Tafsir-e Quran

[donsaeid]

(آيه ).
حفظ قرآن از دست بردها:.
به دنبال بهانه جوييهاى كفار و حتى استهزاى آنها نسبت به پيامبر(ص ) اين آيه يك واقعيت بزرگ و پـراهـميت را به عنوان دلدارى به پيامبر از يك سو و اطمينان خاطر همه مؤمنان راستين از سوى ديـگر بيان مى كند و آن اين كه : ((ما اين قرآن را (كه مايه تذكر است ) نازل كرديم , و ما بطور قطع آن را حفظ خواهيم كرد)) (انا نحن نزلناالذكر وانا له لحافظون ).
ايـن گـروه اندك و ناتوان كه سهل است , اگر همه جباران و زورمندان وسياستمداران ستمگر و انـديشمند منحرف و رزم آوران جهان دست به دست هم بدهند كه نورش را خاموش كنند, توانايى نـخـواهـند داشت , چرا كه خداوند حفظ وپاسدارى از آن را به عهده گرفته است , محافظت از هر نـظر: محافظت از هرگونه تحريف , محافظت از فنا و نابودى و محافظت از سفسطه هاى دشمنان وسوسه گر.
معروف و مشهور در ميان همه دانشمندان شيعه و اهل تسنن اين است كه :هيچ گونه تحريفى در قـرآن روى نـداده اسـت , و قرآنى كه امروز در دست ماست درست همان قرآنى است كه بر پيامبر اكرم (ص ) نازل شده , و حتى كلمه و حرفى ازآن كم و زياد نگرديده است .
(آيه ).
لجاجت و انكار محسوسات :.
در اينجا به عنوان دلدارى پيامبر و مؤمنان در برابر مشكلاتى كه در دعوت خود با آن مواجه بودند اشاره به زندگى انبياى پيشين و گرفتاريهاى آنها در مقابل اقوام گمراه و متعصب مى كند.
نخست مى گويد: ((ما پيش از تو در ميان امتهاى نخستين نيز پيامبرانى فرستاديم )) (ولقد ارسلنا من قبلك فى شيع الا ولين ).
(آيـه ) ولـى آنـهـا چـنان لجوج و سرسخت بودند كه ((هر پيامبرى به سراغشان مى آمد او را به باد استهزا و سخريه مى گرفتند)) (وما ياتيهم من رسول الا كانوا به يستهزؤن ).
اين استهزا و سخريه به خاطر چند امر بود:.
ـ براى شكستن ابهت پيامبران و متفرق ساختن افراد حق جو از گرد آنان .
ـ براى ضعف و ناتوانيشان در مقابل منطق نيرومند رسولان الهى .
ـ براى اين كه سرپوشى بر وجدان خفته خود بگذارد, مبادا بيدار شود.
ـ و سرانجام براى اين كه مى ديدند قبول دعوت پيامبران آنها را در برابرشهواتشان محدود مى سازد و آزاديهاى حيوانيشان را سلب مى كند.
از ايـن جـمـلـه اسـتفاده مى شود كه وظيفه مبلغان تنها اين نيست كه مسائلى را به گوش مردم بخوانند, بلكه بايد از تمام وسائل سمعى , بصرى , برنامه هاى عملى ,قصص , داستانها, ادبيات , شعر و هنر به معنى اصيل و سازنده استفاده كنند تا سخن حق را به دل آنها نفوذ دهند.
(آيـه ) سـپـس مى فرمايد: آرى ((ما اين چنين آيات قرآن را به دلهاى اين مجرمان مى فرستيم )) ! (كذلك نسلكه فى قلوب المجرمين ).
(آيه ) اما با اين همه تبليغ و تاكيد و بيان منطقى و ارائه معجزات باز هم اين متعصبان استهزاكننده ((به آن ايمان نمى آورند)) (لا يؤمنون به ).
ولـى اين منحصر به آنها نيست ((پيش از آنها سنت اقوام اولين نيز چنين بود))(وقد خلت سنة الا ولين ).
(آيه ) اينها بر اثر غوطه ور شدن در شهوات و اصرار و لجاجت در باطل , كارشان به جايى رسيده كه : ((اگـر درى را از آسـمـان بـه روى آنها بگشاييم و آنها مرتبا به آسمان صعود و نزول كنند )) (ولو فتحنا عليهم بابا من السما فظلوا فيه يعرجون ).
(آيه ) ((باز مى گويند ما را چشم بندى كرده اند)) (لقالوا انما سكرت ابصارنا).
((بلكه ما گروهى هستيم كه سر تا پا سحر شده ايم )) و آنچه مى بينيم ابداواقعيت ندارد ! (بل نحن قوم مسحورون ).
ايـن جاى تعجب نيست كه انسان به چنين مرحله اى از عناد و لجاج برسد,براى اين كه روح پاك و فـطـرت دست نخورده انسان كه قادر به درك حقايق ومشاهده چهره اصلى واقعيات است , بر اثر گناه و جهل و دشمنى با حق تدريجا به تاريكى مى گرايد, البته در مراحل نخستين پاك كردن آن كـامـلا امكان پذير است , امااگر خداى نكرده اين حالت در انسان راسخ شود و به صورت ((ملكه )) در آيـد ديـگـر بـه آسـانـى نـمـى تـوان آن را شـسـت , و در اينجاست كه چهره حق در نظر انسان دگـرگـون مـى شـود تـا آنـجـا كه محكمترين دلائل عقلى , و روشنترين دلائل حسى , در دل او اثرنمى گذارد و كار او به انكار معقولات و محسوسات , هر دو, مى رسد.

(آيه ).
شياطين با شهاب رانده مى شوند!.
ايـن آيـه به بعد اشاره به گوشه اى از نظام آفرينش به عنوان دليلى بر توحيد وشناخت خداست و بحثهايى را كه در زمينه قرآن و نبوت در آيات گذشته آمدتكميل مى كند.
نخست مى گويد: ((ما در آسمان برجهايى قرار داديم )) (ولقد جعلنافى السما بروجا).
هـنـگامى كه ما از كره زمين به ماه و خورشيد نگاه مى كنيم در هر فصل و موقعى از سال آنها را در مـقـابـل يكى از صورتهاى فلكى (صورتهاى فلكى مجموعه ستارگانى است كه شكل خاصى را به خـود گرفته اند) مى بينيم و مى گوييم خورشيدمثلا در برج حمل يا ثور يا ميزان و عقرب و قوس است .
سپس اضافه مى كند: ((ما آن (آسمان و اين صورتهاى فلكى ) را براى بينندگان زينت بخشيديم )) (وزيناها للناظرين ).
(آيـه ) در ايـن آيـه اضـافه مى كند: ((ما اين آسمان را از هر شيطان رجيم وشوم و ملعون محفوظ داشته ايم )) (وحفضناها من كل شيطان رجيم ).
(آيـه ) ((مـگر آن شيطانهايى كه هوس استراق سمع و خبرگيرى دزدكى كنند, كه شهاب آشكار آنها را تعقيب مى كند و به عقب مى راند)) (الا من استرق السمع فاتبعه شهاب مبين ).
مـنـظـور از ((آسـمـان )) آسـمان حق و حقيقت است , و شياطين همان وسوسه گران هستند كه مـى كـوشند به اين آسمان راه يابند و استراق سمع كنند و به اغواى مردم بپردازند, اما ستارگان و شهب يعنى , رهبران الهى و دانشمندان با امواج نيرومند سخن و قلمشان آنها را به عقب مى رانند و طرد مى كنند.
(آيـه ) در ايـنـجا به بخشى از آيات آفرينش , و نشانه هاى عظمت خدا درزمين , مى پردازد تا بحث پيشين تكميل گردد.
نخست از خود زمين شروع كرده , مى فرمايد: ((و ما زمين را گسترش داديم ))(والا رض مددناها) .
و از آنـجـا كه آفرينش كوهها با آن فوائد زيادى كه دارند يكى از نشانه هاى توحيد است , به ذكر آن پرداخته , اضافه مى كند: ((و ما در زمين كوههاى مستقر وثابتى انداختيم )) (والقينا فيها رواسى ).
اين كوهها علاوه بر اين كه از ريشه به هم پيوسته اند و همچون زرهى زمين رادر برابر فشار درونى از لرزشها حفظ مى كنند, و علاوه بر اين كه قدرت توفانها را درهم شكسته و وزش باد و نسيم را به دقت كنترل مى نمايند, محل خوبى براى ذخيره آبها به صورت برف و يا چشمه ها مى باشند.
سپس به سراغ مهمترين عامل زندگى بشر و همه جانداران يعنى گياهان مى رود, مى فرمايد: ((و ما در روى زمين از هر چيز (گياه ) موزون رويانديم )) (وانبتنافيها من كل شى موزون ).
در كـره زمـيـن شـايد صدها هزار نوع گياه داريم با خواص مختلف و آثار متنوع وگوناگون كه شناخت هر يك دريچه اى است براى شناخت ((اللّه )) و برگ هركدام ازآنها دفترى است از ((معرفت كردگار)).
(آيه ) و از آنجا كه وسائل زندگى انسان منحصر به گياهان و معادن نيست در اين آيه به تمام اين مـواهـب اشـاره كـرده , مـى گويد: ((و ما انواع وسائل زندگى رابراى شما در زمين قرار داديم )) (وجعلنا لكم فيها معايش ).
نه تنها براى شما بلكه براى همه موجودات زنده , ((و كسانى كه شما روزى آنها را نمى دهيد)) و از دسترس شما خارجند (ومن لستم له برازقين ).
آرى ! براى همه آنها نيازمنديهايشان را فراهم ساختيم .
(آيه ) اين آيه در حقيقت به پاسخ سؤالى مى پردازد كه براى بسيارى ازمردم پيدا مى شود و آن اين كه چرا خداوند آنقدر از ارزاق و مواهب در اختيارانسانها نمى گذارد كه بى نياز از هرگونه تلاش و كوشش باشند.
مى فرمايد: ((خزائن و گنجينه هاى همه چيز تنها نزد ماست , ولى ما جز به اندازه معين آن را نازل نمى كنيم )) (وان من شى الا عندنا خزائنه وما ننزله الا بقدرمعلوم ).
بـنـابراين چنان نيست كه قدرت ما محدود باشد و از تمام شدن ارزاق وحشتى داشته باشيم , بلكه مـنـبـع و مـخـزن و سرچشمه همه چيز نزد ماست , ولى همه چيزاين عالم حساب دارد و ارزاق و روزيها نيز به مقدارحساب شده اى از طرف خدانازل مى گردد.
كاملا روشن است كه تلاش و كوشش براى زندگى علاوه بر اين كه تنبلى وسستى و دل مردگى را از انسانها دور مى سازد و حركت و نشاط مى آفريند, وسيله بسيار خوبى براى اشتغال سالم فكرى و جسمى آنهاست , و اگر چنين نبود و همه چيز بى حساب در اختيار انسان قرار داشت معلوم نبود دنيا چه منظره اى پيدامى كرد؟.
به عبارت ديگر همان گونه كه فقر و نياز, انسان را به انحراف و بدبختى مى كشاند بى نيازى بيش از حد نيز منشا فساد و تباهى است .
(آيه ).
نقش باد و باران :.
در تعقيب بيان قسمتى از اسرار آفرينش و نعمتهاى خدا در آيات گذشته , دراين آيه به وزش بادها و نـقـش مـؤثـر آنـها در نزول بارانها اشاره كرده , مى گويد: ((و مابادها را فرستاديم در حالى كه باروركننده اند)) و قطعات ابر را به هم مى پيوندند وبارور مى سازند (وارسلنا الرياح لواقح ).
((و به دنبال آن از آسمان آبى فرو فرستاديم )) (فانزلنا من السما ما).
((و به وسيله آن همه شما را سيراب كرديم )) (فاسقيناكموه ).
((در حالى كه شما توانايى بر حفظ و نگهدارى آن نداشتيد)) (وما انتم له بخازنين ).
يـعـنـى شـمـا نمى توانيد حتى بعد از نزول باران آن را به مقدار زياد گردآورى وحفظ كنيد, اين خـداسـت كه از طريق منجمد ساختن آنها در قله كوهها به صورت برف و يخ , و يا فرستادن آنها به اعـمـاق زمـيـن كه بعدا به صورت چشمه ها و كاريزها وچاهها ظاهر مى شوند, آنها را گردآورى و ذخيره مى كند.
(آيه ) سپس به دنبال بحثهاى توحيدى به معاد و مقدمات آن اشاره كرده ,مى گويد: ((و مائيم كه زنده مى كنيم و (مائيم كه ) مى ميرانيم )) (وانا لنحن نحيى ونميت ).
((و وارث (همه روى زمين و تمام اين جهان ) مائيم )) (ونحن الوارثون ).
اشـاره به مساله حيات و مرگ كه در واقع مهمترين و قطعى ترين مسائل است هم مى تواند مقدمه براى بحث معاد باشد و هم تكميلى براى بحث توحيد.
از سـوى ديـگر وجود مرگ و زندگى خود دليل بر اين است كه موجودات اين عالم از خود چيزى ندارند و هر چه دارند از ناحيه ديگرى است , و سرانجام وارث همه آنها خداست !.
(آيـه ) بـعـد اضـافـه مـى كند: ((ما هم پيشينيان شما را دانستيم و هم متاخران را))(ولقد علمنا المستقدمين منكم ولقد علمنا المستاخرين ).
كـلمه ((مستقدمين )) و ((مستاخرين )) معنى وسيعى دارد كه هم شامل پيشگامان و متاخران در زمـان مـى شود, و هم شامل پيشگامان در اعمال خير, و يا جهاد ومبارزه با دشمنان حق , و يا حتى صفوف نماز جماعت , و مانند اينها.
بنابراين هم خود آنها و هم اعمالشان در برابر علم ما روشن و آشكارند, و ازاين نظر معاد و رستاخيز و محاسبه اعمال همه آنها كاملا در برابر ما سهل است .
(آيـه ) و لـذا بـلافـاصـله به دنبال اين سخن مى گويد: ((پروردگار تو بطور قطع همه آنها را (به زندگى جديد در رستاخيز باز مى گرداند و) جمع و محشور مى كند))(وان ربك هو يحشرهم ).
((چرا كه او هم حكيم است و هم عالم )) (انه حكيم عليم ).
((حـكـمت )) او ايجاب مى كند كه مرگ پايان همه چيز نباشد, زيرا اگر زندگى منحصر به همين چـنـد روز حـيـات اين جهان بود آفرينش جهان بيهوده و بى محتوامى شد, واز خداوند حكيم دور است كه يك چنين آفرينش بى نتيجه اى داشته باشد.
و ((عـليم )) بودنش سبب مى شود كه در امر معاد و حشر, مشكلى ايجاد نشود,هر ذره خاكى كه از انسانى به گوشه اى پرتاب شده جمع آورى مى كند و حيات جديد به آن مى بخشد, و از سوى ديگر پـرونـده اعـمال همگى هم در دل اين جهان طبيعت و هم در درون جان انسانها ثبت است و او از همه اينها آگاه است .
بـنـابراين حكيم و عليم بودن خدا دليل فشرده و پرمغزى بر مساله ((حشر)) و((معاد)) محسوب مى شود.

[donsaeid]

(آيه ).
آفرينش انسان :.
به مناسبت آيات گذشته كه قسمتهايى از آفرينش خداوند و نظام هستى رابيان مى كند, در اينجا به شاهكار بزرگ خلقت يعنى ((آفرينش انسان )) پرداخته , و طى آيات متعدد و پرمحتوايى , بسيارى از جزئيات اين آفرينش را بازگو مى كند.
نـخـسـت مـى فرمايد: ((ما انسان را از گل خشكيده اى (همچون سفال ) كه از گل بدبوى (شيره رنگى ) گرفته شده بود آفريديم )) (ولقد خلقنا الا نسان من صلصال من حما مسنون ).
(آيـه ) ((و جـن را پيش از آن از آتش گرم و سوزان خلق كرديم )) (والجان خلقناه من قبل من نار السموم ).
(آيه ) مجددا به آفرينش انسان باز مى گردد و گفتگوى خداوند را بافرشتگان كه قبل از آفرينش انسان روى داد, چنين بيان مى كند:.
و بـه خاطر بياور ((هنگامى كه پروردگارت به فرشتگان فرمود: من بشرى را ازگل خشكيده اى كـه از گل تيره رنگ بدبويى گرفته شده , مى آفرينم )) (واذ قال ربك للملا ئكة انى خالق بشرا من صلصال من حما مسنون ).
(آيه ) ((و هنگامى كه خلقت آن را به پايان و كمال رساندم و از روح خود(يك روح شريف و پاك و با عظمت ) در آن دميدم همگى به خاطر آن سجده كنيد))(فاذا سويته ونفخت فيه من روحى فقعوا له ساجدين ).
(آيه ) آفرينش انسان پايان پذيرفت و آنچه شايسته جسم و جان انسان بود به او داده شد و همه چيز انـجـام يـافت : ((در اين هنگام همه فرشتگان بدون استثنا سجده كردند)) (فسجد الملا ئكة كلهم اجمعون ).
(آيه ) تنها كسى كه اطاعت اين فرمان را نكرد ((ابليس )) بود, لذا اضافه مى كند: ((به جز ابليس كه خوددارى كرد از اين كه همراه سجده كنندگان باشد)) (الا ابليس ابى ان يكون مع الساجدين ).
(آيـه ) ايـنـجـا بـود كه ابليس مورد بازپرسى قرار گرفت و خداوند ((فرمود: اى ابليس ! چرا تو با سجده كنندگان نيستى )) ؟ (قال يا ابليس مالك الا تكون مع الساجدين ).
(آيـه ) ابـلـيـس كـه غرق غرور و خودخواهى خويش بود آنچنان كه عقل وهوش او را پوشانده بود گستاخانه در برابر پرسش پروردگار به پاسخ پرداخت و((گفت : من هرگز براى بشرى كه او را از خاك خشكيده اى ـكه از گل بدبويى گرفته شده ـ آفريده اى سجده نخواهم كرد)) (قال لم اكن لا سجد لبشر خلقته من صلصال من حما مسنون ).
(آيه ) او كه از اسرار آفرينش بر اثر خودخواهى و غرور بى خبر مانده بود و ناگهان از اوج مقامى كه داشت سقوط كرد, ديگر شايسته نبود كه او در صف فرشتگان باشد, لذا بلافاصله ((خدا به او فرمود: از آن (بـهـشـت يـا از آسـمانها و يا از صفوف فرشتگان ) بيرون رو كه تو رجيم و رانده شده درگاه مايى )) (قال فاخرج منها فانك رجيم ).
(آيـه ) و بـدان كـه اين غرورت مايه كفرت شد و اين كفر براى هميشه تو رامطرود كرد, ((لعنت و دورى از رحمت خدا تا روز رستاخيز بر تو خواهد بود)) ! (وان عليك اللعنة الى يوم الدين ).
(آيـه ) ابـلـيـس كه در اين هنگام خود را رانده درگاه خدا ديد, و احساس كردكه آفرينش انسان سبب بدبختى او شد, آتش كينه در دلش شعله ور گشت , تا انتقام خويش را از فرزندان آدم بگيرد.
لـذا ((عـرض كـرد: پـروردگارا ! اكنون كه چنين است مرا تا روز رستاخيز مهلت ده )) ! (قال رب فانظرنى الى يوم يبعثون ).
نـه براى اين كه توبه كند, يا از كرده خود پشيمان باشد و در مقام جبران برآيد,بلكه براى اين كه به لجاجت و عناد و دشمنى و خيره سرى ادامه دهد!.
(آيه ) خداوند هم اين خواسته او را پذيرفت و ((فرمود مسلما تو ازمهلت يافتگانى )) (قال فانك من المنظرين ).
(آيـه ) ولـى نـه تا روز مبعوث شدن خلائق در رستاخيز, چنانكه خواسته اى , بلكه ((تا وقت و زمان معينى )) (الى يوم الوقت المعلوم ).
منظور از ((يوم الوقت المعلوم )) پايان اين جهان و برچيده شدن دوران تكليف است .
(آيه ) در اينجا ابليس نيت باطنى خود را آشكار ساخت هر چند چيزى ازخدا پنهان نبود و ((عرض كـرد: پـروردگـارا ! بـه خـاطر اين كه مرا گمراه ساختى (و اين انسان زمينه بدبختى مرا فراهم سـاخـت ) مـن نعمتهاى مادى روى زمين را در نظر آنهازينت مى دهم (و انسانها را به آن مشغول مـى دارم ) و سرانجام همه را گمراه خواهم ساخت )) (قال رب بما اغويتنى لا زينن لهم فى الا رض ولا غوينهم اجمعين ).
(آيـه ) امـا او بـه خـوبـى مـى دانست كه وسوسه هايش در دل ((بندگان مخلص خدا)) هرگز اثر نـخـواهـد گذاشت , لذا بلافاصله براى سخن خود استثنايى قائل شد وگفت : ((مگر آن بندگان خـالـص شده تو)) كه به مرحله عالى ايمان و عمل پس از تعليم و تربيت و مجاهده با نفس رسيده باشند (الا عبادك منهم المخلصين ).
(آيه ) خداوند به عنوان تحقير شيطان و تقويت قلب جويندگان راه حق وپويندگان طريق توحيد ((فـرمـود: اين راه مستقيمى است كه بر عهده من است )) وسنت هميشگيم (قال هذا صراط على مستقيم ).
(آيه ) كه ((تو هيچ گونه تسلط و قدرتى بر بندگان من ندارى مگر گمراهانى كه شخصا بخواهند از تو پيروى كنند)) (ان عبادى ليس لك عليهم سلطان الا من اتبعك من الغاوين ).
يـعنى , در واقع اين تو نيستى كه مى توانى مردم را گمراه كنى , بلكه اين انسانهاى منحرفند كه با ميل و اراده خويش دعوت تو را اجابت كرده , پشت سر توگام برمى دارند.
(آيـه ) سـپـس صـريـحترين تهديدهاى خود را متوجه پيروان شيطان كرده ,مى گويد: ((و جهنم ميعادگاه همه آنهاست )) (وان جهنم لموعدهم اجمعين ).
گمان نكنند كه آنها از چنگال مجازات مى توانند فرار كنند و يا به حساب آنهارسيدگى نمى شود.

