـمـا بـه وسـيله آن (گوساله ) موردآزمايش سختى قرار گرفته ايد)) فريب نخوريد و از راه توحيد منحرف نشويد (ولقدقال لهم هرون من قبل يا قوم انما فتنتم به ).
سپس اضافه كرد: ((و پروردگار شما مسلما همان خداوند بخشنده اى است كه اين همه نعمت به شما مرحمت كرده )) (وان ربكم الرحمن ).
برده بوديد شما را آزاد ساخت , اسير بوديد رهايى بخشيد, گمراه بوديدهدايت كرد, پراكنده بوديد در سايه رهبرى يك مرد آسمانى , شما را جمع و متحدنمود, جاهل و گمراه بوديد, نور علم بر شما افكند, و به صراط مستقيم توحيدهدايتتان نمود.
((اكـنـون كه چنين است شما از من پيروى كنيد و اطاعت فرمان من نماييد))(فاتبعونى واطيعو امرى ).
مگر فراموش كرده ايد برادرم موسى , مرا جانشين خود ساخته و اطاعتم را برشما فرض كرده است چرا پيمان شكنى مى كنيد؟.
(آيـه )ـ ولى بنى اسرائيل چنان لجوجانه به اين گوساله چسبيده بودند كه منطق نيرومند و دلايل روشـن اين مرد خدا و رهبر دلسوز در آنها مؤثر نيفتاد, باصراحت اعلام مخالفت با هارون كردند و ((گـفـتـند: ما همچنان به پرستش اين گوساله ادامه مى دهيم تا موسى به سوى ما باز گردد)) (قالوا لن نبرح عليه عاكفين حتى يرجع الينا موسى ).
و به اين ترتيب هم فرمان مسلم عقل را از زير پا گذاشتند, و هم فرمان جانشين رهبرشان را.
ولـى بـه هـر حـال , هارون با اقليتى در حدود دوازده هزار نفر از مؤمنان ثابت قدم از جمعيت جدا شدند در حالى كه اكثريت جاهل و لجوج نزديك بود او رابه قتل برسانند.
(آيه )ـ.
سرنوشت دردناك سامرى !.
بـه دنبال بحثى كه موسى (ع ) با بنى اسرائيل در نكوهش شديد ازگوساله پرستى داشت و در اينجا نخست گفتگوى موسى (ع ) را با برادرش هارون (ع )و سپس با سامرى منعكس مى كند.
نـخست رو به برادرش هارون كرده ((گفت : اى هارون ! چرا هنگامى كه ديدى آنها گمراه شدند )) (قال يا هرون ما منعك اذ رايتهم ضلوا).
(آيه )ـ.
((از من پى روى نكردى ؟ آيا فرمان مرا عصيان نمودى ))؟ (الا تتبعن افعصيت امرى ).
مـگر هنگامى كه مى خواستم به ميعادگاه بروم نگفتم ((جانشين من باش و درميان اين جمعيت به اصلاح بپرداز و راه مفسدان را در پيش مگير)).
مـنـظـور از جمله ((الا تتبعن )) اين است كه چرا از روش و سنت من در ((شدت عمل )) نسبت به بت پرستى پيروى نكردى .
(آيـه )ـ مـوسى با شدت و عصبانيت هر چه تمامتر اين سخنان را بابرادرش مى گفت و بر او فرياد مى زد, در حالى كه ريش و سر او را گرفته بود ومى كشيد.
هـارون بـراى ايـن كـه او را بر سر لطف آورد, و از التهاب او بكاهد ((گفت : اى فرزند مادرم ![ اى برادرم ] ريش و سر مرا مگير, من (فكر كردم كه اگر به مبارزه برخيزم و درگيرى پيدا كنم تفرقه شـديـدى در مـيـان بـنـى اسرائيل مى افتد, و از اين )ترسيدم (به هنگام بازگشت ) بگويى تو ميان بـنـى اسـرائيـل تـفـرقه افكندى و سفارش مرا (در غياب من ) به كار نبستى )) (قال يابنؤم لا تاخذ بلحيتى ولا براسى انى خشيت ان تقول فرقت بين بنى اسرائيل ولم ترقب قولى ).
و به اين ترتيب هارون بى گناهى خود را اثبات كرد.
(آيـه )ـ بـعـد از پايان گفتگو با برادرش هارون و تبرئه او, به محاكمه سامرى پرداخت و ((گفت : (ايـن چـه كارى بود كه تو انجام دادى و) چه چيز انگيزه تو بود اى سامرى )) ؟! (قال فما خطبك يا سامرى ).
(آيـه )ـ او در پـاسخ گفت : من از مطالبى آگاه شدم كه آنها نديدند و آگاه نشدند)) (قال بصرت بمالم يبصروا به ).
((مـن چـيـزى از آثـار رسـول و فـرستاده خدا (موسى ) را گرفتم , و سپس آن رابه دور افكندم و ايـن چـنـيـن نـفس من مطلب را در نظرم زينت داد)) ! و به سوى آيين بت پرستى گرايش كردم (فقبضت قبضة من اثر الرسول فنبذتها وكذلك سولت لى نفسى ).
(آيـه )ـ روشـن است كه پاسخ و عذر سامرى در برابر سؤال موسى (ع ) به هيچ وجه قابل قبول نبود, لـذا مـوسى فرمان محكوميت او را در اين دادگاه صادر كردو سه دستور در باره او و گوساله اش داد;Š ((گفت : برو, كه بهره تو در زندگى اين دنيااين است كه (هر كس به تو نزديك شود) بگويى : با من تماس نگير)) (قال فاذهب فان لك فى الحيوة ان تقول لا مساس ).
و به اين ترتيب با يك فرمان قاطع , سامرى را از جامعه طرد كرد و او را به انزواى مطلق كشانيد.
مـجازات دوم سامرى اين بود كه موسى (ع ) كيفر او را در قيامت به او گوشزدكرد, گفت : ((و تو وعده گاهى در پيش دارى (وعده عذاب دردناك الهى ) كه هرگز ازآن تخلف نخواهد شد)) (وان لك موعدا لن تخلفه ).
سـومـين مجازات اين بود كه موسى به سامرى گفت : ((و به اين معبودت كه پيوسته او را عبادت مـى كـردى نـگـاه كـن و ببين ما آن را مى سوزانيم و سپس ذرات آن را به دريا مى پاشيم )) تا براى هـميشه محو و نابود گردد (وانظر الى الهك الذى ظلت عليه عاكفا لنحرقنه ثم لننسفنه فى اليم نسفا).
(آيـه )ـ و در اين آيه موسى , با تاكيد فراوان روى مساله توحيد, حاكميت خط اللّه را مشخص كرد و چنين گفت : ((معبود شما تنها اللّه است , همان خدايى كه معبودى جز او نيست , همان خدايى كه علمش همه چيز را فرا گرفته )) (انما الهكم اللّه الذى لا اله الا هو وسع كل شى علما).
نه همچون بتهاى ساختگى كه نه سخنى مى شنوند, نه پاسخى مى گويند, نه مشكلى مى گشايند و نه زيانى را دفع مى كنند.
(آيـه )ـ پـس از پـايـان گـرفـتـن بـحـثـهاى مربوط به تاريخ پرماجراى موسى وبنى اسرائيل يك نـتـيجه گيرى كلى نيز قرآن روى آن مى نمايد و مى گويد: ((اين چنين اخبار گذشته را براى تو (يكى بعد از ديگرى ) بازگو مى كنيم )) (كذلك نقص عليك من انبا ما قد سبق ).
سپس اضافه مى كند: ((و ما از ناحيه خود قرآنى به تو داديم )) (وقد آتيناك من لدنا ذكرا) قرآنى كه مـمـلـوسـت از درسـهـاى عـبـرت , دلايل عقلى , اخبار آموزنده گذشتگان و مسائل بيدار كننده آيندگان .
(آيـه )ـ و بـه هـمين جهت در اين آيه از كسانى سخن مى گويد كه حقايق قرآن و درسهاى عبرت تـاريـخ را فراموش مى كنند, مى گويد: ((كسى كه از قرآن روى بگرداند در قيامت بار سنگينى (از گناه و مسؤوليت ) بر دوش خواهد كشيد)) (من اعرض عنه فانه يحمل يوم القيمة وزرا).
آرى ! اعراض از قرآن , انسان را به آن چنان بيراهه ها مى كشاند كه بارهاى سنگينى از انواع گناهان و انحرافات فكرى و عقيدتى را بر دوش او مى نهد.
(آيه )ـ سپس اضافه مى كند: ((آنها در ميان اين وزر جاودانه خواهند ماند))(خالدين فيه ).
((و اين بار سنگين گناه , بد بارى است براى آنها در روز قيامت )) (وسا لهم يوم القيمة حملا ).
(آيه )ـ سپس به توصيف روز قيامت و آغاز آن پرداخته , چنين مى گويد(همان روزى كه در صور دمـيـده مـى شـود, و گـنـهكاران را با بدنهاى كبود و تيره در آن روز جمع مى كنيم )) (يوم ينفخ فى الصور ونحشر المجرمين يومئذ زرقا).
(آيـه )ـ در ايـن حـال مجرمان در ميان خود, در باره مقدار توقفشان در عالم برزخ ((آهسته با هم گـفـتـگـو مـى كنند (بعضى مى گويند شما تنها ده شبانه روز درعلام برزخ ) توقف كرديد)) و نمى دانند چقدر طولانى بوده است (يتخافتون بينهم ان لبثتم الا عشرا).
اين آهسته گفتن آنها يا به خاطر رعب و وحشت شديدى است كه از مشاهده صحنه قيامت به آنها دست مى دهد و يا بر اثر شدت ضعف و ناتوانى است .
(آيـه )ـ سـپـس اضافه مى كند: ((ما به آنچه مى گويند كاملا آگاهتريم )) (نحن اعلم بما يقولون ) خواه آهسته بگويند يا بلند.
((هـنـگـامى كه نيكوروش ترين آنها مى گويد: شما تنها يك روز درنگ كرديد)) !(اذ يقول امثلهم طريقة ان لبثتم الا يوما).

[donsaeid]

( آيه )ـ.
صحنه هول انگيز قيامت :.
از آنـجـا كـه در آيات گذشته , سخن از حوادث مربوط به پايان دنيا و آغازقيامت بود, در اينجا نيز همين مساله راپيگيرى مى كند.
از ايـن آيـه چنين بر مى آيد كه مردم از پيامبر(ص ) در باره سرنوشت كوهها به هنگام پايان گرفتن دنيا سؤال كرده بودند.
لذا مى گويد: ((و از تو در باره كوهها سؤال مى كنند)) (ويسئلونك عن الجبال ).
در پـاسـخ : ((بـگـو: پـروردگـار مـن آنها را از هم متلاشى و تبديل به سنگريزه كرده سپس بر باد مى دهد)) ! (فقل ينسفها ربى نسفا).
از مـجموع آيات قرآن در مورد سرنوشت كوهها چنين استفاده مى شود كه آنهادر آستانه رستاخيز مراحل مختلفى را طى مى كنند:.
نخست به لرزه مى آيند سپس به حركت در مى آيند.
در سومين مرحله از هم متلاشى مى شوند و به صورت انبوهى از شن درمى آيند و در آخرين مرحله آن چنان توفان و باد آنها را از جا حركت مى دهد و درفضا مى پاشد كه همچون پشمهاى زده شده به نظر مى رسد (قارعه /5).
(آيه )ـ اين آيه مى گويد: با متلاشى شدن كوهها و پراكنده شدن ذرات آن ,((خداوند صفحه زمين را به صورت زمينى صاف و مستوى و بى آب و گياه درمى آورد)) (فيذرها قاعا صفصفا).
(آيـه )ـ ((آن چـنان كه در آن هيچ گونه اعوجاج و پستى و بلندى مشاهده نخواهى كرد)) (لا ترى فيها عوجا ولا امتا).
(آيـه )ـ ((در آن روز, هـمـه از دعـوت كـننده الهى پيروى نموده , و قدرت برمخالفت او نخواهند داشت )) و همگى از قبرها بر مى خيزند (يومئذ يتبعون الداعى لا عوج له ).
اين دعوت كننده هركس كه باشد آن چنان فرمانش نافذ است كه هيچ كس قدرت بر تخلف از آن را ندارد.
((و (در ايـن مـوقـع ) هـمه صداها در برابر عظمت پروردگار رحمان خاضع مى شود و جز صداى آهسته , چيزى نمى شنوى )) (وخشعت الا صوات للرحمن فلا تسمع الا همسا).
ايـن خـاموشى صداها يا به خاطر سيطره عظمت الهى بر عرصه محشر است كه همگان در برابرش خضوع مى كنند, و يا از ترس حساب و كتاب و نتيجه اعمال ويا هر دو.
(آيه )ـ از آنجا كه ممكن است بعضى گرفتار اين اشتباه شوند كه ممكن است غرق گناه باشند و به وسـيـلـه شـفـيعانى شفاعت شوند بلافاصله اضافه مى كند(در آن روز شفاعت هيچ كس سودى نـمـى دهـد, مـگـر كـسانى كه خداوند رحمان به آنها اجازه شفاعت داده , و از گفتار آنها (در اين زمينه ) راضى است )) (يومئذ لا تنفع الشفاعة الا من اذن له الرحمن ورضى له قولا ).
اشـاره بـه ايـن كـه : شـفـاعـت در آنـجـا بـى حساب نيست , بلكه برنامه دقيقى داردهم در مورد شفاعت كننده , و هم در مورد شفاعت شونده , و تا استحقاق وشايستگى در افراد براى شفاعت شدن وجود نداشته باشد, شفاعت معنى ندارد.
(آيـه )ـ و از آنـجـا كـه حضور مردم در صحنه قيامت براى حساب و جزا,نياز به آگاهى خداوند از اعـمـال و رفـتـار آنها دارد, در اين آيه چنين اضافه مى كند(خداوند آنچه را (مجرمان ) پيش رو دارنـد و آنـچه را (در دنيا) پشت سر گذاشته اند,همه را مى داند (و از تمام افعال و سخنان و نيات آنـهـا در گـذشته و پاداش كيفرى را كه در آينده در پيش دارند, از همه با خبر است ) ولى آنها به (علم ) او احاطه ندارند))(يعلم ما بين ايديهم وما خلفهم ولا يحيطون به علما).
و بـه اين ترتيب احاطه علمى خداوند هم نسبت به اعمال آنهاست و هم نسبت به جزاى آنها, و اين دو در حقيقت دو ركن قضاوت كامل و عادلانه است .
(آيه )ـ ((و در آن روز همه مردم در برابر خداوند حى قيوم , كاملا خاضع مى شوند)) (وعنت الوجوه للحى القيوم ).
انتخاب صفت ((حى و قيوم )) از ميان صفات خدا در اينجا به خاطر تناسبى است كه اين دو صفت با مساله رستاخيز كه روز حيات و قيام همگان است دارد.
و در پـايان آيه , اضافه مى كند: ((و مايوس (و زيانكار) است آن كه بار ستمى بردوش دارد)) ! (وقد خاب من حمل ظلما).
گويى ظلم و ستم همچون بار عظيمى است كه بر دوش انسان سنگينى مى كند و از پيشرفت او به سوى نعمتهاى جاويدان الهى باز مى دارد.
(آيـه )ـ و از آنـجـا كـه روش قـرآن غالبا بيان تطبيقى مسائل است بعد از ذكرسرنوشت ظالمان و مجرمان در آن روز, به بيان حال مؤمنان پرداخته مى گويد: ((و اماكسانى كه اعمال صالحى انجام دهـنـد, در حالى كه ايمان دارند, آنها نه از ظلم وستمى مى ترسند و نه از نقصان حقشان )) (ومن يعمل من الصالحات وهو مؤمن فلا يخاف ظلما ولا هضما).
اصـولا بـراى اين كه عمل صالح بطور مستمر و ريشه دار و عميق انجام گيردبايد از عقيده پاك و اعتقاد صحيح (ايمان ) سيراب گردد.
(آيـه )ـ قـرآن در اينجا اشاره اى دارد به مجموع آنچه در آيات قبل پيرامون مسائل تربيتى مربوط به قـيـامت و وعدووعيد آمده است , مى فرمايد: ((واين گونه آن را قرآنى عربى [فصيح و گويا] نازل كرديم و انواع تهديدها را به عبارت وبيانات مختلف بيان نموديم , شايد آنها تقوا پيشه كنند يا براى آنـان تـذكـرى پـديـدآورد)) (وكـذلـك انزلناه قرا نا عربيا وصرفنا فيه من الوعيد لعلهم يتقون او يحدث لهم ذكرا).
كـلـمه ((عربيا)) گرچه به معنى زبان عربى است , ولى در اينجا اشاره به فصاحت و بلاغت قرآن و رسـا بـودن مـفـاهـيم آن مى باشد, زيرا: اصولا زبان عربى ـبه تصديق زبان شناسان جهان ـ يكى از رسـاتـرين لغات , و ادبيات آن از قويترين ادبيات است ديگر اين كه گاهى قرآن بيانات مختلفى از يك واقعيت دارد, مثلامساله وعيد و مجازات مجرمان را, گاهى در لباس بيان سرگذشت امتهاى پيشين , وگاهى به صورت خطاب به حاضران , و گاهى در شكل ترسيم حال آنها در صحنه قيامت و گاه به لباسهاى ديگر بيان مى كند.
(آيـه )ـ اين آيه اضافه مى كند: ((پس بلند مرتبه است خداوندى كه سلطان بر حق است )) (فتعالى اللّه الملك الحق ).
و از آنـجـا كـه گـاه پيامبر(ص ) به خاطر عشق به فراگيرى قرآن و حفظ آن براى مردم به هنگام دريافت وحى عجله مى كرد و كاملا مهلت نمى داد تا جبرئيل سخن خود را تمام كند در دنباله اين آيـه چنين به او تذكر داده مى شود: ((و نسبت به (تلاوت ) قرآن عجله مكن پيش از آن كه وحى آن بر تو تمام شود)) (ولا تعجل بالقرآن من قبل ان يقضى اليك وحيه ).
((و بگو: پروردگارا ! علم مرا افزون كن )) (وقل رب زدنى علما).
جايى كه پيامبر با آن علم سرشار و روح مملو از آگاهى مامور باشد كه تا پايان عمر, از خدا افزايش عـلـم بـطـلبد, وظيفه ديگران كاملا روشن است , در حقيقت ازنظراسلام , علم هيچ حدومرزى را نـمى شناسد, افزون طلبى دربسيارى از امور مذموم است , ولى در علم ممدوح است , افراط بد است ولى افراط در علم معنى ندارد.
(آيه )ـ.
آدم و فريبكارى شيطان !.
در اينجا از داستان آدم و حوا و مبارزه و دشمنى ابليس با آنان سخن مى گويد .
شـايـد اشـاره بـه ايـن نكته كه مبارزه حق و باطل منحصر به امروز و ديروز وموسى (ع ) و فرعون نيست , از آغاز آفرينش آدم بوده و همچنان ادامه دارد.
نخست از پيمان آدم با خدا سخن مى گويد, مى فرمايد: ((پيش از اين , از آدم پيمان گرفته بوديم , اما او فراموش كرد, و عزم استوارى براى او نيافتيم )) ! (ولقدعهدنا الى آدم من قبل فنسى ولم نجد له عزما).
منظور از اين ((عهد)) فرمان خدا داير به نزديك نشدن به درخت ممنوع است .
بدون شك آدم , مرتكب گناهى نشد بلكه تنها ترك اولايى از او سر زد, اصولادوران سكونت آدم در بهشت يك دوران آزمايشى براى آماده شدن جهت زندگى دردنيا و پذيرش مسؤوليت تكاليف بود .
(آيه )ـ سپس به بخش ديگر اين داستان اشاره كرده , مى گويد: ((و به خاطر بياوريد هنگامى را كه بـه فـرشـتـگان گفتيم : براى آدم سجده كنيد, آنها نيزهمگى سجده كردند جز ابليس كه امتناع ورزيد)) (واذ قلنا للملا ئكة اسجدوا لا دم فسجدوا الا ابليس ابى ).
و از اينجا به خوبى مقام با عظمت آدم روشن مى شود, آدمى كه مسجودفرشتگان بود ضمنا عداوت ابليس با او از نخستين گام آشكار مى گردد.
شـك نـيـسـت كـه سجده به معنى پرستش مخصوص خداست , و غير از خداهيچ كس و هيچ چيز نـمـى تـوانـد معبود باشد, بنابراين سجده فرشتگان در برابر خدابود, منتهى به خاطر آفرينش اين موجود با عظمت كه :.
شايسته ستايش آن آفريدگار است ـــــكارد چنين دل آويز نقشى ز ماوطينى !.
(آيه )ـ به هر حال ما در اين موقع به آدم اخطار كرديم ((پس گفتيم : اى آدم (با اين برنامه مسجل شـد كه ) ابليس دشمن تو و همسرت است (مواظب باشيد)مبادا شما را از بهشت بيرون كند كه به درد و رنج خواهى افتاد)) (فقلنا يا آدم ان هذاعدو لك ولزوجك فلا يخرجنكما من الجنة فتشقى ).
(آيه )ـ سپس خداوند آسايش بهشت و درد و رنج محيط بيرون آن رابراى آدم چنين شرح مى دهد: ((تو در اينجا گرسنه نخواهى شد و برهنه نمى شوى ))(ان لك الا تجوع فيها ولا تعرى ).
(آيـه )ـ ((و تـو در آن تشنه نخواهى شد و آفتاب سوزان آزارت نمى دهد))(وانك لا تظمؤا فيها ولا تضحى ).
در دو آيـه فوق به چهار نياز اصلى و ابتدايى انسان يعنى نياز به غذا و آب ولباس و مسكن (پوشش در مقابل آفتاب ) اشاره شده است
(آيه )ـ اما با اين همه شيطان كمر عداوت و دشمنى را با آدم بسته بود, به همين دليل آرام ننشست ((پس شروع به وسوسه آدم كرد و گفت : اى آدم ! آيادرخت عمر جاويدان را به تو نشان بدهم (كه هر كس از ميوه آن بخورد هميشه زنده خواهد بود) آيا راه رسيدن به حكومت و سلطنت هميشگى را مـى خـواهـى بدانى )) ؟!(فوسوس اليه الشيطان قال يا آدم هل ادلك على شجرة الخلد وملك لا يبلى ).
در واقع شيطان حساب كرد تمايل آدم به چيست و به اينجا رسيد كه اوتمايل به زندگى جاويدان و رسيدن به قدرت بى زوال دارد, لذا براى كشاندن او به مخالفت فرمان پروردگار از اين دو عامل استفاده كرد.
(آيه )ـ سرانجام آنچه نمى بايست بشود شد, ((پس (آدم و حوا) هر دو ازآن (درخت ممنوع ) خوردند (و بـه دنـبـال آن لباسهاى بهشتى از اندامشان فروريخت ) عورتشان آشكار گشت )) ! (فاكلا منها فبدت لهما سوتهما).
هنگامى كه آدم و حوا چنين ديدند بلافاصله ((از برگهاى (درختان ) بهشتى جامه دوختند)) براى پوشاندن اندام خود (وطفقا يخصفان عليهما من ورق الجنة ).
آرى ! عـاقـبـت ((آدم پـروردگـارش را نافرمانى كرد و از پاداش او محروم شد))(وعصى آدم ربه فغوى ).
(آيه )ـ ولى از آنجا كه آدم ذاتا پاك و مؤمن بود و در طريق رضاى خدا گام بر مى داشت , و اين خطا كه بر اثر وسوسه شيطان دامن او را گرفت جنبه استثنايى داشت , خداوند او را از رحمت خود براى هـمـيـشه دور نساخت , بلكه ((بعد از اين ماجرا پروردگارش او را برگزيد و توبه اش را پذيرا شد و هدايتش كرد)) (ثم اجتبيه ربه فتاب عليه وهدى ).
(آيـه )ـ بـاايـن كه توبه آدم پذيرفته شد, اما كارى كرده بود كه بازگشت به حال نخستين امكان پذير نـبـود و لـذا خـداوند ((به او و حوا دستور داد: هر دو (وهمچنين شيطان همراه شما) از بهشت به زمين فرود آييد)) (قال اهبطا منها جميعا).
((در حالى كه دشمن يكديگر خواهيد بود)) (بعضكم لبعض عدو).
اما به شما اخطار مى كنم , راه سعادت و نجات به رويتان گشوده است ((پس هرگاه هدايت من به سـراغ شـما بيايد هر يك از شما از اين هدايت پيروى كند نه گمراه مى شود و نه شقاوتمند)) (فاما ياتينكم منى هدى فمن اتبع هدى فلا يضل ولا يشقى ).

[donsaeid]

(آيـه )ـ و بـراى ايـن كـه تـكـليف آنها كه فرمان حق را فراموش مى كنند نيزروشن گردد اضافه مـى كـند: ((و كسى كه از ياد من روى گردان شود, زندگى سخت وتنگى خواهد داشت )) (ومن اعرض عن ذكرى فان له معيشة ضنكا).
((و در قيامت او را نابينا محشور مى كنيم )) (ونحشره يوم القيمة اعمى ).
اصـولا تنگى زندگى بيشتر به خاطر كمبودهاى معنوى و نبودن غناى روحى است , به خاطر عدم اطمينان به آينده و ترس از نابود شدن امكانات موجود, ووابستگى بيش از حد به جهان ماده است , و آن كس كه ايمان به خدا دارد و دل به ذات پاك او بسته , از همه اين نگرانيها در امان است .
(آيـه )ـ در آنـجـا ((عـرض مى كند: پروردگارا ! چرا مرا نابينا محشور كردى درحالى كه قبلا بينا بودم )) ؟! (قال رب لم حشرتنى اعمى وقد كنت بصيرا).
(آيـه )ـ بـلافـاصـله پاسخ مى شنود كه , ((مى فرمايد: آن گونه كه آيات من براى تو آمد, و تو آنها را فـراموش كردى , امروز نيز تو فراموش خواهى شد)) (قال كذلك اتتك آياتنا فنسيتها وكذلك اليوم تنسى ) و چشمت از ديدن نعمتهاى پروردگار و مقام قرب او نابينا مى گردد.
(آيه )ـ سرانجام به صورت يك جمع بندى و نتيجه گيرى مى فرمايد: ((واين گونه كسانى را كه راه اسـراف را پـيش گرفتند و ايمان به آيات پروردگارشان نياوردند جزا مى دهيم )) (وكذلك نجزى من اسرف ولم يؤمن بايات ربه ).
((و عذاب آخرت از اين هم شديدتر و پايدارتر است )) (ولعذاب الا خرة اشدوابقى ).
(آيه )ـ.
از تاريخ گذشتگان عبرت بگيريد:.
از آنجا كه در آيات گذشته بحثهاى فراوانى از مجرمان به ميان آمد در اين آيه به يكى از بهترين و مـؤثـرترين طرق بيدارى كه مطالعه تاريخ پيشينيان است اشاره كرده , چنين مى گويد: ((آيا براى هـدايـت آنـهـا هـمـيـن كافى نيست كه بسيارى از اقوام گذشته را كه در قرون پيشين زندگى مى كردند هلاك كرديم )) (افلم يهدلهم كم اهلكناقبلهم من القرون ).
همان كسانى كه گرفتار مجازات دردناك الهى شدند و ((اينها در مساكن (ويران شده ) آنان رفت و آمد دارند)) (يمشون فى مساكنهم ).
ايـنـهـا در مسير رفت و آمد خود, به خانه هاى قوم عاد در سفرهاى يمن ومساكن ويران شده قوم ثـمـود در سـفـر شـام و مـنازل زير و رو گشته قوم لوط در سفرفلسطين مى گذرند, آثار آنها را مى بينند, ولى درس عبرت نمى گيرند.
آرى ((در اينها دلايل روشن و آيات فراوانى است براى صاحبان عقل وانديشه بيدار)) (ان فى ذلك لا يات لا ولى النهى ).
مـوضوع عبرت گرفتن از تاريخ پيشينيان از مسائلى است كه قرآن و احاديث اسلامى زياد روى آن تكيه كرده است .
در حديثى از پيامبر گرامى اسلام (ص ) مى خوانيم : ((غافلترين مردم كسى است كه از دگرگون شدن دنيا اندرز نگيرد)) و از ورق گردانى ليل و نهار انديشه نكند.
(آيه )ـ اين آيه در حقيقت پاسخ به سؤالى است كه در اينجا مطرح مى شود و آن اين كه چرا خداوند هـمـان بـرنـامـه اى را كـه براى مجرمان پيشين ترتيب داد براى اين گروه ترتيب نمى دهد, قرآن مـى گـويد: ((و اگر سنت و تقدير پروردگارت و ملاحظه زمان مقرر نبود, به زودى عذاب الهى دامان آنها را مى گرفت )) (ولولا كلمة سبقت من ربك لكان لزاما واجل مسمى ).
اين سنت الهى , اشاره اى به فرمان آفرينش داير به آزادى انسانهاست , زيرااگر هر مجرمى بلافاصله و بـدون هيچ گونه مهلت مجازات شود, ايمان و عمل صالح , تقريبا جنبه اضطرارى و اجبارى پيدا مـى كـند, و بيشتر به خاطر ترس ووحشت از مجازات فورى خواهد بود, بنابراين وسيله تكامل كه هدف اصلى است نخواهد شد.
بـه عـلاوه اگر حكم شود كه همه مجرمان فورا مجازات شوند, كسى در روى زمين زنده نخواهد ماند (نحل /61).
بـنـابـراين , بايد مهلتى باشد تا گنهكاران به خود آيند و راه اصلاح در پيش گيرند, و هم فرصتى براى خودسازى , به همه پويندگان راه حق داده شود.
(آيـه )ـ سـپـس روى سخن را به پيامبر(ص ) كرده , مى گويد: ((اكنون (كه بنانيست اين بدكاران فورا, مجازات شوند) تو در برابر آنچه آنها مى گويند صابر وشكيبا باش )) (فاصبر على ما يقولون ).
و براى تقويت روحيه پيامبر(ص ) و تسلى خاطر او دستور راز و نياز با خدا ونماز و تسبيح را مى دهد و مى گويد: ((قبل از طلوع آفتاب و پيش از غروب آن ,همچنين در اثنا شب و اطراف روز تسبيح و حـمـد پـروردگـارت را به جا آور تا راضى و خشنود شوى )) و قلب تو در برابر سخنان درد آور آنها نـاراحت نشود (وسبح بحمدربك قبل طلوع الشمس وقبل غروبها ومن آنائ الليل فسبح واطراف النهارلعلك ترضى ).
بدون شك اين حمد و تسبيح مبارزه اى است با شرك و بت پرستى در عين صبر و شكيبايى در برابر بدگوييها و سخنان ناهنجار مشركان .
(آيه )ـ در اينجا دستوراتى به پيامبر داده شده كه در حقيقت منظور از آن عموم مسلمانان است , و تكميلى است براى بحثى كه در زمينه ((شكيبايى )) در آيه گذشته خوانديم .
نـخست مى گويد: ((و هرگز چشمان خود را به نعمتهاى مادى كه به گروههايى از آنها (كفار و مخالفان ) داده ايم ميفكن !)) (ولا تمدن عينيك الى ما متعنابه ازواجا منهم ).
آرى ! اين نعمتهاى ناپايدار, ((شكوفه هاى زندگى دنياست )) (زهرة الحيوة الدنيا) شكوفه هايى كه زود مـى شـكفد و پژمرده مى شود و پرپر مى گردد و بر روى زمين مى ريزد, و چند صباحى بيشتر پايدار نمى ماند.
در عين حال اينها همه ((براى آن است كه ما آنان را در آن بيازماييم ))(لنفتنهم فيه ).
و به هر حال ((آنچه پروردگارت به تو روزى داده بهتر و پايدارتر است ))(ورزق ربك خير وابقى ).
خـداونـد انـواع مواهب و نعمتها را به تو بخشيده است , ايمان و اسلام , قرآن وآيات الهى , روزيهاى حلال و پاكيزه و سرانجام نعمتهاى جاودان آخرت اين روزيهاپايدارند و جاودانى .
(آيـه )ـ در اين آيه براى تلطيف روح پيامبر(ص ) و تقويت قلب اومى فرمايد: ((و خانواده خود را به نـمـاز دسـتـور ده و خـود نيز بر انجام آن شكيبا وپراستقامت باش )) (وامر اهلك بالصلوة واصطبر عليها) چرا كه اين نماز براى تو وخاندانت مايه پاكى و صفاى قلب و تقويت روح و دوام ياد خداست .
سپس اضافه مى كند: اگر دستور نماز به تو و خاندانت داده شده است منافع و بركاتش تنها متوجه خـود شـمـاسـت ((مـا از تو روزى نمى خواهيم بلكه به تو روزى مى دهيم )) (لا نسئلك رزقا نحن نرزقك ).
ايـن نـمـاز چيزى بر عظمت پروردگار نمى افزايد, بلكه سرمايه بزرگى براى تكامل شما انسانها و كلاس عالى تربيت است .
و در پايان آيه اضافه مى كند: ((و عاقبت و سرانجام نيك از آن تقواست ))(والعاقبة للتقوى ).
آنـچـه باقى مى ماند و سرانجامش مفيد و سازنده و حياتبخش است همان تقواو پرهيزكارى است , پرهيزكاران سرانجام پيروزند و بى تقوايان محكوم به شكست .
(آيـه )ـ ايـن آيـه به يكى از بهانه جوييهاى كفار اشاره كرده , مى گويد: ((و آنهاگفتند: چرا پيامبر مـعجزه اى از سوى پروردگارش (آن چنان كه ما مى خواهيم )نمى آورد)) (وقالوا لولا ياتينا باية من ربه ).
بلافاصله به آنها پاسخ مى گويد: ((آيا خبرهاى روشن (اقوام پيشين ) كه دركتب آسمانى گذشته بـوده اسـت بـراى آنها نيامده )) ؟ (اولم تاتهم بينة ما فى الصحف الا ولى ) كه پى درپى براى آوردن مـعـجـزات بهانه جويى مى كردند و پس از مشاهده معجزات به كفر و انكار ادامه مى دادند و عذاب شـديـد الهى دامنشان را مى گرفت ,آيا نمى دانند اگر اينها نيز همين راه را بروند همان سرنوشت در انتظارشان است .
(آيـه )ـ به هر حال اين بهانه جويان مردمى حق طلب نيستند بلكه دائما درفكر بهانه گيرى تازه اى مـى بـاشـنـد حـتـى ((اگـر ما آنها را قبل از نزول اين قرآن و آمدن پيامبراسلام مجازات و هلاك مـى كرديم در قيامت مى گفتند: پروردگارا! چرا پيامبرى براى ما نفرستادى , تا از آيات تو پيروى كنيم پيش از آن كه ذليل و رسوا شويم )) ؟!(ولو انا اهلكناهم بعذاب من قبله لقالوا ربنا لولا ارسلت الينا رسولا فنتبع آياتك من قبل ان نذل ونخزى ).
ولى اكنون كه اين پيامبر بزرگ با اين كتاب با عظمت به سراغ آنها آمده هر روزسخنى مى گويند و براى فرار از حق بهانه اى مى تراشند.
(آيه )ـ به آنها اخطار كن و ((بگو: همه ما و شما در انتظاريم )) (قل كل متربص ).
مـا انـتـظـار وعـده هاى الهى را در مورد شما داريم , شما هم در انتظار اين هستيدكه مشكلات و مصائب دامان ما را بگيرد.
((اكنون كه چنين است در انتظار باشيد)) ! (فتربصوا).
((امـا بـه زودى خواهيد دانست چه كسانى اهل راه مستقيم و آيين حقند و چه كسانى (به منزلگاه حق , و نعمت جاودان الهى ) هدايت يافتند)) (فستعلمون من اصحاب الصراط السوى ومن اهتدى ).
و بـا ايـن جـمـلـه قـاطع و پرمعنى گفتگوى خود را با اين منكران لجوج و بهانه جودر اينجا پايان مى دهد.
((پايان سوره طه )).

آغاز جز هفدهم قرآن مجيد.
سوره انبيا [21].
اين سوره در ((مكه )) نازل شده , و 112 آيه است .
محتواى سوره :.
1ـ ايـن سـوره چـنانكه از نامش پيداست , سوره پيامبران است , چرا كه نام شانزده پيامبر, بعضى , با ذكر فرازهايى از حالاتشان و بعضى تنها به صورت اشاره دراين سوره آمده است ـ موسى ـ هارون ـ ابـراهـيـم ـ لوط ـ اسحاق ـ يعقوب ـ نوح ـداوود ـ سليمان ـ ايوب ـ اسماعيل ـ ادريس ـ ذاالكفل ـ ذاالنون (يونس ) ـ زكريا ويحيى (ع ).
2ـ ويـژگى سوره هاى ((مكى )) كه از عقايد دينى , مخصوصا از مبدا و معادسخن مى گويد, كاملا در اين سوره منعكس است .
3ـ بـخـش ديـگرى از اين سوره , از پيروزى حق بر باطل , توحيد بر شرك ولشكريان عدل و داد بر جنود ابليس , سخن گفته شده است .
جـالـب اين كه اين سوره با هشدارهاى شديد نسبت به مردم غافل و بى خبراز حساب و كتاب آغاز شده , و پايان آن نيز با هشدارهاى ديگرى در اين زمينه تكميل مى گردد.
فضيلت تلاوت سوره .
: در حـديثى از پيامبر گرامى اسلام (ص ) چنين نقل شده : ((هر كس سوره انبيارا بخواند خداوند حـسـاب او را آسـان مـى كند (و در محاسبه اعمالش در روز قيامت سختگيرى نخواهد كرد) و هر پيامبرى كه نام او در قرآن ذكر شده با او مصافحه كرده و سلام مى فرستد)).
پيداست خواندن مقدمه اى است براى انديشيدن , و انديشيدن مقدمه اى براى ايمان و عمل .
به نام خداوند بخشنده بخشايشگر.
(آيـه )ـ ايـن سـوره با يك هشدار نيرومند به عموم مردم آغاز مى شود,هشدارى تكاندهنده و بيدار كـنـنـده , مـى گـويـد: ((حـسـاب مـردم بـه آنـهـا نـزديـك شده , درحالى كه آنها در غفلتند و روى گردانند)) (اقترب للناس حسابهم وهم فى غفلة معرضون ).
عمل آنها نشان مى دهد كه اين غفلت و بى خبرى سراسر وجودشان را گرفته وگرنه چگونه ممكن است انسان ايمان به نزديكى حساب , آن هم از حسابگرى فوق العاده دقيق , داشته باشد و اين چنين همه مسائل را سرسرى بگيرد و آلوده هرگونه گناه باشد؟.
منظور از نزديك شدن حساب و قيامت آن است كه باقيمانده دنيا در برابرآنچه گذشته كم است , و به همين دليل رستاخيز نزديك خواهد بود (نزديك نسبى )بخصوص اين كه از پيامبر اسلام (ص ) نـقـل شـده كـه فـرمـود: ((بـعثت من و روز قيامت مانند اين دو است )) ! (به انگشت ((سبابه )) و ((وسطى )) كه در كنار هم قرار دارنداشاره فرمود).
(آيـه )ـ ايـن آيـه يـكـى از نـشـانـه هاى اعراض و روى گردانى آنها را به اين صورت بيان مى كند, مـى فـرمايد: ((هيچ يادآورى تازه اى از طرف پروردگارشان براى آنها نمى آيد, مگر آنكه با بازى (و شوخى ) به آن گوش مى دهند)) ! (ما ياتيهم من ذكر من ربهم محدث الا استمعوه وهم يلعبون ).
در حـالـى كه اگر حتى يك بار به صورت جدى با آن برخورد كنند چه بسا مسيرزندگانى آنها در همان لحظه تغيير پيدا مى كند.
(آيه )ـ باز براى تاكيد بيشتر مى گويد: ((آنها در حالى هستند كه دلهايشان در لهو و بى خبرى فرو رفته است )) (لا هية قلوبهم ).
زيـرا آنها از نظر ظاهر همه مسائل جدى را لعب و بازى و شوخى مى پندارند وطبيعى است چنين كسانى هرگز راه سعادت را نخواهند يافت .