(آيـه ) ((هـمـان دوزخـى كـه هـفـت در دارد, و براى هر درى گروهى از پيروان شيطان تقسيم شده اند)) (لها سبعة ابواب لكل باب منهم جز مقسوم ).
ايـن درهـا, در حـقـيـقـت درهـاى گناهانى است كه به وسيله آن , افراد وارد دوزخ مى شوند, هر گروهى به وسيله ارتكاب گناهى و از درى , همان گونه كه درهاى بهشت , طاعات و اعمال صالح و مجاهدتهايى است كه به وسيله آن بهشتيان واردبهشت مى شوند.
(آيه ).
نعمتهاى هشتگانه بهشت :.
در آيـات گـذشـته ديديم كه چه سان خداوند نتيجه كار شيطان و ياران وهمگامان و پيروان او را شرح داد, درهاى هفتگانه جهنم را به روى آنها گشود.
طـبـق روش قـرآن كـه از مساله مقابله و تقارن , براى تعليم و تربيت , بهره گيرى مى كند,در اين آيات هشت نعمت بزرگ مادى و معنوى به تعداد درهاى بهشت بيان شده است :.
1ـ در آغـاز بـه يـك نـعمت مهم جسمانى اشاره كرده , مى گويد: ((پرهيزكاران درباغهاى سرسبز بهشت , و در كنار چشمه هاى زلال آن خواهند بود)) (ان المتقين فى جنات وعيون ).
ذكـر ((جـنـات )) و ((عـيـون )) بـه صـيـغـه جمع , اشاره به باغهاى متنوع و چشمه هاى فراوان و گوناگون بهشت است كه هركدام لذت تازه اى مى آفريند.
(آيه ) دوم و سوم : سپس به دو نعمت مهم معنوى كه ((سلامت )) و((امنيت )) است اشاره مى كند, سـلامـت از هـرگونه رنج و ناراحتى , و امنيت از هرگونه خطر, مى گويد: فرشتگان الهى به آنها خـوش آمـد گفته , مى گويند: ((داخل اين باغهاشويد با سلامت و امنيت كامل )) (ادخلوها بسلا م آمنين ).
(آيـه ) چـهـارم : ((مـا هـرگونه حسد و كينه و عداوت و خيانت را از سينه هاى آنها مى شوييم و بر مى كنيم )) (ونزعنا ما فى صدورهم من غل ).
چرا كه تا قلب انسان از اين ((غل )) شستشو نشود نه سلامت و امنيت فراهم مى شود و نه برادرى و اخوت .
5ـ ((در حالى كه همه برادرند)) (اخوانا).
و نزديكترين پيوندهاى محبت در ميان آنها حكمفرماست .
6ـ ((در حالى كه بر سريرها روبروى يكديگر قرار گرفته اند)) (على سررمتقابلين ).
آنها در جلسات اجتماعيشان گرفتار تشريفات آزاردهنده اين دنيا نيستند ومجلسشان بالا و پايين نـدارد;Š هـمـه بـرادرنـد, هـمـه روبـروى يكديگر و در يك صف , نه يكى بالاى مجلس و ديگرى در كفش كن .
(آيـه ) سپس به هفتمين نعمت مادى و معنوى اشاره كرده , مى گويد(هرگز خستگى و تعب به آنها نمى رسد)) (لا يمسهم فيها نصب ).
و همانند زندگى اين دنيا كه رسيدن به يك روز آسايش , خستگيهاى فراوانى قبل و بعد از آن دارد كه فكر آن , آرامش انسان را بر هم مى زند, نيست .
8ـ هـمچنين فكر فنا و نابودى و پايان گرفتن نعمت , آنان را آزار نمى دهد, چراكه ((آنها هرگز از اين باغهاى پرنعمت و سرور اخراج نمى شوند)) (وما هم منهابمخرجين ).
(آيـه ) اكنون ممكن است افراد گنهكار و آلوده در هاله اى از غم و اندوه فرور روند كه اى كاش ما هـم مى توانستيم به گوشه اى از اين موهبت دست يابيم , دراينجا خداوند رحمان و رحيم درهاى بهشت را به روى آنها نيز مى گشايد, اما به صورت مشروط.
بـا لـحنى مملو از محبت و عاليترين نوازش , روى سخن را به پيامبرش كرده ,مى گويد: پيامبرم ! ((بندگانم را آگاه كن كه من غفور و رحيمم , گناه بخش و پرمحبتم ))(نبئ عبادى انى انا الغفور الرحيم ).
(آيـه ) امـا از آنـجـا كـه قـرآن , هـمـيـشـه جلو سؤ استفاده از مظاهر رحمت الهى را با جمله هاى تكان دهنده اى كه حاكى از خشم و غضب اوست مى گيرد, تاتعادل ميان خوف و رجا كه رمز تكامل و تـربـيت است برقرار گردد, بلافاصله اضافه مى كند: كه به بندگانم نيز بگو: كه ((عذاب و كيفر من همان عذاب دردناك است ))(وان عذابى هو العذاب الا ليم ).

[donsaeid]

(آيه ).
ميهمانان ناشناس ؟.
از ايـن آيـه بـه بـعـد, قـسـمـتهاى آموزنده اى را از تاريخ پيامبران بزرگ و اقوام سركش به عنوان نمونه هاى روشنى از بندگان مخلص , و پيروان شيطان , بيان مى كند.
نخست از داستان ميهمانهاى ابراهيم شروع كرده , مى گويد: ((و به آنها(بندگانم ) از ميهمانهاى ابراهيم خبر ده )) (ونبئهم عن ضيف ابرهيم ).
(آيـه ) ايـن مـيـهمانهاى ناخوانده همان فرشتگانى بودند كه : ((به هنگام واردشدن بر ابراهيم (به صورت ناشناس , نخست ) بر او سلام گفتند)) (اذ دخلوا عليه فقالوا سلا ما).
ابراهيم آن گونه كه وظيفه يك ميزبان بزرگوار و مهربان است براى پذيرايى آنها آماده شد و غذاى مـنـاسبى فورا فراهم ساخت , اما هنگامى كه سفره غذا گسترده شدميهمانهاى ناشناس دست به غـذا دراز نـكـردنـد, او از ايـن امـر وحشت كرد و وحشت خود را كتمان ننمود, با صراحت به آنان ((گفت : ما از شما بيمناكيم )) (قال انا منكم وجلون ).
ايـن تـرس بـه خاطر سنتى بود كه در آن زمان و زمانهاى بعد و حتى در عصر مادر ميان بعضى از اقوام معمول است كه هرگاه كسى نان و نمك كسى را بخورد به اوگزندى نخواهد رساند و خود را مـديون او مى داند و به همين دليل , دست نبردن به سوى غذا دليل بر قصد سؤ و كينه و عداوت است .
(آيه ) ولى چيزى نگذشت كه فرشتگان ابراهيم را از نگرانى بيرون آوردند, و ((به او گفتند: ترسان مباش , ما تو را به فرزند دانايى بشارت مى دهيم ))(قالوا لا توجل انا نبشرك بغلا م عليم ).
(آيـه ) ولـى ابراهيم به خوبى مى دانست كه از نظر موازين طبيعى تولدچنين فرزندى از او بسيار بـعـيـد اسـت , هر چند در برابر قدرت خدا هيچ چيزى محال نيست , ولى توجه به موازين عادى و طـبـيعى تعجب او را برانگيخت , لذا ((گفت : آياچنين بشارتى به من مى دهيد در حالى كه من به سن پيرى رسيده ام )) ؟! (قال ابشرتمونى على ان مسنى الكبر).
((راستى به چه چيز مرا بشارت مى دهيد)) ؟ (فبم تبشرون ).
آيـا بـه امر و فرمان خداست اين بشارت شما يا از ناحيه خودتان ؟ صريحابگوييد تا اطمينان بيشتر پيدا كنم !.
(آيـه ) به هر حال فرشتگان مجال ترديد يا تعجب بيشترى به ابراهيم ندادند, با صراحت و قاطعيت به او ((گفتند: كه ما تو را به حق بشارت داديم )) (قالوابشرناك بالحق ).
بشارتى كه از ناحيه خدا و به فرمان او بود و به همين دليل , حق است و مسلم .
و بـه دنـبـال آن بـراى تـاكيد ـبه گمان اين كه مبادا ياس و نااميدى بر ابراهيم غلبه كرده باشدـ گفتند: ((اكنون كه چنين است از مايوسان مباش )) (فلا تكن من القانطين ).
(آيـه ) ولـى ابـراهيم به زودى اين فكر را از آنها دور ساخت كه ياس ونوميدى از رحمت خدا بر او چيره شده باشد, بلكه تنها تعجبش روى حساب موازين طبيعى است , لذا با صراحت ((گفت : و چه كسى از رحمت پروردگارش مايوس مى شود جز گمراهان )) ؟! (قال ومن يقنط من رحمة ربه الا الضالون ).
هـمـان گمراهانى كه خدا را به درستى نشناخته و پى به قدرت بى پايانش نبرده اند, خدايى كه از ذره اى خاك , انسانى چنين شگرف مى آفريند, و از نطفه ناچيزى فرزندى برومند به وجود مى آورد, و آتش سوزانى را به گلستانى تبديل مى كند, چه كسى مى تواند در قدرت چنين پروردگارى شك كند يا از رحمت اومايوس گردد ؟!.
(آيـه ) ولـى بـه هـر حـال ابـراهيم (ع ) پس از شنيدن اين بشارت , در اين انديشه فرو رفت كه اين فـرشـتـگـان با آن شرايط خاص , تنها براى بشارت فرزند نزد اونيامده اند, حتما ماموريت مهمترى دارنـد و ايـن بـشـارت تـنـهـا گوشه اى از آن را تشكيل مى دهد, لذا در مقام سؤال برآمد و به آنها ((گفت : ماموريت شما چيست اى فرستادگان خدا)) ؟ (قال فما خطبكم ايها المرسلون ).
(آيه ) ((گفتند: ما به سوى يك قوم گنهكار فرستاده شده ايم )) (قالوا اناارسلنا الى قوم مجرمين ).
(آيه ) و از آنجا كه مى دانستند ابراهيم با آن حس كنجكاويش مخصوصادر زمينه اين گونه مسائل بـه ايـن مـقدار پاسخ , قناعت نخواهد كرد, فورا اضافه كردندكه : اين قوم مجرم كسى جز قوم لوط نيست ما ماموريم اين آلودگان بى آزرم را درهم بكوبيم و نابود كنيم ;Š ((مگر خانواده لوط كه ما همه آنها را از آن مهلكه نجات خواهيم داد)) (الا آل لوط انا لمنجوهم اجمعين ).
(آيه ) ولى از آنجا كه تعبير به ((آل لوط)) آن هم با تاكيد به ((اجمعين )) شامل همه خانواده او حتى هـمـسـر گمراهش كه با مشركان هماهنگ بود مى شد, و شايد ابراهيم نيز از اين ماجرا آگاه بود, بـلافـاصـله او را استثنا كردند و گفتند: ((بجز همسرش كه مامقدر ساخته ايم از بازماندگان در شهر محكوم به فنا باشد)) و نجات نيابد (الا امراته قدرنا انها لمن الغابرين ).
(آيـه ) از ايـن آيـه بـه بـعـد داستان خارج شدن فرشتگان از نزد ابراهيم وآمدن به ملاقات لوط را مى خوانيم , نخست مى گويد: ((هنگامى كه فرستادگان خداوند نزد خاندان لوط آمدند)) (فلما جا آل لوط المرسلون ).
(آيه ) لوط ((به آنها گفت : شما افرادى ناشناخته ايد)) (قال انكم قوم منكرون ).
مـفـسـران مـى گـويـنـد: ايـن سـخـن را بـه اين جهت به آنها گفت كه آنان به صورت جوانانى خـوش صـورت و زيـبـا نـزد او آمدند, از يك سو ميهمانند و محترم , و از سوى ديگر محيطى است ننگين و آلوده و پر از مشكلات .
(آيـه ) ولـى فـرشـتـگـان , زياد او را در انتظار نگذاردند, با صراحت ((گفتند: ماچيزى را براى تو آورده ايم كه آنها در آن ترديد داشتند)) (قالوا بل جئناك بما كانوا فيه يمترون ) يعنى ;Š مامور مجازات دردناكى هستيم كه تو كرارا به آنها گوشزد كرده اى ولى هرگز آن را جدى تلقى نكردند؟.
(آيـه ) سـپـس بـراى تـاكيد گفتند: ((ما واقعيت مسلم و غيرقابل ترديدى رابراى تو آورده ايم )) (واتيناك بالحق ).
يعنى , عذاب حتمى و مجازات قطعى اين گروه بى ايمان منحرف .
باز براى تاكيد بيشتر اضافه كردند: ((ما مسلما راست مى گوييم )) (وانالصادقون ).
يـعنى اين گروه تمام پلها را پشت سر خود خراب كرده اند و جايى براى شفاعت و گفتگو در مورد آنها باقى نمانده است , تا لوط حتى به فكر شفاعت نيفتدو بداند اينها ابدا شايستگى اين امر را ندارند .
(آيـه ) و از آنـجـا كـه بايد گروه اندك مؤمنان (خانواده لوط بجز همسرش ) ازاين مهلكه جان به سـلامت ببرند دستور لازم را به لوط چنين دادند: ((تو شبانه (واواخر شب هنگامى كه چشم مردم گنهكار در خواب است و يا مست شراب وشهوت ) خانواده ات را بردار و از شهر بيرون شو)) (فاسر باهلك بقطع من الليل ).
ولى ((تو پشت سر آنها باش )) تا مراقب آنان باشى و كسى عقب نماند (واتبع ادبارهم ).
ضمنا ((هيچ يك از شما نبايد به پشت سرش نگاه كند)) (ولا يلتفت منكم احد).
((و بـه هـمـان نقطه اى كه دستور به شما داده شده است (يعنى سرزمين شام يا نقطه ديگرى كه مردمش از اين آلودگيها پاك بوده اند) برويد)) (وامضوا حيث تؤمرون ).
(آيـه ) سـپـس لحن كلام تغيير مى يابد و خداوند مى فرمايد: ((ما به لوطچگونگى اين امر را وحى فـرسـتاديم كه به هنگام طلوع صبح همگى ريشه كن خواهند شد, به گونه اى كه حتى يك نفر از آنها باقى نماند)) (وقضينا اليه ذلك الا مران دابر هؤلا مقطوع مصبحين ).
(آيـه ) سـپـس قـرآن داسـتان را در اينجا رها كرده و به آغاز باز مى گردد, وبخشى را كه در آنجا نـاگـفته مانده بود به مناسبتى كه بعدا اشاره خواهيم كرد بيان مى كند و مى گويد: ((مردم شهر (از ورود ميهمانان تازه وارد لوط آگاه شدند) و به سوى خانه او حركت كردند, و در راه به يكديگر بشارت مى دادند)) (وجا اهل المدينة يستبشرون ).
آنـهـا در آن وادى گمراهى و ننگين خود فكر مى كردند طعمه لذيذى به چنگ آورده اند, جوانانى زيبا و خوشرو, آن هم در خانه لوط!.
(آيه ) ((لوط)) كه سر و صداى آنها را شنيد در وحشت عجيبى فرو رفت ونسبت به ميهمانان خود بـيـمناك شد لذا در مقابل آنها ايستاد و ((گفت : اينهاميهمانان منند, آبروى مرا نريزيد)) (قال ان هؤلا ضيفى فلا تفضحون ).
(آيه ) سپس اضافه كرد: بياييد ((و از خدا بترسيد و مرا در برابر ميهمانانم شرمنده نسازيد)) (واتقوا اللّه ولا تخزون ).
(آيه ) ولى آنها چنان جسور و پررو بودند كه نه تنها احساس شرمندگى درخويش نمى كردند بلكه از لوط پيامبر, چيزى هم طلبكار شده بودند, گويى جنايتى انجام داده , زبان به اعتراض گشودند و ((گـفتند: مگر ما به تو نگفتيم احدى را از مردم جهان به ميهمانى نپذيرى )) و به خانه خود راه ندهى (قالوا اولم ننهك عن العالمين ).
(آيه ) به هر حال لوط كه اين جسارت و وقاحت را ديد از طريق ديگرى وارد شد, شايد بتواند آنها را از خـواب غـفلت و مستى انحراف و ننگ , بيدار سازد,رو به آنها كرده گفت : چرا شما راه انحرافى مـى پـويـيـد, اگـر منظورتان اشباع غريزه جنسى است چرا از طريق مشروع و ازدواج صحيح وارد نـمـى شـويـد ((ايـنـهـادختران منند (آماده ام آنها را به ازدواجتان درآورم ) اگر شما مى خواهيد كارصحيحى انجام دهيد)) راه اين است (قال هؤلا بناتى ان كنتم فاعلين ).
هـدف لـوط ايـن بود كه باآنها اتمام حجت كند و بگويد: من تا اين حد نيز آماده فداكارى براى حفظ حيثيت ميهمانان خويش , و نجات شما از منجلاب فسادهستم .
(آيـه ) امـا واى از مـسـتـى شهوت , مستى انحراف , و مستى غرور ولجاجت , اگر ذره اى از اخلاق انـسـانى و عواطف بشرى در آنها وجود داشت , كافى بود كه آنها را در برابر چنين منطقى شرمنده كـنـد, لااقـل از خـانه لوط باز گردند و حياكنند, اما نه تنها منفعل نشدند, بلكه بر جسارت خود افزودند و خواستند دست به سوى ميهمانان لوط دراز كنند!.
اينجاست كه خدا روى سخن را به پيامبر اسلام (ص ) كرده , مى گويد: ((قسم به جان و حيات تو كه اينها در مستى خود سخت سرگردانند)) ! (لعمرك انهم لفى سكرتهم يعمهون ).
(آيه ).
سرنوشت گنهكاران قوم لوط:.
ظدر اينجا سخن الهى در باره اين قوم اوج مى گيرد و در دو آيه فشرده و كوتاه سرنوشت شوم آنها را بـه صـورتـى قـاطـع و كـوبنده و بسيار عبرت انگيز بيان مى كند, ومى گويد: ((سرانجام فرياد تـكـان دهنده و صيحه وحشتناكى به هنگام طلوع آفتاب ,همه را فرا گرفت )) (فاخذتهم الصيحة مشرقين ).
اين صيحه ممكن است صداى يك صاعقه عظيم و يا صداى يك زلزله وحشتناك بوده باشد.
(آيه ) ولى به اين اكتفا ننموديم بلكه شهر آنها را بكلى زير و رو كرديم ((بالاى آن را پايين (و پايين را بالا) قرار داديم )) ! (فجعلنا عاليها سافلها).
ايـن مجازات نيز براى آنها كافى نبود ((به دنبال آن بارانى از سجيل (گلهاى متحجر شده ) بر سر آنان فرو ريختيم )) ! (وامطرنا عليهم حجارة من سجيل ).
نـازل شـدن اين عذابهاى سه گانه (صيحه وحشتناك ـزير و رو شدن ـ بارانى ازسنگ ) هركدام به تنهايى كافى بودكه قومى را به هلاكت برساند, اما براى شدت گناه و جسور بودن آنها در تن دادن به آلودگى و ننگ , و همچنين براى عبرت ديگران ,خداوند مجازات آنها را مضاعف كرد.
(آيـه ) ايـنـجـاسـت كـه قـرآن بـه نـتيجه گيرى تربيتى و اخلاقى پرداخته ,مى گويد: ((در اين (سرگذشت عبرت انگيز) نشانه هايى است براى هوشياران )) (ان فى ذلك لا يات للمتوسمين ).
آنـهـا كه با فراست و هوشيارى و بينش مخصوص خود از هر علامتى جريانى را كشف مى كنند و از هر اشاره اى حقيقتى و از هر نكته اى , مطلب مهم و آموزنده اى را.
(آيـه ) امـا تـصـور نـكـنـيـد كـه آثـار آنـها بكلى از ميان رفته , نه ((آثار آنها بر سر راه كاروانيان و گذركنندگان همواره ثابت و برقرار است )) (وانها لبسبيل مقيم ).
(آيـه ) بـاز هـم بـه عـنـوان تـاكـيد بيشتر و دعوت افراد با ايمان به تفكر وانديشه در اين داستان عبرت انگيز اضافه مى كند كه : ((در اين (داستان ) نشانه اى است براى افراد با ايمان )) (ان فى ذلك لا ية للمؤمنين ) چرا كه مؤمنان راستين بافراست و كاملا هوشيارند.
چگونه ممكن است انسان ايمان داشته باشد و اين سرگذشت تكان دهنده را بخواندو عبرتها نگيرد ؟!.