[donsaeid]

بـعـد به گوشه اى از نقشه هاى شيطانى آنها اشاره كرده , مى فرمايد: ((و اين ظالمان گفتگوهاى درگـوشـى خود را (كه براى توطئه انجام مى دهند) پنهان مى دارند, و مى گويند: آيا اين جز يك بشر عادى همچون شماست )) ؟ (واسرواالنجوى الذين ظلموا هل هذا الا بشر مثلكم ).
حـال كـه او يـك بشر عادى بيش نيست لابد اين كارهاى خارق العاده او و نفوذسخنش چيزى جز سـحـر نـمى تواند باشد ((پس آيا شما به سراغ سحر مى رويد با اين كه مى بينيد)) ؟ (افتاتون السحر وانتم تبصرون ).
آنـهـا در ايـن گفتارشان روى دو چيز تكيه داشتند, يكى بشر بودن پيامبر(ص ) وديگرى برچسب سحر, و در آيات بعد برچسبهاى ديگرى نيز خواهد آمد كه قرآن به آنها پاسخ مى دهد.
(آيـه )ـ قـرآن بـه صـورت كلى به آنها از زبان پيامبر(ص ) چنين پاسخ مى گويد: (پيامبر) گفت : پروردگارم همه سخنان را, چه در آسمان باشد و چه درزمين مى داند و او شنوا و داناست )) (قال ربى يعلم القول فى السما والا رض ).
چنين تصور نكنيد كه سخنان مخفيانه و توطئه هاى پنهانى شما بر او مخفى باشد, ((چرا كه او هم شـنوا و هم داناست )) (وهو السميع العليم ) او همه چيز رامى داند و از همه كار باخبر است , نه تنها سخنان را مى شنود, بلكه از انديشه هايى كه از مغزها مى گذرد, و تصميمهايى كه در سينه ها پنهان است آگاه است .
(آيه )ـ بعد از ذكر دو قسمت از بهانه جوييهاى مخالفان , به چهار قسمت ديگر از آن پرداخته چنين مـى گويد: ((آنها گفتند: (آنچه محمد آورده وحى نيست )بلكه خوابهاى آشفته است )) كه آنها را حقيقت و واقعيت مى پندارد ! (بل قالوااضغاث احلا م ).
و گاه اين سخن خود را عوض مى كنند و مى گويند: او مرد دروغگويى است كه اين سخنان را ((به خدا افترا بسته )) ! (بل افتريه ).
و گـاه مـى گويند: ((نه او يك شاعر است )) و اين آيات مجموعه اى از تخيلات شاعرانه اوست (بل هو شاعر).
و در آخـريـن مـرحـلـه مـى گـويند: از همه اينها كه بگذريم اگر او راست مى گويدكه فرستاده خـداست ((پس بايد معجزه اى براى ما بياورد همان گونه كه پيامبران پيشين با معجزات فرستاده شدند)) (فلياتنا باية كما ارسل الا ولون ).
بررسيهاى اين نسبتهاى ضد و نقيض به پيامبر(ص ) خود بهترين دليل بر آن است كه آنها حق طلب نـبودند, بلكه هدفشان بهانه جويى و به اصطلاح بيرون كردن حريف از ميدان به هر قيمت و به هر صورت بوده است .
(آيه )ـ.
پيامبران همه از نوع بشر بودند:.
در آيـات گـذشته شش نمونه از ايرادهاى ضد و نقيض دشمنان اسلام به پيامبر(ص ) بازگو شده اسـت , در ايـنـجـا نـيـز بـه پاسخ آنها پرداخته , نخست به پيشنهادمعجزات دلخواه آنان به عنوان بـهـانـه گيرى اشاره كرده , مى گويد: ((تمام شهرها وآباديهايى كه پيش از اينها هلاكشان كرديم (تـقـاضـاى ايـن گـونه معجزات را كردند, ولى هنگامى كه پيشنهادشان عملى شد) هرگز ايمان نياوردند, آيا اينها ايمان مى آورند))؟! (ما آمنت قبلهم من قرية اهلكناهاافهم يؤمنون ).
در ضـمـن به آنها اخطار مى كند كه اگر به تقاضاى شما در زمينه معجزات اقتراحى پاسخ گفته شود و ايمان نياوريد, نابودى شما حتمى است !.
(آيه )ـ اين آيه به پاسخ نخستين ايراد آنها در زمينه بشر بودن پيامبر(ص )پرداخته , مى گويد: ((ما پـيـش از تو, جز مردانى كه به آنان وحى مى كرديم ,نفرستاديم )) همه انسان بودند و از جنس بشر (وما ارسلنا قبلك الا رجالا نوحى اليهم ).
اين يك واقعيت تاريخى است كه همگان از آن آگاهند ((اگر شما نمى دانيد ازآگاهان بپرسيد)) (فسئلوا اهل الذكر ان كنتم لا تعلمون ).
(آيـه )ـ اين آيه توضيح بيشترى در مورد بشر بودن پيامبران مى دهد,مى گويد: ((و ما پيامبران را پيكرهايى كه غذا نخورند قرار نداديم و آنها هرگز عمرجاويدان نداشتند)) (وما جعلناهم جسدا لا ياكلون الطعام وما كانوا خالدين ).
رهـبـر انـسانها بايد از جنس خودشان باشد, با همان غرايز, عواطف ,احساسها, نيازها, و علاقه ها, تا دردهاى آنها را لمس كند, و بهترين طريق درمان را باالهام گرفتن از تعليماتش انتخاب نمايد, تا الگو و اسوه اى براى همه انسانها باشد وحجت را بر همه تمام كند.
(آيـه )ـ سـپـس بـه عـنـوان تهديد و هشدارى به منكران سرسخت و لجوج چنين مى گويد: ما به پـيامبرانمان وعده داده بوديم كه آنها را از چنگال دشمنان رهائى بخشيم و نقشه هاى آنها را نقش بـر آب كـنـيم , آرى ((ما سرانجام به اين وعده خود وفا كرديم و صدق آن را آشكار ساختيم , آنها و تـمـام كـسانى را كه مى خواستيم نجات داديم و مسرفان را هلاك نموديم )) ! (ثم صدقناهم الوعد فانجيناهم ومن نشا واهلكنا المسرفين ).
آرى ! همان گونه كه سنت ما انتخاب كردن رهبران بشر از ميان افراد بشر بود,اين هم سنت ما بود كه در برابر توطئه هاى مخالفان از آنها حمايت كنيم و اگراندرزهاى پى درپى در آنها مؤثر نيفتاد, صفحه زمين را از لوث وجودشان پاك سازيم .
(آيـه )ـ ايـن آيـه در يـك جـمـلـه كـوتاه و پرمعنى , به اكثر ايرادهاى مشركان مجددا پاسخ داده , مى گويد: ((ما بر شما كتابى نازل كرديم كه وسيله بيدارى شما درآن است آيا تعقل نمى كنيد)) ؟! (لقد انزلنا اليكم كتابا فيه ذكركم افلا تعقلون ).
هر كس آيات اين كتاب را كه مايه تذكر و بيدارى دل و حركت انديشه و پاكى جامعه هاست بررسى كـنـد به خوبى مى داند يك معجزه روشن و جاويدان است , باوجود اين معجزه آشكار كه از جهات مـختلف آثار اعجاز در آن نمايان است ـازجهت جاذبه فوق العاده , از جهت محتوا, احكام و قوانين , عقايد و معارف و ـ آيا بازدر انتظار ظهور معجزه ديگرى هستيد؟.
الـبـتـه بـيداركننده بودن قرآن جنبه اجبارى و الزامى ندارد, بلكه مشروط است به اين كه انسان خودش بخواهد و دريچه هاى قلبش را به روى آن بگشايد.
(آيه )ـ.
چگونه ستمگران در چنگال عذاب گرفتار شدند ؟.
در ايـنـجـا بـه دنبال گفتگوهايى كه در باره مشركان و كافران لجوج گذشت سرنوشت آنها را با مقايسه با سرنوشت اقوام پيشين , مشخص مى كند.
نخست مى گويد: ((چه بسيار شهرها و آباديهاى ظالم و ستمگرى را درهم شكستيم )) (ولم قصمنا من قرية كانت ظالمة ).
((و بـعد از آنها قوم و جمعيت ديگرى را به روى كار (و به ميدان آزمايش )آورديم )) (وانشانا بعدها قوما آخرين ).
(آيـه )ـ آنـگاه شرح حال آنها را به هنگامى كه دامنه عذاب در آبادى آنهاگسترده مى شد, و وضع بـيـچـارگـى آنـان را در مقابل مجازات الهى مشخص مى كند,مى گويد: ((پس هنگامى كه آنها احساس كردند عذاب الهى مى خواهد دامنشان رابگيرد, پا به فرار گذاردند)) (فلما احسوا ياسنا اذا هم منها يركضون ).
درست همانند يك لشكر شكست خورده كه شمشيرهاى برهنه دشمن راپشت سر خود مى بينند و به هر سو پراكنده مى شوند.
(آيـه )ـ امـا بـه عـنوان توبيخ و سرزنش به آنها گفته مى شود: ((فرار نكنيد وباز گرديد به سوى زنـدگـانى پرناز و نعمتتان ! و به سوى كاخها و قصرها و مسكنهاى پر زر و زيورتان , شايد (سائلان بيايند و) و از شما تقاضا كنند)) (لا تركضوا وارجعواالى ما اترفتم فيه ومساكنكم لعلكم تسئلون ).
ايـن عـبـارت مـمكن است اشاره به آن باشد كه همواره در اين زندگى پر ناز ونعمتى كه داشتند سـائلان و تـقـاضـاكـنـنـدگـان بر در خانه هايشان رفت و آمد داشتند,بااميد مى آمدند ومحروم بـازمى گشتند به آنها مى گويد: باز گرديد و همان صحنه هاى نفرت انگيز را تكرار كنيد, و اين در حقيقت يك نوع استهزا و سرزنش است .
(آيـه )ـ به هر حال آنها در اين هنگام بيدار مى شوند, آنچه را قبلا شوخى مى پنداشتند به جدى ترين صـورت در بـرابـر خـويش مى بينند وفريادشان بلند مى شود((مى گويند: اى واى بر ما كه ظالم و ستمگر بوديم )) ! (قالوا يا ويلنا انا كنا ظالمين ).
(آيـه )ـ امـا ايـن بيدارى اضطرارى كه در برابر صحنه هاى جدى عذاب براى هركس پيدا مى شود بـى ارزش اسـت , و اثـرى در تـغـيـيـر سرنوشت آنها ندارد, لذاقرآن در اين آيه اضافه مى كند: ((و هـمـچـنـان ايـن سـخن را (واى بر ما ظالم و ستمگربوديم ) تكرار مى كردند تا آنها را درو كرده و خاموش ساختيم )) (فما زالت تلك دعويهم حتى جعلناهم حصيدا خامدين ).
(آيه )ـ.
آفرينش آسمان و زمين بازيچه نيست :.
از آنجا كه در آيات گذشته اين حقيقت منعكس بود كه ظالمان بى ايمان هدفى براى آفرينش خود جـز عـيش و نوش قائل نبودند, و در واقع عالم را بى هدف مى پنداشتند, قرآن مجيد در اينجا براى ابـطال اين طرز فكر و اثبات وجود هدف باارزشى براى آفرينش كل جهان مخصوصا انسانها چنين مى گويد: ((ما آسمان و زمين و آنچه ميان آنهاست از روى بازى نيافريديم )) (وما خلقنا السما والا رض ومابينهما لا عبين ).
اين زمين گسترده , اين آسمان پهناور, و اين همه موجودات متنوع و بديعى كه در صحنه آنهاست نشان مى دهد, غرض مهمى در كار بوده است , آرى هدف اين بوده كه از يك سو بيانگر آن آفريننده بـزرگ باشند و نشانه اى از عظمتش , و از سوى ديگر دليلى بر ((معاد)) باشد وگرنه اين همه غوغا براى اين چند روز معنى نداشت .
(آيـه )ـ ايـن آيه مى گويد: اكنون كه مسلم شد عالم بى هدف نيست , اين هم مسلم است كه هدف ايـن آفرينش , سرگرمى خدا به امر خلقت نبوده است كه اين سرگرمى نامعقولى است ((به فرض محال اگر مى خواستيم سرگرمى انتخاب كنيم چيزى متناسب خود انتخاب مى كرديم )) (لو اردنا ان نتخذ لهوا لا تخذناه من لدناان كنا فاعلين ).
اين آيه بازگوى دو حقيقت است : نخست اين كه محال است هدف پروردگارسرگرمى خويشتن باشد.
سـپـس مـى گـويد: به فرض كه هدف سرگرمى بود بايد سرگرمى مناسب ذات او باشد, از عالم مجردات و مانند آن , نه عالم محدود ماده .
(آيه )ـ سپس با لحن قاطعى براى ابطال اوهام بى خردانى كه دنيا رابى هدف يا تنها مايه سرگرمى مى پندارند چنين مى گويد: اين جهان , مجموعه اى است از حق و واقعيت , چنين نيست كه اساس آن بر باطل بوده باشد ((بلكه ما حق رابر سر باطل مى كوبيم تا آن را هلاك سازد و اين گونه باطل محو و نابود مى شود)) (بل نقذف بالحق على الباطل فيدمغه فاذا هو زاهق ).
و در پـايان آيه مى گويد: ((اما واى بر شما از اين توصيفى كه (از بى هدفى عالم ) مى كنيد)) (ولكم الويل مما تصفون ).
يـعنى ما همواره دلايل عقلى و استدلالات روشن و معجزات آشكار خود رادر برابر پندارها و اوهام بـيهوده گرايان قرار مى دهيم , تا در نظر انديشمندان وصاحبان عقل , اين پندارها درهم كوبيده و نابود شود.
(آيـه )ـ در آيـات گـذشـتـه سخن از اين واقعيت بود كه عالم هستى داراى هدف تكاملى حساب شده اى است براى انسانها.
و از آنـجـا كـه ممكن است اين توهم به وجود آيد كه خدا چه نيازى به ايمان وعبادت ما دارد ؟ به پاسخ اين سخن مى پردازد و مى گويد: ((و تمام كسانى كه درآسمانها و زمين هستند از آن اويند)) (وله من فى السموات والا رض ).
((و آنـهـا كـه نـزد اويـنـد [ فـرشـتگان ] هيچ گاه از عبادتش استكبار نمى ورزند, وهرگز خسته نمى شوند)) (ومن عنده لا يستكبرون عن عبادته ولا يستحسرون ).
(آيـه )ـ تـمـام شـب و روز تـسـبيح مى گويند و كمترين ضعف و سستى به خود راه نمى دهند)) (يسبحون الليل والنهار لا يفترون ).
بـا ايـن حـال او چـه نـيـازى بـه طاعت و عبادت شما دارد, پس اگر دستورايمان و عمل صالح و بندگى و عبوديت به شما داده , سود و فايده اش متوجه خودشماست .

[donsaeid]

(آيـه )ـ پـس از آن كـه بـيـهودگى و بى هدفى عالم هستى در آيات گذشته ,نفى شد در اينجا به مساله وحدت معبود و مدير و مدبر اين جهان پرداخته , چنين مى گويد: ((آيا آنها خدايانى از زمين بـرگـزيـدند, خدايانى كه مى توانند (موجودات زنده را) بيافرينند و در جهان پخش كنند)) ؟! (ام اتخذوا ا لهة من الا رض هم ينشرون ).
(آيـه )ـ اين آيه يكى از دلايل روشن نفى ((آلهه )) و خدايان مشركان را به اين صورت بيان مى كند: ((اگـر در آسمان و زمين , معبودها و خدايانى جز اللّه بود هر دوفاسد مى شدند)) و نظام جهان بر هم مى خورد (لو كان فيهما ا لهة الا اللّه لفسدتا).
((پس منزه و پاك است خداوند, پروردگار عرش , از توصيفى كه آنها مى كنند))(فسبحان اللّه رب العرش عما يصفون ).
ايـن نـسبتهاى ناروا, و اين خدايان ساختگى و آلهه پندارى , اوهامى بيش نيستند و دامان كبريايى ذات پاك او با اين نسبتهاى ناروا آلوده نمى گردد.
دلـيـلـى كـه بـراى تـوحيد و نفى آلهه در آيه فوق , آمده است , در عين سادگى وروشنى , يكى از بـراهـيـن دقـيـق فـلسفى در اين زمينه است كه دانشمندان از آن , به عنوان ((برهان تمانع )) ياد مى كنند, خلاصه اين برهان را چنين مى توان بيان كرد:.
بدون شك نظام واحدى در اين جهان حكمفرماست اين هماهنگى قوانين ونظامات آفرينش از اين حكايت مى كند كه از مبدا واحدى سرچشمه گرفته است چرا كه اگر مبداها متعدد بود و اراده ها مـختلف , اين هماهنگى هرگز وجود نداشت چرا كه هر يك اقتضايى داشت و هركدام اثر ديگرى را خنثى مى كرد و سرانجام جهان به فساد مى گراييد.
(آيه )ـ پس از آن كه با استدلالى كه در آيه قبل آمد توحيد مدبر واداره كننده اين جهان اثبات شد, در ايـن آيـه مى گويد: او آن چنان حكيمانه جهان رانظم بخشيده كه جاى هيچ ايراد و گفتگو در آن نيست آرى ((هيچ كس نمى تواند بر كاراو خرده بگيرد (و از آن سؤال كند) در حالى كه ديگران چنين نيستند و در افعالشان جاى ايراد و سؤال بسيار است )) (لا يسئل عما يفعل وهم يسئلون ).
دوگونه سؤال داريم , يك نوع سؤال توضيحى است كه انسان مى خواهد نكته اصلى و هدف واقعى كارى را بداند, اين گونه سؤال در افعال خدا نيز جايز است .
امـا نـوع ديـگر, سؤال اعتراضى است , كه مفهومش اين است عمل انجام شده نادرست و غلط بوده ;Š مـسـلـمـا ايـن نـوع سؤال در افعال خداوند حكيم معنى نداردولى جاى اين گونه سؤال در افعال ديگران بسيار است .
(آيه )ـ اين آيه مشتمل بر دو دليل ديگر در زمينه نفى شرك است , كه بادليل گذشته مجموعا سه دليل مى شود.
نـخـسـت مـى گـويـد: ((آيا آنها جز خدا معبودانى براى خود انتخاب كرده اند ؟بگو: دليل خود را بياوريد)) (ام اتخذوا من دونه ا لهة قل هاتوا برهانكم ).
اشـاره بـه ايـن كـه اگـر از دلـيـل گذشته داير به اين كه نظام عالم هستى دليل برتوحيد است صـرفـنـظـر كنيد لااقل هيچ گونه دليلى بر اثبات شرك و الوهيت اين خدايان وجود ندارد, انسان عاقل چگونه مطلبى را بى دليل مى پذيرد؟.
سـپس به آخرين دليل اشاره كرده , مى گويد: اين تنها من و همراهانم نيستيم كه سخن از توحيد مى گوييم , ((اين سخن كسانى است كه با من هستند, و سخن كسانى [ پيامبرانى ] است كه پيش از من بودند)) ! (هذا ذكر من معى وذكر من قبلى ).
ايـن هـمان دليلى است كه دانشمندان عقايد تحت عنوان اجماع و اتفاق پيامبران بر مساله يگانگى خدا ذكر كرداند.
و از آنجا كه ممكن است گاهى كثرت بت پرستان براى بعضى مانع از پذيرش توحيد گردد, چنين اضـافـه مـى كند: ((اما اكثر آنها حق را نمى دانند لذا از آن روى گردانند)) (بل اكثرهم لا يعلمون الحق فهم معرضون ).
هـمـيـشـه مـخـالـفت كردن اكثريت نادان در بسيارى از جامعه ها دليلى بوده است , براى اعراض ناآگاهان , و قرآن تكيه بر اين اكثريت را شديدا محكوم كرده است .
(آيـه )ـ و از آنـجـا كـه ممكن است بعضى بى خبران بگويند ما پيامبرانى مانند عيسى (ع ) داريم كه دعـوت بـه خـدايان متعدد كرده است , قرآن در اين آيه باصراحت تمام مى گويد: ((و ما قبل از تو هـيچ پيامبرى را نفرستاديم مگر اين كه به اووحى نموديم كه معبودى جز من نيست , پس تنها مرا پرستش كنيد)) (وما ارسلنا من قبلك من رسول الا نوحى اليه انه لا اله الا انا فاعبدون ).
و بـه اين ترتيب ثابت مى شود كه نه عيسى و نه غير او هرگز دعوت به شرك نكرده اند, و اين گونه نسبتها تهمت است .
(آيه )ـ.
فرشتگان بندگان شايسته و فرمانبردار !.
از آنـجـا كـه در آيه قبل سخن از پيامبران الهى و نفى هرگونه شرك در ميان بودبحث اين آيه در مورد نفى فرزند بودن فرشتگان است .
تـوضيح اين كه : بسيارى از مشركان عرب عقيده داشتند كه فرشتگان ,فرزندان خدا هستند, قرآن اين عقيده خرافى و بى اساس را محكوم كرده و بطلان آن را با دلايل مختلف بيان مى كند, نخست مـى گـويد: ((و آنها گفتند: خداوند رحمان فرزندى براى خود انتخاب كرده است )) (وقالوا اتخذ الرحمن ولدا).
اگـر مـنـظـورشـان فـرزند حقيقى باشد, كه لازمه آن جسم بودن است , و اگر((تبنى )) (فرزند خواندگى ) كه در ميان عرب معمول بوده است باشد, آن نيز دليل برضعف و احتياج است .
اما يك وجود ازلى و ابدى و غير جسمانى و از هر نظر بى نياز, فرزند در مورداو معنى ندارد.
لذا بلافاصله مى فرمايد: ((منزه و پاك است او)) از اين عيب و نقص (سبحانه ).
سـپـس اوصـاف فـرشتگان را در شش قسمت بيان مى كند كه مجموعا دليل روشنى است بر نفى فرزند بودن آنها:.
1ـ ((آنها بندگان خدا هستند)) (بل عباد).
2ـ بندگانى ((شايسته و گرامى داشته )) (مكرمون ).
آنـهـا همچون بندگان گريزپا نيستند كه تحت فشار مولى , تن به خدمت مى دهند;Š خدا نيز آنها را به خاطر اخلاصشان در عبوديت گرامى داشته و مواهب خويش را به آنها افزايش داده است .
(آيه )ـ سوم : آنها آن قدر مؤدب و تسليم و سر بر فرمان خدا هستند كه ((هرگز در سخن گفتن بر او پيشى نمى گيرند)) (لا يسبقونه بالقول ).
4ـ و از نظر عمل نيز ((آنها تنها فرمان او را اجرا مى كنند)) (وهم بامره يعملون ).
آيا اين صفات , صفات فرزندان است يا صفات بندگان ؟!.
(آيـه )ـ سپس به احاطه علمى پروردگار نسبت به آنها اشاره كرده ,مى فرمايد: ((خداوند ((اعمال امروز و آينده و اعمال گذشته آنها را مى داند)) (يعلم مابين ايديهم وما خلفهم ) هم از دنياى آنها آگاه است و هم از آخرتشان , هم قبل ازوجودشان و هم بعد از وجودشان .
مـسـلـمـا فـرشتگان از اين موضوع آگاهند كه خدا يك چنين احاطه علمى به آنهادارد, و همين عرفان , سبب مى شود كه آنها نه سخنى قبل از او بگويند و نه ازفرمانش سرپيچى كنند.
5ـ بدون شك آنها كه بندگان گرامى و شايسته خدا هستند براى نيازمندان شفاعت مى كنند ولى بـايد توجه داشت : ((هرگز شفاعت نمى كنند مگر براى كسى كه بدانند خدا از او خشنود است )) و اجازه شفاعت او را داده است (ولا يشفعون الا لمن ارتضى ).
جـمـلـه فوق پاسخى است به آنها كه مى گفتند: ما فرشتگان را عبادت مى كنيم تا در پيشگاه خدا بـراى مـا شـفـاعـت كـنند, قرآن مى گويد آنها از پيش خود هيچ كارى نمى توانند بكنند و هر چه مى خواهيد بايد مستقيما از خدا بخواهيد حتى اجازه شفاعت شفيعان را.
6ـ بـه خاطر همين معرفت و آگاهى است كه : ((آنها از ترس او بيمناكند)) و تنهاترس او را به دل راه مى دهند (وهم من خشيته مشفقون ).
آنـهـا از ايـن نـمـى تـرسـند كه گناهى انجام داده باشند, بلكه از كوتاهى در عبادت يا ترك اولى بيمناكند.
(آيه )ـ روشن است كه فرشتگان با اين صفات برجسته و ممتاز و مقام عبوديت خالص هرگز دعوى خـدايـى نـمـى كنند, اما اگر فرضا ((كسى از آنها بگويد: من مبعودى جز خدا هستم ما كيفر او را جـهـنم مى دهيم , آرى اين چنين ظالمان را كيفرخواهيم داد)) (ومن يقل منهم انى اله من دونه فذلك نجزيه جهنم كذلك نجزى الظالمين ).
در حـقـيـقت دعوى الوهيت يك مصداق روشن ظلم بر خويشتن و بر جامعه است و در قانون كلى ((كذلك نجزى الظالمين )) درج است .
(آيه )ـ.
باز هم نشانه هاى خدا در جهان هستى :.
در ايـنـجا يك سلسله از نشانه هاى خداوند در نظام عالم هستى و تدبير منظم آن بيان گرديده , و تاكيدى است بر بحثهاى گذشته , پيرامون دلايل توحيد.
نخست مى گويد: ((و آيا كافران نديدند كه آسمانها و زمين پيوسته بودند پس ما آنها را باز كرديم )) ؟! (اولم ير الذين كفروا ان السموات والا رض كانتا رتقاففتقناهما).
مـمكن است منظور از به هم پيوستگى آسمان اين باشد كه در آغاز بارانى نمى باريد و منظور از به هم پيوستگى زمين اين كه در آن زمان گياهى نمى روييد, اماخدا هر دو را گشود, از آسمان باران نازل كرد و از زمين انواع گياهان را رويانيد ((و هرچيز زنده اى را از آب قرارداديم )) (وجعلنا من الما كل شى حيا).
((آيا (با مشاهده اين آيات و نشانه ها, باز هم ) ايمان نمى آورند)) (افلا يؤمنون ).
در مورد پيدايش همه موجودات زنده از آب دو تفسير مشهور است :.
1ـ حـيـات هـمـه مـوجودات زنده ـاعم از گياهان و حيوانات ـ به آب بستگى دارد, همين آبى كه بالاخره مبدا آن , بارانى است كه از آسمان نازل شده .
ديـگـر ايـن كـه ((مـا)) در ايـنجا اشاره به آب نطفه است كه موجودات زنده معمولا از آن به وجود مى آيند.
جالب اين كه دانشمندان امروز معتقدند كه نخستين جوانه حيات در اعماق درياها پيدا شده است , بـه هـمـيـن دلـيل آغاز حيات و زندگى را از آب مى دانند, و اگرقرآن آفرينش انسان را از خاك مـى شـمرد, نبايد فراموش كنيم منظور از خاك همان طين (گل ) است كه تركيبى است از آب و خاك .
(آيـه )ـ ايـن آيـه اشـاره بـه قـسـمت ديگرى از نشانه هاى توحيد و نعمتهاى بزرگ خداوند كرده , مـى گـويـد: ((و ما در زمين كوههاى ثابت و مستقرى ايجاد كرديم تا انسانها را نلرزاند)) (وجعلنا فى الا رض رواسى ان تميد بهم ).
كـوهـهـا هـمـچون زرهى كره زمين را در بر گرفته اند و اين سبب مى شود كه ازلرزشهاى شديد زمين كه بر اثر فشار گازهاى درونى است تا حد زيادى جلوگيرى كند.
بـه عـلاوه هـمـين وضع كوهها, حركات پوسته زمين را در مقابل جزر و مد ناشى از ماه به حداقل مى رساند.
از سـوى ديگر اگر كوهها نبودند سطح زمين همواره در معرض تندبادها قرارداشت و آرامشى در آن ديده نمى شد, همان گونه كه در كويرها و بيابانهاى خشك وسوزان چنين است .
سـپـس بـه نـعمت ديگرى كه آن هم از نشانه هاى عظمت اوست اشاره كرده ,مى گويد: ((و ما در لابـلاى ايـن كوههاى عظيم , دره ها و راههايى قرار داديم , تا آنهاهدايت شوند و به مقصد برسند)) (وجعلنا فيها فجاجا سبلا لعلهم يهتدون ).
بـه راسـتـى اگـر ايـن دره ها و شكافها نبودند, سلسله هاى جبال عظيم موجوددر زمين , مناطق مـختلف را آن چنان از هم جدا مى كردند كه پيوندشان از زمين بكلى گسسته مى شد, و اين نشان مى دهد كه همه اين پديده ها طبق برنامه و حسابى است .
(آيـه )ـ و از آنـجـا كه آرامش زمين به تنهايى براى آرامش زندگى انسان كافى نيست بلكه بايد از طـرف بـالا نـيز ايمنى داشته باشد در اين آيه اضافه مى كند: ((و ماآسمان را سقف محفوظى قرار داديـم ولى آنها از آيات و نشانه هاى توحيد كه در اين آسمان پهناور است روى گردانند)) (وجعلنا السما سقفا محفوظا وهم عن آياتهامعرضون ).
منظور از آسمان در اينجا جوى است كه گرداگرد زمين را گرفته , و ضخامت آن طبق تحقيقات دانشمندان صدها كيلومتر مى باشد, اين قشر ظاهرا لطيف كه ازهوا و گازها تشكيل شده به قدرى مـحكم و پرمقاومت است كه هر موجود مزاحمى از بيرون به سوى زمين بيايد نابود مى شود, و كره زمـيـن را در برابر بمباران شبانه روزى سنگهاى ((شهاب )) كه از هر گلوله اى خطرناكترند حفظ مى كند.
بـه عـلاوه اشعه آفتاب كه داراى قسمتهاى مرگبارى است به وسيله آن تصفيه مى شود, و از نفوذ اشعه كشنده كيهانى كه از بيرون جو, به سوى زمين سرازير است جلوگيرى مى كند.
(آيه )ـ و در اين آيه به آفرينش شب و روز و خورشيد و ماه پرداخته ,مى گويد: ((و اوست كه شب و روز و خورشيد و ماه را آفريد)) (وهو الذى خلق الليل والنهار والشمس والقمر).
و ((هركدام از اينها در مدارى در حركتند)) (كل فى فلك يسبحون ).

[donsaeid]

(آيه )ـ.
همه مى ميرند !.
در قسمتى از آيات گذشته خوانديم كه مشركان براى ترديد در نبوت پيامبر(ص ) به مساله انسان بودن او متوسل مى شدند اين آيه اشاره به بعضى ديگراز ايرادات آنهاست : گاه آنها مى گفتند سر و صـدايـى كـه پيامبر ـو به گفته آنها اين شاعرـ به راه انداخته دوامى ندارد و با مرگش همه چيز پايان مى يابد (طور/30).
و گـاه چـنين مى پنداشتند كه چون اين مرد معتقد است خاتم پيامبران است بايد هرگز نميرد تا حافظ آيين خويش باشد, بنابراين مرگ او در آينده دليلى خواهدبود بر بطلان ادعاى او!.
قـرآن در جـمـلـه كوتاهى به آنها پاسخ داده , مى گويد: ((و ما براى هيچ بشرى قبل از تو زندگى جاويدان قرار نداديم )) (وما جعلناك لبشر من قبلك الخلد).
اين قانون تغييرناپذير آفرينش است كه هيچ كس زندگى جاويدان نداردوانگهى اينها كه از مرگ تو هـم اكـنون شادى مى كنند ((اگر تو بميرى مگر خودشان زندگى جاويدان دارند)) ؟! (افان مت فهم الخالدون ).
بـقـاى شريعت و دين و آيين نياز به بقاى آورنده آن ندارد ممكن است جانشينان او خط او را ادامه دهند.
(آيـه )ـ سـپـس قـانون كلى مرگ را در باره همه نفوس , بدون استثنا چنين بازگو مى كند: ((هر انسانى طعم مرگ را مى چشد)) (كل نفس ذائقة الموت ).
بعد از ذكر قانون عمومى مرگ اين سؤال مطرح مى شود كه هدف از اين حيات ناپايدار چيست و چه فايده اى دارد؟.
قرآن در دنباله همين سخن مى گويد: ((و شما را با بديها و خوبيها آزمايش مى كنيم , و سرانجام به سـوى مـا بـازگـردانـده مى شويد)) (ونبلوكم بالشر والخير فتنة والينا ترجعون ) البته آزمايش به وسيله بلاها سخت تر است .
جـايـگـاه اصلى شما اين جهان نيست , بلكه جاى ديگر است ;Š شما تنها براى دادن امتحانى در اينجا مـى آيـيـد و پـس از پـايان امتحان و كسب تكامل لازم به جايگاه اصلى خود كه سراى آخرت است خواهيد رفت .
(آيـه )ـ باز در اينجا به بحثهاى ديگر در ارتباط با موضع گيرى مشركان دربرابر پيامبر اسلام (ص ) بـرخـورد مى كنيم , كه بيانگر طرز تفكر انحرافى آنها در مسائل اصولى است نخست مى گويد: ((و هـنـگـامى كه كافران تو را مى بينند كارى جزمسخره كردن تو ندارند)) (واذا راك الذين كفروا ان يتخذونك الا هزوا).
آنـها با بى اعتنايى به تو اشاره كرده , مى گويند: ((آيا اين همان كسى است كه خدايان و بتهاى شما را (به بدى ) ياد مى كند)) ؟ (اهذا الذى يذكر آلهتكم ).
((در حالى كه خود ذكر خداوند رحمان را انكار مى كنند)) (وهم بذكر الرحمن هم كافرون ).

تـعـجـب در ايـن است كه اگر كسى از اين بتهاى سنگى و چوبى بدگويى كند ـنه بدگويى بلكه حـقـيـقـت را بـيـان نمايد و بگويد اينها موجودات بى روح و فاقد شعور وبى ارزش هستندـ تعجب مـى كـنـنـد, امـا اگر كسى منكر خداوند بخشنده و مهربانى شود كه آثار رحمتش پهنه جهان را گرفته و در هر چيز دليلى بر عظمت و رحمت اوست براى آنها جاى تعجب نيست .
(آيـه )ـ سـپـس بـه يـكـى ديـگر از كارهاى زشت و بى رويه اين انسانهاى بى بند و بار اشاره كرده , مى فرمايد: ((انسان از عجله آفريده شده )) (خلق الا نسان من عجل ).
در حقيقت تعبير ((خلق الا نسان من عجل )) يك نوع تاكيد است ;Š يعنى آن چنان انسان عجول است كه گويى از ((عجله )) آفريده شده , و تار و پود وجودش ازآن تشكيل يافته ! و به راستى بسيارى از مردم عادى چنينند هم در خير عجولند وهم در شر.
و در پـايـان آيـه اضافه مى كند: ((ولى عجله نكنيد من آياتم را به زودى به شمانشان خواهم داد)) (ساوريكم آياتى فلا تستعجلون ).
آيات ممكن است اشاره به نشانه هاى عذاب و بلاها و مجازاتهايى باشد كه پيامبر(ص ) مخالفان را با آن تـهـديـد مـى كـرد و ايـن سـبك مغزان كرارا مى گفتند: پس چه شد اين بلاهايى كه ما را با آن مى ترسانى .
قرآن مى گويد: عجله نكنيد, چيزى نمى گذرد كه دامانتان را خواهد گرفت .
(آيه )ـ باز انگشت روى يكى از تقاضاهاى عجولانه آنها گذاشته ,مى فرمايد: ((و آنها مى گويند: اين وعـده قـيـامـت اگـر راسـت مـى گوييد كى فرا مى رسد؟!)) (ويقولون متى هذا الوعد ان كنتم صادقين ).
(آيه )ـ اين آيه به آنها پاسخ مى دهد, و مى گويد: ((اگر كافران مى دانستندزمانى را كه نمى توانند شـعـلـه هـاى آتـش را از صورت و پشت خود دور سازند, وهيچ كس به يارى آنها نخواهد شتافت )) هرگز تعجيل در عذاب نمى كردند, ونمى گفتند: قيامت كى فرا مى رسد)) (لو يعلم الذين كفروا حين لا يكفون عن وجوههم النار ولا عن ظهورهم ولا هم ينصرون ).
(آيـه )ـ و جـالـب اين كه اين مجازات الهى و آتش سوزان ((به صورت ناگهانى به سراغ آنها مى آيد آن چنانكه مبهوتشان مى كند)) ! (بل تاتيهم بغتة فتبهتهم ).
((پـس (آن چـنان غافلگير و مقهورشان مى سازد كه ) قدرت بر دفع آن را ندارند))(فلا يستطيعون ردها).
حتى اگر تقاضاى مهلت كنند و بر خلاف آنچه تا آن وقت عجله مى كردنددرخواست تاخير نمايند ((به آنها مهلت داده نمى شود)) (ولا هم ينظرون ).
(آيه )ـ در آيات گذشته ديديم كه مشركان و كفار, پيامبر اسلام (ص ) را به باد استهزا مى گرفتند, اين آيه به عنوان دلدارى پيامبر(ص ) و تسلى خاطر اومى گويد: اين تنها تو نيستى كه مورد استهزا واقع شده اى ((پيامبران قبل از تو نيزمورد استهزا قرار گرفتند)) (ولقد استهزئ برسل من قبلك ) .
((ولى سرانجام آنچه را (از عذابهاى الهى ) به باد مسخره گرفته بودند, دامان استهزاكنندگان را گرفت )) (فحاق بالذين سخروا منهم ما كانوا به يستهزؤن ).
بنابراين غم و اندوهى به خود راه مده و اين گونه اعمال جاهلان نبايد در روح بزرگ تو كمترين اثر بگذارد و يا در اراده آهنينت خللى وارد كند.
(آيـه )ـ در اين آيه مى گويد: نه تنها در برابر عذاب خدا در قيامت , كسى ازشما دفاع نمى كند, در ايـن دنـيـا نـيز همين است ((بگو: چه كسى شما را در شب و روزدر برابر مجازات خداوند رحمان حفظ و نگهدارى مى كند)) ؟! (قل من يكلؤكم بالليل والنهار من الرحمن ).
در واقع اگر خداوند آسمان ((جو زمين )) را سقف محفوظى قرار نداده بودهمين به تنهايى كافى بود كه شما را شب و روز در معرض بمباران سنگهاى آسمانى قرار دهد.
قابل توجه اين كه : در اين آيه به جاى ((اللّه )), ((رحمن )) به كار رفته , يعنى ببينيدشما چقدر گناه كرده ايد كه حتى خداوندى را كه كانون رحمت عامه است به خشم آورده ايد.
سـپـس اضـافـه مـى كند: ((بلكه آنها از ياد پروردگارشان روى گردانند)) (بل هم عن ذكر ربهم معرضون ).
نه به مواعظ و اندرزهاى پيامبران او گوش فرا مى دهند, و نه ياد خدا ونعمتهايش دل آنها را تكان مى دهد, و نه لحظه اى انديشه خود را در اين راه به كارمى اندازند.
(آيه )ـ باز به عنوان سؤال مى پرسد: اين كافران ظالم و گنهكار در برابركيفرهاى الهى به چه چيز دل بـسته اند ؟ ((آيا آنها خدايانى دارند كه مى توانند از آنان در برابر ما دفاع كنند)) ؟! (ام لهم ا لهة تمنعهم من دوننا).
ايـن خدايان ساختگى آنها ((حتى نمى توانند خودشان را يارى دهند و ازخويشتن دفاع كنند)) (لا يستطيعون نصر انفسهم ).
((و نـه از نـاحـيـه مـا (به وسيله رحمت و نيروى معنوى ) يارى و همراهى مى شوند)) (ولا هم منا يصحبون ).
(آيـه )ـ اين آيه اشاره به يكى از علل مهم سركشى و طغيان افراد بى ايمان كرده , مى گويد: ((ما به ايـن گروه و پدرانشان انواع نعمتها بخشيديم تا آنجا كه عمرهاى طولانى پيدا كردند)) (بل متعنا هؤلا وآباهم حتى طال عليهم العمر).
اما به جاى اين كه اين عمر طولانى و نعمت فراوان حس شكرگزارى را درآنها تحريك كرده و سر بر آستان عبوديت حق بگذارند مايه غرور و طغيانشان شد.
ولى آيا آنها نمى بينند كه اين جهان و نعمتهايش پايدار نيست ((آيا نمى بينندكه ما پيوسته به سراغ زمين آمده , و از آن (و اهلش ) مى كاهيم ؟)) (افلا يرون انا ناتى الا رض ننقصها من اطرافها).
اقـوام و قـبايل يكى بعد از ديگرى مى آيند و مى روند و حتى دانشمندان وبزرگان و علما كه قوام زمين به آنها بود چشم از جهان فرو بستند ! ((آيا آنها غالبند)) ياما ؟! (افهم الغالبون ).
(آيـه )ـ سـپـس اين حقيقت را بازگو مى كند كه وظيفه پيامبر(ص ) آن است كه مردم را از طريق وحـى آسـمانى انذار كند, روى سخن را به پيامبر(ص ) كرده مى گويد: ((به آنها بگو: (من از پيش خود چيزى نمى گويم ) تنها به وسيله وحى شمارا انذار مى كنم )) (قل انما انذركم بالوحى ).
و اگـر در دل سـخت شما اثر نمى گذارد جاى تعجب نيست , و نه دليلى برنقصان وحى آسمانى , بـلـكـه بـه خـاطر آن است كه ((افراد كر, هنگامى كه انذارمى شوند سخنان را نمى شنوند)) ! (ولا يسمع الصم الدعا اذا ما ينذرون ).
گـوش شنوا لازم است تا سخن خدا را بشنود, نه گوشهايى كه آن چنان پرده هاى گناه و غفلت و غرور بر آنها افتاده كه شنوايى حق را بكلى از دست داده است .
(آيـه )ـ به دنبال آيات گذشته كه حالت غرور و بى خبرى افراد بى ايمان رامنعكس مى كرد در اين آيه , مى گويد: اين بى خبران مغرور كه در حالت نعمت وآرامش هرگز خدا را بنده نيستند ((اگر گـوشـه كوچك و از نسيمى عذاب پروردگارت دامنشان را بگيرد (چنان متوحش مى شوند كه ) فـريـاد مـى زنـند اى واى بر ما !ما همگى ظالم و ستمگر بوديم )) ! (ولئن مستهم نفحة من عذاب ربـك لـيـقـولـن يـاويـلنا انا كنا ظالمين ) ولى چه سود كه اين بيدارى اضطرارى هم به حال آنها سودى ندارد.
(آيـه )ـ و در ايـن آيـه اشـاره بـه حساب و جزاى دقيق و عادلانه قيامت مى كند تا افراد بى ايمان و سـتـمگر بدانند به فرض كه عذاب اين دنيا دامانشان رانگيرد مجازات آخرت حتمى است , و دقيقا تمام اعمالشان مورد محاسبه قرار مى گيرد.
مـى فـرمـايد: ((و ما ترازوهاى عدل را در روز قيامت بر پا مى كنيم )) (ونضع الموازين القسط ليوم القيمة ).
در احـاديـث اسـلامى مى خوانيم : ميزانهاى سنجش در قيامت , پيامبران وامامان و پاكان و نيكانى هستند كه در پرونده اعمالشان نقطه تاريكى وجود ندارد.
ايـن تـرازوهـاى سـنجش آن چنان دقيق و منظم است كه گويى عين عدالت مى باشد و به همين دلـيـل بلافاصله اضافه مى كند: ((پس به هيچ كس در آنجا كمترين ظلم و ستمى نمى شود)) (فلا تـظـلـم نفس شيئا) نه از پاداش نيكوكاران چيزى كاسته مى شود, و نه به مجازات بدكاران افزوده مى گردد.
امـا ايـن نـفى ظلم و ستم , مفهومش اين نيست كه در حساب دقت نمى شودبلكه ((اگر به مقدار سـنـگـينى يك دانه خردل (كار نيك و بدى ) باشد ما آن را حاضرمى سازيم )) و مورد سنجش قرار مى دهيم (وان كان مثقال حبة من خردل اتينا بها).