[donsaeid]

(آيه ).
پايان زندگى دو قوم ستمگر!.
در ايـنـجـا قـرآن بـه دو بـخش ديگر از سرگذشت اقوام پيشين تحت عنوان ((اصحاب الايكه )) و ((اصحاب الحجر)) اشاره مى كند, و بحثهاى عبرت انگيزى را كه در آيات پيشين پيرامون قوم لوط بود تكميل مى نمايد.
نخست مى گويد: ((و اصحاب الايكه مسلما مردمى ظالم و ستمگر بودند,(وان كان اصحاب الا يكة لظالمين ).
(آيـه ) ((مـا از آنـهـا انتقام گرفتيم )) (فانتقمنا منهم ) و در برابر ظلمها وستمگريها و سركشيها, مجازاتشان نموديم .
((و (شـهـرهـاى ويران شده ) اين دو (قوم لوط و اصحاب الايكه ) بر سر راه (شمادر سفرهاى شام ) آشكار است )) ! (وانهما لبامام مبين ).
((اصـحـاب الايـكـه )) هـمـان قـوم شعيبند كه در سرزمينى پر آب و مشجر در ميان حجاز و شام زندگى مى كردند.
آنها زندگى مرفه و ثروت فراوانى داشتند و به همين جهت , غرور و غفلت آنها را فرا گرفته بود و مخصوصا دست به ((كم فروشى )) و ((فساد در زمين )) زده بودند.
((شـعيب )) آن پيامبر بزرگ , آنها را از اين كارشان برحذر داشت و دعوت به توحيد و راه حق نمود, امـا هـمـان گـونـه كه در آيات سوره هود ديديم , آنها تسليم حق نشدند و سرانجام بر اثر مجازات دردناكى نابود گشتند.
شرح بيشتر حالات آنها در سوره ((شعرا)) از آيه 176 تا 190 آمده است .
(آيـه ) و امـا در مـورد ((اصـحـاب الـحجر)), همان قوم سركشى كه درسرزمينى به نام ((حجر)) زنـدگـى مـرفـهـى داشـتـنـد و پيامبر بزرگشان ((صالح )) براى هدايت آنها مبعوث شد, چنين مـى گـويـد: ((و اصـحاب حجر, فرستادگان خدا راتكذيب كردند)) (ولقد كذب اصحاب الحجر المرسلين ).
ايـن نـكـتـه قابل توجه است كه قرآن در مورد اصحاب الحجر ـو همچنين درمورد قوم نوح و قوم شعيب و قوم لوط در آيات سوره شعرا به ترتيب آيه 105 و123 و 160 و بعضى ديگر از اقوام پيشين ـ مـى گـويـد: آنـهـا ((پـيامبران )) را تكذيب كردند, در حالى كه ظاهر امر چنين نشان مى دهد كه هركدام يك پيامبر بيشترنداشتند و تنها او را تكذيب نمودند.
ايـن تـعـبير شايد به خاطر آن است كه برنامه و هدف پيامبران , آنچنان بايكديگر پيوستگى دارد كه تكذيب يكى از آنها تكذيب همه آنها خواهد بود.
(آيـه ) به هر حال قرآن در باره ((اصحاب الحجر)) چنين ادامه مى دهد: ((وما آيات خود را به آنان داديم ولى آنها از آن روى گرداندند)) ! (وآتيناهم آياتنافكانوا عنها معرضين ).
تعبير به ((اعراض )) (روى گرداندن ) نشان مى دهد كه آنها حتى حاضر نبودنداين آيات را بشنوند و يا به آن نظر بيفكنند.
(آيـه ) امـا به عكس در كار زندگى دنيايشان آن قدر سخت كوش بودند كه (براى خود خانه هاى امن و امانى در دل كوهها مى تراشيدند)) (وكانوا ينحتون من الجبال بيوتا آمنين ).
عـجـيـب اسـت كـه انـسـان براى چند روز زندگى دنيا اين همه محكم كارى مى كند, ولى براى زنـدگـى جاويدان و ابديش آنچنان سهل انگار است كه حتى گاهى حاضر به شنيدن سخن خدا و نظر افكندن در آيات او نيست !.
(آيـه ) خـوب , چـه انتظارى در باره چنين قومى مى توان داشت , جز اين كه طبق قانون ((انتخاب اصـلـح الـهـى )) و نـدادن حـق ادامـه حـيـات بـه اقوامى كه بكلى فاسدو مفسد مى شوند, بلاى نـابـودكـنـنـده اى بـر سـر آنـها فرود آيد و نابودشان سازد, لذاقرآن مى گويد: ((سرانجام صيحه (آسمانى ) صبحگاهان دامانشان را گرفت ))(فاخذتهم الصيحة مصبحين ).
اين صيحه صداى صاعقه مرگبارى بوده كه بر خانه هاى آنها فرود آمد.
(آيـه ) نه آن كوههاى سر به آسمان كشيده و نه آن خانه هاى امن و امان و نه اندام نيرومند اين قوم سـركـش و نه آن ثروث سرشار, هيچ كدام نتوانستنددر برابر اين عذاب الهى مقاومت كنند, لذا در پـايان داستان آنها مى فرمايد: ((و آنچه را به دست آورده بودند, آنان را از عذاب الهى نجات نداد)) (فما اغنى عنهم ما كانوايكسبون ).
(آيـه ) از آنـجـا كـه گرفتارى هميشگى انسان به خاطر نداشتن يك ايدئولوژى و عقيده صحيح و خـلاصـه پـاى بـند نبودن به مبدا و معاد است , پس ازشرح حالات اقوامى همچون قوم لوط و قوم شـعـيب و صالح كه گرفتار آن همه بلاشدند, به مساله ((توحيد)) و ((معاد)) باز مى گردد و در يـك آيـه به هر دو اشاره كرده ,مى فرمايد: ((ما آسمانها و زمين و آنچه ميان آن دو است جز به حق نيافريديم )) (وماخلقنا السموات والا رض وما بينهما الا بالحق ).
ايـن در مـورد توحيد, سپس در رابطه با معاد مى گويد: ((ساعت موعود[قيامت ] قطعا فرا خواهد رسيد)) و جزاى هركس به او مى رسد! (وان الساعة لا تية ).
و بـه دنـبـال آن بـه پـيامبرش دستور مى دهد كه در برابر لجاجت , نادانيها,تعصبها, كارشكنيها و مـخالفتهاى سرسختانه آنان , ملايمت و محبت نشان ده , و ((ازگناهان آنها صرفنظر كن , و آنها را ببخش , بخششى زيبا)) كه حتى توام با ملامت نباشد (فاصفح الصفح الجميل ).
زيرا تو با داشتن دليل روشن در راه دعوت و رسالتى كه به آن مامورى , نيازى به خشونت ندارى به علاوه خشونت در برابر جاهلان , غالبا موجب افزايش خشونت و تعصب آنهاست .
(آيـه ) اين آيه ـبطورى كه جمعى از مفسران گفته اندـ در واقع به منزله دليلى بر لزوم گذشت و عـفو و صفح جميل است , مى گويد: ((پروردگار تو, آفريننده و آگاه است )) (ان ربك هو الخلا ق العليم ).
او مى داند كه همه مردم يكسان نيستند, او از اسرار درون و طبايع و ميزان رشد فكرى و احساسات مـخـتلف آنها باخبر است , نبايد از همه آنها انتظار داشته باشى كه يكسان باشند بلكه بايد با روحيه عفو و گذشت با آنها برخورد كنى تاتدريجا تربيت شوند و به راه حق آيند.
(آيـه ) سپس به پيامبر خود دلدارى مى دهد كه از خشونت دشمنان و انبوه جمعيت آنها و امكانات فراوان مادى كه در اختيار دارند, هرگز نگران نشود, چرا كه خداوند مواهبى در اختيار او گذارده كه هيچ چيز با آن برابرى نمى كند مى گويد: ((وما به تو سوره حمد و قرآن عظيم داديم )) ! (ولقد آتيناك سبعا من المثانى والقرآن العظيم ).
خـداونـد بـه پـيـامبرش اين واقعيت را بازگو مى كند كه تو داراى چنين سرمايه عظيمى هستى , سـرمـايـه اى همچون قرآن به عظمت تمام عالم هستى , مخصوصاسوره حمد كه چنان محتوايش عـالـى است كه در يك لحظه كوتاه انسان را به خداپيوند داده و روح او را در آستانش به تعظيم و تسليم و راز و نياز وا مى دارد.
(آيـه ) و بـه دنـبـال بـيـان ايـن مـوهبت بزرگ چهار دستور مهم به پيامبر(ص )مى دهد, نخست مـى گـويـد: ((هـرگـز چـشم خود را به نعمتهاى مادى كه به گروههايى ازآنها [كفار] داده ايم ميفكن )) (لا تمدن عينيك الى ما متعنا به ازواجا منهم ).
ايـن نـعمتهاى مادى نه پايدارند, نه خالى از دردسر, حتى در بهترين حالاتش نگاهدارى آن سخت مشكل است .
سپس اضافه مى كند: ((و هرگز (به خاطر اين مال و ثروت و نعمتهاى مادى كه در دست آنهاست ) غمگين مباش )) (ولا تحزن عليهم ).
در حـديـثـى از پـيـامبر(ص ) مى خوانيم : ((كسى كه چشم خود را به آنچه دردست ديگران است بدوزد, هميشه اندوهگين و غمناك خواهد بود و هرگز آتش خشم در دل او فرو نمى نشيند)).
دسـتـور سـومـى كـه بـه پيامبر مى دهد در زمينه تواضع و فروتنى و نرمش در برابرمؤمنان است مى فرمايد: ((و بال (عطوفت ) خود را براى مؤمنين فرود آر)) ! (واخفض جناحك للمؤمنين ).
ايـن تـعبير كنايه زيبايى از تواضع و محبت و ملاطفت است همانگونه كه پرندگان به هنگامى كه مـى خـواهـنـد نسبت به جوجه هاى خود اظهار محبت كنند آنها را زير بال وپر خود مى گيرند, و هـيـجـان انـگيزترين صحنه عاطفى را مجسم مى سازند, آنها را درمقابل حوادث و دشمنان حفظ مى كنند.
(آيـه ) سـرانـجام دستور چهارم را به پيامبر(ص ) مى دهد و مى گويد: دربرابر اين افراد بى ايمان و ثروتمند محكم بايست ((و صريحا بگو: من انذاركننده آشكارم )) (وقل انى انا النذير المبين ).
(آيه ) بگو: من به شما اعلام خطر مى كنم كه خدا فرموده عذابى بر شمافرو مى فرستم ((آن گونه كه بر تقسيم كنندگان فرستادم )) (كما انزلنا على المقتسمين ).
(آيـه ) ((هـمـان تقسيم كنندگانى كه قرآن (و آيات الهى ) را تجزيه كردند))(الذين جعلوا القرآن عضين ).
آنـچـه بـه سـودشـان بـود گـرفتند و آنچه به زيانشان بود كنار گذاشتند, ولى مؤمنان راستين هيچ گونه تجزيه و تقسيم و تبعيض در ميان احكام الهى قائل نيستند.
(آيـه ) در ايـن آيـه بـه سـرنوشت ((مقتسمين )) (تجزيه گران ) پرداخته ,مى گويد: ((سوگند به پروردگارت كه ما بطور قطع از همه آنها سؤال خواهيم كرد))(فوربك لنسئلنهم اجمعين ).
(آيه ) ((از تمام كارهايى كه انجام مى دادند)) (عما كانوا يعملون ).
روشـن اسـت كـه سـؤال خـداوند براى كشف مطلب پنهان و پوشيده اى نيست ,چرا كه او از اسرار درون و بـرون آگـاه اسـت بـنـابـراين سؤال مزبور به خاطر تفهيم به خود طرف است تا به زشتى اعمالش پى ببرد و در حقيقت اين پرسشها بخشى ازمجازات آنهاست .
(آيه ).
مكتبت را آشكارا بگو!.
در ايـن آيـه فـرمـان قاطعى به پيامبر اسلام (ص ) مى دهد, مى گويد: در برابرهياهوى مشركان و مـجـرمـان نـه تـنها ضعف و ترس و سستى به خود راه مده و ساكت مباش , بلكه , ((آشكارا آنچه را ماموريت دارى بيان كن )) و حقايق دين را با صراحت برملا ساز (فاصدع بما تؤمر).
((و از مشركان , روى گردان و نسبت به آنها بى اعتنايى كن )) (واعرض عن المشركين ).
و اين آغاز ((دعوت علنى )) اسلام بود بعد از آن كه پيامبر(ص ) سه سال مخفيانه دعوت كرد, و عده قليلى از نزديكان پيامبر به او ايمان آوردند.
(آيـه ) سـپـس خـداونـد بـراى تـقـويـت قـلـب پـيـامبر(ص ) به او اطمينان مى دهدكه در برابر استهزاكنندگان از وى حمايت مى كند, مى فرمايد: ((ما شراستهزاكنندگان را از تو دفع كرديم )) (انا كفيناك المستهزئين ).
(آيـه ) سـپـس ((مـسـتـهزئين )) را چنين توصيف مى كند: ((آنها كسانى هستند كه با خدا معبود ديگرى قرار مى دهند, ولى به زودى (از نتيجه شوم كار خود) آگاه خواهند شد (الذين يجعلون مع اللّه الها آخر فسوف يعلمون ).
مـمكن است اين تعبير اشاره به آن باشد كه اينها كسانى هستند كه افكار واعمالشان خود مسخره است , چرا كه آنقدر نادانند كه در برابر خداوندى كه آفريننده جهان هستى است معبودى از سنگ و چوب تراشيده اند, با اين حال مى خواهند تورا استهزا كنند!.
(آيـه ) بـار ديـگر به عنوان دلدارى و تقويت هر چه بيشتر روحيه پيامبر(ص ) اضافه مى كند: ((و ما مـى دانـيم كه سخنان آنها سينه تو را تنگ و ناراحت مى سازد)) (ولقد نعلم انك يضيق صدرك بما يقولون ).
روح لطيف تو و قلب حساست , نمى تواند اين همه بدگويى و سخنان كفر وشرك آميز را تحمل كند و به همين دليل ناراحت مى شوى .
(آيه ) ولى ناراحت مباش براى زدودن آثار سخنان زشت و ناهنجارشان ,((پروردگارت را تسبيح و حمدگو ! و از سجده كنندگان باش )) ! (فسبح بحمد ربك وكن من الساجدين ).
چـرا كـه ايـن تـسـبيح خداوند اثرات بد گفتار آنها را از دلهاى مشتاقان ((اللّه ))مى زدايد, و از آن گذشته به تو نيرو و توان , نور و صفا بخشد.
لـذا در روايـات مـى خوانيم : ((هنگامى كه پيامبر(ص ) غمگين مى شد به نمازبرمى خاست آثار اين حزن و اندوه را در نماز از دل مى شست )).
(آيـه ) و سرانجام آخرين دستور را در اين زمينه به او مى دهد كه دست از عبادت خدا در تمام عمر بـرمـدار ((و هـمـواره پروردگارت را بندگى كن تا يقين (مرگ ) تو فرارسد)) (واعبد ربك حتى ياتيك اليقين ).
عبادت مكتب عالى تربيت است , انديشه انسان را بيدار و فكر او را متوجه بى نهايت مى سازد, گرد و غبار گناه و غفلت را از دل و جان او مى شويد, صفات عالى انسانى را در وجود او پرورش مى دهد, روح ايمان را تقويت و آگاهى ومسؤوليت به انسان مى بخشد.
و بـه هـمـيـن دلـيل ممكن نيست انسان لحظه اى در زندگى از اين مكتب بزرگ تربيتى بى نياز گـردد, و آنها كه فكر مى كنند, انسان ممكن است به جايى برسد كه نيازى به عبادت نداشته باشد يا تكامل انسان را محدود پنداشته اند و يا مفهوم عبادت را درك نكرده اند.
((پايان سوره حجر)).

[donsaeid]

سوره نحل [16].
اين سوره 128 آيه دارد;Š قسمتى از آن در ((مكه )) .
و قسمتى در ((مدينه )) نازل گرديده است .
محتواى سوره :.
در آيات اين سوره هم بحثهاى خاص سوره هاى ((مكى )) ديده مى شود ـمانندبحث قاطع از توحيد و مـعـاد و مـبارزه شديد با شرك و بت پرستى ـ و هم بحثهاى مخصوص سوره هاى ((مدنى )) مانند بحث از احكام اجتماعى و مسائل مربوط به جهاد و هجرت .
و بطوركلى محتواى اين سوره را امور زير تشكيل مى دهد.
1ـ بـيـش از هـمه بحث از نعمتهاى خداوند در اين سوره به ميان آمده وآن چنان ريزه كاريهاى آن تشريح گرديده كه حس شكرگزارى هر انسان آزاده اى رابيدار مى كند.
اين نعمتها شامل نعمتهاى مربوط به باران , نور آفتاب , انواع گياهان و ميوه هاو مواد غذايى ديگر, و حـيـوانـاتـى كـه خدمتگزار انسانها هستند و انواع وسائل زندگى و حتى نعمت فرزند و همسر, و خلاصه شامل ((انواع طيبات )) مى گردد.
2ـ بخش ديگرى از آن , از دلائل توحيد و عظمت خلقت خدا, و معاد بحث مى كند.
3ـ قسمت ديگرى از آن از احكام مختلف اسلامى سخن مى گويد.
4ـ بخش ديگرى از بدعتهاى مشركان سخن به ميان آورده .
5ـ و بالاخره در قسمت ديگرى انسانها را از وسوسه هاى شيطان برحذرمى دارد.
فضيلت تلاوت سوره :.
در بعضى از روايات از پيامبر(ص ) نقل شده كه فرمود: ((كسى كه اين سوره راتلاوت كند خداوند او را در برابر نعمتهايى كه در اين جهان به او بخشيده محاسبه نخواهد كرد)).
البته تلاوتى توام با تفكر و سپس تصميم گيرى و عمل , و گام نهادن در طريق شكرگزارى .
به نام خداوند بخشنده بخشايشگر.
(آيه ).
فرمان عذاب نزديك است :.
قـسـمـت مـهمى از آيات آغاز اين سوره در ((مكه )) نازل شده است , در همان ايام كه پيامبر(ص ) درگـيـرى شـديـدى بـا مـشـركـان و بت پرستان داشت , و هر روز در برابردعوت حيات آفرين و آزاديـبـخش او به بهانه هايى متوسل مى شدند, از جمله اين كه هرگاه پيامبر(ص ) آنها را تهديد به عذاب الهى مى كرد بعضى از لجوجان مى گفتند:اگر اين عذاب و كيفر كه مى گويى راست است پس چرا به سراغ ما نمى آيد ؟!.
و شايد گاهى اضافه مى كردند كه اگر فرضا عذابى در كار باشد ما دست به دامن بتها مى شويم تا در پيشگاه خدا شفاعت كنند تا اين عذاب را از ما بر دارد.
نخستين آيه اين سوره , خط بطلان بر اين اوهام كشيده , مى گويد: ((عجله نكنيد فرمان خدا (براى مجازات مشركان و مجرمان ) قطعا فرا رسيده است )) (اتى امراللّه فلا تستعجلوه ).
و اگر فكر مى كنيد بتان شفيعان درگاه اويند سخت در اشتباهيد ((خداوند منزه و برتر از آن است كه آنها براى او شريك مى سازند)) (سبحانه وتعالى عما يشركون ).
(آيـه ) و از آنـجـا كـه هيچ مجازات و كيفرى بدون بيان كافى و اتمام حجت عالادنه نيست , اضافه مـى كـنـد: ((خداوند فرشتگان را با روح الهى به فرمانش بر هركس از بندگانش كه بخواهد نازل مى كند)) (ينزل الملا ئكة بالروح من امره على من يشا من عباده ).
و به آنها دستور مى دهد كه : مردم را انذار كنيد (و بگوييد معبودى جز من نيست )) (ان انذروا انه لا اله الا انـا).
بـنـابـرايـن , تـنـهـا ((از (مخالفت دستور) من بپرهيزيد)) و در برابر من احساس مسؤوليت كنيد (فاتقون ).
منظور از ((روح )) در اين آيه وحى و قرآن و نبوت است كه مايه حيات و زندگى انسانهاست .
(آيـه ) در ايـنـجا قرآن براى ريشه كن ساختن شرك و توجه به خداوند يكتااز دو راه وارد مى شود: نـخـسـت از طـريق دلائل عقلى به وسيله نظام شگرف آفرينش و عظمت خلقت , و ديگر از طريق عاطفى و بيان نعمتهاى گوناگون خداوند نسبت به انسان و تحريك حس شكرگزارى او.
در آغاز مى گويد: ((خداوند آسمانها و زمين را به حق آفريد)) (خلق السموات والا رض بالحق ).
حقانيت آسمانها و زمين هم از نظام عجيب و آفرينش منظم و حساب شده آن روشن است و هم از هدف و منافعى كه در آنها وجود دارد.
و بـه دنـبـال آن اضـافـه مى كند: ((خدا برتر از آن است كه براى او شريك مى سازند)) (تعالى عما يشركون ).
آيا بتهايى كه آنها را شريك او قرار داده اند هرگز قادر به چنين خلقتى هستند ؟و يا حتى مى توانند پشه كوچك و يا ذره غبارى بيافرينند!.
(آيـه ) بـعـد از اشـاره بـه مـساله آفرينش آسمان و زمين و اسرار بى پايان آنها, سخن از خود انسان مـى گـويـد, انـسـانى كه به خودش از هركس ديگر نزديكتر است ,مى فرمايد: ((انسان را از نطفه بـى ارزشـى آفـريـد, امـا سـرانجام به جايى رسيد كه موجودى (متفكر و فصيح و بليغ و) مدافع از خويشتن و سخنگوى آشكار شد))(خلق الا نسان من نطفة فاذا هو خصيم مبين ).
(آيـه ) پـس از آفرينش انسان به نعمت مهم ديگرى يعنى خلقت چهارپايان , و فوائد مختلفى كه از آنـهـا عايد مى شود اشاره كرده , مى گويد: ((خداوندچهارپايان را آفريد در حالى كه در آنها وسيله پـوشـش بـراى شماست و منافع ديگر واز گوشت آنها مى خوريد)) (والا نعام خلقها لكم فيها دف ومنافع ومنها تاكلون ).
جـالـب ايـن كـه در مـيان اين همه فوائد, قبل از هر چيز مساله ((پوشش )) و((مسكن )) را مطرح مـى كـنـد, زيـرا بسيارى از مردم (بخصوص باديه نشينان ) هم لباسشان از پشم و مو يا پوست تهيه مـى شـود, و هـم خـيمه هايشان كه آنها را از سرما وگرما حفظ مى كند, و به هر حال اين دليل بر اهميت پوشش و مسكن و مقدم بودن آن بر هر چيز ديگر است .
(آيه ) جالب اين كه تنها به منافع معمولى و عادى اين چهارپايان سودمنداكتفا نمى كند بلكه روى جـنـبـه اسـتـفـاده روانـى از آنها نيز تكيه كرده , مى گويد: ((و در اين حيوانات براى شما زينت و شكوهى است به هنگامى كه آنها را به استراحتگاهشان باز مى گردانيد, و هنگامى كه (صبحگاهان ) به صحرا مى فرستيد)) (ولكم فيها جمال حين تريحون وحين تسرحون ).
ايـن در واقـع جـمال استغنا و خودكفايى جامعه است , جمال توليد و تامين فرآورده هاى مورد نياز يك ملت است , و به تعبير گوياتر جمال استقلال اقتصادى وترك هرگونه وابستگى است !.
(آيـه ) در ايـن آيـه به يكى ديگر از منافع مهم بعضى از اين حيوانات اشاره كرده , مى گويد: ((آنها بارهاى سنگين شما را (بر دوش خود) حمل مى كنند و به سوى شهر و ديارى كه جز با مشقت زياد به آن نمى رسيديد مى برند)) (وتحمل اثقالكم الى بلد لم تكونوا بالغيه الا بشق الا نفس ).
اين نشانه رحمت و رافت خداوند است كه اين چهارپايان را با اين قدرت ونيرو آفريده است , و آنها را رام و تـسـلـيـم شما نيز گردانيده ((چرا كه پروردگار شما رؤف و رحيم است )) (ان ربكم لرؤف رحيم ).
به اين ترتيب اين چهارپايان در درجه اول , پوشش و وسائل دفاعى براى انسان در برابر گرما و سرما تـولـيـد مـى كـنـنـد, و در درجـه بـعـد از فـرآورده هاى لبنياتى آنهااستفاده مى شود, و سپس از گـوشتشان , و بعد از آثار روانى كه در دلها مى گذارند,مورد توجه قرار گرفته و سرانجام باربرى آنها.
(آيـه ) آنـگـاه بـه سـراغ گـروه ديـگرى از حيوانات مى رود كه براى سوارى انسان از آنها استفاده مـى شـود, مى فرمايد: ((خداوند اسبها و استرها و الاغها را آفريدتا شما بر آن سوار شويد, و هم مايه زينت شما باشد)) (والخيل والبغال والحميرلتركبوها وزينة ).

در پايان آيه به مساله مهمترى اشاره كرده و افكار را به وسائل نقليه و مركبهاى گوناگونى كه در آيـنـده در اخـتيار بشر قرار مى گيرد و بهتر و خوبتر از اين حيوانات مى تواند استفاده كند متوجه مـى سـازد, و مـى گـويد: ((و خداوند چيزها (وسائل نقليه ديگرى ) مى آفريند كه شما نمى دانيد)) (ويخلق ما لا تعلمون ).
(آيه ) به دنبال نعمتهاى مختلفى كه در آيات گذشته بيان شد در اينجا به يكى از نعمتهاى بسيار مهم معنوى اشاره كرده , مى فرمايد: ((بر خداست كه راه راست و صراط مستقيم را (كه هيچ گونه انحراف و كژى در آن نيست ) در اختياربندگان بگذارد)) (وعلى اللّه قصد السبيل ).
در ايـن كـه ايـن راه راست اشاره به جنبه تكوينى يا تشريعى مى كند, مفسران تفسيرهاى مختلفى دارند, ولى هيچ مانعى ندارد كه هر دو جنبه را شامل شود.
بـه ايـن تـرتـيـب كه خداوند از نظر خلقت و آفرينش و تكوين , انسان را مجهز به عقل و استعداد و نيروهاى لازم براى پيمودن اين صراط مستقيم كرده است .
و از سوى ديگر, خدا پيامبران را با وحى آسمانى و تعليمات كافى و قوانين مورد نياز انسان فرستاده اسـت , تـا از نـظر تشريع , راه را از چاه مشخص كرده و با انواع بيانها او را تشويق به پيمودن اين راه كنند و از مسيرهاى انحرافى باز دارند.
سـپـس از آنجا كه راههاى انحرافى فراوان است , به انسانها هشدار مى دهد ومى گويد: ((بعضى از اين راهها منحرف و بيراهه است )) (ومنها جائر).
و از آنجا كه نعمت اختيار و آزادى اراده و انتخاب , يكى از مهمترين عوامل تكامل انسان مى باشد با يـك جمله كوتاه به آن اشاره كرده , مى گويد: ((اگر خدا مى خواست همه شما را (به اجبار) به راه راست هدايت مى كرد)) به گونه اى كه نتوانيد گامى از آن فراتر بگذاريد (ولو شا لهديكم اجمعين ) .
ولى اين كار را نكرد, چرا كه هدايت اجبارى , نه افتخار است و نه تكامل !.
(آيـه ) در ايـن آيه باز به سراغ نعمتهاى مادى مى رود تا حس شكرگزارى انسانها را برانگيزد, آتش عشق خدا را در دلهايشان بيفروزد, و آنها را به شناخت بيشتر بخشنده اين نعمتها دعوت كند.
مى گويد: ((او كسى است كه از آسمان آبى فرستاد)) (هو الذى انزل من السما ما).
آبـى حيات بخش , زلال , شفاف , و خالى از هرگونه آلودگى ((كه نوشيدن شمااز آن است )) (لكم منه شراب ).
((و نـيز گياهان و درختانى از آن به وجود مى آيد كه (حيوانات خود را) در آن به چرا مى فرستيد)) (ومنه شجر فيه تسيمون ).
بـدون شـك مـنـافـع آب بـاران تـنـهـا نوشيدن انسان و روييدن درختان و گياهان نيست , بلكه شستشوى زمينها, تصفيه هوا, ايجاد رطوبت لازم براى طراوت پوست تن انسان و راحتى تنفس او, و مانند آن همه از فوائد باران است , ولى از آنجا كه دوقسمت ياد شده , از اهميت بيشترى برخوردار بوده روى آن تكيه شده .
(آيه ) باز همين مساله را چنين ادامه مى دهد: ((خداوند با آن (آب باران )براى شما زراعت و زيتون و نـخل و انگور, و از همه ميوه ها مى روياند)) (ينبت لكم به الزرع والزيتون والنخيل والا عناب ومن كل الثمرات ).
((مـسـلـما در آفرينش اين (ميوه هاى رنگارنگ و پربركت و اين همه محصولات كشاورزى ) نشانه روشنى (از خدا) براى انديشمندان است )) (ان فى ذلك لا ية لقوم يتفكرون ).
(آيـه ) سپس به نعمت تسخير موجودات مختلف جهان در برابر انسان اشاره كرده , مى فرمايد: ((و (خـداونـد) شـب و روز را بـراى شما مسخر كرد و همچنين خورشيد و ماه را)) (وسخر لكم الليل والنهار والشمس والقمر).
((و ستارگان نيز به فرمان او مسخر شما هستند)) (والنجوم مسخرات بامره ).
((مـسـلـمـا در اين امور نشانه هايى است (از عظمت خدا و بزرگى آفرينش ) براى آنها كه انديشه مى كنند)) (ان فى ذلك لا يات لقوم يعقلون ).
(آيـه ) عـلاوه بر اينها ((مخلوقاتى را كه در زمين براى شما آفريده )) نيزمسخر فرمان شما ساخت (وما ذرا لكم فى الا رض ).
((مخلوقاتى گوناگون و رنگارنگ )) (مختلفا الوانه ).
از انواع پوششها, غذاها, همسران پاك , وسائل رفاهى گرفته تا انواع معادن ومنابع مفيد زيرزمينى و روزمينى و ساير نعمتها.
((در ايـنـهـا نيز نشانه اى است (آشكار) براى مردمى كه متذكر مى شوند)) (ان فى ذلك لا ية لقوم يذكرون ).

[donsaeid]

چرا تنها زيتون و نخل و انگور ؟!.
ممكن است چنين به نظر آيد كه اگر قرآن در آيات فوق از ميان انواع ميوه هاروى زيتون و خرما و انـگـور تـكـيـه كرده به خاطر وجود آنها در محيط نزول قرآن بوده است , ولى با توجه به جهانى و جاودانى بودن قرآن , و عمق تعبيراتش روشن مى شود كه مطلب از اين فراتر است .
غذاشناسان و دانشمندان به ما مى گويند: كمتر ميوه اى است كه براى بدن انسان از نظر غذايى به اندازه اين سه ميوه , مفيد و مؤثر باشد.
هـمـانـهـا مـى گويند: ((روغن زيتون )) براى توليد سوخت بدن ارزش بسيار فراوان دارد, كالرى حـرارتـى آن بـسـيـار بـالا اسـت , و از ايـن جهت يك نيروبخش است و آنهاكه مى خواهند همواره سلامت خود را حفظ كنند, بايد به اين اكسير علاقه مند شوند.
روغـن زيـتون دوست صميمى كبد آدمى است , و براى رفع عوارض كليه ها وسنگهاى صفراوى و قولنجهاى كليوى و كبدى و رفع يبوست بسيار مؤثر است .
بـا پيشرفت دانش پزشكى و غذاشناسى اهميت دارويى ((خرما)) نيز به ثبوت رسيده است در خرما كـلـسـيـم وجود دارد كه عامل اصلى استحكام استخوانهاست و نيزفسفر وجود دارد كه از عناصر اصلى تشكيل دهنده مغز و مانع ضعف اعصاب وخستگى است , قوه بينايى را مى افزايد.
و نيز خرما داراى پتاسيم است كه فقدان آن را در بدن علت حقيقى زخم معده مى دانند, ووجود آن براى ماهيچه ها وبافتهاى بدن انسان بسيار پرارزش است .
اين سخن امروز در ميان غذاشناسان معروف است كه خرما از سرطان جلوگيرى مى كند.
و امـا در مـورد ((انـگـور)) به گفته دانشمندان غذاشناس به قدرى عوامل مؤثردارد كه مى توان گفت , يك داروخانه طبيعى است .
انـگـور دو بـرابر گوشت , در بدن حرارت ايجاد مى كند, و علاوه بر اين ضد سم است , براى تصفيه خـون , دفـع رمـاتيسم , نقرس , و زيادى اوره خون , اثر درمانى مسلمى دارد, انگور معده و روده را لايـروبـى مى كند, نشاط آفرين و برطرف كننده اندوه است , اعصاب را تقويت كرده , و ويتامينهاى مختلف موجود در آن به انسان نيرو و توان مى بخشد.
بـنـابراين , تكيه كردن قرآن بر اين سه نوع ميوه بى دليل نيست , و شايد در آن روز قسمت مهمى از آن بر مردم پوشيده بوده است .

(آيه ).
نعمت كوهها و درياها و ستارگان :.
در ايـنجا به سراغ بخش مهم ديگرى از نعمتهاى بى پايان خداوند در موردانسانها مى رود و نخست از دريـاهـا كـه منبع بسيار مهم حيات و زندگى است آغازكرده , مى گويد: ((و او كسى است كه درياها را براى شما تسخير كرده و به خدمت شما گمارد)) (وهو الذى سخر البحر).
مى دانيم قسمت عمده روى زمين را درياها تشكيل مى دهند, و نيز مى دانيم نخستين جوانه حيات در درياها آشكار شده , و قراردادن آن در خدمت بشر يكى ازنعمتهاى بزرگ خدا است .
سـپـس بـه سـه قـسمت از منافع درياها اشاره كرده , مى فرمايد: ((تا از آن گوشت تازه بخوريد)) (لتاكلوا منه لحما طريا).
گوشتى كه زحمت پرورش آن را نكشيده ايد تنها دست قدرت خدا آن را دردل اقيانوسها پرورش داده و رايگان در اختيارتان گذارده است .
ديـگـر از مـنـافع آن مواد زينتى است كه از درياها استخراج مى شود لذا اضافه مى كند: ((و زيورى براى پوشيدن (مانند مرواريد) از آن استخراج كنيد))(وتستخرجوا منه حلية تلبسونها).
يـكـى از ابـعـاد مـعروف چهارگانه روح انسان را حس زيبايى تشكيل مى دهد كه نقش مؤثرى در حيات بشر دارد, لذا بايد بطرز صحيحى و سالمى ـدور از هرگونه افراط و تفريط و اسراف و تبذيرـ اشباع گردد.
بـه هـمـيـن دلـيـل در اسلام , استفاده از زينت به صورت معقول و خالى از هرگونه اسراف مانند بـهـره گـيـرى از لباسهاى خوب , انواع عطريات , بعضى سنگهاى قيمتى ومانند آن ـمخصوصا در مـورد زنـان ـ كـه نياز روحيشان به زينت بيشتر است توصيه شده است , ولى بايد خالى از اسراف و تبذير باشد.
بـالاخـره سـومـيـن نعمت درياها را حركت كشتيها به عنوان يك وسيله مهم براى انتقال انسان و نـيـازمـنـديهاى او, ذكر مى كند, و مى فرمايد: ((كشتيها را مى بينى كه آبها را بر صفحه اقيانوسها مى شكافند)) (وترى الفلك مواخر فيه ).
صـحنه اى كه در برابر سرنشينان كشتى به هنگام حركت بر صفحه اقيانوسهاظاهر مى شود چقدر ديـدنى است خدا اين نعمت را به شما داد تا از آن بهره گيريد ((واز فضل او در مسير تجارت خود از كشتيها استفاده كنيد)) (ولتبتغوا من فضله ).
با توجه به اين همه نعمت , حس شكرگزارى را در شما زنده كند, ((و شايدشكر نعمتهاى او را به جا آوريد)) (ولعلكم تشكرون ).
(آيه ) پس از بيان نعمت درياها, به سراغ كوههاى سخت و سنگين مى رود, مى گويد: ((و در زمين كوههاى ثابت و محكمى افكند تا لرزش آن را نسبت به شما بگيرد)) و به شما آرامش بخشد (والقى فى الا رض رواسى ان تميد بكم ).
و از آنـجـا كـه كـوهـهـا يـكى از مخازن اصلى آبها (چه به صورت برف و يخ و چه به صورت آبهاى درونـى ) مى باشند بلافاصله بعد از آن , نعمت وجود نهرها را بيان كرده , مى گويد: ((و (براى شما) نهرهايى قرار داديم )) (وانهارا).
و از آنجا كه وجود كوهها ممكن است اين توهم را به وجود آورد كه بخشهاى زمين رااز يكديگر جدا مـى كـنـد, و راهـها را مى بندد, چنين اضافه مى كند: ((و (براى شما)راههائى (قرار داد) تا هدايت شويد)) (وسبلا لعلكم تهتدون ).
(آيـه ) و از آنـجـا كـه راه بـدون نشانه و علامت و راهنما, انسان را به مقصدنمى رساند بعد از ذكر نعمت ((راه )) به اين ((نشانه ها)) اشاره كرده , مى گويد: ((وعلاماتى قرار داد)) (وعلا مات ).
ايـن عـلامـتـها انواع زيادى دارد: شكل كوههاو دره ها و بريدگيهاى آنها, فراز ونشيبهاى قطعات مـختلف زمين , رنگ خاكها و كوهها, و حتى چگونگى وزش بادهاهر يك , علامتى براى پيدا كردن راههاست .
ولـى از آنجا كه در پاره اى از اوقات در بيابانها, در شبهاى تاريك , يا هنگامى كه انسان شبانه در دل اقيانوسها سفر مى كند از اين علامات خبرى نيست , خداوندعلامات آسمانى را به كمك فرستاده تا اگر در زمين علامتى نيست , از علامت آسمان استفاده كنند و گمراه نشوند ! لذا اضافه مى كند: ((و به وسيله ستارگان , مردم هدايت مى شوند)) (وبالنجم هم يهتدون ).
جـالـب توجه اين كه : روايات بسيارى از ائمه (ع ) وارد شده كه در آنها ((نجم ))(ستاره ) به پيامبر و ((علامات )) به امامان تفسير شده است كه اشاره به تفسير معنوى آيه است .
در حـديثى از امام صادق (ع ) چنين مى خوانيم : ((النجم رسول اللّه والعلا مات الا ئمة عليهم السلا م )): ((ستارگا اشاره به پيامبر است و علامات امامان (ع ) هستند)).
(آيـه ) پـس از بـيـان آن هـمه نعمتهاى بزرگ والطاف خفى پروردگار, وجدان انسانها را به داورى مـى طـلـبـد و مـى گـويد: ((آيا كسى كه مى آفريند همچون كسى است كه نمى آفريند, آيا متذكر نمى شويد)) ؟! (افمن يخلق كمن لا يخلق افلا تذكرون ).
آيـا بـايـد در بـرابر خالق اين همه نعمتها سجده كرد ؟ يا موجوداتى كه خودمخلوق ناچيزى بيش نـيستند و هرگز خلقتى نداشته و ندارند؟ اين يك روش مؤثرتربيتى است كه قرآن در بسيارى از مـوارد از آن اسـتـفـاده كـرده اسـت , مـسائل را به صورت استفهامى طرح , و پاسخ آن را بر عهده وجدانهاى بيدار مى گذارد, و حس خودجوشى مردم را به كمك مى طلبد.
(آيه ) سرانجام براى اين كه هيچ كس تصور نكند نعمت خدا منحصر به اينهاست مى گويد: ((و اگر بخواهيد نعمتهاى خدا را شماره كنيد قادر بر احصاى آن نيستيد)) (وان تعدوا نعمة اللّه لا تحصوها) .
اكنون اين سؤال پيش مى آيد كه پس ما چگونه مى توانيم حق شكر او را اداكنيم ؟ آيا با اين حال در زمره ناسپاسان نيستيم ؟.
پاسخ اين سؤال را قرآن در آخرين جمله اين آيه بيان كرده , مى گويد(خداوند غفور رحيم است )) (ان اللّه لغفور رحيم ).
آرى ! خـدا مـهـربـانتر و بزرگوارتر از آن است كه شما را به خاطر عدم توانايى برشكر نعمتهايش مـؤاخـذه يـا مـجـازات كـند, همين قدر كه بدانيد سر تا پاى شما غرق نعمت اوست و از اداى حق شكرش عاجزيد و عذر تقصير به پيشگاهش بريد,نهايت شكر او را انجام داده ايد.
ورنه سزاوار خداونديش ـــــ كس نتواند كه به جا آورد!.
ولى اينها همه مانع از آن نيست كه ما به مقدار توانايى به احصاى نعمتهايش بپردازيم .
(آيه ) از آنجا كه در آيات گذشه به دو قسمت از مهمترين صفات خدااشاره شد در اينجا به سومين صفت ((معبود حقيقى )) اشاره مى شود كه علم و دانايى است , مى گويد: ((خداوند مى داند آنچه را پنهان مى داريد و آنچه را آشكارمى سازيد)) (واللّه يعلم ما تسرون وما تعلنون ).
پس چرا به دنبال بتها مى رويد كه نه كمترين سهمى در خالقيت جهان دارند,نه كوچكترين نعمتى به شما بخشيده اند, و نه از اسرار درون و اعمال برون شماآگاهند؟.
(آيه ) بار ديگر روى مساله خالقيت تكيه مى كند, ولى از آيه مشابه آن كه قبلاداشتيم فراتر مى رود و مـى گـويـد: ((معبودهايى را كه آنها غير از خدا مى خوانند نه تنهاچيزى را خلق نمى كنند بلكه خودشان مخلوقند)) (والذين يدعون من دون اللّه لا يخلقون شيئا وهم يخلقون ).
تـاكـنـون بـحث در اين بود كه اينها خالق نيستند و به همين دليل لايق عبادت نمى باشند اكنون مى گويد آنها خود مخلوقند, نيازمند و محتاجند.
(آيه ) از اين گذشته , ((آنها مردگانى هستند كه هرگز استعداد حيات ندارند)) (اموات غير احيا) .
سـپـس اضـافه مى كند: ((و اين بتها اصلا نمى دانند در چه زمانى (عبادت كنندگانشان ) مبعوث خواهند شد)) (وما يشعرون ايان يبعثون ).
اگـر پـاداش و جزا به دست آنها بود حداقل بايد از ((رستاخيز بندگان خود))باخبر باشند, با اين نادانى چگونه لايق عبادتند؟.
و اين پنجمين صفتى است كه معبود به حق بايد داشته باشد و آنها فاقد آنند.
بـت و بت پرستى در منطق قرآن مفهوم وسيعى دارد هر موجود و هر كسى راكه تكيه گاه خود در بـرابر خدا قرار دهيم و سرنوشت خود را دست او بدانيم او بت ما محسوب مى شود, به همين دليل تمام آنچه در آيات فوق آمده در باره كسانى كه امروز ظاهرا خداپرستند اما استقلال يك فرد مؤمن راسـتـين را از دست داده وتكيه گاهى براى خود از بندگان ضعيف انتخاب كرده اند و به صورت وابسته زندگى مى كند, شامل مى شود.
(آيـه ) بـه دنـبال اين استدلالات زنده وروشن بر نفى صلاحيت بتها, چنين نتيجه گيرى مى كنند بنابراين ((معبود شما معبود واحدى است )) (الهكم اله واحد).
و از آنـجا كه ايمان به مبدا و معاد همه جا با يكديگر قرين و لازم و ملزوم يكديگرند بلافاصله اضافه مـى كـنـد: ((آنـهـا كه ايمان به آخرت ندارند (و طبعا ايمان درستى به مبدا نيز ندارند) دلهايشان حقيقت را انكار مى كند و در برابر حق مستكبرند)) (فالذين لا يؤمنون بالا خرة قلوبهم منكرة وهم مستكبرون ).
وگـرنـه دلائل توحيد براى آنها كه حق جو و متواضع در مقابل حقيت اند آشكاراست , و هم دلائل معاد, ولى خوى استكبار و عدم تسليم در برابر حق سبب مى شود كه آنها دائما حالت انكار و نفى به خود بگيرند.
(آيـه ) در ايـن آيـه بـار ديـگـر روى عـلم خدا به غيب و شهود و پنهان و آشكارمجددا تكيه كرده , مى گويد: ((قطعا خداوند از آنچه پنهان مى دارند و آنچه آشكارمى سازند باخبر است )) (لا جرم ان اللّه يعلم ما يسرون وما يعلنون ).
ايـن جـمـلـه در واقـع تهديدى است در برابر كفار و دشمنان حق كه خدا از حال آنها هرگز غافل نيست .
آنـهـا مـسـتـكبرند و ((خداوند مستكبران را دوست نمى دارد)) (انه لا يحب المستكبرين ) چرا كه استكبار در برابر حق اولين نشانه بيگانگى از خداست .
آيـه ـ شـان نزول : اين آيه درباره ((مقتسمين )) (تبعيض گران ) كه قبلا درباره آنها بحث شد نازل گرديده است , آنها شانزده نفر بودند كه به چهار گروه تقسيم شدند و هرگروه چهار نفرى بر سر راه مردم در يكى از جاده هاى مكه در ايام حج ايستادند تا پيش از آنكه مردم وارد شوند ذهن آنها را نـسبت به قرآن و اسلام بدبين سازند, و بگويند محمد(ص ) دين و آيين تازه اى نياورده بلكه همان افسانه هاى دروغين پيشينيان است .