[donsaeid]

((و همين قدر كافى است كه ما حسابگر اعمال بندگان باشيم )) (وكفى بناحاسبين ).
(آيه )ـ.
شمه اى از داستان پيامبران :.
از ايـن آيـات به بعد فرازهايى از زندگانى پيامبران كه آميخته با نكات بسيارآموزنده اى است بيان شـده , كه بحثهاى گذشته را در زمينه نبوت پيامبر اسلام (ص )و درگيرى او با مخالفان , با توجه به اصول مشتركى كه حاكم بر آنهاست , روشنترمى سازد.
در اين آيه مى فرمايد: ((ما به موسى و هارون فرقان (وسيله تشخيص حق ازباطل ) بخشيديم , و نور و يادآورى براى پرهيزكاران )) (ولقد آتينا موسى وهرون الفرقان وضيا وذكرا للمتقين ).
(آيـه )ـ در ايـن آيـه ((پـرهـيـزكـاران )) را چـنـيـن مـعرفى مى كند: ((آنها كسانى هستند كه از پـروردگارشان در غيب و نهان مى ترسند)) ترسى آميخته با احترام وتعظيم (الذين يخشون ربهم بالغيب ).
((و آنان از روز رستاخيز بيم دارند)) (وهم من الساعة مشفقون ).
در واقـع پرهيزكاران به روز قيامت بسيار علاقه مندند چون كانون پاداش ورحمت الهى است اما با اين حال از حساب و كتاب خدا نيز بيمناكند.
(آيه )ـ اين آيه قرآن را در مقايسه با كتب پيشين قرار داده , مى گويد(و اين ذكر مباركى است كه ما آن را (بر شما) نازل كرديم )) (وهذا ذكر مبارك انزلناه ).
((پس آيا شما آن را انكار مى كنيد)) (افانتم له منكرون ).
آيـا چـنـين كتابى , جاى انكار دارد ! دلايل حقانيتش در خودش نهفته , ونورانيتش آشكار است , و رهروان راهش سعادتمند و پيروز.
(آيه )ـ گفتيم در اين سوره فرازهاى بسيارى از حالات انبيا آمده است .
در ايـنـجـا بـخـش مـهـمى از زندگى و مبارزات ابراهيم (ع ) با بت پرستان انعكاس يافته , نخست مـى فـرمايد: ((و ما وسيله رشد و هدايت را از قبل در اختيار ابراهيم گذارديم , و به (شايستگى ) او آگاه بوديم )) (ولقد آتينا ابرهيم رشده من قبل وكنا به عالمين ).
(آيـه )ـ سپس به يكى از مهمترين برنامه هاى ابراهيم (ع ) اشاره كرده ,مى گويد: ((آن هنگام كه به پـدرش (آزر) و قـوم او گـفـت : ايـن مـجسمه هاى بى روح چيست كه شما همواره آنها را پرستش مى كنيد ؟)) (اذ قال لا بيه وقومه ما هذه الـتماثيل التى انتم لها عاكفون ).
تعبير ((لا بيه )) (پدرش ) اشاره به عمويش آزر است زيرا عرب گاه به عمو ((اب ))مى گويد.
ايـن گـفـتـار ابـراهـيم در حقيقت استدلال روشنى است براى ابطال بت پرستى زيرا آنچه از بتها مى بينيم همين مجسمه و تمثال است , بقيه تخيل است و توهم .
(آيـه )ـ ولى بت پرستان هيچ گونه جوابى در برابر اين منطق گويا نداشتندجز اين كه مطلب را از خود رد كنند و به نياكانشان ارتباط دهند لذا ((گفتند: ما پدران و نياكان خويش را ديديم كه اينها را پرستش مى كنند)) و ما به سنت نياكانمان وفاداريم (قالوا وجدنا آبانا لها عابدين ).
(آيـه )ـ از آنـجـا كه هيچ دليلى نداريم كه نياكان عاقلتر و عالمتر از نسلهاى بعد باشند, بلكه غالبا قضيه به عكس است چون با گذشت زمان علم و دانشهاگسترده تر مى شود, ابراهيم بلافاصله به آنـهـا ((پـاسـخ گفت : هم شما و هم پدرانتان بطور قطع در گمراهى آشكارى بوديد)) (قال لقد كنتم انتم وآباؤكم فى ضلا ل مبين ).
(آيـه )ـ ايـن تـعبير كه توام با انواع تاكيدها و حاكى از قاطعيت تمام است ,سبب شد كه بت پرستان كـمـى بـه خود آمده در صدد تحقيق برآيند, رو به سوى ابراهيم كرده : ((گفتند: آيا مطلب حقى براى ما آورده اى يا شوخى مى كنى )) ! (قالوااجئتنا بالحق ام انت من اللا عبين )!.
(آيـه )ـ امـا ابـراهيم صريحا به آنها پاسخ ((گفت : (آنچه مى گويم جدى است و عين واقعيت كه ) پروردگار شما پروردگار آسمانها و زمين است )) (قال بل ربكم رب السموات والا رض ).
((همان خدايى كه آنها را آفريده و من از گواهان اين عقيده ام )) (الذى فطرهن وانا على ذلكم من الشاهدين ).
ابراهيم با اين گفتار قاطعش نشان داد آن كس شايسته پرستش است كه آفريدگار آنها و زمين و همه موجودات است .
(آيه )ـ ابراهيم براى اين كه ثابت كند اين مساله صددرصد جدى است واو بر سر عقيده خود تا همه جا ايستاده , و نتائج و لوازم آن را هر چه باشد با جان ودل مى پذيرد اضافه كرد: ((و به خدا سوگند, در غـيـاب شـمـا نقشه اى براى نابودى بتهايتان مى كشم !)) (وتاللّه لا كيدن اصنامكم بعد ان تولوا مدبرين ).
(آيـه )ـ به هر حال او بى آنكه از خطرات اين كار بترسد و يا از توفانى كه پشت سر اين عمل به وجود مـى آيد هراسى به دل راه دهد در يك فرصت مناسب مردانه وارد ميدان شد, و با يك دنيا قهرمانى به جنگ اين خدايان پوشالى رفت كه آن همه علاقه مند متعصب و نادان داشتند, بطورى كه قرآن مـى گـويد: ((پس همه آنهارا قطعه قطعه كرد, جز بت بزرگى كه داشتند)) ! (فجعلهم جذاذا الا كبيرا لهم ).
و هدفش اين بود ((شايد بت پرستان به سراغ او بيايند)) و او هم تمام گفتنيها رابگويد (لعلهم اليه يرجعون ).
درسـت است كه ما از لفظ ((بت پرستى )) بيشتر متوجه بتهاى سنگى و چوبى مى شويم , ولى از يك نظر بت و بت پرستى مفهوم وسيعى دارد كه هر نوع توجه به غير خدا را, در هر شكل و صورت شامل مى شود و طبق حديث معروف ((هر چه انسان را به خود مشغول و از خدا دور سازد بت اوست ))!.
(آيـه )ـ سـرانـجـام بت پرستان وارد بتخانه شدند و با صحنه اى روبرو گشتندكه هوش از سرشان پـريـد, بـه جـاى آن بـتـخـانه آباد, با تلى از بتهاى دست و پا شكسته و به هم ريخته روبرو شدند ! فريادشان بلند شد ((صدا زدند: چه كسى اين بلا را برسر خدايان ما آورده است )) ؟! (قالوا من فعل هذا بالهتنا).
((مسلما او (هر كس بوده ) از ظالمان و ستمگران است )) (انه لمن الظالمين ).
او هم به خدايان ما ستم كرده , و هم به جامعه و جمعيت ما و هم به خودش !.
(آيـه )ـ امـا گـروهـى كـه تـهـديـدهـاى ابراهيم را نسبت به بتها در خاطرداشتند, و طرز رفتار اهانت آميز او را با اين معبودهاى ساختگى مى دانستند ((گفتند:ما شنيديم جوانكى (سخن از بتها مـى گفت و) از آنها (به بدى ) ياد مى كرد كه نامش ابراهيم است )) (قالوا سمعنا فتى يذكرهم يقال له ابراهيم ).
ابـراهـيم طبق بعضى از روايات در آن موقع كاملا جوان بود و احتمالا سنش ازشانزده سال تجاوز نمى كرد.
(آيه )ـ اصولا معمول اين است هنگامى كه جنايتى در نقطه اى رخ مى دهد براى پيدا كردن شخصى كه آن را انجام داده به دنبال ارتباطهاى خصومت آميز مى گردند, و مسلما در آن محيط كسى جز ابـراهـيـم آشـكارا با بتهاگلاويز نبود, و لذا تمام افكار متوجه او شد جمعيت ((گفتند: اكنون كه چـنين است پس (برويد) او را در برابر چشم مردم حاضر كنيد تا آنها (كه مى شناسند و خبردارند) گواهى دهند)) (قالوا فاتوا به على اعين الناس لعلهم يشهدون ).
(آيـه )ـ جارچيان در اطراف شهر فرياد زدند كه هر كس از ماجراى خصومت ابراهيم و بدگويى او نسبت به بتها آگاه است حاضر شود.
سـرانـجام محكمه و دادگاه تشكيل شد و زعماى قوم در آنجا جمع بودندبعضى مى گويند: خود نمرود نيز بر اين ماجرا نظارت داشت .
نـخستين سؤالى كه از ابراهيم كردند اين بود ((گفتند: آيا تو اين كار را با خدايان ما كرده اى ؟ اى ابراهيم )) ! (قالوا انت فعلت هذا بالهتنا يا ابرهيم ).
(آيه )ـ.
برهان دندانشكن ابراهيم :.
ابـراهـيـم آن چـنـان جوابى گفت كه آنها را سخت در محاصره قرار داد,محاصره اى كه قدرت بر نـجـات از آن نداشتند ابراهيم ((گفت : بلكه اين كار را اين بت بزرگ آنها كرده ! از خودشان سؤال كنيد اگر سخن مى گويند)) ! (قال بل فعله كبيرهم هذا فاسئلوهم ان كانوا ينطقون ).
اصـول جـرم شـنـاسى مى گويد متهم كسى است كه آثار جرم را همراه دارد, دراينجا آثار جرم در دست بت بزرگ است .
اصلا چرا شما به سراغ من آمديد ؟ چرا خداى بزرگتان را متهم نمى كنيد)) ؟آيا احتمال نمى دهيد او آنها را رقيب آينده خود فرض كرده و حساب همه را يك جارسيده است ؟!.
(آيه )ـ سخنان ابراهيم , بت پرستان را تكان داد, وجدان خفته آنها را بيداركرد و همچون توفانى كه خـاكسترهاى فراوان را از روى شعله هاى آتش برگيرد وفروغ آن را آشكار سازد, فطرت توحيدى آنها را از پشت پرده هاى تعصب و جهل وغرور آشكار ساخت .
در يـك لحظه كوتاه و زودگذر از اين خواب عميق و مرگ زا بيدار شدند,چنانكه قرآن مى گويد: ((پـس آنـهـا به وجدان و فطرتشان باز گشتند و به خود گفتند:حقا كه شما ظالم و ستمگريد)) (فرجعوا الى انفسهم فقالوا انكم انتم الظالمون ).
هـم به خويشتن ظلم و ستم كرديد و هم بر جامعه اى كه به آن تعلق داريد وهم به ساحت مقدس پروردگار بخشنده نعمتها.
(آيـه )ـ ولـى افـسـوس كـه زنـگـار جـهل و تعصب و تقليد كوركورانه بيشتر ازآن بود كه با نداى صيقل بخش اين قهرمان توحيد بكلى زدوده شود.
افـسوس كه اين بيدارى روحانى و مقدس چندان به طول نيانجاميد, و درضمير آلوده و تاريكشان از طـرف نـيـروهاى اهريمنى و جهل قيامى بر ضد اين نورتوحيدى صورت گرفت و همه چيز به جـاى اول بـازگشت , چه تعبير لطيفى قرآن مى كند: ((سپس آنها بر سرهاشان واژگونه شدند)) (ثم نكسوا على رؤسهم ).
و بـراى ايـن كه از طرف خدايان گنگ و بسته دهانشان عذرى بياورند گفتند(تو ميدانى اينها هرگز سخن نمى گويند)) ! (لقد علمت ما هؤلا ينطقون ).
اينها هميشه خاموشند و ابهت سكوت را نمى شكنند!.
و با اين عذر پوشالى خواستند ضعف و زبونى و ذلت بتها را كتمان كنند.
(آيـه )ـ ايـنـجـا بـود كـه مـيـدانى براى استدلال منطقى در برابر ابراهيم قهرمان گشوده شد تا شـديـدتـريـن حملات خود را متوجه آنها كند, و مغزهايشان را زيررگبارى از سرزنش منطقى و بـيداركننده قرار دهد: ((فرياد زد: آيا شما معبودهايى غيرخدا را مى پرستيد كه نه كمترين سودى بـه حـال شـمـا دارند و نه كوچكترين ضررى ))(قال افتعبدون من دون اللّه ما لا ينفعكم شيئا ولا يضركم ).
(آيه )ـ باز اين معلم توحيد, سخن را از اين هم فراتر برد و با تازيانه هاى سرزنش بر روح بى دردشان كـوبيد و گفت : ((اف بر شما, و بر اين معبودهايى كه غيراز اللّه انتخاب كرده ايد)) ! (اف لكم ولما تعبدون من دون اللّه ).
((آيا هيچ انديشه نمى كنيد, و عقل در سر نداريد)) ؟ (افلا تعقلون ).
ولى درتوبيخ وسرزنششان ,ملايمت را از دست نداد مبادا بيشترلجاجت كنند.

[donsaeid]