[donsaeid]

تفسير:.
آنها كه بار گناه ديگران را بر دوش مى كشندـ.
در آيات گذشته سخن از مستكبران بود و در اين آيه منطق هميشگى اين گروه بى ايمان منعكس شده است , مى گويد: ((و هنگامى كه به آنها گفته شود پروردگارشما چه چيز نازل كرده است ؟ در پـاسـخ مـى گويند: (اينها وحى الهى نيست ) همان افسانه هاى دروغين پيشينيان است )) (واذا قيل لهم ماذا انزل ربكم قالوا اساطيرالا ولين ).
جـالـب اين كه مستكبران امروز نيز غالبا موذيانه براى فرار از حق و همچنين براى گمراه ساختن ديـگران به اين تهمت متوسل مى شوند, حتى در كتب جامعه شناسى شكل به اصطلاح علمى به آن داده اند و مذهب را زاييده جهل بشر وتفسيرهاى مذهبى را اسطوره ها مى نامند!.
اما آنها با مذاهب خرافى و ساختگى هرگز جنگ و ستيز ندارند, مخالفت آنها تنها بامذاهب راستين است كه افكار انسانها را بيدار مى كند, و زنجيرهاى استعمار رادرهم مى شكند سد راه مستكبران و استعمارگران است .
(آيـه ) ايـن آيـه نتيجه اعمال اين كوردلان را چنين بيان مى كند: ((اينها بايدروز رستاخيز هم بار گـنـاهـان خود را بطور كامل بر دوش بكشند و هم سهمى ازگناهان كسانى را كه بخاطر جهل گمراه كرده اند)) ! (ليحملوا اوزارهم كاملة يوم القيمة ومن اوزار الذين يضلونهم بغير علم ).
((بدانيدآنها بدترين وزر و مسؤوليت را بر دوش مى كشند)) (الا سا ما يزرون ).
چرا كه گاهى گفتار آنها سبب گمراهى هزاران نفر مى شود, چقدر دشوار است كه انسان هم بار گـنـاهـان خـود را بـر دوش كـشد و هم سهمى از گناهان هزاران نفر ديگررا, و هرگاه سخنان گـمـراه كـننده آنها باقى بماند و سرچشمه گمراهى نسلها شود بارآنها نيز بر دوششان سنگينى مى كند!.
(آيـه ) ايـن آيـه بـه بيان اين نكته مى پردازد كه اين اولين بار نيست كه مستكبران به رهبران الهى تهمت مى زنند و وحى آسمانى را اساطير اولين مى شمارند, بلكه ((آنهايى كه قبل از اينها بودند نيز از ايـن گـونـه تـوطئه ها داشتند, ولى خداوند به سراغ شالوده زندگى آنها رفت و از اساس آن را ويـران نـمود, و سقف برسرشان از بالا فرود آمد)) ! (قد مكر الذين من قبلهم فاتى اللّه بنيانهم من القواعدفخر عليهم السقف من فوقهم ).
((و عـذاب و مجازات الهى از آنجا كه (باور نمى كردند و) نمى دانستند به سراغشان آمد)) (واتيهم العذاب من حيث لا يشعرون ).
ريـشه كن كردن ساختمان و فرود آمدن سقف , ممكن است اشاره به ساختمان و سقف ظاهرى آنها بـاشد كه بر اثر زلزله ها و صاعقه ها درهم كوبيده شد و بر سر آنان فرود آمد, و ممكن است كنايه از سـازمـان و تـشـكـيـلات آنـهـا بـاشـد كه به فرمان خدا ازريشه بركنده شد, ونابود گشت , ضمنا مانعى ندارد كه آيه اشاره به هردو معنى باشد.
(آيـه ) آنـچه گفته شد عذاب دنياى آنان است ولى مجازاتشان به همين جاپايان نمى گيرد, بلكه ((بعد از اين در روز رستاخيز خدا آنها را رسوا مى سازد)) (ثم يوم القيمة يخزيهم ).
و آنها را مورد سؤال قرار مى دهد و مى گويد: ((شريكانى كه شما براى من ساختيد (و به آنها عشق مـى ورزيديد) و به خاطر آنها با ديگران دشمنى مى كرديد,كجا هستند ؟ (ويقول اين شركاى الذين كنتم تشاقون فيهم ).
در اينجا آنها پاسخى براى اين سؤال مسلما ندارند ولى : ((كسانى كه به آنهاعلم داده شده (زبان به سـخـن مى گشايند و) مى گويند: شرمندگى و رسوايى وبدبختى , امروز بر كافران است )) (قال الـذيـن اوتـوا العلم ان الخزى اليوم والسؤعلى الكافرين ) و اين خود يك نوع مجازات و كيفر روانى براى آنهاست .
(آيـه ) ايـن آيـه بـا تـعبيرى كه درس تكان دهنده اى براى بيدار كردن غافلان وبى خبران است در توصيف كافران مى گويد: آنها ((كسانى هستند كه فرشتگان مرگ روح آنها را مى گيرند, در حالى كه به خود ظلم كرده بودند)) (الذين تتوفيهم الملا ئكة ظالمى انفسهم ).
زيـرا انسان هر ظلم و ستمى كند در درجه اول به خودش باز مى گردد و خانه خويشتن را قبل از خانه ديگران ويران مى سازد.
امـا آنها هنگامى كه خود را در آستانه مرگ مى بينند و پرده هاى غرور و غفلت از مقابل چشمانشان كـنـار مـى رود ((فـورا تـسليم مى شوند, (و به دروغ مى گويند ماكار بدى انجام نمى داديم )) ! (فالقوا السلم ما كنا نعمل من سؤ).
آيا دروغ مى گويند, به خاطر اين كه دروغ بر اثر تكرار, صفت ذاتى آنها شده است ؟ و يا مى خواهند بـگـويـند ما مى دانيم اين اعمال را انجام داده ايم ولى اشتباه كرده ايم و سؤنيت نداشته ايم , ممكن است هر دو باشد.
ولى بلافاصله به آنها گفته مى شود شما دروغ مى گوييد, اعمال زشت فراوانى انجام داديد ((آرى خـداونـد بـه آنچه انجام مى داديد (و همچنين از نيتهاى شما) باخبراست )) (بلى ان اللّه عليم بما كنتم تعملون ).
بنابراين جاى انكار كردن و حاشا نمودن نيست ! و اين ايمان اضطرارى هم سودى ندارد.
(آيه ) ((اكنون كه چنين است از درهاى جهنم وارد شويد در حالى كه جاودانه درآن خواهيد بود)) (فادخلوا ابواب جهنم خالدين فيها).
((چه جاى بدى است جايگاه متكبران )) (فلبئس مثوى المتكبرين ).
(آيه ).
سرنوشت پاكان و نيكان :.
در آيات گذشته اظهارات مشركان درباره قرآن و نتائج آن را خوانديم , اما دراينجا اعتقاد مؤمنان را با ذكر نتائجش مى خوانيم :.
نـخـست مى گويد: ((و (هنگامى كه ) به پرهيزكاران گفته مى شود پروردگار شماچه چيز نازل كرده است ؟ مى گفتند: خير و سعادت )) (وقيل للذين اتقوا ماذا انزل ربكم قالوا خيرا).
چـه تـعـبير رسا و زيبا و جامعى ! ((خير)) آن هم خير مطلق , كه مفهوم گسترده اش همه نيكيها, سعادتها و پيروزيهاى مادى و معنوى را در بر مى گيرد.
سـپـس هـمان گونه كه در آيات گذشته , نتيجه اظهارات مشركان , به صورت كيفرهاى مضاعف دنـيـوى و اخـروى , مـادى و مـعـنوى , بيان شد, در آيه مورد بحث نتيجه اظهارات مؤمنان به اين صـورت بـيان شده است : ((براى كسانى كه نيكى كردند,در اين دنيا نيكى است )) (للذين احسنوا فى هذه الدنيا حسنة ).
قـابل توجه اين كه ((حسنه )) همانند ((خير)) است كه انواع حسنات و نعمتهاى اين جهان را در بر مى گيرد.
ايـن پـاداشـهاى دنياى آنهاست , سپس اضافه مى كند: ((و سراى آخرت از اين هم بهتر است , و چه خوبست سراى پرهيزكاران )) ؟ (ولدار الا خرة خير ولنعم دارالمتقين ).
(آيه ) اين آيه سراى پرهيزكاران را كه قبلا بطور سربسته بيان شد, توصيف كرده , مى گويد: سراى پرهيزكاران ((باغهاى جاويدان بهشت است كه همگى وارد آن مى شوند)) (جنات عدن يدخلونها).
((نهرهاى جارى از زير درختانش مى گذرد)) (تجرى من تحتها الا نهار).
تنها مساله باغ و درخت مطرح نيست , بلكه ((هر چه بخواهند در آنجا هست ))(لهم فيها ما يشاؤن ).
و در پـايـان آيـه مـى فـرمـايد: ((خداوند پرهيزكاران را چنين پاداش مى دهد))(كذلك يجزى اللّه المتقين ).
(آيـه ) در آيـات گـذشـته خوانديم كه فرشتگان مرگ مشركان مستكبر راقبض روح مى كنند در حالى كه ستمگرند.
امـا در ايـنـجـا مى خوانيم كه : پرهيزكاران ((كسانى هستند كه فرشتگان قبض ارواح , روح آنان را مـى گـيـرند در حالى كه پاك و پاكيزه اند)) (الذين تتوفيهم الملا ئكة طيبين ) پاكيزه از آلودگى شرك ;Š پاكيزه از ظلم و استكبار و هرگونه گناه .
در اينجا فرشتگان ((به آنها مى گويند: سلام بر شما باد)) ! (يقولون سلا م عليكم ) سلامى كه نشانه امنيت و سلامت و آرامش كامل است .
سـپـس مـى گـويند: ((وارد بهشت شويد به خاطر اعمالى كه انجام مى داديد))(ادخلوا الجنة بما كنتم تعملون ).
تـعـبـيـر به ((تتوفيهم )) (روح آنها را دريافت مى دارند) اشاره است به اين كه مرگ به معنى فنا و نيستى و پايان همه چيز نيست , بلكه انتقالى است از يك مرحله به مرحله بالاتر.
(آيـه ) بـار ديـگر به تجزيه و تحليل , پيرامون طرز فكر و برنامه مشركان ومستكبرات پرداخته و با زبـان تهديد مى گويد: آنها چه انتظارى مى كشند ؟ ((آيا جزاين انتظار دارند كه فرشتگان (قبض ارواح ) بـه سراغشان بيايند)) درهاى توبه بسته شود, پرونده اعمال پيچيده گردد و راه بازگشت باقى نماند ؟! (هل ينظرون الا ان تاتيهم الملا ئكة ).
((و يـا (ايـن كه انتظار مى كشند) فرمان پروردگار (دائر به عذاب و مجازات آنها)فرا رسد)) آنگاه توبه كنند (او ياتى امر ربك ) ولى توبه آنها در آن زمان بى اثر است .
سـپـس اضـافـه مى كند: تنها اين گروه نيستند كه اين چنين مى كنند بلكه ,((كسانى كه پيش از ايشان بودند نيز چنين كردند)) ! (كذلك فعل الذين من قبلهم ).
((خـداونـد به آنها ستم نكرد ولى آنها پيوسته به خويشتن ستم مى كردند)) (وماظلمهم اللّه ولكن كانوا انفسهم يظلمون ).
چرا كه آنها در حقيقت تنها نتيجه اعمال خود را باز مى يابند.
(آيـه ) باز به نتيجه اعمال آنها مى پردازد و مى گويد: ((سرانجام , سيئات اعمالشان به آنها رسيد)) (فاصابهم سيئات ما عملوا).
((و آنـچـه را اسـتهزا مى كردند (از وعده هاى عذاب الهى ) بر آنها وارد شد))(وحاق بهم ما كانوا به يستهزؤن ).
آيه فوق بار ديگر اين واقعيت را تاكيد مى كند كه اين اعمال انسان است كه دامان او را در اين جهان و آن جهان مى گيرد و در چهره هاى مختلف تجسم مى يابد واو را رنج و آزار و شكنجه مى دهد نه چيز ديگر.
(آيـه ) اين آيه به يكى از منطقهاى سست و بى اساس مشركان اشاره كرده ,مى گويد: ((و مشركان گفتند: اگر خدا مى خواست نه ما و نه نياكان ما هيچ چيز غير اورا عبادت نمى كرديم )) و به سراغ بتها نمى رفتيم (وقال الذين اشركوا لو شا اللّه ماعبدنا من دونه من شى نحن ولا آباؤنا).
((و چيزى را بدون اذن او تحريم نمى نموديم )) (ولا حرمنا من دونه من شى ).
ايـن جـمله اشاره به قسمتى از چهارپايانى است كه مشركان در عصر جاهليت ,از پيش خود تحريم كـرده بـودند آنها مى خواستند چنين استدلال كنند كه اگر اعمال ما مورد رضاى خدا نيست پس چـرا قبلا پيامبرانى نفرستاد و از همان روز اول به نياكان ما نگفت من به اين كار راضى نيستم اين سكوت او دليل بر رضاى اوست !.
لذا در پاسخ مى فرمايد: ((پيشينيان آنها نيز همين كارها را انجام دادند (و به همين بهانه ها متوسل شـدنـد) ولـى آيا پيامبران الهى وظيفه اى جز ابلاغ آشكار دارند؟)) (كذلك فعل الذين من قبلهم فهل على الرسل الا البلا غ المبين ).
و ايـن چـنـيـن است راه و رسم همه رهبران راستين كه در اصل دعوت هرگز ازسخنان دو پهلو اسـتـفـاده نـمـى كنند, در بيان حقيقت چيزى فروگذار نمى نمايند وتمام عواقب اين صراحت و قاطعيت را نيز به جان پذيرا هستند.
(آيه ) به دنبال اعلام اين واقعيت كه وظيفه پيامبران تنها ابلاغ آشكاراست , در اين آيه اشاره كوتاه و جـامـعـى بـه وضع دعوت پيامبران كرده , مى گويد: ((مادر هر امتى رسولى فرستاديم )) (ولقد بعثنا فى كل امة رسولا ) كه دعوت ما را به گوش امتها برسانند.
سـپـس اضـافه مى كند محتواى دعوت همه اين رسولان اين بود كه : ((خداى يكتا را بپرستيد و از طاغوت اجتناب كنيد)) (ان اعبدوا اللّه واجتنبوا الطاغوت ).
چـرا كه اگر پايه هاى توحيد محكم نشود, و طاغوتها از جوامع انسانى و محيطافكار طرد نگردند, هيچ برنامه اصلاحى قابل پياده كردن نيست .
اكـنون ببينيم نتيجه دعوت انبيا به توحيد به كجا رسيد, در اينجا قرآن مى گويد(گروهى از آن امتها كسانى بودند كه خدا هدايتشان كرد)) (فمنهم من هدى اللّه ).
((و گروهى از آنان ضلالت و گمراهى دامانشان را گرفت )) (ومنهم من حقت عليه الضلا لة ).
و در پـايـان آيـه براى بيدار كردن گمراهان و تقويت روحيه هدايت يافتگان اين دستور عمومى را صـادر مـى كـند: ((پس در روى زمين سير كنيد (و آثار گذشتگان را كه بر صفحه زمين و در دل خاك نهفته است بررسى نماييد) و ببينيد سرانجام كاركسانى كه آيات خدا را تكذيب كردند به كجا كشيد)) (فسيروا فى الا رض فانظرواكيف كان عاقبة المكذبين ).
اين تعبير خود دليل زنده اى بر آزادى اراده انسان است , چرا كه اگر هدايت وضلالت اجبارى بود, سير در ارض و مطالعه حالات پيشينيان بيهوده بود.

[donsaeid]

(آيـه ) در اين آيه ضمن دلدارى به پيامبر(ص ) تاكيد مى كند كه , سرانجام كار اين گروه گمراه و لجوج به جايى مى رسد كه : ((هر قدر بر هدايت آنها حريص باشى (و تلاش كنى فايده اى ندارد زيرا) خـداوند كسى را كه گمراه كرد هدايت نمى كند)) ! (ان تحرص على هديهم فان اللّه لا يهدى من يضل ).
((و براى آنها هيچ يار و ياورى نيست )) (وما لهم من ناصرين ).
جـمله فوق مخصوص آن گروه است كه خيره سرى و لجاجت را به حد اعلارسانده , و آن چنان در استكبار و غرور و غفلت و گناه غرقند كه ديگر درهاى هدايت به روى آنها گشوده نخواهد شد.
آيه ـ شان نزول : نقل شده كه : مردى از مسلمانان از يكى از مشركان طلبى داشت , هنگامى كه از او مطالبه كرد او در پرداخت دين خود تعلل ورزيد, مردمسلمان ناراحت شد و ضمن سخنانش چنين سوگند ياد كرد: قسم به چيزى كه بعداز مرگ در انتظار او هستم (و هدفش قيامت و حساب خدا بود) مرد مشرك گفت :سوگند به خدا كه او هيچ مرده اى را زنده نخواهد كرد.
آيه نازل شد و به او و مانند او پاسخ گفت .

تفسير:.
معاد و پايان گرفتن اختلافها:.
در تـعـقـيـب بحثهايى كه در آيات گذشته پيرامون مساله ((توحيد)) و ((رسالت پيامبران )) آمد, قرآن در اينجا با ذكر گوشه اى از مباحث ((معاد)), اين بحثها را تكميل مى كند.
نـخـسـت مـى گويد: ((و آنها مؤكدا سوگند ياد كردند كه خداوند كسانى را كه مى ميرند هرگز مبعوث نمى كند)), و به زندگى جديد باز نمى گرداند (واقسموا باللّه جهد ايمانهم لا يبعث اللّه من يموت ).
ايـن انكار بى دليل , آن هم انكارى توام با قسمهاى مؤكد, نشانه اى از نادانى آنها و بى خبريشان بود, لـذا قـرآن در پاسخ آنها چنين مى گويد: ((اين وعده قطعى خداوند است (كه همه مردگان را به حـيـات جـديـد بـاز مى گرداند تا نتيجه اعمالشان راببينند) ولى غالب مردم نمى دانند)) و بر اثر ناآگاهى دست به انكار مى زنند (بلى وعدا عليه حقا ولكن اكثر الناس لا يعلمون ).
(آيـه ) سـپس به بيان يكى از هدفهاى معاد, و بعد از آن به ذكر قدرت خدابر اين كار, مى پردازد, تا نشان دهد اگر سرچشمه انكار آنها تصور بى هدف بودن معاد است اين اشتباه بزرگى است .
نخست مى گويد: خداوند مردگان را مبعوث مى كند: ((تا براى همگان روشن سازد آنچه را كه در آن اختلاف داشتند)) (ليبين لهم الذى يختلفون فيه ).
((و تا كسانى كه اين واقعيت را انكار مى كردند بدانند دروغ مى گفتند)) (وليعلم الذين كفروا انهم كانوا كاذبين ).
بـنـابـرايـن , بازگشت به وحدت و پايان گرفتن اختلافات عقيدتى يكى ازاهداف معاد را تشكيل مى دهد كه در آيه فوق به آن اشاره شده است .
(آيـه ) در ايـن آيه به بيان اين حقيقت مى پردازد كه اگر آنها بازگشت انسان را به زندگى جديد مـحـال مى شمرند بايد بدانند كه قدرت خداوند برتر و بالاتر ازاينهاست , ((هنگامى كه ما چيزى را اراده كـنيم فقط به آن مى گوييم موجود باش ! آن نيز بلافاصله موجود مى شود)) (انما قولنا لشى اذا اردناه ان نقول له كن فيكون ).
با چنين قدرت كامله اى كه تنها فرمان موجود باش , براى وجود هر چيز كافى است : ديگر چه جاى شك و ترديد در قدرت خدا بر بازگشت مردگان به زندگى باقى مى ماند؟.
تـعـبـيـر به ((كن )) (موجود باش ) نيز از ضيق بيان و عدم گنجايش الفاظ است ,والا حتى نياز به جمله ((كن )) نيست , اراده خدا همان و تحقق يافتن همان .
آيه ـ شان نزول :.
در شـان نـزول ايـن آيـه و آيـه بعد چنين نقل كرده اند كه گروهى از مسلمانان مانند ((بلال )) و ((عـمـاريـاسر)) و ((صهيب )) و ((خباب )) پس از اسلام آوردن در مكه سخت تحت فشار بودند, و بـراى تـقـويـت اسـلام و رسـاندن صداى خود به ديگران ,پس از هجرت پيامبر(ص ) به ((مدينه )) هـجـرت كردند, در اين ميان ((صيهب )) كه مردمسنى بود به مشركان مكه چنين پيشنهاد كرد: بياييد اموال مرا بگيريد و بگذاريد به ((مدينه )) بروم , آنها موافقت كردند.
آيه نازل شد و پيروزى او و امثال او را در اين جهان و جهان ديگر بازگو كرد.
تفسير:.
پاداش مهاجران .
در تعقيب آيات گذشته كه از منكران قيامت و مشركان لجوج سخن مى گفت ,اين آيه از مهاجران راستين و پاكباز سخن مى گويد, تا وضع دو گروه در مقايسه بايكديگر روشن گردد.
نخست مى گويد: ((آنها كه پس از ستم ديدن در راه خدا, هجرت كردند, دراين دنيا جايگاه و مقام خوبى به آنها مى دهيم )) (والذين هاجروا فى اللّه من بعد ماظلموا لنبوئنهم فى الدنيا حسنة ) چرا كه آنها با نهايت اخلاص براى گسترش دعوت اسلام به تمام زندگى خويش پشت پا زدند.
ايـن پـاداش دنياى آنهاست ((اما پادش آخرت , اگر بدانند, بسيار بزرگتر است )) (ولا جرالا خرة اكبر لو كانوا يعلمون ).
(آيـه ) سپس در اين آيه , اين مهاجران راستين و پراستقامت و باايمان را بادو صفت توصيف كرده , مى گويد: ((آنها كسانى هستند كه شكيبايى و صبر واستقامت را پيشه خود ساخته , و توكل و تكيه آنها بر پروردگارشان است )) (الذين صبروا وعلى ربهم يتوكلون ).
(آيه ).
اگر نمى دانيد بپرسيد:.
ايـن آيـه بـار ديـگـر به بيان مسائل گذشته در رابطه بااصول دين مى پردازد, وبه يكى از اشكالات معروف مشركان پاسخ مى گويد:.
آنـهـا مى گفتند: چرا خداوند فرشته اى را براى ابلاغ رسالت نازل نكرده است ـو يا مى گفتند چرا پيامبر(ص ) مجهز به يك نيروى فوق العاده نيست كه ما را مجبوربه ترك كارهايمان بنمايد.
خداوند در پاسخ آنها مى گويد: ((و پيش از تو, جز مردانى كه به آنها وحى مى كرديم , نفرستاديم )) ! (وما ارسلنا من قبلك الا رجالا نوحى اليهم ).
آرى ! ايـن مـردان از جـنس بشر بودند, با تمام غرايز و عواطف انسانى ,دردهاى آنها را از همه بهتر تـشـخـيـص مـى دادنـد, و نـيـازهاى آنها را به خوبى درك مى كردند, در حالى كه هيچ فرشته اى نمى تواند از اين امور به خوبى آگاه گردد,.
سـپـس براى تاكيد و تاييد اين واقعيت اضافه مى كند: ((اگر اين موضوع رانمى دانيد (برويد و) از اهل اطلاع بپرسيد)) (فاسئلوا اهل الذكر ان كنتم لا تعلمون ).
(آيـه ) در ايـن آيه مى گويد: اگر شما آگاه نيستيد از آنها بپرسيد كه : ((ازدلائل روشن و كتب )) پيامبران پيشين آگاهند ! (بالبينات والزبر).
بـه اين ترتيب ((مساله تخصص )) نه تنها در زمينه مسائل اسلامى و دينى ازسوى قرآن به رسميت شناخته شده , بلكه در همه زمينه ها مورد قبول و تاكيد است ,و روى اين حساب بر همه مسلمانان لازم اسـت كـه در هـر عـصـر و زمـان افـراد آگاه وصاحب نظر درستكار مورد اطمينان , در همه زمينه ها داشته باشند كه اگر كسانى مسائلى را نمى دانند به آنها مراجعه كنند.
سپس روى سخن را به پيامبر كرده , مى گويد: ((و ما اين ذكر (قرآن ) را بر تونازل كرديم تا آنچه به سوى مردم نازل شده است براى آنها تبيين كنى )) (وانزلنا اليك الذكر لتبين للناس ما نزل اليهم ).
((و تا اين كه آنها (در اين آيات , و وظائفى كه در برابر آن دارند) بينديشند))(ولعلهم يتفكرون ).

در واقـع دعوت و برنامه رسالت تو از نظر اصولى چيز نوظهور و بى سابقه اى نيست همان گونه كه بـر رسـولان پـيـشـيـن , كـتب آسمانى نازل كرديم تا مردم را به وظائفشان در برابر خدا و خلق و خـويـشتن آشنا سازند بر تو نيز اين قرآن را نازل كرديم , تا به تبيين مفاهيم و تعاليم آن بپردازى و انديشه انسانها را بيدار سازى .
(آيه ).
انواع مجازاتها در برابر انواع گناهان !.
قـرآن در بسيارى از بحثها, مطالب استدلالى را با مسائل عاطفى چنان به هم مى آميزد كه برترين اثـر را در نفوس شنوندگان داشته باشد, آيات گذشته يك بحث منطقى در زمينه نبوت و معاد با مشركان داشت , ولى در اينجا به تهديد جباران ومستكبران و گنهكاران لجوج مى پردازد و آنها را به انواع عذابهاى الهى بيم مى دهد.
نـخـست مى گويد: ((آيا توطئه گران (ى كه براى خاموش كردن نور حق به انواع نقشه هاى شوم مـتـوسـل شـدند) از اين ايمن گشتند كه ممكن است خداوند آنها را درزمين فرو برد)) ؟ (افامن الذين مكروا السيئات ان يخسف اللّه بهم الا رض ).
آيا بعيد است كه زمين لرزه وحشتناكى رخ دهد, پوسته زمين بشكافد و دهان باز كند و آنها و همه زندگانيشان را در خود فرو برد, همان گونه كه در تاريخ اقوام ,كرارا اتفاق افتاده است ؟.
سپس اضافه مى كند: ((و يااين كه (هنگامى كه آنها درحال غفلتند)عذاب (الهى )ازآنجاكه انتظارش را ندارند به سراغشان آيد))(او ياتيهم العذاب من حيث لا يشعرون ).
(آيـه ) ((و يـا بـه هـنـگامى كه (آنها براى كسب مال بيشتر و درآمد فزونتر) دررفت و آمد هستند (عذاب ) دامانشان را بگيرد)) (او ياخذهم فى تقلبهم ).
((در حالى كه قادر به فرار (از چنگال عذاب ) نيستند)) (فماهم بمعجزين ).
(آيـه ) و يـا ايـن كـه (مـجـازات الـهـى يـك مرتبه به سراغشان نيايد بلكه بطور تدريجى و ضمن هشدارهاى پى درپى , آنها را گرفتار سازد)) ؟ (او ياخذهم على تخوف ).
امـروز همسايه آنها گرفتار سانحه اى مى شود, فردا يكى از بستگانشان وخلاصه هشدارها يكى بعد از ديـگـرى به سراغ آنها مى آيد اگر بيدار شدند چه بهتر, وگرنه مجازات نهايى آنها را فرو خواهد گرفت .
تـدريـجى بودن عذاب و مجازات در اين گونه موارد براى آن است كه هنوزاحتمال هدايت در اين گروه وجود دارد, و رحمت خداوند اجازه نمى دهد كه باساينها همچون سايرين رفتار شود ((زيرا پروردگار شما رئوف و رحيم است )) (فان ربكم لرؤف رحيم ).

[donsaeid]

در واقـع دعوت و برنامه رسالت تو از نظر اصولى چيز نوظهور و بى سابقه اى نيست همان گونه كه بـر رسـولان پـيـشـيـن , كـتب آسمانى نازل كرديم تا مردم را به وظائفشان در برابر خدا و خلق و خـويـشتن آشنا سازند بر تو نيز اين قرآن را نازل كرديم , تا به تبيين مفاهيم و تعاليم آن بپردازى و انديشه انسانها را بيدار سازى .
(آيه ).
انواع مجازاتها در برابر انواع گناهان !.
قـرآن در بسيارى از بحثها, مطالب استدلالى را با مسائل عاطفى چنان به هم مى آميزد كه برترين اثـر را در نفوس شنوندگان داشته باشد, آيات گذشته يك بحث منطقى در زمينه نبوت و معاد با مشركان داشت , ولى در اينجا به تهديد جباران ومستكبران و گنهكاران لجوج مى پردازد و آنها را به انواع عذابهاى الهى بيم مى دهد.
نـخـست مى گويد: (آيا توطئه گران (ى كه براى خاموش كردن نور حق به انواع نقشه هاى شوم مـتـوسـل شـدند) از اين ايمن گشتند كه ممكن است خداوند آنها را درزمين فرو برد)؟ (افامن الذين مكروا السيئات ان يخسف اللّه بهم الا رض ).
آيا بعيد است كه زمين لرزه وحشتناكى رخ دهد, پوسته زمين بشكافد و دهان باز كند و آنها و همه زندگانيشان را در خود فرو برد, همان گونه كه در تاريخ اقوام ,كرارا اتفاق افتاده است ؟.
سپس اضافه مى كند: ((و يااين كه (هنگامى كه آنها درحال غفلتند)عذاب (الهى )ازآنجاكه انتظارش را ندارند به سراغشان آيد))(او ياتيهم العذاب من حيث لا يشعرون ).
(آيـه ) ((و يـا بـه هـنـگامى كه (آنها براى كسب مال بيشتر و درآمد فزونتر) دررفت و آمد هستند (عذاب ) دامانشان را بگيرد)) (او ياخذهم فى تقلبهم ).
(در حالى كه قادر به فرار (از چنگال عذاب ) نيستند) (فماهم بمعجزين ).
(آيـه ) و يـا ايـن كـه (مـجـازات الـهـى يـك مرتبه به سراغشان نيايد بلكه بطور تدريجى و ضمن هشدارهاى پى درپى , آنها را گرفتار سازد)) ؟ (او ياخذهم على تخوف ).
امـروز همسايه آنها گرفتار سانحه اى مى شود, فردا يكى از بستگانشان وخلاصه هشدارها يكى بعد از ديـگـرى به سراغ آنها مى آيد اگر بيدار شدند چه بهتر, وگرنه مجازات نهايى آنها را فرو خواهد گرفت .
تـدريـجى بودن عذاب و مجازات در اين گونه موارد براى آن است كه هنوزاحتمال هدايت در اين گروه وجود دارد, و رحمت خداوند اجازه نمى دهد كه باساينها همچون سايرين رفتار شود ((زيرا پروردگار شما رئوف و رحيم است )) (فان ربكم لرؤف رحيم ).
(آيه
سجده همه مخلوقات و جنبندگان حتى سايه هايشان براى خدا!.
در ايـنجا بار ديگر به بحث توحيد باز مى گردد, نخست مى گويدآيا آنها(مشركان توطئه گر) مخلوقات خدا را نديدند كه (چگونه ) سايه هايشان از راست وچپ حركت دارند و با خضوع براى خدا سجده مى كنند)؟ (اولم يروا الى ما خلق اللّه من شى يتفيؤا ظلا له عن اليمين والشمائل سجدا للّه وهم داخرون ).
(آيـه ) در آيـه گـذشته تنها سخن از ((سجده )) سايه ها ـبا آن مفهوم وسيعش ـبه ميان آمده بود, ولـى در ايـن آيـه اين مساله را به عنوان يك برنامه عمومى براى همه موجودات مادى و غيرمادى , آسمانى و زمينى بيان كرده , مى گويد: ((و آنچه درآسمانها و آنچه در زمين از جنبندگان است و همچنين فرشتگان , براى خدا سجده مى كنند)(وللّه يسجد ما فى السموات وما فى الا رض من دابة والملا ئكة ).
((و آنـها در اين راه هيچ گونه استكبار نمى ورزند)) (وهم لا يستكبرون ) و دربرابر خدا و فرمان او تسليم محضند.
حقيقت سجده , نهايت خضوع و تواضع و پرستش و تسليم است , و آن سجده معمولى ما كه بر هفت عضو انجام مى دهيم مصداقى از اين مفهوم عام است , و منحصر به آن نيست .
جـمـلـه(وهـم لا يستكبرون )اشاره به وضع حال فرشتگان است , كه آنها درخضوع و سجده در پيشگاه حق كمترين استكبار به خود راه نمى دهند.
(آيـه ) لـذا بـلافـاصله بعد از آن به دو قسمت از صفات آنها كه تاكيدى است بر نفى استكبار اشاره كرده , مى گويدآنها از مخالفت پروردگارشان كه بر فراز آنها و(حاكم بر آنها) است مى ترسند) (يخافون ربهم من فوقهم ).
(و آنچه را ماموريت دارند به خوبى انجام مى دهند) (ويفعلون ما يؤمرون ).
از اين آيه به خوبى استفاده مى شود كه نشانه نفى استكبار دو چيز است : ترس در برابر مسؤوليتها, و انجام فرمانهاى خدا بدون چون و چرا.
(آيه ).
دين يكى و معبود يكى !.
در تعقيب بحث توحيد و خداشناسى از طريق نظام آفرينش , در اينجا به نفى شرك مى پردازد, تا با تقارن اين دو به يكديگر, حقيقت آشكارتر شود.
در آغاز مى گويدخدا دستور داده كه دو معبود براى خود انتخاب نكنيد)(وقال اللّه لا تتخذوا الهين اثنين ).
(معبود تنها يكى است )(انما هو اله واحد).
وحـدت نـظـام آفـريـنش و وحدت قوانين حاكم بر آن , خود دليلى بر وحدت آفريدگار و وحدت معبود است .
اكـنـون كـه چـنين است ,(تنها از (كيفر) من بترسيد) و از مخالفت فرمان من بيم داشته باشيد (فاياى فارهبون ).
(آيـه ) و بـه دنـبال اين دستور ضمن سه آيه , دليل توحيد عبادت را با چهاربيان مشخص مى كند: نخست مى گويد: ((آنچه در آسمانها و زمين است از آن اوست )) (وله ما فى السموات والا رض ).
آيا در مقابل كسى كه مالك عالم هستى است بايد سجده كرد يا بتهاى فاقدهمه چيز؟.
سـپـس اضـافه مى كند: نه تنها آسمانها و زمين از آن اوست كه ((همواره دين و تمام قوانين نيز از ناحيه او مى باشد)) (وله الدين واصبا).
و در پـايان اين آيه مى فرمايد: با اين حال كه همه قوانين و دين و اطاعت از آن خداست ((آيا از غير خدا پرهيز مى كنيد)) ؟ (افغيراللّه تتقون ).
مگر بتها مى توانند به شما زيانى برسانند ؟ يا نعمتى به شما ببخشند ؟ كه ازمخالفتشان بيم داريد و عبادتشان را لازم مى شمريد ؟!.
(آيه ) ((با اين كه آنچه از نعمتها داريد همه از ناحيه خداست )) (وما بكم من نعمة فمن اللّه ).
ايـن در حقيقت سومين بيان است براى لزوم پرستش معبود يگانه يعنى ((اللّه ))و منظور اين است كـه اگـر پرستش بتها به خاطر شكر نعمت است , سر تا پاى وجودشما را نعمتهاى خدا فراگرفته است .
عـلاوه بـر اين : ((هنگامى كه ناراحتيها, مصائب بلاها و رنجها به سراغ شمامى آيد (براى رفع آنها) تنها دست تضرع به درگاه او برمى داريد و او را مى خوانيد))(ثم اذا مسكم الضر فاليه تجئرون ).
بـنـابراين , اگر پرستش بتها به خاطر دفع ضرر و حل مشكلات است , آن هم كه از ناحيه خداست و اين چهارمين بيان براى مساله توحيد عبادت است .
(آيه ) آرى ! در اين گونه موارد خداوند نداى شما را مى شنود و به آن پاسخ مى گويد و مشكلاتتان را برطرف مى سازد ((سپس هنگامى كه زيان و رنج را ازشما برطرف ساخت گروهى از شما براى پـروردگـارشـان هـمتا قرار مى دهند)) و به سراغ بتها مى روند (ثم اذا كشف الضر عنكم اذا فريق منكم بربهم يشركون ).
در حقيقت قرآن به اين نكته باريك اشاره مى كند كه فطرت توحيد در وجودهمه شما هست , ولى در حال عادى , پرده هاى غفلت و غرور و جهل و تعصب وخرافات آن را مى پوشاند.
(آيـه ) در اين آيه پس از ذكر دلائل منطقى فوق و روشن شدن حقيقت , بالحنى تهديدآميز چنين مـى گـويـد: بـگذار ((تا نعمتهايى را كه به آنها داده ايم كفران كنندو(اكنون ) چند روزى از (متاع دنـيـا) بـهـره مـنـد شويد اما به زودى خواهيد دانست ))نتيجه و پايان كارتان چيست (ليكفروا بما آتيناهم فتمتعوا فسوف تعلمون ).
اين درست به آن مى ماند كه انسان شخص متخلف و منحرفى را با دلائل مختلف , نصيحت و ارشاد كـند و سرانجام چون امكان دارد اين نصايح و اندرزها دراو اثر نكند با يك جمله تهديدآميز گفتار خود را پايان مى دهد و مى گويد: با توجه به اين مطالبى كه گفتم بازهم هر چه از دستت بر مى آيد بكن ولى نتيجه كارت را به زودى خواهى ديد.
(آيه ) در تعقيب بحثهاى مستدل پيرامون نفى شرك و بت پرستى , دراينجا به سه قسمت از بدعتها و عـادات شوم مشركان اشاره كرده , مى گويد: آنها براى بتهايى كه هيچ گونه سود و زيانى از آنها سراغ ندارند, سهمى از آنچه به آنان روزى داده ايم قرار مى دهند)) (ويجعلون لما لا يعلمون نصيبا مما رزقناهم ).
ايـن سـهم , قسمتى از شتران و چهارپايان و بخشى از زراعت بوده كه در سوره انعام آيه 136 به آن اشاره شده كه مشركان در جاهليت آنها را مخصوص بتان مى دانستند و در راه آنها خرج مى كردند.
سپس اضافه مى كند: ((به خدا سوگند (در دادگاه عدل قيامت ) از اين دروغهاو تهمتها بازپرسى خواهيد شد)) ! (تاللّه لتسئلن عما كنتم تفترون ).
بـنابراين عمل زشت و شوم شما هم زيان دنيا دارد زيرا قسمتى از سرمايه هاى شما را مى بلعد و هم زيان مجازات در جهان ديگر.
(آيه ).
آنجا كه تولد دختر ننگ بود!.
دومـيـن بدعت شوم مشركان اين بود كه : آنها (در پندار خود) براى خداونددختران قرار مى دهند;Š منزه است )) از اين كه فرزندى داشته باشد (ويجعلون للّه البنات سبحانه ) خداوندى كه از هرگونه آلايش جسمانى پاك است .
((ولى براى خودشان آنچه را ميل دارند قائل مى شوند)) (ولهم ما يشتهون ).
يعنى , هرگز حاضر نبودند همين دختران را كه براى خدا قائل شده بودندبراى خود نيز قائل شوند و اصلا دختر براى آنها عيب و ننگ محسوب مى شد!.
(آيـه ) ايـن آيه براى تكميل مطلب فوق اشاره به سومين عادت زشت و شوم آنهاكرده , مى گويد: ((هـنـگـامـى كه به يكى از آنها بشارت داده شود, خدا دخترى به توداده آن چنان از فرط ناراحتى چهره اش تغيير مى كند كه صورتش سياه مى شود)) !(واذا بشر احدهم بالا نثى ظل وجهه مسودا).
((و مملو از خشم و غضب مى گردد)) (وهو كظيم ).
(آيـه ) كـار بـه هـمـين جا پايان نمى گيرد او براى نجات از اين ننگ و عار كه به پندار نادرستش , دامنش را گرفته ((از قوم و قبيله خود به خاطر اين بشارت بدى كه به او داده شده است متوارى مى گردد)) (يتوارى من القوم من سؤ ما بشر به ).
باز هم دائما در اين فكر غوطه ور است كه ((آيا اين ننگ را بر خود بپذيرد ودختر را نگهدارد و يا آن را زنده در زير خاك پنهان سازد)) ! (ايمسكه على هون ام يدسه فى التراب ).
در پـايـان آيه اين حكم ظالمانه و شقاوت آميز غيرانسانى را با صراحت هر چه بيشتر محكوم كرده , مى گويد: ((چه بد حكم مى كنند)) ! (الا سا ما يحكمون ).
(آيـه ) سرانجام ريشه اين همه آلودگيها و بدبختيها را چنين معرفى مى كندكه : اينها همه زاييده عدم ايمان آخرت است و ((براى آنها كه به سراى آخرت ايمان ندارند صفات زشت است )) (للذين لا يؤمنون بالا خرة مثل السؤ).
((و براى خداوند صفات عالى است )) (وللّه المثل الا على ).
((و او قادر حكيم است )) (وهو العزيز الحكيم ).
فـرامـوش كـردن خـدا و همچنين فراموش كردن دادگاه عدل او انگيزه همه پستيها و زشتيها و انحرافها و خرافات است .
نقش اسلام در احياى ارزش مقام زن :.
تـحـقير و درهم شكستن شخصيت زن , تنها در ميان عرب جاهلى نبود, بلكه در ميان اقوام ديگر و حتى شايد متمدنترين ملل آن زمان نيز, زن شخصيتى ناچيزداشت , و غالبا با او به صورت يك كالا و نـه يـك انـسان رفتار مى شد, البته عرب جاهلى اين تحقير را در اشكال زننده تر و وحشتناكترى انجام مى داد.
ولـى اسـلام ظـهور كرد و با اين خرافه در ابعاد مختلفش سرسختانه جنگيد وخود پيامبر(ص ) آن قدر به دخترش بانوى اسلام فاطمه زهرا(ع ) احترام مى گذاشت كه مردم تعجب مى كردند, با تمام مـقـامـى كه داشت , دست دخترش را مى بوسيد, وبه هنگام مراجعت از سفر نخستين كسى را كه ديدار مى كرد, دخترش فاطمه بود.
در حـديثى از پيامبر(ص ) مى خوانيم كه فرمودچه فرزند خوبى است دختر! هم پرمحبت است , هم كمك كار, هم مونس است و هم پاك و پاك كننده ).
در حـقـيـقت اين احترام به شخصيت زن سبب آزادى او در جامعه و پايان دادن به دوران بردگى زنان است .
ولـى بـا نـهايت تاسف هنوز در جوامع اسلامى , آثارى از همان افكار جاهلى وجود دارد, و هنوز كم نيستند خانواده هايى كه از تولد پسر خوشحال و از نوزاددختر ناراحت مى شوند.
حـتى در جوامع غربى كه تصور مى كنند براى زن شخصيت والايى قائلند عملامى بينيم او را آنچنان تحقير كرده اند كه به صورت يك عروسك بى ارزش ياوسيله اى براى خاموش كردن آتش شهوت و يا ابزارى براى تبليغ كالاهايشان در آورده اند.