(آيه )ـ.
آنجا كه آتش گلستان مى شود:.
گـرچـه با استدلال عملى و منطقى ابراهيم , همه بت پرستان محكوم شدندولى لجاجت و تعصب شديد آنها مانع از پذيرش حق شد, به همين دليل تصميم بسيار شديد و خطرناكى در باره ابراهيم گرفتند.
قـرآن مـى گـويد: ((جمعيت فرياد زدند: او را بسوزانيد و خدايان خود را يارى كنيد اگر كارى از دست شما ساخته است )) (قالوا حرقوه وانصروا ا لهتكم ان كنتم فاعلين ).
امـثـال اين لاطائلات بسيار گفتند و مردم را بر ضد ابراهيم شوراندند آنچنان كه به جاى چند بار هيزم كه براى سوزاندن چندين نفر كافى است هزاران بار بر روى هم ريختند و كوهى از هيزم , و به دنبال آن دريايى از آتش به وجود آوردند.
(آيـه )ـ بـه هـر حـال ابـراهـيم (ع ) در ميان هلهله و شادى و غريو فرياد مردم بامنجنيق به درون شـعـلـه هـاى آتـش پـرتاب شد, آن چنان مردم فرياد شادى كشيدند كه گويى شكننده بتها براى هميشه نابود و خاكستر شد.
اما خدايى كه همه چيز سر بر فرمان اوست , حتى سوزندگى را او به آتش يادداده , و رمز محبت را او بـه مـادران آمـوخـتـه , اراده كـرد اين بنده مؤمن خالص در اين درياى آتش سالم بماند, تا سند ديـگـرى بر اسناد افتخارش بيفزايد, چنانكه قرآن دراينجا مى گويد: ((به آتش گفتيم : اى آتش ! سرد و سالم بر ابراهيم باش )) ! (قلنا يا ناركونى بردا وسلا ما على ابرهيم ).
بـدون شك فرمان خدا در اينجا فرمان تكوينى بود همان فرمانى كه در جهان هستى به خورشيد و مـاه و زمـين و آسمان و آب و آتش و گياهان و پرندگان مى دهد وبدون آن فرمان از هيچ سببى كارى ساخته نيست .
مـعـروف چـنـيـن است كه آتش آن چنان سرد و ملايم شد كه دندان ابراهيم ازشدت سرما به هم مى خورد.
(آيه )ـ و در اين آيه به عنوان نتيجه گيرى كوتاه و فشرده , مى فرمايد: ((آنهامى خواستند ابراهيم را بـا اين نقشه نابودكنند, ولى ما آنها را زيانكارترين مردم قرارداديم )) (وارادوا به كيدا فجعلناهم الا خسرين ).
ناگفته پيداست كه با سالم ماندن ابراهيم در ميان آتش , صحنه بكلى دگرگون شد, غريو شادى فـرونـشست , دهانها از تعجب باز ماند, ولى بازهم تعصب ولجاجت مانع از پذيرش حق بطور كامل گرديد, هر چند دلهاى بيدار بهره خود را ازاين ماجرا بردند و بر ايمانشان نسبت به خداى ابراهيم افزوده شد.
(آيه )ـ.
هجرت ابراهيم از سرزمين بت پرستان :.
داسـتـان آتش سوزى ابراهيم و نجات اعجازآميزش از اين مرحله خطرناك ,لرزه بر اركان حكومت نمرود افكند او اگر با اين حال در آن شهر و كشور باقى مى ماند, با آن زبان گويا و منطق نيرومند و شهامت بى نظيرش مسلما كانون خطرى براى آن حكومت جبار و خودكامه بود.
از سوى ديگر ابراهيم در واقع رسالت خود را در آن سرزمين انجام داده , وبذر ايمان و آگاهى را در آن سرزمين پاشيده بود.
او بايد از اينجا به سرزمين ديگرى برود و رسالت خود را در آنجا نيز پياده كند, لذا تصميم گرفت تا بـه اتـفـاق ((لـوط)) ـبرادرزاده اش ـ و همسرش ((ساره )) واحتمالا گروه اندكى از مؤمنان از آن سرزمين به سوى شام هجرت كند.
آنـچـنـانـكه قرآن مى گويد: ((و ما ابراهيم و لوط را به سوى سرزمينى كه براى جهانيان پربركت ساخته بوديم نجات و رهايى بخشيديم )) (ونجيناه ولوطا الى الا رض التى باركنا فيها للعالمين ).
(آيه )ـ اين آيه به يكى از مهمترين مواهب خدا به ابراهيم كه داشتن فرزندى صالح و نسلى برومند و شايسته است اشاره كرده , مى فرمايد: ((و ما به اواسحاق را بخشيديم و يعقوب (فرزند اسحاق ) را بر او افزوديم )) (ووهبنا له اسحق ويعقوب نافلة ).
((و همه آنها را مردانى صالح و شايسته و مفيد قرار داديم )) (وكلا جعلناصالحين ).
(آيـه )ـ ايـن آيه به مقام امامت و رهبرى اين پيامبران بزرگ و بخشى ازصفات و برنامه هاى مهم و پرارزش آنها بطور جمعى اشاره مى كند.
در ايـنـجـا مجموعا ((شش قسمت )) از اين ويژگيها بر شمرده شده كه با اضافه كردن توصيف به صالح بودن كه از آيه قبل استفاده مى شود مجموعا هفت ويژگى راتشكيل مى دهد.
نخست مى گويد: ((و ما آنها را پيشوايانى قرار داديم )) (وجعلناهم ائمة ).
در مـرحـلـه بـعـد فـعليت و ثمره اين مقام را بازگو مى كند: ((آنها به فرمان ما (مردم را) هدايت مى كردند)) (يهتدون بامرنا).
نـه تـنـها هدايت به معنى راهنمايى و ارائه طريق كه در نبوت و رسالت وجوددارد, بلكه به معنى دستگيرى كردن و رساندن به سر منزل مقصود.
سومين و چهارمين و پنجمين موهبت و ويژگى آنها اين بود كه ((و ما به آنهاانجام كارهاى نيك و بـرپـاداشـتن نماز و اداى زكات را به آنها وحى كرديم )) (واوحينااليهم فعل الخيرات واقام الصلوة وايتا الزكوة ).
و در آخرين فراز به مقام ((عبوديت )) آنها اشاره كرده , مى گويد: ((و آنها همگى فقط ما را عبادت مى كردند)) (وكانوا لنا عابدين ).
(آيه )ـ.
نجات لوط از سرزمين آلودگان !.
از آنـجـا كـه لـوط از بستگان نزديك ابراهيم و از نخستين كسانى است كه به اوايمان آورد پس از داستان ابراهيم , به بخشى از تلاش و كوشش او در راه ابلاغ رسالت و مواهب پروردگار نسبت به او اشاره مى كند: ((و لوط را به يادآور كه ما به اوحكم (فرمان نبوت و رسالت ) و علم داديم )) (ولوطا آتيناه حكما وعلما).
لـوط از پـيامبران بزرگى است كه هم عصر با ابراهيم بود, و همراه او از سرزمين بابل به فلسطين مـهـاجـرت كـرد, و بعدا از ابراهيم جدا شد و به شهر ((سدوم )) آمده چرا كه مردم آن منطقه غرق فـسـاد و گـناه , مخصوصا انحرافات و آلودگيهاى جنسى بودند, او براى هدايت اين قوم منحرف تلاش و كوشش بسيار كرد, اما كمتر در آن كوردلان اثر گذارد.
سـرانـجـام قـهـر و عذاب شديدالهى آنها را فراگرفت , و جز خانواده لوط ـبه استثناى همسرش ـ همگى نابود شدند.
لذا در دنباله آيه به اين موهبت كه به لوط ارزانى داشت اشاره كرده ,مى فرمايد: ((و ما او را از شهر و ديارى كه كارهاى پليد و زشت انجام مى دادند رهايى بخشيديم )) (ونجيناه من القرية التى كانت تعمل الخبائث ).
((چـرا كـه آنـهـا مردم بدى بودند و از اطاعت فرمان حق بيرون رفته بودند)) (انهم كانوا قوم سو فاسقين ).
(آيه )ـ سپس به آخرين موهبت الهى در باره ((لوط)) اشاره كرده , مى گويد(و ما او را در رحمت خاص خويش داخل كرديم )) (وادخلناه فى رحمتنا).
((چرا كه او از بندگان صالح بود)) (انه من الصالحين ).
(آيه )ـ.
نجات نوح از چنگال متعصبان لجوج :.
بعد از ذكر گوشه اى از داستان ابراهيم و لوط, به ذكر قسمتى از سرگذشت يكى ديگر از پيامبران بـزرگ يـعنى ((نوح )) پرداخته , مى فرمايد: ((و به ياد آور نوح را,هنگامى كه قبل از آنها (ابراهيم و لوط) پروردگار خود را خواند)) و تقاضاى نجات ازچنگال منحرفان بى ايمان كرد (ونوحا اذ نادى من قبل ).
ايـن نـداى نـوح ظـاهـرا اشـاره بـه نـفـرينى است كه در سوره نوح آيه 26 و 27 نقل شده آنجا كه مـى گـويـد: ((پـروردگـارا ! احدى از اين قوم بى ايمان را روى زمين مگذار !چرا كه اگر بمانند بندگان تو را گمراه مى كنند, و نسل آينده آنها نيز جز كافر و فاجرنخواهد بود))!.
سـپـس اضـافه مى كند: ((پس ما دعاى او را مستجاب كرديم و او و خانواده اش را از آن غم و اندوه بزرگ رهايى بخشيديم )) (فاستجبنا له فنجيناه واهله من الكرب العظيم ).
((اهل )) در اينجا معنى وسيعى دارد كه هم بستگان مؤمن او را شامل مى شود وهم دوستان خاص او را.
(آيه )ـ در اين آيه اضافه مى كند: ((ما او را در برابر قومى كه آيات ما راتكذيب كردند يارى كرديم )) (ونصرناه من القوم الذين كذبوا باياتنا).
((چرا كه آنها قوم بدى بودند, لذا همه آنها را غرق كرديم )) (انهم كانوا قوم سو فاغرقناهم اجمعين ) .
ايـن جـمـله بار ديگر تاكيدى است بر اين حقيقت كه مجازاتهاى الهى هرگزجنبه انتقامى ندارد, بـلـكـه براساس انتخاب اصلح است , به اين معنى كه حق حيات و استفاده از مواهب زندگى براى گـروهـى اسـت كه در خط تكامل و سير الى اللّه باشندو يا اگر روزى در خط انحراف افتادند بعدا تجديد نظر كرده و بازگردند.
(آيه )ـ.
قضاوت داوود و سليمان :.
در تـعـقـيب سرگذشتهاى مربوط به موسى و هارون و ابراهيم و نوح و لوط دراينجا به بخشى از زنـدگـى داوود و سـلـيـمان اشاره مى كند, و در آغاز اشاره سربسته اى به ماجراى يك قضاوت و داورى كه از ناحيه داود و سليمان صورت گرفت دارد.
مـى فـرمـايـد: ((و داوود و سليمان را به يادآر, هنگامى كه درباره كشتزارى قضاوت مى كردند كه گـوسـفندان قوم شبانه آن را چريده بودند)) (وداود وسليمن اذيحكمان فى الحرث اذ نفشت فيه غنم القوم ).
((و ما شاهد حكم آنها بوديم )) (وكنا لحكمهم شاهدين ).
داسـتـان بـديـن قـرار بـود كـه : گـله گوسفندانى شبانه به تاكستانى وارد مى شوند, وبرگها و خـوشـه هـاى انـگـور را خورده و ضايع مى كنند, صاحب باغ شكايت نزد داوودمى برد, داوود حكم مى دهد كه در برابر اين خسارت بزرگ بايد تمام گوسفندان به صاحب باغ داده شود.
سـليمان كه در آن زمان كودك بود به پدر مى گويد: اى پيامبر بزرگ خدا ! اين حكم را تغيير ده و تعديل كن !.
پدر مى گويد: چگونه ؟.
در پـاسـخ مـى گويد: گوسفندان بايد با صاحب باغ سپرده شوند تا از منافع آنهاو شير و پشمشان استفاده كند, و باغ به دست صاحب گوسفندان داده شود تا دراصلاح آن بكوشد هنگامى كه باغ به حال اول بازگشت به صاحبش تحويل داده مى شود, و گوسفندان نيز به صاحبش بر مى گرددـ و خداوند طبق آيه بعد حكم سليمان را تاييد كرد.
(آيـه )ـ به هر حال در اين آيه حكم سليمان را در اين داستان به اين صورت تاييد مى كند: ((پس ما ايـن داورى و حـكومت را به سليمان تفهيم كرديم )) و باتاييد ما او بهترين راه حل اين مخاصمه را دريافت (ففهمناها سليمن ).
امـام مـفـهـوم اين سخن آن نيست كه حكم داوود اشتباه و نادرست بوده , چراكه بلافاصله اضافه مـى كـند: ((ما به هريك از اين دو, آگاهى و شايستگى داورى و علم بخشيديم )) (وكلا آتينا حكما وعلما).
سـپس به يكى ديگر از مواهب و افتخاراتى كه خدا به داوود داده بود اشاره كرده , مى فرمايد: ((و ما كوهها را مسخر ساختيم كه همراه داوود تسبيح مى گفتند وهمچنين پرندگان را)) (وسخرنا مع داود الجبال يسبحن والطير).
اينها در برابر قدرت ما چيز مهمى نيست ((و ما اين كار را انجام داديم ))(وكنا فاعلين ).
(آيـه )ـ در اين آيه به يكى ديگر از مواهبى كه خدا به اين پيامبر بزرگ داده اشاره كرده , مى گويد: ((و مـا سـاخـتن زره را به او تعليم داديم , تا شما را در جنگهايتان حفظ كند;Š پس آيا (شما خدا را بر نعمتهايش ) شكر مى كنيد)) ؟ (وعلمناه صنعة لبوس لكم لتحصنكم من باسكم فهل انتم شاكرون ).

[donsaeid]

(آيه )ـ.
بادها در فرمان سليمان !.
در اينجا به بخشى از مواهبى كه خدا به يكى ديگر از پيامبران يعنى سليمان (ع ) داده كرده , نخست مـى گـويد: ((و ما بادهاى شديد و طوفان زا را مسخرسليمان ساختيم كه تحت فرمان او به سوى سـرزمـينى كه ما آن را مبارك كرده بوديم حركت مى كرد)) (ولسليمن الريح عاصفة تجرى بامره الى الا رض التى باركنا فيها).
و اين كار عجيب نيست , چرا كه ((ما به همه چيز آگاه بوده و هستيم )) (وكنابكل شئ عالمين ).
هـم از اسـرار عالم هستى و قوانين و نظامات حاكم بر آن آگاهيم , مى دانيم چگونه آنها را مى توان تحت فرمان آورد, و هم از نتيجه و سرانجام اين كار, و به هرحال همه چيز در برابر علم و قدرت ما خاضع و تسليم است .
(آيـه )ـ ايـن آيـه يـكـى ديـگـر از مواهب انحصارى سليمان (ع ) را بازگومى كند: ((و گروهى از شـيـاطين (را نيز مسخر او قرار داديم , كه در دريا) برايش غواصى مى كردند;Š و كارهايى غير از اين (نيز) براى او انجام مى دادند)) (ومن الشياطين من يغوصون له ويعملون عملا دون ذلك ).
((و ما آنها را (از تمرد و سركشى در برابر فرمان او) نگاه مى داشتيم )) (وكنالهم حافظين ).
آنها افرادى باهوش , فعال , هنرمند و صنعتگر با مهارتهاى مختلف بودند.
(آيه )ـ.
ايوب را از گرداب مشكلات رهايى بخشيديم :.
در ايـنـجـا از سـرگذشت آموزنده يكى ديگر از پيامبران بزرگ خدا سخن مى گويد;Š او ((ايوب )) و دهمين پيامبرى است كه در سوره انبيا اشاره به گوشه اى اززندگانى او شده است .
((ايوب )) سرگذشتى غم انگيز, و در عين حال پرشكوه و با ابهت دارد, صبر وشكيبايى او مخصوصا در برابر حوادث ناگوار عجيب بود, به گونه اى كه ((صبرايوب )) يك ضرب المثل قديمى است .
مـى فرمايد: ((و ايوب را (به يادآور) هنگامى كه پروردگارش را خواند (وعرضه داشت ): بدحالى و مشكلات به من روى آورده و تو مهربانترين مهربانانى )) !(وايوب اذ نادى ربه انى مسنى الضر وانت ارحم الراحمين ).
(آيه )ـ اين آيه مى گويد: ((به دنبال اين دعاى ايوب , خواسته اش رااجابت كرديم و رنج و ناراحتى او را برطرف ساختيم )) (فاستجبنا له فكشفنا ما به من ضر).
((و خانواده او را به او بازگردانديم , و همانندشان را به آنها افزوديم )) (وآتيناه اهله ومثلهم معهم ).
((تا رحمتى از ناحيه ما (بر آنها) باشد و هم يادآورى و تذكرى براى عبادت كنندگان پروردگار)) (رحمة من عندنا وذكرى للعابدين ).
تـا مـسـلـمـانان بدانند مشكلات هر قدر زياد باشد و گرفتاريها هر قدر فراوان ودشمنان هر قدر فـشـرده بـاشـنـد باز با گوشه اى از لطف پروردگار همه اينها برطرف شدنى است , نه تنها زيانها جبران مى شود بلكه گاهى خداوند به عنوان پاداش صابران با استقامت همانند آنچه از دست رفته نيز بر آن مى افزايد.
(آيه )ـ.
اسماعيل و ادريس و ذاالكفل :.
قـرآن در ايـنجا اشاره به مقام شكيبايى سه نفر ديگر از پيامبران الهى كرده ,مى گويد: اسماعيل و ادريـس و ذاالـكـفـل را (به يادآور) كه همه آنها از صابران وشكيبايان بودند)) (واسمعيل وادريس وذاالكفل كل من الصابرين ).
هـريـك از آنـهـا در طـول عـمر خود در برابر دشمنان و يا مشكلات طاقت فرساى زندگى صبر و مقاومت به خرج دادند و هرگز در برابر اين حوادث زانو نزدند وهريك الگويى بودند از استقامت و پايمردى .
(آيـه )ـ سـپـس بـزرگـتـريـن موهبت الهى را در برابر اين صبر و استقامت براى آنان چنين بيان مى كند: ((و ما آنها را در رحمت خود داخل كرديم , چرا كه آنها ازصالحان بودند)) (وادخلناهم فى رحمتنا انهم من الصالحين ).
(آيه )ـ.
نجات يونس از آن زندان وحشتناك :.
ايـن آيـه و آيـه بـعـد نيز گوشه اى از سرگذشت پيامبر بزرگ ((يونس )) را بيان كرده ,مى گويد: وذالـنون را به يادآر هنگامى كه خشمگين (بر قوم بت پرست و نافرمان خويش ) از ميان آنها رفت )) (وذاالنون اذ ذهب مغاضبا).
((او گمان مى كرد كه ما (زندگى را) بر او تنگ نخواهيم كرد)) (فظن ان لن نقدر عليه ).
او گمان مى كرد تمام رسالت خويش را در ميان قوم نافرمانش انجام داده است و حتى ترك اولايى در اين زمينه نكرده , در حالى كه اولى اين بود كه بيش ازاين در ميان آنها بماند و صبر و استقامت به خرج دهد و دندان بر جگر بفشارد شايدبيدار شوند و به سوى خدا آيند.
سرانجام به خاطر همين ترك اولى او را در فشار قرار داديم , نهنگ عظيمى اورا بلعيد ((پس او در آن ظـلـمتهاى متراكم صدا زد خداوندا ! جز تو معبودى نيست ))(فنادى فى الظلمات ان لا اله الا انت ).
((خـداونـدا ! پـاك و مـنزهى , من از ستمكاران بودم )) ! (سبحانك انى كنت من الظالمين ) هم بر خـويش ستم كردم و هم بر قوم خود, مى بايست بيش از اين ,ناملايمات و شدايد و سختيها را پذيرا مى شدم , تن به همه شكنجه ها مى دادم شايدآنها به راه آيند.
(آيـه )ـ ((سـرانجام ما دعاى او را اجابت كرديم و از غم و اندوه رهائيش بخشيديم )) (فاستجبنا له ونجيناه من الغم ).
آرى ((و اين گونه ما مؤمنان را نجات مى بخشيم )) (وكذلك ننجى المؤمنين ).
اين يك برنامه اختصاصى براى يونس نبود, بلكه هر كس از مؤمنان از تقصيرخويش , عذر به درگاه خدا آورد, و از ذات پاكش مدد و رحمت طلبد ما دعايش رامستجاب و اندوهش را برطرف خواهيم كرد.
(آيه )ـ.
نجات زكريا از تنهايى :.
در اين آيه و آيه بعد گوشه اى از سرگذشت دو شخصيت ديگر از پيامبران بزرگ الهى ((زكريا)) و ((يحيى )) را بيان مى كند.
نـخـسـت مـى گويد: ((زكريا را به خاطر بياور هنگامى كه پروردگارش را خواند وعرضه داشت : پـروردگـارا! مـرا تـنها مگذار, و تو بهترين وارثان هستى )) (وزكريا اذنادى ربه رب لا تذرنى فردا وانت خير الوارثين ).
سـالـهـا بـر عمر زكريا گذشت , و برف پيرى بر سرش نشست , اما هنوز فرزندى نداشت , و از سوى ديگر همسرى عقيم و نازا داشت .
او در آرزوى فـرزنـدى بود كه بتواند برنامه هاى الهى او را تعقيب كند;Š در اين هنگام با تمام قلب به درگاه خدا روى آورد و تقاضاى فرزند صالح و برومندى كرد.
(آيـه )ـ خـداوند اين دعاى خالص و سرشار از عشق به حقيقت را اجابت كرد, و خواسته او را تحقق بـخـشـيـد آن چـنان كه مى فرمايد: ((پس ما دعاى او رااجابت كرديم و يحيى را به او بخشيديم )) (فاستجبنا له ووهبنا له يحيى ).
و بـراى رسـيـدن بـه ايـن مـقـصود ((همسر نازاى او را اصلاح (و قادر به آوردن فرزند) كرديم )) (واصلحنا له زوجه ).
سـپـس اشـاره به سه قسمت از صفات برجسته اين خانواده كرده چنين مى گويد: ((آنها در انجام كارهاى خير, سرعت مى كردند)) (انهم كانوا يسارعون فى الخيرات ).
((و آنها به خاطر عشق به طاعت و وحشت از گناه در همه حال ما رامى خواندند)) (ويدعوننا رغبا ورهبا).
((و آنـهـا هـمـواره در برابر ما خشوع داشتند)) خضوعى آميخته با ادب و احترام وترس آميخته با احساس مسؤوليت (وكانوا لنا خاشعين ).
ذكر اين صفات سه گانه ممكن است اشاره به اين باشد كه آنها به هنگام رسيدن به نعمت گرفتار غـفـلـتـهـا و غـرورهـايـى كه دامن افراد كم ظرفيت وضعيف الايمان را به هنگام وصول به نعمت مى گيرد نمى شدند.
(آيه )ـ.
مريم بانوى پاكدامن :.
در ايـن آيـه بـه مـقـام مـريم و عظمت و احترام او و فرزندش حضرت مسيح (ع )اشاره شده است , مى گويد: ((و به ياد آور زنى را كه دامان خود را پاك نگه داشت ))(والتى احصنت فرجها).
((سپس ما از روح خود در او دميديم )) (فنفخنا فيها من روحنا).
((و او و فـرزنـدش [ مـسـيـح ] را نـشـانه بزرگى براى جهانيان قرار داديم ))(وجعلناها وابنها آية للعالمين ).
(آيه )ـ.
امت واحده !.
از آنجا كه در آيات گذشته نام گروهى از پيامبران الهى و بخشى از سرگذشت آنها آمده , در اينجا به عنوان يك جمع بندى و نتيجه گيرى كلى چنين مى گويد: ((اين (پيامبران بزرگ و پيروانشان ) همه امت واحدى بودند)) و پيرو يك هدف (ان هذه امتكم امة واحدة ).
بـرنـامـه آنها يكى و هدف و مقصد آنها نيز يكى بوده است , هرچند با اختلاف زمان و محيط, داراى ويـژگـيها و روشها و به اصطلاح تاكتيكهاى متفاوت بودند اين يگانگى و وحدت برنامه ها و هدف , بـه خـاطـر آن بـوده كـه هـمـه از يك مبدا سرچشمه مى گرفته , از اراده خداوند واحد يكتا, و لذا بـلافـاصـلـه مـى گـويـد: ((و من پروردگار شماهستم , پس تنها مرا پرستش كنيد)) (وانا ربكم فاعبدون ).
در واقع توحيد عقيدتى و عملى انبيا از توحيد منبع وحى سرچشمه مى گيرد.
(آيـه )ـ در اين آيه اشاره به انحراف گروه عظيمى از مردم از اين اصل واحد توحيدى كرده چنين مى گويد: ((و آنها كار خود را در ميان خود به تفرقه وتجزيه كشاندند)) (وتقطعوا امرهم بينهم ).
كارشان به جايى رسيد كه در برابر هم ايستادند, و هر گروه , گروه ديگرى رالعن و نفرين مى كرد و از او بـرائت و بـيـزارى مـى جـسـت , به اين نيز قناعت نكردند به روى همديگر اسلحه كشيدند و خونهاى زيادى را ريختند, و اين بود نتيجه انحراف از اصل اساسى توحيد و آيين يگانه حق .
و در آخر آيه اضافه مى كند: ((اما همه آنها سرانجام به سوى ما باز مى گردند))(كل الينا راجعون ).
اين اختلاف كه جنبه عارضى دارد برچيده مى شود و باز در قيامت همگى به سوى وحدت مى روند.
(آيـه )ـ در اين آيه نتيجه هماهنگى با ((امت واحده )) در طريق پرستش پروردگار, و يا انحراف از آن و پيمودن راه تفرقه را چنين بيان مى فرمايد: ((پس هركس چيزى از اعمال صالح را انجام دهد در حـالـى كـه ايـمان داشته باشد, تلاش وكوشش او مورد ناسپاسى قرار نخواهد گرفت )) (فمن يعمل من الصالحات وهومؤمن فلا كفران لسعيه ).
و براى تاكيد بيشتر اضافه مى كند: ((و ما اعمال صالح او را قطعا خواهيم نوشت )) (وانا له كاتبون ).
اين آيه همانند بسيارى ديگر از آيات قرآن , شرط قبولى اعمال صالح راايمان مى شمرد.
(آيه )ـ.
كافران در آستانه رستاخيز:.
در آيه قبل سخن از ((مؤمنان نيكوكار و صالح العمل )) بود و در اين آيه , به افرادى اشاره مى كند كه در نقطه مقابل آنها قرار دارند, آنها كه تا آخرين نفس به ضلالت و فساد ادامه مى دهند, مى فرمايد: ((و حـرام اسـت بر شهرهايى كه آنها را (به جرم گناهانشان ) نابود كرديم (به دنيا بازگردند) آنها هرگز باز نخواهند گشت ))(وحرام على قرية اهلكناها انهم لا يرجعون ).
در حـقـيـقت آنها كسانى هستند كه بعد از مشاهده عذاب الهى , يا بعد ازنابودى و رفتن به جهان برزخ , پرده هاى غرور و غفلت از برابر ديدگانشان كنارمى رود آرزو مى كنند اى كاش براى جبران اين همه خطاها بار ديگر به دنيا بازمى گشتند ولى قرآن با صراحت مى گويد: بازگشت آنها بكلى حرام , يعنى ممنوع است ;Š و راهى براى جبران باقى نمانده است .
(آيه )ـ به هر حال اين بى خبران دائما در غرور و غفلتند, و اين بدبختى تاپايان جهان همچنان ادامه دارد.
چنانكه قرآن مى فرمايد: ((تا زمانى كه راه بر ياجوج و ماجوج گشوده شود وآنها (در سراسر زمين پخش شوند, و) از هر بلندى و ارتفاعى با سرعت بگذرند))(حتى اذا فتحت ياجوج وماجوج وهم من كل حدب ينسلون ).
(آيه )ـ و بلافاصله مى گويد: ((و وعده حق [ قيامت ] نزديك مى شود))(واقترب الوعد الحق ).
((در آن هـنگام چشمهاى كافران از وحشت از حركت باز مى ماند)) و خيره خيره به آن صحنه نگاه مى كنند (فاذا هى شاخصة ابصار الذين كفروا).
در ايـن هـنـگام پرده هاى غرور و غفلت از برابر ديدگانشان كنار مى رود وفريادشان بلند مى شود ((اى واى بر ما ! ما از اين صحنه در غفلت بوديم )) (يا ويلناقد كنا فى غفلة من هذا).
و چون نمى توانند با اين عذر, گناه خويش را بپوشانند و خود را تبرئه كنند باصراحت مى گويند: ((نه , بلكه ما ظالم و ستمگر بوديم )) ! (بل كنا ظالمين ).
اصـولا چـگـونـه مـمـكـن است با وجود اين همه پيامبران الهى و كتب آسمانى واين همه حوادث تـكان دهنده , و همچنين درسهاى عبرتى كه روزگار به آنها مى دهددر غفلت باشند, آنچه از آنها سر زده تقصير است و ظلم بر خويشتن و ديگران