[donsaeid]

گر حكم شود كه مست گيرند !.
بـعـد از ذكـر جـنـايـات وحشتناك مشركان عرب در زمينه بدعتهاى زشت و زنده به گور كردن دخـتران ممكن است اين سؤال براى بعضى پيش آيد كه چگونه خداوندبندگان گنه كار را با اين همه ظلم و جنايت فجيع سريعا كيفر نمى دهد ؟!.
ايـن آيه در مقام پاسخ به همين سؤال است , مى گويد: ((اگر بنا شود خداوندمردم را به ظلمها و سـتـمهايى كه مرتكب مى شوند كيفر دهد, جنبنده اى بر پشت زمين باقى نخواهد گذارد)) !(ولو يؤاخذ اللّه الناس بظلمهم ما ترك عليها من دابة ).
و هنگامى كه انسانها از ميان بروند, فلسفه وجود جنبندگان ديگر, نيز از ميان خواهد رفت و نسل آنها قطع مى شود.
سپس قرآن به ذكر اين نكته مى پردازد كه خداوند به همه ظالمان و ستمگران مهلت مى دهد ((و تا اجل مسمى (زمان معينى ) مرگ آنها را به تاخير مى اندازد))(ولكن يؤخرهم الى اجل مسمى ).
((اما هنگامى كه اجل آنها سر رسد, نه ساعتى تاخير مى كنند, ونه ساعتى پيشى مى گيرند))(فاذا جا اجلهم لا يستاخرون ساعة ولا يستقدمون ) بلكه درست درهمان لحظه موعود, مرگ دامانشان را فرا مى گيرد و لحظه اى پيش و پس نخواهد داشت .
(آيـه ) بـار ديـگر با بيان تازه اى بدعتهاى زشت و خرافاتى را كه عربهاى جاهلى داشتند ـدر زمينه تنفر از فرزندان دختر و اعتقاد به اين كه فرشتگان دختران خدايندـ محكوم كرده , مى گويد: ((آنها بـراى خدا چيزهايى (فرزندان دختر) قرارمى دهند كه خودشان از آن كراهت دارند)) ! (ويجعلون للّه ما يكرهون ).
ايـن تـنـاقـض عجيبى است , اگر فرشتگان دختران خدايند, پس معلوم مى شوددختر چيز خوبى است , چرا شما از فرزندان دختر ناراحت مى شويد ! و اگر بد است چرا براى خدا قائل هستيد؟.
((و بـا ايـن حال آنها به دروغ مى گويند كه سرانجام نيك و پاداش خير از براى آنهاست )) (وتصف السنتهم الكذب ان لهم الحسنى ).
با كدام عمل , انتظار چنين پاداشى را دارند؟.
لـذا بـلافـاصله مى گويد: ((ناچار براى آنها آتش دوزخ است )) (لا جرم ان لهم النار) يعنى , نه تنها عاقبت نيكى ندارند, بلكه پايان كارشان جز آتش دوزخ نيست .
((و آنها از پيشگامان در آتشند)) (وانهم مفرطون ).
(آيـه ) و از آنجا كه ممكن است بعد از شنيدن داستان عرب جاهلى براى بعضى اين سؤال پيش آيد كه چگونه ممكن است انسان جگرگوشه خود را با آن قساوت , زنده به زير خاكها بفرستيد ؟ در اين آيه گويى به پاسخ پرداخته , مى گويد:.
((به خدا سوگند ما پيش از تو پيامبرانى به سوى امتهاى پيشين فرستاديم , ولى شيطان اعمالشان را در نظرشان زينت داد)) (تاللّه لقد ارسلنا الى امم من قبلك فزين لهم الشيطان اعمالهم ).
سـپـس اضـافـه مـى كـنـد: گـروه مشركان فعلى نيز دنباله رو همان برنامه هاى انحرافى امتهاى پـيـشـين اند كه شيطان اعمالشان را در نظرشان تزيين داده بود و((شيطان امروز ولى و راهنما و سرپرست آنهاست )) ! (فهو وليهم اليوم ) و ازرهنمودهاى او الهام مى گيرند.
((و (به همين جهت ) عذاب دردناكى براى آنهاست )) (ولهم عذاب اليم ).
(آيـه ) ايـن آيـه هـدف بـعثت پيامبران را بيان مى كند تا روشن شود كه اگراقوام و ملتها, هوى و هـوسها, و سليقه هاى شخصى خود را كنار بگذارند و دست به دامن راهنمايى پيامبران بزنند, اثرى از ايـن گـونه خرافه ها, اختلافها, و اعمال ضد ونقيض باقى نمى ماند, مى گويد: ((ما قرآن را بر تو نازل نكرديم مگر براى اين كه آنچه را در آن اختلاف دارند براى آنها روشن كنى )) (وما انزلنا عليك الكتاب الا لتبين لهم الذى اختلفوا فيه ).
((و (ايـن قـرآن ) مايه هدايت و رحمت است , براى قومى كه ايمان مى آورند))(وهدى ورحمة لقوم يؤمنون ).
(آيه ).
آبها, ميوه ها, دامها:.
بـار ديـگـر بـه بـيان نعمتها و مواهب گوناگون پروردگار باز مى گردد, كه هم تاكيدى است بر مـسـالـه تـوحـيد و شناخت خدا, و هم در لابلاى آن اشاره اى به مساله معاد است , و هم با ذكر اين نعمتها, حس شكرگزارى بندگان را تحريك كرده , آنها رااز اين طريق به خدا نزديكتر مى سازد.
نـخـسـت مـى گويد: ((خداوند از آسمان آبى فرستاد و زمين را پس از آنكه مرده بود به وسيله آن حيات بخشيد)) (واللّه انزل من السما ما فاحيا به الا رض بعدموتها).
((در اين نشانه روشنى است (از عظمت خدا) براى جمعيتى كه گوش شنوادارند)) (ان فى ذلك لا ية لقوم يسمعون ).
هم نشانه اى است از قدرت عظمت آفريدگار, و هم دليلى است بر امكان معاد و هم نعمت بزرگى است از نعمتهاى خداوند.
(آيـه ) بعد از نعمت آب كه مسلما نخستين پايه حيات است , به نعمت وجود چهارپايان و مخصوصا مـاده غـذايـى بـسـيار مفيدى مانند شير كه از آنها گرفته مى شود اشاره كرده , مى گويد: ((و در وجود چهارپايان براى شما درس عبرتى است ))(وان لكم فى الا نعام لعبرة ).
چـه عـبـرتى از اين برتر كه : ((از درون شكم آنها از ميان غذاهاى هضم شده , و خون ,شير خالص و گوارا به شما مى نوشانيم )) (نسقيكم مما فى بطونه من بين فرث ودم لبنا خالصا سائغا للشاربين ).
مى دانيم كه مقدار كمى از غذا مانند بعضى از مواد قندى و همچنين آب ازهمان ديواره هاى معده جذب بدن مى شود, اما قسمت عمده , هنگامى كه غذاى هضم شده منتقل به روده ها شد وارد خون مـى گـردد, و نيز مى دانيم كه شير ازغده هاى مخصوصى كه درون پستان است تراوش مى كند و مواد اصلى آن از خون وغده هاى چربى ساز گرفته مى شود.
بـه ايـن ترتيب اين ماده سفيد رنگ تميز خالص , از ميان غذاهاى هضم شده مخلوط با تفاله ها, و از لابلاى خون به دست مى آيد, و اين به راستى عجيب است ,سرچشمه اى آن چنان آلوده و تنفرآميز, اما محصولش اين چنين خالص و گوارا ونيروبخش !.
(آيـه ) بـعـد از حيوانات و شير آنها به بخشى از مواهب گياهان پرداخته ,مى گويد: ((و خداوند از مـيوه هاى درختان نخل و انگور (غذاى پربركتى نصيب شماساخت كه گاه آن را به صورت زيانبار در مى آوريد و از آن مسكرات (ناپاك ) و روزى خوب و پاكيزه مى گيريد)) (ومن ثمرات النخيل والا عناب تتخذون منه سكراورزقا حسنا).
((در اين نشانه روشنى است براى جمعيتى كه انديشه مى كنند)) (ان فى ذلك لا ية لقوم يعقلون ).
(آيه ).
پروردگارت به زنبور عسل وسحى فرستاد!.
در ايـنجا لحن قرآن به طرز شگفت انگيزى تغيير مى يابد و در عين ادامه دادن بحثهاى پيشين در زمـينه نعمتهاى مختلف الهى و بيان اسرار آفرينش , سخن از ((زنبورعسل )) (نحل ) و سپس خود عـسـل بـه مـيـان مـى آورد, امـا در شكل يك ماموريت الهى و الهام مرموز كه نام ((وحى )) بر آن گذارده شده است .
نـخـست مى گويد: ((و پروردگار تو به زنبور عسل , وحى كرد كه خانه هايى ازكوهها و درختان و داربـستهايى كه مردم مى سازند انتخاب كن )) (واوحى ربك الى النحل ان اتخذى من الجبال بيوتا ومن الشجر ومما يعرشون ).
((وحى )) در اينجا همان فرمان غريزه و انگيزه ها و الهام ناخودآگاهى است كه خداوند در جانداران مختلف آفريده است .
نـخستين ماموريت زنبوران در اين آيه ماموريت خانه سازى ذكر شده , و اين شايد به خاطر آن است كـه مـسـاله مسكن مناسب نخستين شرط زندگى است و به دنبال آن فعاليتهاى ديگر امكان پذير مى شود.
(آيه ) بعد دومين ماموريت زنبور عسل شروع مى شود چنانكه قرآن مى گويد: ما به او الهام كرديم كه : ((سپس از تمام ثمرات تناول كن )) (ثم كلى من كل الثمرات ).
((و راههايى را كه پروردگارت براى تو تعيين كرده به راحتى بپيما)) (فاسلكى سبل ربك ذللا ).
سـرانجام آخرين مرحله ماموريت آنها را (به صورت يك نتيجه ) اين چنين بيان مى كند: ((از درون زنـبوران عسل نوشيدنى مخصوصى خارج مى شود كه رنگهاى مختلفى دارد)) (يخرج من بطونها شراب مختلف الوانه ).
رنگ عسل بر حسب آن كه بر چه گل و ثمره اى نشسته و از آن بهره گيرى كرده تفاوت مى كند.
((در اين (شراب حلال ) داروى شفابخش مهمى براى مردم است )) (فيه شفاللناس ).
مـى دانيم در گلها و گياهان , داروهاى حيات بخشى نهفته شده است ;Š و جالب اين كه دانشمندان از طريق تجربه به اين حقيقت رسيده اند كه زنبوران به هنگام ساختن عسل آن چنان ماهرانه عمل مى كنند كه خواص درمانى و دارويى گياهان كاملا به عسل منتقل شده و محفوظ مى ماند!.
((و در اين (ماجراى برنامه زندگى زنبوران عسل و ارمغانى كه آنها براى جهان انسانيت مى آورند, كـه هم غذاست , هم شفا و هم درس زندگى ) نشانه روشنى (ازعظمت و قدرت پروردگار) است براى جمعيتى كه مى انديشند)) (ان فى ذلك لا ية لقوم يتفكرون ).
(آيه ).
سرچشمه تفاوت روزيها:.
در اينجا مساله اثبات خالق يكتا را تعقيب مى كند و آن از طريق دگرگونى وتغييرات نعمتها است كه از اختيار انسان بيرون است و نشان مى دهد از ناحيه ديگرى مقدر مى شود.
نخست مى گويد: ((و خداوند شما را آفريد)) (واللّه خلقكم ).
((سپس روح شما را بطور كامل مى گيرد)) و مرگتان فرا مى رسد (ثم يتوفيكم ).
هم حيات از ناحيه اوست , و هم مرگ ;Š تا بدانيد اين شما نيستيد كه آفريننده مرگ و حياتيد.
مـقـدار طول عمر شما نيز در اختيارتان نيست , بعضى در جوانى يا نزديك به پيرى از دنيا مى روند ولى ((بعضى از شما به بالاترين و بدترين ساليان عمر (يعنى نهايت پيرى ) باز مى گردند)) (ومنكم من يرد الى ارذل العمر).
((ونـتيجه اين عمر طولانى آن خواهد شد كه بعد از علم ودانش و آگاهى چيزى نخواهد دانست )) وهمه را به دست فراموشى مى سپارد (لكى لا يعلم بعد علم شيئا).
درسـت مـانند آغاز عمر و سنين كودكى كه يك پارچه نسيان بود وفراموشكارى و ناآگاهى , آرى ((خداوند آگاه و قادر است )) (ان اللّه عليم قدير).
هـمـه قدرتها در اختيار اوست و به هر مقدار كه صلاح بداند مى بخشد و به هرموقع كه لازم ببيند مى گيرد.
(آيـه ) در اين آيه نيز ادامه مى دهد كه حتى روزيهاى شما به دست شمانيست , ((اين خداوند است كـه بـعضى از شما را بر بعض ديگرى از نظر روزى برترى مى دهد)) (واللّه فضل بعضكم على بعض فى الرزق ).
((امـا آنـهـا كـه بـرتـرى يافته اند (به خاطر تنگ نظرى ) حاضر نيستند از آنچه دراختيار دارند به بـنـدگان مملوك خود بدهند (و آنها را در اموال خويش شريك سازند)تا آنها نيز با ايشان مساوى گردند)) (فما الذين فضلوا برادى رزقهم على ما ملكت ايمانهم فهم فيه سوا).
از ايـن آيـه اسـتفاده مى شود كه مسلمانان در محيط خانواده و در برابرزيردستان نبايد براى خود هيچ گونه فضيلت و امتيازى قائل شوند.
ايـن تـفـاوت درآمدها از تفاوت استعدادهايى سرچشمه مى گيرد كه آن هم ازمواهب الهى است , مـمكن است در پاره اى از موارد اكتسابى باشد ولى در پاره اى ازموارد نيز قطعا غيراكتسابى است , بـنـابراين حتى در يك جامعه سالم از نظر اقتصادى نيز تفاوت درآمدها غيرقابل انكار است , ولى با اين حال آنچه پايه اصلى پيروزيها راتشكيل مى دهد تلاش و سعى و كوشش آدمى است .
اما نبايد تفاوت استعدادها و درآمدها باعث سؤاستفاده در راه ايجاد جامعه طبقاتى گردد.
و بـه هـمـيـن دلـيـل در پايان آيه مى فرمايد: ((آيا آنها نعمت خدا را انكار مى كنند))(افبنعمة اللّه يجحدون ).
اشـاره بـه ايـن كـه ايـن تفاوتها در صورت طبيعيش (نه صورت مصنوعى وظالمانه ) از نعمتهاى خداست كه براى حفظ نظام مجتمع بشرى و پرورش استعدادهاى مختلف ايجاد شده است .
(آيه ) در اين آيه كه مانند دو آيه گذشته با كلمه ((اللّه )) شروع مى شود, وبيانگر نعمتهاى خداوند اسـت , اشـاره بـه مـواهب او از نظر نيروهاى انسانى و معاونان و كمك كاران , و همچنين روزيهاى پاكيزه , مى كند;Š و اين حلقه هاى سه گانه نعمت راكه در اين سه آيه ذكر شده تكميل مى نمايد.
يـعـنـى , از نـظام حيات و مرگ , شروع كرده , سپس تفاوت روزيها و استعدادهارا كه نظام ((تنوع زنـدگـى )) اسـت بـيـان مى كند, و با آيه مورد بحث كه ناظر به نظام تكثيرمثل بشر, و روزيهاى پاكيزه است پايان مى گيرد.
مـى گويد: ((خداوند براى شما از جنس خودتان همسرانى قرار داد)) (واللّه جعل لكم من انفسكم ازوجا).
همسرانى كه هم مايه آرامش روح و جسمند و هم سبب بقا نسل .