[donsaeid]

(آيه )ـ.
هيزم جهنم !.
در تـعـقيب آيات گذشته كه از سرنوشت مشركان ستمگر بحث مى كرد دراينجا روى سخن را به آنـهـا كـرده و آيـنـده آنـهـا و مـعبودهايشان را چنين ترسيم مى كند(شما و آنچه را غير از خدا مى پرستيد آتشگيره جهنميد)) ! (انكم وما تعبدون من دون اللّه حصب جهنم ).
آتشگيره جهنم و هيزمى كه شعله هاى آن را تشكيل مى دهد خود شما وخدايان ساختگى شماست , و همچون قطعه هاى هيزم بى ارزش يكى پس ازديگرى در جهنم پرتاب مى شويد!.
سپس اضافه مى كند: ((شما وارد بر آن مى شويد)) (انتم لها واردون ).
اول بـتـهـا را در آتش مى افكنند, سپس شما بر آنها وارد مى شويد, گويى خدايانتان با آتشى كه از وجودشان برمى خيزد از شما پذيرايى مى كنند.
(آيـه )ـ سـپس به عنوان نتيجه گيرى كلى مى فرمايد: ((اگر اين بتها,خدايانى بودند هرگز وارد آتش دوزخ نمى شدند)) (لو كان هؤلا آلهة ما وردوها).
ولى بدانيد نه تنها وارد دوزخ مى شوند بلكه ((جاودانه در آن خواهند بود))(وكل فيها خالدون ).
(آيـه )ـ براى توضيح بيشتر پيرامون وضع دردناك , اين ((عابدان گمراه )),در برابر آن ((معبودان بى ارزش )) مى گويد: ((آنها در دوزخ , فريادها و ناله هاى دردناك دارند)) (لهم فيها زفير).
مـمـكـن است اين زفير و ناله غم انگيز تنها مربوط به عابدان نباشد, بلكه شياطينى كه معبودشان بودند نيز در اين امر با آنها شريك باشند.
جمله بعد, يكى ديگر از مجازاتهاى دردناك آنها را بازگو مى كند و آن اينكه ((آنها در دوزخ چيزى نمى شنوند)) (وهم فيها لا يسمعون ).
ايـن جمله ممكن است اشاره به اين باشد كه آنها سخنى كه مايه سرور وخوشحاليشان باشد مطلقا نمى شنوند, و تنها مستمع ناله هاى جانكاه دوزخيان , وفريادهاى فرشتگان عذاب هستند.
بعضى گفته اند منظور اين است كه اينها صداى هيچ كس را مطلقا نمى شنوندگويى تنها آنها در عذابند و اين خود مايه مجازات بيشترى است .
(آيـه )ـ ايـن آيـه حـالات مؤمنان راستين و مردان و زنان با ايمان را بازگومى كند تا در مقايسه با يكديگر وضع هر دو مشخص تر شود.
نخست مى گويد: ((كسانى كه به خاطر ايمان و اعمال صالحشان وعده نيك به آنها از قبل داده ايم از اين آتش هولناك و وحشتناك دورند)) (ان الذين سبقت لهم منا الحسنى اولئك عنها مبعدون ).
اشـاره به اين كه ما به تمام وعده هايى كه به مؤمنان در اين جهان داده ايم وفاخواهيم كرد كه يكى از آنها دور شدن از آتش دوزخ است .
(آيه )ـ در اين آيه چهار نعمت بزرگ الهى را كه شامل حال اين گروه سعادتمند است بر مى شمرد:.
نخست اين كه ((آنها صداى آتش را نمى شنوند)) (لا يسمعون حسيسها).
مؤمنان راستين چون از جهنم دورند هرگز اين صداهاى وحشتناك به گوششان نمى خورد.
ديـگـر اين كه : ((آنها در آنچه بخواهند و مايل باشند بطور جاودان متنعمند))(وهم فى ما اشتهت انفسهم خالدون ).
يـعـنـى آنجا محدوديت اين جهان را ندارد, هر نعمت مادى و معنوى كه بخواهند بدون استثنا در دسترس آنهاست , آن هم نه يك روز و دو روز بلكه در يك عمر جاويدان !.
(آيه )ـ سوم اين كه : ((فزع اكبر آنها را غمگين نمى كند)) (لا يحزنهم الفزع الا كبر).
((فزع اكبر)) (وحشت بزرگ ) را بعضى اشاره به وحشتهاى روز قيامت دانسته اند كه از هر وحشتى بزرگتر است .
بـالاخـره آخـريـن لـطـف خـدا در بـاره كـسـانى كه در آيات فوق به آنها اشاره شده اين است كه ((فـرشـتگان رحمت به استقبال آنها مى شتابند)) (و به آنها تبريك وشادباش مى گويند و بشارت مـى دهـنـد) اين همان روزى است كه به شما وعده داده مى شد)) (وتتلقيهم الملا ئكة هذا يومكم الذى كنتم توعدون ).
(آيه )ـ.
آن روز كه آسمانها در هم پيچيده مى شود !.
در آيـه قـبـل خوانديم , مؤمنان راستين از ((فزع اكبر)) (وحشت بزرگ ) غمگين نمى شوند;Š اين آيه تـوصـيـفـى از آن روز وحـشـت انگيز كرده است , و در حقيقت علت عظمت اين وحشت را مجسم مـى سازد, مى گويد: اين امر ((روزى , تحقق مى يابد كه ما آسمان را در هم مى پيچيم همان گونه كه طومار نامه ها درهم پيچيده مى شود)) !(يوم نطوى السما كطى السجل للكتب ).
در اين آيه تشبيه لطيفى نسبت به درنورديدن طومار عالم هستى در پايان دنياشده است , در حال حـاضر اين طومار گشوده شده و تمام نقوش و خطوط آن خوانده مى شود و هر يك در جايى قرار دارد, امـا هنگامى كه فرمان رستاخيز فرارسد, اين طومار عظيم با تمام خطوط و نقوشش , در هم پيچيده خواهد شد.
سپس اضافه مى كند: ((همان گونه كه ما در آغاز آن را ايجاد كرديم باز هم برمى گردانيم )) و اين كار مشكل و سختى در برابر قدرت عظيم ما نيست (كما بدانا اول خلق نعيده ).
و در پايان آيه مى فرمايد: ((اين وعده اى است كه ما داده ايم و قطعا آن راانجام خواهيم داد)) (وعدا علينا انا كنا فاعلين ).
از بعضى روايات استفاده مى شود كه منظور از بازگشت خلق به صورت اول آن است كه انسانها بار ديـگر پا برهنه و عريان ـن گونه كه در آغاز آفرينش بودندـ بازمى گردند و اين يكى از چهره هاى بازگشت آفرينش به صورت نخست است .
(آيه )ـ.
حكومت زمين از آن صالحان خواهد بود:.
بعد از آن كه در آيات گذشته به قسمتى از پاداشهاى اخروى مؤمنان صالح اشاره شد در اين آيه و آيه بعد به يكى از روشنترين پاداشهاى دنيوى آنها كه ((حكومت روى زمين )) است با بيان شيوايى اشاره كرده , مى گويد: ((و در زبور بعد ازذكر چنين نوشتيم كه سرانجام بندگان صالح من وارث (حـكـومـت ) زمـيـن خـواهـندشد)) (ولقد كتبنا فى الزبور من بعد الذكر ان الا رض يرثها عبادى الصالحون ).
((ارض )) به مجموع كره زمين گفته مى شود و سراسر جهان را شامل مى گردد.
مـنـظور از ((زبور)) كتاب داوود, و ((ذكر)) به معنى تورات است , و به اين ترتيب معنى آيه چنين مـى شـود, ((مـا, در زبـور, بـعد از تورات , چنين نوشتيم كه اين زمين رابندگان صالح ما به ارث خواهند برد)).
سـؤال ديـگـرى كـه در اينجا باقى مى ماند اين است كه بندگان صالح خدا((عبادى الصالحون )) كيانند؟.
كـلمه ((صالحون )) معنى گسترده و وسيعى دارد, كه علاوه بر ايمان و توحيدهمه شايستگيها از آن به ذهن مى آيد, شايستگى از نظر عمل و تقوا, شايستگى ازنظر علم و آگاهى , شايستگى از نظر قدرت و قوت , و شايستگى از نظر تدبير و نظم ودرك اجتماعى .
در بـعـضـى از روايـات صريحا اين آيه تفسير به ياران حضرت مهدى ـعج ـ شده است : كه بيان يك مصداق عالى و آشكار است , و عموميت مفهوم آيه را محدودنمى سازد.
نـظـام آفـريـنـش دليل روشنى بر پذيرش يك نظام صحيح اجتماعى در آينده ,در جهان انسانيت خـواهـد بود, و اين همان چيزى است كه از آيه مورد بحث واحاديث مربوط به قيام ((مصلح بزرگ جهانى )) حضرت مهدى ـارواحناه فداه ـاستفاده مى شود.
(آيه )ـ اين آيه به عنوان تاكيد بيشتر مى گويد: ((در اين سخن ابلاغ روشنى .
است براى گروهى كه خدا را (با اخلاص ) پرستش مى كنند)) (ان فى هذالبلا غا لقوم عابدين ).
(آيه )ـ.
پيامبر رحمت براى جهانيان :.
از آنجا كه آيات گذشته بشارت حكومت روى زمين را به بندگان صالح مى دادو چنين حكومتى مـايه رحمت براى همه مردم جهان است در اين آيه به رحمت عامه وجود پيامبر(ص ) اشاره كرده , مى گويد: ((ما تو را جز براى رحمت جهانيان نفرستاديم )) (وما ارسلناك الا رحمة للعالمين ).
عـموم مردم دنيا اعم از مؤمن و كافر همه مرهون رحمت تو هستند, چرا كه نشر آيينى را به عهده گرفتى كه سبب نجات همگان است .
(آيه )ـ و از آنجا كه مهمترين مظهر رحمت و محكمترين پايه و اساس آن مساله توحيد و جلوه هاى آن است در اين آيه چنين مى گويد: ((به آنها بگو: تنهاچيزى كه بر من وحى مى شود اين است كه معبود شما معبود واحدى است )) (قل انما يوحى الى انما الهكم اله واحد).
((پس آيا شما حاضريد (در برابر همين اصل اساسى توحيد) تسليم شويد)) وبتها را كنار بگذاريد ؟! (فهل انتم مسلمون ).
در واقـع در ايـن آيـه , سـه نكته بنيادى مطرح شده است , نخست اين كه پايه اصلى رحمت توحيد است توحيد در اعتقاد, در عمل , توحيد در كلمه , توحيدصفوف , و توحيد در قانون و در همه چيز.
نـكـتـه ديگر اين كه تمام دعوت پيامبر اسلام (ص ) در اصل توحيد خلاصه مى شود و توحيد روحى است كه در كالبد تمام دين دميده شده .
و آخـريـن نـكـتـه اين كه : مشكل اصلى تمام جوامع و ملل , آلودگى به شرك در اشكال مختلف و بيرون آمدن از شرك و مظاهر آن و بالا زدن آستين براى شكستن بتها است , نه فقط بتهاى سنگى و چوبى , كه بتها از هر نوع مخصوصاطاغوتهاى انسانى !.
(آيه )ـ اين آيه مى گويد: اگر (با اين همه تلاش باز به دعوت و پيام ماتوجه نكردند و) روى گردان شـونـد, بـگـو: من به همه شما بطور يكسان (از عذاب الهى ) اعلام خطر مى كنم )) (فان تولوا فقل آذنتكم على سوا).
سپس اين تهديد را به صورت آشكارترى بيان كرده , مى گويد: ((و من نمى دانم آيا وعده عذاب كه به شما داده شده است نزديك است يا دور)) ؟! (وان ادرى اقريب ام بعيد ما توعدون ).
فكر نكنيد اين وعده دور است , شايد هم نزديك و بسيار هم نزديك باشد.
اين عذاب و مجازاتى كه در اينجا به آن تهديد شده اند ممكن است عذاب قيامت و يا مجازات دنيا و يا هر دو باشد, در صورت اول علم آن مخصوص خداست و در صورت دوم و سوم ممكن است اشاره به جزئيات و زمان آن باشد كه حتى پيامبران از جزئيات آن آگاه نيستند.

[donsaeid]

(آيه )ـ اين تصور را نيز به مغز خود راه مى دهيد كه اگر تاخيرى درمجازات شما شود به خاطر اين است كه خدا از اعمال و سخنان شما آگاه نيست ,نه , او همه را مى داند ((او هم سخنان آشكار را و هم آنچه را كتمان مى كنيد مى داند))(انه يعلم الجهر من القول ويعلم ما تكتمون ).
اصـولا پـنهان و آشكار براى شما كه علمتان محدود است مفهوم دارد, امابراى آن كس كه علمش بى پايان است غيب و شهود يكى است و سر و علن در آنجايكسان مى باشد.
(آيـه )ـ و نـيز اگر مى بينيد مجازات الهى فورا دامن شما را نمى گيردبواسطه آن نيست كه او از كـار شـمـا آگـاه نباشد ((و من نمى دانم شايد اين آزمايشى براى شماست )) (وان ادرى لعله فتنة لكم ).
((و مـايـه بـهره گيرى (از لذائذ اين جهان ) تا مدتى )) معين , سپس با شدت هر چه تمامتر شما را بگيرد و مجازات كند (ومتاع الى حين ).
در واقـع بـراى تـاخـيـر مجازات الهى در اينجا دو فلسفه بيان شده است : نخست مساله امتحان و آزمـايـش اسـت , خـدا هرگز در عذاب عجله نمى كند, تا خلق راآزمايش كافى كند و اتمام حجت نمايد.
دوم اين كه افرادى هستند كه آزمايش آنها تمام شده و كلمه مجازاتشان قطعى گرديده است , اما بـراى ايـن كـه سـخت كيفر ببينند نعمت را بر آنها گسترده مى سازد تاكاملا غرق نعمت شوند, و درست در همان حال كه سخت در لذائذ غوطه ورندتازيانه عذاب را بر آنها بكوبد تا دردناكتر باشد, و رنج محرومان و ستمديدگان را به خوبى احساس كنند.
(آيـه )ـ اين آيه كه آخرين آيه سوره انبيا است همچون نخستين آيه اين سوره سخن از غفلت مردم بـى خـبر مى گويد, و به عنوان نقل قول از پيامبر(ص ) دريك عبارت نفرين مانند ناراحتى او را از ايـن هـمـه غـرور و غـفـلت منعكس مى كند ومى گويد: پيامبر بعد از مشاهده اين همه اعراض و رويگردانى ((عرض كرد: پروردگارمن ! به حق داورى فرما)) و اين گروه طغيانگر را طبق قانون عدالتت كيفر ده ! (قال رب احكم بالحق ).
در دومـيـن جـمـلـه روى سـخن را به مخالفان كرده و مى گويد: ((و پروردگار همه ما خداوند رحـمـان اسـت و مـا از پيشگاه مقدسش در برابر نسبتهاى ناروايى كه شما به او مى دهيد استمداد مى طلبيم )) (وربنا الرحمن المستعان على ما تصفون ).
((پايان سوره انبيا)).
سوره حج [22].
اين سوره در ((مدينه )) نازل شده و 78 آيه است .
محتواى سوره :.
ايـن سـوره به خاطر بخشى از آياتش كه پيرامون حج سخن مى گويد به نام ((سوره حج )) ناميده شده است .
و از آنـجـا كـه دستور حج آن هم با ذكر قسمتى از جزئيات آن , و همچنين دستور جهاد, تناسب با وضع مسلمانان در مدينه دارد, آيات اين سوره از جهاتى شبيه سوره هاى ((مدنى )) است .
از نظر محتوا مطالب اين سوره را به چند بخش مى توان تقسيم كرد:.
1ـ آيـات فـراوانـى از آن در زمـيـنه ((معاد))و دلائل منطقى آن , و انذار مردم غافل از صحنه هاى قيامت , و مانند آن است .
2ـ بخش قابل ملاحظه اى نيز از مبارزه با شرك و مشركان , سخن مى گويد.
3ـ در بخش ديگر مردم را به بررسى سرنوشت عبرت انگيز گذشتگان وعذابهاى دردناك الهى كه بر آنها نازل شد دعوت كرده .
4ـ و بخش ديگر پيرامون مساله حج و سابقه تاريخى آن است .
5ـ بخشى از آن پيرامون مبارزه با دشمنان مهاجم , است .
6ـ و سرانجام قسمتى از آن پند و اندرزهايى است در زمينه هاى مختلف زندگى و تشويق به نماز و زكات و توكل و توجه به خداوند.
فضيلت تلاوت سوره :.
در حـديـثى از پيامبر گرامى اسلام (ص ) مى خوانيم : ((هركس سوره حج رابخواند خداوند پاداش حج و عمره را به او مى دهد به تعداد تمام كسانى كه درگذشته و آينده حج و عمره به جا آورده يا خواهند آورد))!.
بـدون شـك ايـن ثواب و فضيلت عظيم تنها براى تلاوت لفظى نيست , تلاوتى است انديشه ساز, و انديشه اى است عمل پرور.
به نام خداوند بخشنده بخشايشگر.
(آيه )ـ زلزله عظيم رستاخيز:.
اين سوره با دو آيه تكان دهنده و هيجان انگيز پيرامون رستاخيز و مقدمات آن شروع مى شود, آياتى كـه بـى اختيار انسان را از اين زندگى گذراى مادى بيرون مى برد,و به آينده هول انگيزى كه در انتظار اوست متوجه مى سازد.
نـخـسـت عـمـوم مـردم را بدون استثنا مخاطب ساخته , مى گويد: ((اى مردم ! ازپروردگارتان بـترسيد, و پرهيزكارى پيشه كنيد كه زلزله رستاخيز, جريان مهم وعظيمى است )) (يا ايها الناس اتقوا ربكم ان زلزلة الساعة شى عظيم ).
خـطـاب ((يا ايها الناس )), دليل روشنى است بر اين كه هيچ گونه تفاوت وتبعيضى از نظر نژاد و زبـان و اعصار و قرون و مكانها و مناطق جغرافيايى و طوائف وقبائل در آن نيست , و مؤمن و كافر, كوچك و بزرگ , پير وجوان , مرد و زن امروز وآينده همه در آن شريكند.
(آيـه )ـايـن آيـه نـمـونه هايى از بازتاب اين وحشت عظيم را در چند جمله بيان كرده , مى گويد: ((روزى كـه آن را مى بينيد [ زلزله رستاخيز آن چنان وحشت سراپاى همه را فرا مى گيرد كه ] هر مـادر شـيـردهـى , كـودك شـيـرخوارش را فراموش مى كند)) (يوم ترونها تذهل كل مرضعة عما ارضعت ).
((و هر باردارى (در آن صحنه باشد) جنين خود را سقط مى كند)) (وتضع كل ذات حمل حملها).
سـومين بازتاب اين كه : ((مردم را به صورت مستان مى بينى , در حالى كه مست نيستند!)) (وترى الناس سكارى وماهم بسكارى ).
((ولى عذاب خدا شديد است )) (ولكن عذاب اللّه شديد).
(آيه )ـ.
پيروان شيطان !.
از آنـجـا كه در آيات گذشته ترسيمى از وحشت عمومى مردم به هنگام وقوع زلزله قيامت بود در اين آيه حال گروهى از بى خبران را منعكس مى كند كه چگونه ازچنين حادثه عظيمى غافلند.
مى گويد: ((گروهى از مردم بدون هيچ علم و دانشى در باره خدا به مجادله برمى خيزند)) (ومن الناس من يجادل فى اللّه بغير علم ).
گـاه در اصـل تـوحيد و يگانگى حق و نفى هرگونه شريك جدال مى كنند, و گاه در قدرت خدا نـسـبـت به مساله احياى مردگان و بعث و نشور, و در هر صورت هيچ گونه دليلى بر گفته هاى خود ندارند.
سـپـس اضافه مى كند: اين گونه افراد كه تابع هيچ گونه منطق و دانشى نيستند((از هر شيطان سركش و متمردى تبعيت مى كنند)) (وتتبع كل شيطان مريد).
نه از يك شيطان كه از همه شيطانها! اعم از شياطين انس و جن كه هر يك ازآنها براى خود نقشه و برنامه و حيله و دامى دارند.
(آيـه )ـدر اين آيه مى گويد: ((بر او نوشته و مقرر شده است كه هر كس حلقه اطاعت و ولايتش را بر گردن نهد بطور مسلم گمراهش مى سازد و به آتش سوزان راهنمائيش مى كند)) (كتب عليه انه من تولا ه فانه يضله ويهديه الى عذاب السعير).
(آيه )ـ.
دلائل معاد در عالم جنين و گياهان :.
از آنـجا كه در آيات گذشته گفتگو از ترديد مخالفان در ((مبد)) و ((معاد)) بود دراين آيه به دو دلـيـل مـحـكـم و مـنطقى براى اثبات معاد جسمانى استدلال شده است ,يكى از طريق توجه به تحولات دوران جنينى , و ديگرى از طريق تحولات زمين به هنگام نمو گياهان .
نخست همه انسانها را مخاطب ساخته , مى گويد: ((اى مردم ! اگر در رستاخيزشك داريد (به اين نـكته توجه كنيد كه ما شما را از خاك آفريديم , سپس از نطفه , وبعد, از خون بسته شده و سپس از مـضـغه [ چيزى شبيه گوشت جويده شده ] كه بعضى داراى شكل و خلقت است و بعضى بدون شـكل )) (يا ايها الناس ان كنتم فى ريب من البعث فانا خلقناكم من تراب ثم من نطفة ثم من علقة ثم من مضغة مخلقة وغير مخلقة ).
همه اينها به خاطر آن است ((تا براى شما آشكار سازيم )) كه بر هر چيز قادريم (لنبين لكم ).
((و جنينهايى را كه بخواهيم تا مدت معينى در رحم (مادران ) قرارمى دهيم )) (ونقر فى الا رحام ما نـشـا الـى اجل مسمى ) تا دوران تكاملى خود را طى كنند, و آنچه را بخواهيم ساقط مى كنيم و از نيمه راه از مدارخارجش مى سازيم .
((از آن پـس (يـك دوران انـقلابى جديد آغاز مى شود و) ما شما را به صورت طفل (از شكم مادر) بيرون مى فرستيم )) (ثم نخرجكم طفلا ).
به اين ترتيب دوران زندگى محدود و وابسته شما در شكم مادر پايان مى پذيرد, و قدم به محيطى وسيعتر, مملو از نور و صفا و امكانات بسيار فزونترمى گذاريد.
بـاز چـرخهاى حركت تكاملى شما متوقف نمى شود, و همچنان سريع در اين راه به پيشروى ادامه مى دهيد ((سپس هدف اين است كه به حد رشد و بلوغ (و كمال جسم و عقل ) برسيد)) (ثم لتبلغوا اشدكم ).
در ايـنـجـا جـهل تبديل به دانايى , و ضعف و ناتوانى تبديل به قدرت و توانايى و وابستگى مبدل به استقلال مى شود.
ولى اين چرخ باز متوقف نمى گردد هر چند ((در اين ميان بعضى از شمامى ميرند و بعضى آن قدر عمر مى كنند كه به بدترين مرحله زندگى (و پيرى )مى رسند)) (ومنكم من يتوفى ومنكم من يرد الى ارذل العمر).
((آنچنان كه بعد از علم و آگاهى , چيزى نمى دانند!)) (لكيلا يعلم من بعدعلم شيئا).
اين ضعف و ناتوانى و پژمردگى دليل بر فرا رسيدن يك مرحله انتقالى جديداست , همان گونه كه سستى پيوند ميوه با درخت دليل بر رسيدگى آن و وصول به مرحله جدايى است .
سـپـس بـه بيان دليل دوم كه زندگى و حيات گياهان است پرداخته , مى گويد(زمين را (در فـصـل زمستان ) خشك و مرده مى بينى , اما هنگامى كه آب باران بر آن فرو مى فرستيم , به حركت در مـى آيـد و مى رويد, و از هر نوع گياهان زيبا مى روياند))(وترى الا رض هامدة فاذا انزلنا عليها الما اهتزت وربت وانبتت من كل زوج بهيج ).
(آيـه )ـدر ايـن آيـه و آيه بعد به عنوان جمع بندى و نتيجه گيرى كلى , هدف اصلى از بيان اين دو دليل را ضمن بازگويى پنج نكته تشريح مى كند:.
1ـ نـخـسـت مـى گـويـد: ((آنچه (در آيات قبل از مراحل مختلف حيات در موردانسانها و جهان گياهان ) بازگو شد براى اين است كه (بدانيد) خداوند حق است ))(ذلك بان اللّه هو الحق ).
و چـون او حق است نظامى را كه آفريده نيز حق است , بنابراين نمى تواندبيهوده و بى هدف باشد و چـون ايـن جـهـان بـى هدف نيست و از سوى ديگر هدف اصلى را در خود آن نمى يابيم يقين پيدا مى كنيم كه معاد و رستاخيزى در كار است .
2ـ ايـن نظام حاكم بر جهان حيات به ما مى گويد: ((و اوست كه مردگان را زنده مى كند)) (وانه يحيى الموتى ).
هـمـان كـسـى كـه لباس حيات بر تن خاك مى پوشاند, و نطفه بى ارزش را به انسان كاملى مبدل مى سازد, و زمينهاى مرده را جان مى دهد او مردگان را حيات نوين مى بخشد.
3ـ هدف ديگر اين است كه بدانيد ((خدا بر هر چيز تواناست )) و چيزى دربرابر قدرت او غيرممكن نيست (وانه على كل شى قدير).
آيـا كـسى كه مى تواند خاك بى جان را تبديل به نطفه كند و آن را درمراحل حيات پيش ببرد قادر نيست كه انسان را بعد از مرگ به زندگى جديدبازگرداند؟.
(آيـه )ـ چـهـارم : و بـاز هـمه اينها براى اين است كه بدانيد: ((رستاخيز آمدنى است و شكى در آن نيست )) (وان الساعة آتية لا ريب فيها).
5ـ و ايـنـهـا هـمه مقدمه اى است براى آخرين نتيجه و آن اين كه : ((خداوند تمام كسانى را كه در قبرها آرميده اند زنده مى كند)) (وان اللّه يبعث من فى القبور).
در نتيجه رستاخيز و بعث مردگان نه تنها امكان پذير است بلكه قطعا تحقق خواهد يافت .

[donsaeid]

(آيه )ـ.
باز هم مجادله به باطل :.
در ايـنـجا نيز سخن از مجادله كنندگانى است كه پيرامون مبد و معاد به جدال بى پايه و بى اساس مى پردازند.
نـخـسـت مـى گويد: ((گروهى از مردم كسانى هستند كه درباره خدا بدون هيچ علم و دانش و هدايت و كتاب روشنى به مجادله برمى خيزند)) (ومن الناس من يجادل فى اللّه بغير علم ولا هدى ولا كتاب منير).
در حـقيقت بحث و جدال علمى در صورتى مى تواند ثمربخش باشد كه متكى به يكى از اين دلائل گردد عقل يا كتاب سنت .
جـمـلـه ((ومـن الـنـاس من يجادل فى اللّه بغير علم )) درست همان تعبيرى است كه در آيه سوم گـذشت و ظاهرا آيه گذشته ناظر به حال پيروان گمراه و بى خبر است در حالى كه اين آيه ناظر به رهبران اين گروه گمراه مى باشد.
(آيه )ـسپس در يك عبارت كوتاه و پرمعنى به يكى از علل انحراف وگمراهى اين رهبران ضلالت پـرداخـتـه , مـى گـويد: ((آنها با تكبر و بى اعتنايى (نسبت به سخنان الهى و دلائل روشن عقلى ) مى خواهند مردم را از راه خدا گمراه سازند))(ثانى عطفه ليضل عن سبيل اللّه ).
سـپـس كـيـفر شديد آنها را در دنيا و آخرت به اين صورت تشريح مى كند: ((بهره آنها در اين دنيا رسـوائى و بـدبـخـتى است , و در قيامت عذاب سوزنده را به آنهامى چشانيم )) (له فى الدنيا خزى ونذيقه يوم القيمة عذاب الحريق ).
(آيـه )ـو بـه او مى گوئيم : ((اين نتيجه چيزى است كه دستهايت از پيش براى تو فرستاده است )) (ذلك بما قدمت يداك ).
((و خداوند هرگز به بندگان ظلم و ستم نمى كند)) (وان اللّه ليس بظلا م للعبيد).
نـه كـسى را بى جهت كيفر مى دهد, و نه بر ميزان مجازات كسى بدون دليل مى افزايد, و برنامه او عدالت محض و محض عدالت است .
(آيه )ـ.
آنها كه بر لب پرتگاه كفرند!.
در آيات گذشته سخن از دو گروه در ميان بود گروه پيروان گمراه , و رهبران گمراه كننده , اما در اينجا سخن از گروه سومى است كه همان افراد ضعيف الايمان هستند.
قرآن در توصيف اين گروه چنين مى گويد: ((و بعضى از مردم خدا را تنها بازبان مى پرستند)) اما ايـمان قلبى آنها بسيار سطحى و ضعيف است (ومن الناس من يعبداللّه على حرف ) و با كوچكترين چيزى ايمانشان بر باد فنا مى رود.
سـپس قرآن به تشريح تزلزل ايمان آنها پرداخته , مى گويد: ((پس آنها چنانند كه اگر (دنيا به آنها رو كند و نفع و) خيرى به آنان برسد حالت اطمينان پيدا مى كنند! (وآن را دليل بر حقانيت اسلام مـى گـيـرنـد) امـا اگـر به وسيله گرفتاريها و پريشانى و سلب نعمت مورد آزمايش قرار گيرند دگرگون مى شوند)) و به كفر رو مى آورند! (فان اصابه خير اطمان به وان اصابته فتنة انقلب على وجهه ).
گـوئى آنها دين و ايمان را به عنوان يك وسيله نيل به ماديان پذيرفته اند كه اگراين هدف تامين شد دين را حق مى دانند وگرنه بى اساس !.
و در پـايـان آيـه اضـافه مى كند: و به اين ترتيب ((آنها هم دنيا را از دست داده اندو هم آخرت را)) (خسر الدنيا والا خرة ).
و ((ايـن همان خسران و زيان آشكار است )) كه انسان هم دينش بر باد رود و هم دنيايش (ذلك هو الخسران المبين ).
(آيـه )ـايـن آيـه بـه عقيده شرك آلود اين گروه مخصوصا بعد از انحراف از توحيد و ايمان به خدا اشـاره كـرده , مـى گـويـد: ((او جـز خدا كسى را مى خواند كه نه زيانى مى تواند به او برساند و نه سودى )) (يدعوا من دون اللّه ما لا يضره وما لا ينفعه ).
اگـر دلـيل معيار حقانيت دين را اقبال و ادبار دنيا مى گيرد, پس چرا به سراغ بتهايى مى رود كه موجوداتى هستند بى خاصيت و فاقد هرگونه اثر در سرنوشت انسانها؟!.
آرى ! ((اين گمراهى بسيار عميقى است )) (ذلك هو الضلا ل البعيد).
فـاصـله آن از خط صراط مستقيم آن چنان زياد است كه اميد بازگشتشان به سوى حق بسيار كم است .
(آيه )ـباز مطلب را از اين فراتر برده , مى گويد: ((او كسى را مى خواند كه زيانش از نفعش نزديكتر است ))! (يدعوا لمن ضره اقرب من نفعه ).
چـرا كه اين معبودهاى ساختگى در دنيا فكر آنها را به انحطاط و پستى وخرافات سوق مى دهند, و در آخرت آتش سوزان را براى آنها به ارمغان مى آورند.
و در پـايـان آيه اضافه مى كند: ((چه بد مولا و ياورى هستند اين بتها, و چه بدمونس و معاشرى )) (لبئس المولى ولبئس العشير).
(آيـه )ـو از آنـجـا كـه روش قرآن اين است كه مسائل نيك و بد را در مقايسه با هم بيان مى كند تا نتيجه گيرى آن كاملتر و روشنتر باشد در اين آيه مى فرمايد(خداوند كسانى را كه ايمان آوردند و عمل صالح انجام دادند در باغهايى از بهشت وارد مى كند كه نهرها از زير درختانش جارى است )) (ان اللّه يدخل الذين آمنواوعملوا الصالحات جنات تجرى من تحتها الا نهار).
بـرنـامـه آنـها روشن , خط فكرى و عملى آنها مشخص , مولاى آنها خدا و همدم و مونسشان انبيا و شهدا و صالحان و فرشتگان خواهند بود.
آرى ! ((خدا هر چه را اراده كند انجام مى دهد)) (ان اللّه يفعل ما يريد).
ايـن پاداشهاى بزرگ براى او سهل و آسان است , همان گونه كه مجازات مشركان لجوج و رهبران گمراهشان براى او ساده است .
آيـه ـ شـان نـزول : گـروهى از قبيله ((بنى اسد)) و ((بنى غطفان )) كه با پيامبراسلام (ص ) پيمان بـسـتـه بودند گفتند: ما مى ترسيم خدا سرانجام محمد(ص ) را يارى نكند و در نتيجه رابطه ما با هم پيمانهايمان از يهود قطع شود و آنها به ما مواد غذائى ندهند, آيه نازل شد و به آنها اخطار كرد و آنها را سخت مذمت نمود.
تفسير:.
رستاخيز پايان همه اختلافات !.
از آنجا كه در آيات گذشته سخن از گروه ضعيف الايمان بود در اين آيه نيزچهره ديگرى از آنها را تـرسـيـم كـرده , مـى گويد: ((هر كسى گمان مى كند كه خداپيامبرش را در دنيا و آخرت يارى نخواهد كرد و (از اين نظر عصبانى است , هر كارى از دستش ساخته است بكند) ريسمانى به سقف خـانـه خود بياويزد و خود را از حلق آويز, و نفس خود را قطع كند (و تا لبه پرتگاه مرگ پيش رود) بـبـيـنـد آيـا اين كار خشم او را فرو مى نشاند)) (من كان يظن ان لن ينصره اللّه فى الدنيا والا خرة فليمدد بسبب الى السما ثم ليقطع فلينظر هل يذهبن كيده مـا يغيظ).
اين آيه به يك نكته روانى در ارتباط با افراد كم حوصله و عصبانى وضعيف الايمان اشاره مى كند كه آنـهـا وقـتـى كـارشان ظاهرا به بن بست مى رسد فورادستپاچه مى شوند و تصميمهاى جنون آميز مى گيرند.
(آيـه )ـاين آيه اشاره به يك جمع بندى در آيات گذشته كرده , مى گويد: ((واين گونه ما قرآن را بـه صورت آيات بينات و نشانه هاى روشن نازل كرديم )) (وكذلك انزلناه آيات بينات ) دلائلى براى معاد و رستاخيز همچون بررسى دوران جنينى انسان , و رشد گياهان و زنده شدن زمينهاى مرده .
ولـى بـا ايـن همه , داشتن دلائل روشن به تنهايى كافى نيست بلكه آمادگى پذيرش حق نيز لازم اسـت , به همين دليل در پايان آيه مى گويد: ((و خداوند هركس رابخواهد هدايت مى كند)) (وان اللّه يهدى من يريد).
(آيه )ـاين آيه به شش گروه از پيروان مذاهب مختلف كه يك گروه مسلم و مؤمنند, و پنج گروه غـيـرمـسـلمان اشاره كرده , مى فرمايد: ((كسانى كه ايمان آورده اند, و يهود, و صابئان , و نصارا, و مـجـوس , و مـشـركـان , خـداونـد در مـيان آنهاروز قيامت داورى مى كند, و حق را از باطل جدا مـى سـازد)) (ان الـذيـن آمنوا والذين هادوا والصابئين والنصارى والمجوس والذين اشركوا ان اللّه يفصل بينهم يوم القيمة ).
مـگـر نـه ايـن اسـت كـه يـكـى از نـامـهاى قيامت ((يوم الفصل )) روز جدايى حق از باطل است و ((يوم البروز)) روز آشكار شدن مكتومها, و روز پايان گرفتن اختلافات است .
آرى ! خـدا در آن روز بـه هـمـه اين اختلافات پايان مى دهد: ((چرا كه خداوند ازهمه چيز آگاه و باخبر است )) (ان اللّه على كل شى شهيد).

(آيه )ـ.
همه موجودات جهان در پيشگاه او سجده مى كنند:.
ز آنـجـا كـه در آيات گذشته سخن از مبد و معاد بود, اين آيه با طرح مساله توحيد و خداشناسى , حـلـقـه مبد و معاد را تكميل مى كند, پيامبر(ص ) را مخاطب ساخته , مى گويد: ((آيا نديدى تمام كـسـانى كه در آسمانها و تمام كسانى كه در زمين هستند براى خدا سجده مى كنند, و خورشيد و ماه و ستارگان و كوهها و درختان وجنبندگان ))؟! (الم تر ان اللّه يسجد له من فى السموات ومن فى الا رض والشمس والقمر والنجوم والجبال والشجر والدواب ).
((و نيز بسيارى از مردم (براى او سجده مى كنند) در حالى كه بسيارى ديگر(ابا دارند و) مستحق عذابند)) (وكثير من الناس وكثير حق عليه العذاب ).
سـپـس اضافه مى كند: اينها نزد پروردگار بى ارزشند ((و هركس را خدا بى ارزش سازد هيچ كس نمى تواند او را گرامى دارد)) و مشمول سعادت و ثواب كند (ومن يهن اللّه فما له من مكرم ).
آرى ! ((خداوند هر كار را بخواهد (و مصلحت بداند) انجام مى دهد)) مؤمنان را گرامى و منكران را خوار مى سازد (ان اللّه يفعل ما يشا).
با توجه به آنچه در آيه موردبحث آمده موجودات عالم داراى دوگونه سجودند, ((سجود تكوينى )) و ((سجود تشريعى )).
خـضوع و تسليم بى قيد و شرط آنها در برابر اراده حق و قوانين آفرينش و نظام حاكم بر اين جهان هـمـان سـجـود تـكـوينى آنهاست كه تمام ذرات موجودات را شامل مى شود, حتى سلولهاى مغز فرعونها و نمرودها و منكران لجوج , و تمام ذرات وجود آنها مشمول اين سجود تكوينى هستند.
بـه گـفته جمعى از محققان تمامى ذرات جهان داراى نوعى درك و شعورند, وبه موازات آن در عـالـم خـود, حمد و تسبيح خدا مى گويند, و سجود و صلاة دارند واگر اين نوع درك و شعور را نپذيريم لااقل تسليم و خضوع آنها در برابر همه نظامات هستى به هيچ وجه قابل انكار نيست .
اما ((سجود تشريعى )) همان نهايت خضوعى است كه از صاحبان عقل وشعور و درك و معرفت در برابر پروردگار تحقق مى يابد.
آيـه ـ شـان نـزول : ((روز جـنگ بدر, سه نفر از مسلمانان (على (ع ) و حمزه , وعبيدة بن حارث بن عـبدالمطلب ) به ميدان نبرد آمدند و به ترتيب ((وليدبن عتبه )) و((عبتة بن ربيعه )) و ((شيبة بن ربيعه )) را از پاى درآوردند.
آيه نازل شد و سرنوشت اين مبارزان را بيان كرد.
ولى وجود شان نزول خاص هرگز مانع عموميت مفهوم آيه نمى شود.