[donsaeid]

لذا بلافاصله اضافه مى كند: ((و از همسرانتان براى شما فرزندان و نوه ها قرار داد))(وجعل لكم من ازواجكم بنين وحفدة ).
سپس مى فرمايد: ((و (خداوند) از پاكيزه ها به شما روزى داد)) (ورزقكم من الطيبات ).
و در پـايان به عنوان يك نتيجه گيرى كلى از اين بحث مى گويد: آيا آنها با اين همه آثار عظمت و قدرت خدا كه مشاهده مى كنند, و اين همه مواهبى كه از ناحيه او به آنها ارزانى شده باز سراغ بتها مـى رونـد ((آيـا بـه باطل ايمان مى آورند و نعمت خداوند را انكار مى كنند ؟)) (افبالباطل يؤمنون وبنعمة اللّه هم يكفرون ).
(آيـه ) در تـعـقـيـب بـحثهاى توحيدى گذشته , اين آيه , به مساله شرك پرداخته و با لحنى پر از سرزنش و توبيخ مى گويد: ((آنها غير از خدا, موجوداتى رامى پرستند كه هيچ رزقى را براى آنان از آسـمانها و زمين در اختيار ندارند)) (ويعبدون من دون اللّه ما لا يملك لهم رزقا من السموات والا رض شيئا).
نـه تـنها مالك چيزى در اين زمينه نيستند, بلكه ((توانايى (بر خلق و ايجاد ودسترسى به روزيها) نيز ندارند)) (ولا يستطيعون ).
اشـاره بـه اين كه مشركان به اين گمان به دنبال پرستش بتها مى رفتند كه آنها رادر سرنوشت و سود و زيان خود, مؤثر مى پنداشتند.
(آيه ) اين آيه به عنوان يك نتيجه گيرى مى گويد: اكنون كه چنين است ((پس براى خدا امثال (و شبيه ها) قائل نشويد)) (فلا تضربوا للّه الا مثال ).
((چرا كه خدا مى داند و شما نمى دانيد)) (ان اللّه يعلم وانتم لا تعلمون ).
جـمـلـه ((فـلا تضربوا للّه الا مثال )) اشاره به منطقى است كه مشركان عصرجاهلى داشته اند آنها مى گفتند: ما اگر به سراغ بتها مى رويم به خاطر اين است كه ماشايسته پرستش خدا نيستيم بايد بـه سـراغ بـتها برويم كه آنها مقربان درگاه او هستند !خداوند همانند يك پادشاه بزرگ است كه وزرا و خـاصـان او به سراغ او مى روند,ولى توده مردم كه دسترسى به او ندارند به سراغ حواشى و خاصان و مقربانش خواهند رفت .
قرآن در پاسخ آنها مى گويد: ((براى خداوند مثال نزنيد)) يعنى , مثالى كه متناسب با افكار محدود و موجودات ((ممكن )) و مملو از نقايص است .
خـدايـى كـه شما را دعوت به نيايش و سخن گفتن مستقيم با خودش كرده , ودرهاى خانه اش را شـب و روز بـه روى شـمـا بـاز گذارده , اين خدا را نبايد به پادشاه جبار مستكبرى تشبيه كرد كه درون قصرش خزيده و جز عده معدودى , راه به درون خانه او ندارند.

(آيه ).
دو مثال زنده براى مؤمن و كافر!.
در تـعـقيب آيات گذشته كه از ايمان و كفر و مؤمنان و مشركان سخن مى گفت در اين آيه و آيه بعد با ذكر دو مثال زنده و روشن , حال اين دو گروه را مشخص مى كند:.
در نـخستين مثال , ((مشركان )) را به برده مملوكى كه توانايى هيچ چيز را ندارد,و ((مؤمنان )) را بـه انـسـان غـنـى و بـى نـيـازى كه از امكانات خود همگان را بهره مندمى سازد تشبيه مى كند, و مـى گـويـد: ((خداوند مثالى زده : برده مملوكى را كه قادر برهيچ چيز نيست )) ! (ضرب اللّه مثلا عبدا مملوكا لا يقدر على شى ).
آرى ! بنده بندگان خدا بودن , نتيجه اى جز اسارت و محدوديت از هر نظرنخواهد داشت .
و در مقابل آن انسان با ايمانى را مثل زده , مى فرمايد: ((و كسى كه از جانب خويش به او رزق حسن (و انواع روزيها و مواهب پاكيزه ) بخشيده ايم )) (ومن رزقناه منا رزقا حسنا).
((اين انسان (آزاده با داشتن امكانات فراوان ) پنهان و آشكار از آنچه در اختياردارد انفاق مى كند)) (وهو ينفق منه سرا وجهرا).
((آيا اين دو نفر يكسانند ؟! (هل يستوون ) مسلما نه !.
بنابراين ((همه حمد و ستايش مخصوص خداست )) (الحمدللّه ).
خـداونـدى كـه بـنده اش آزاده و پرقدرت و پربخشش است , نه از آن بتها كه بندگانشان آن چنان ناتوان و محدود و بى قدرت و اسيرند!.
((ولى اكثر آنها (مشركان ) نمى دانند)) (بل اكثرهم لا يعلمون ).
(آيه ) دگر بار مثال گوياى ديگرى براى بندگان بت , و مؤمنان راستين مى زند وآنها را به ترتيب به گنگ مادر زادى كه در عين حال برده و ناتوان است , و يك انسان آزاده گويا كه دائما به عدل و داد دعـوت مى كند و بر صراط مستقيم قرار دارد تشبيه نموده مى فرمايد: ((و خداوند دو مرد را مثل زده : كه يكى از آنها گنگ مادرزاد است و قادر بر هيچ كارى نيست )) (وضرب اللّه مثلا رجلين احدهما ابكم لا يقدر على شى ).
((و او (در عين برده بودن ) سربارى است براى مولا و صاحبش )) (وهو كل على مولـيه ).
به همين دليل ((او را به دنبال هر كارى بفرستد خوب انجام نمى دهد)) (اينمايوجهه لا يات بخير).
بـه ايـن ترتيب او داراى چهار صفت كاملا منفى است : گنگ مادرزاد بودن ,ناتوانى مطلق , سربار صاحبش بودن , و هنگامى كه به دنبال كارى فرستاده شود,هيچ گام مثبتى بر نخواهد داشت .
((آيـا چنين انسانى با آن كس كه (زبان گويا و فصيح دارد, و) مرتبا امر به عدل وداد مى كند, و بر جـاده صـاف , و راه راسـت قرار دارد, مساوى است )) ؟! (هل يستوى هو ومن يامر بالعدل وهو على صراط مستقيم ).
(آيه ) و از آنجا كه غالبا ديده ايم قرآن , بحثهاى مربوط به توحيد و مبارزه با شرك را با مسائل مربوط بـه مـعـاد و دادگاه بزرگ قيامت مى آميزد, در اينجا نيز بعدازگفتارى كه در آيات قبل در زمينه شـرك و تـوحـيـد گـذشـت , بـه سـراغ مـعاد مى رود و به پاسخ قسمتى از ايرادات مشركان ـكه مـى گـفتند: هنگامى كه ما مرديم و ذرات خاك ما در هر گوشه اى پراكنده شد, چه كسى از آنها آگـاهـى دارد كـه جـمـع آوريـشـان كـنـدـ امك اخ ت ارذ و م يدرم ام ه ك ى ماگنه :دنتفـگى ـم ؟وسـپـس پرونده آنهاراموردرسيدگى قراردهدـپرداخته ,نخست مى گويد(غيب آسمانهاوزمين را مخصوص خداست )) واو همه را مى داند (وللّه غيب السموات والا رض ).
سپس اضافه مى كند: ((وامر قيامت (به قدرى نزديك و آسان است ) درست همانند چشم بر هم زدن و يا از آن هم نزديكتر)) ! (وما امر الساعة الا كلمح البصر اوهو اقرب ).
ايـن دو جـمـله اشاره اى است زنده و گويا به قدرت بى انتهاى خداوندمخصوصا در زمينه مساله معاد و رستاخيز انسانها, لذا در پايان آيه مى فرمايد: ((چون خدا بر هر چيزى تواناست )) (ان اللّه على كل شى قدير).
(آيه ).
انواع نعمتهاى مادى و معنوى :.
بار ديگر قرآن به عنوان يك درس توحيد و خداشناسى به مساله نعمتهاى گوناگون پروردگار باز مـى گـردد, و در ايـن بـخش از نعمتها نخست به نعمت علم ودانش و ابزار شناخت اشاره كرده , مـى گـويـد: ((و خداوند شما را از شكم مادرانتان بيرون فرستاد در حالى كه هيچ نمى دانستيد)) (واللّه اخرجكم من بطون امهاتكم لا تعلمون شيئا).
البته در آن محيط محدود و تاريك و وابسته , اين جهل و بى خبرى قابل تحمل بود, ولى به هنگامى كه در فراخناى اين عالم پهناور گام گذارديد, ديگر ادامه آن جهل امكان پذير نبود, لذا ابزار درك حـقـايق و شناخت موجودات , يعنى , ((گوش و چشم و عقل در اختيار شما گذارد)) (وجعل لكم السمع والا بصار والا فئدة ).
تا حقايق هستى , و اين نعمتهاى بزرگ را درك كنيد, و حس شكرگزارى شمادر برابر بخشنده اين همه موهبت تحريك گردد ((شايد شكر او را به جاى آوريد))(لعلكم تشكرون ).
(آيه ) در اين آيه اسرار عظمت خدا را در پهنه هستى همچنان ادامه مى دهد, و مى گويد: ((آيا آنها بـه پـرندگانى كه بر فراز آسمان حركت دارند نظرنيفكندند)) ؟ (الم يروا الى الطير مسخرات فى جو السما).
و از آنجا كه طبيعت اجسام , جذب شدن به سوى زمين است , حركت پرندگان در بالاى زمين را با عنوان مسخرات (تسخيرشده ها) بيان كرده است .
سپس اضافه مى كند: ((هيچ كس جز خدا آنها را (اين چنين ) نگه نمى دارد)) (مايمسكهن الا اللّه ).
درست است كه خاصيت طبيعى بالها و عضلاتى كه در آن آفريده شده و شكل مخصوص پرندگان و ويژگيهايى كه در هوا موجود است , دست به دست هم داده وبه پرندگان امكان پرواز مى دهند, ولى چه كسى ـجز خداى عليم و قديرـ اين شكل و خواص را آفريده ؟.
و در پـايـان آيه مى فرمايد: ((در اين امر نشانه هايى است (از عظمت و قدرت خدا) براى كسانى كه ايمان دارند)) (ان فى ذلك لا يات لقوم يؤمنون ).
يـعنى , با چشم كنجكاو و حقيقت جو, اين امور را مى نگرند و به تجزيه وتحليل آن مى پردازند و در پرتو آن ايمانشان قويتر و راسختر مى گردد.
(آيه ) در اين آيه نيز مساله بيان نعمتها ادامه يافته , مى فرمايد: ((و خداوندبراى شما از خانه هايتان محل سكونت قرار داد)) (واللّه جعل لكم من بيوتكم سكنا).
و حقا نعمت ((مسكن )) از مهمترين نعمتهايى است كه تا آن نباشد, بقيه گوارانخواهد بود.
و بـه دنبال ذكر خانه هاى ثابت سخن از خانه هاى سيار به ميان آورده ,مى گويد: ((و خداوند براى شما از پوست چهارپايان خانه هايى قرار داد)) (وجعل لكم من جلود الا نعام بيوتا).
خـانـه هـايى كه بسيار سبك و كم وزن است ((و به هنگام كوچ كردن و موقع اقامت به آسانى آن را جابه جا مى كنيد)) (تستخفونها يوم ظعنكم ويوم اقامتكم ).
((عـلاوه بر اين از پشمها و كركها و موهاى اين چهارپايان (براى شما) اثاث ومتاع و وسائل مختلف زندگى تا زمان معينى قرار داد)) (ومن اصوافها واو بارهاواشعارها اثاثا ومتاعا الى حين ).
ذكـر دو تعبير ((اثاثا)) و ((متاعا)) پشت سر هم ممكن است اشاره به اين باشدكه شما مى توانيد از پـشـم و كـرك و مـوى چـهارپايان , وسائل زيادى براى خانه هاى خود فراهم سازيد و از آن متمتع گرديد.

[donsaeid]

(آيه ).
سايه ها, مسكنها و پوششها:.
سـپـس بـه سـراغ يـكـى ديـگر از نعمتهاى الهى رفته , مى گويد: ((و خداوند از آنچه آفريده است سايه هايى براى شما قرار داد)) (واللّه جعل لكم مما خلق ظلا لا ).
((و از كوهها, براى شما پناهگاههايى قرار داد)) (وجعل لكم من الجبال اكنانا).
ذكـر نـعمت ((سايه ها)) و ((پناهگاههاى كوهستانى )) پس از ذكر نعمت ((خانه ها))و ((خيمه ها)) كه در آيه قبل گذشت گويا اشاره به اين است كه انسانها از سه گروه خارج نيستند: گروهى در شهرها و آباديها زندگى مى كنند و از خانه ها بهره مى گيرند,گروهى ديگر كه در سفرند و خيمه با خود دارند از خيمه ها استفاده مى كنند, اماخداوند گروه سوم يعنى , مسافرانى كه حتى خيمه با خود ندارند, محروم نگذاشته ,و در مسير راه پناهگاههايى براى آنها تهيه ديده است .
سـپـس در تـعـقـيـب ايـن سـايبانهاى طبيعى و مصنوعى به سراغ پوششهاى تن انسان مى رود و مى گويد: ((خداوند براى شما پيراهنهايى قرار داد كه شما را از گرماحفظ مى كند)) (وجعل لكم سرابيل تقيكم الحر).
((و (همچنين ) پيراهنهايى كه به هنگام جنگ , حافظ شماست )) (وسربيل تقيكم باسكم ).
الـبـتـه پـوشـش و لباس فايده اش تنها اين نيست كه انسان را از گرما و سرما حفظكند, بلكه هم شـكوهى است براى انسان و هم در برابر بسيارى از خطراتى كه متوجه جسم او مى شود لباس يك وسيله دفاعى است .

در پـايـان آيـه بـه عنوان يك تذكر و هشدار مى گويد: ((اين گونه خداوند نعمتش را بر شما تمام مى كند شايد در برابر فرمان او تسليم شويد)) (كذلك يتم نعمته عليكم لعلكم تسلمون ).
اين طبيعى است كه انسان با بررسى نعمتهاى مختلفى كه وجودش را احاطه كرده بى اختيار به ياد آفريننده نعمتها مى افتد.
(آيـه ) بـعـد از ذكـر ايـن نعمتهاى آشكار و نهان مى فرمايد: ((با اين همه اگرآنها روى برتابند (و تـسليم دعوت حق نشوند, نگران مباش ) چرا كه وظيفه تو فقطابلاغ آشكار است )) (فان تولوا فانما عليك البلا غ المبين ).
اين جمله در حقيقت , براى دلدارى پيامبر(ص ) و تسلى خاطر اوست .
(آيـه ) و بـراى تكميل اين گفتار اضافه مى كند كه : ((آنان نعمت خدا رامى شناسند (و به ابعاد آن آشـنـا هـسـتند و به عمقش پى برده اند) ولى با اين حال بازانكار مى كنند)) (يعرفون نعمت اللّه ثم ينكرونها).
بنابراين , دليل كفر آنها را در عدم آگاهى نبايد جستجو كرد, بلكه عامل اين كفر را درصفات زشت ديگر آنها كه سد راه ايمانشان شده است بايد يافت .
و شايد به همين دليل در پايان آيه اضافه مى كند: ((و اكثر آنها كافرند))(واكثرهم الكافرون ).
(آيه ).
آنجا كه تمام درها به روى بدكاران بسته مى شود!.
در تـعـقـيـب آيـات گـذشـتـه كه واكنش نادرست منكران حق را در برابر نعمتهاى گوناگون پـروردگـار بـيـان مى كرد, در اينجا به گوشه اى از مجازاتهاى دردناك آنها درجهان ديگر اشاره مى كند.
نـخـسـت مـى گـويـد: ((و بـه خـاطر بياوريد روزى را كه ما از هر امتى گواهى (برآنها) مبعوث مى كنيم )) (ويوم نبعث من كل امة شهيدا).
سـپـس اضـافه مى كند كه در آن دادگاه ((اجازه سخن گفتن به كافران داده نمى شود)) (ثم لا يؤذن للذين كفروا).
آيـا مـمـكن است خداوند اجازه دفاع به مجرمى ندهد ؟ آرى ! در آنجا نياز به سخن گفتن با زبان نـيست ! دست و پا وگوش و چشم و پوست بدن و حتى زمينى كه انسان بر آن گناه يا ثواب كرده است , گواهى مى دهند;Š بنابراين , نوبت به زبان نمى رسد.
نه تنها به آنها اجازه سخن گفتن داده نمى شود بلكه ((توانايى بر جبران واصلاح و تقاضاى عفو نيز ندارند)) (ولا هم يستعتبون ).
چـرا كـه آنـجا كه سراى برخورد با نتيجه ها و بازتابهاى عمل است نه جاى انجام عمل و يا جبران و اصلاح .
(آيـه ) در ايـن آيه اضافه مى كند اين ظالمان ستم پيشه هنگامى كه از مرحله حساب گذشته و در بـرابـر عـذاب الـهـى قـرار گرفتند گاهى تقاضاى تخفيف و گاهى تقاضاى مهلت مى كنند, اما ((هنگامى كه ظالمان مجازات را ببينند نه به آنها تخفيف عذاب داده مى شود و نه مهلت )) (واذا را الذين ظلموا العذاب فلا يخفف عنهم ولا هم ينظرون ).
(آيـه ) در ايـن آيه همچنان , سخن از آينده شوم مشركان , به خاطرپرستيدن بتها است , مى فرمايد, در صـحـنـه قيامت كه معبودهاى ساختگى وانسانهايى كه همچون بت پرستش مى شدند در كنار پـرسـتـش كنندگان قرار مى گيرند,((و هنگامى كه مشركان معبودهايى را كه همتاى خدا قرار دادنـد مـى بـيـنـنـد, مـى گـويـند(پروردگارا ! اينها همتايانى هستند كه ما به جاى تو آنها را مى خوانديم )) ! (واذا راالذين اشركوا شركاهم قالوا ربنا هؤلا شركاؤنا الذين كنا ندعوا من دونك ).
ايـن مـعـبـودان نـيـز, ما را در اين كار وسوسه كردند و در حقيقت شريك جرم مابودند, بنابراين , سهمى از عذاب و مجازات ما را براى آنها قرار ده .
((در ايـن هـنـگـام (بـه فـرمان خدا) معبودان (به سخن در مى آيند و) آنهامى گويند: شما قطعا دروغگو هستيد)) ! (فالقوا اليهم القول انكم لكاذبون ).
مـا نـه شـريـك خـدا بوديم و نه شما را وسوسه كرديم و نه محكوم به پذيرش بخشى از مجازاتتان هستيم .
(آيـه ) در ايـن آيه اضافه مى كند كه بعد از اين سخن و شنيدن پاسخ ((همگى در پيشگاه خدااظهار تـسـليم مى كنند)) (والقوا الى اللّه يومئذ السلم ) وغرورو نخوت و تعصبهاى كوركورانه اين عابدان نـادان با ديدن چهره حق كنار مى رود وسر تعظيم در پيشگاهش فرود مى آورند و (در اين هنگام ) تمام آنچه را (نسبت به خدا) دروغ مى بستند, گم و نابود مى شود)) ! (وضل عنهم ما كانوا يفترون ) .
هـم نـسبت دروغين شريك خدا بودن , محو و بى رنگ مى شود, و هم پندارشفاعت بتها در پيشگاه خدا, بلكه همانها آتشگيره هاى دوزخ مى شوند و به جان پرستش كنندگانشان مى افتند!.
(آيه ) تا اينجا بيان حال مشركان گمراهى بود كه در شرك و انحراف خودغوطه ور بودند, بى آنكه ديـگـرى را بـه اين راه بخوانند, سپس حال كسانى را بيان مى كند كه در عين گمراهى به گمراه سـاخـتـن ديـگـران نـيـز اصرار دارند, مى فرمايد(كسانى كه كافر شدند و مردم را از راه خدا باز داشتند, مجازاتى مافوق مجازات كفرشان بر آنها مى افزاييم در برابر آنچه فساد مى كردند)) (الذين كفروا وصدوا عن سبيل اللّه زدناهم عذابا فوق العذاب بما كانوا يفسدون ) چرا كه عامل فساد درروى زمين و گمراهى خلق خدا, و مانع از پيمودن راه حق شدند.
در حـديث مشهورى مى خوانيم : ((هر كس سنت نيكى بگذارد, پاداش كسانى كه به آن عمل كنند براى او هست بى آنكه از پاداش آنها كاسته شود, و هر كس سنت بدى بگذارد, گناه همه كسانى كه به آن عمل مى كنند بر او نوشته مى شود, بى آنكه ازگناه آنها چيزى كاسته شود)).
(آيه ) سپس به دنبال سخنى كه از وجود ((گواه )) در هر امتى در چند آيه قبل به ميان آمد مجددا به سراغ آن بحث با توضيح بيشترى مى رود, مى گويد: ((و به خاطر بياوريد آن روز را كه ما از ميان هـر امـتى گواهى از خود آنها بر آنها مبعوث مى كنيم )) (ويوم نبعث فى كل امة شهيدا عليهم من انفسهم ).
گـرچـه ايـن حـكـم عام شامل مسلمانان و پيامبر اسلام (ص ) نيز مى شود, ولى براى تاكيد بيشتر خـصـوصـا آن را مـطـرح كـرده , مى فرمايد: ((و ما تو را شاهد و گواه براين گروه مسلمانان قرار مى دهيم )) (وجئنابك شهيدا على هؤلا ).
و از آنجا كه قرار دادن شهيد و گواه فرع بر اين است كه قبلا برنامه كامل وجامعى در اختيار افراد قرار داده شده باشد, بطورى كه حجت بر همگى تمام شود,تا به دنبال آن , مساله نظارت و مراقبت مـفـهـوم صحيحى پيدا كند, لذا بلافاصله مى گويد: ((و ما اين كتاب آسمانى (قرآن ) را بر تو نازل كرديم كه بيانگر همه چيزاست )) (ونزلنا عليك الكتاب تبيانا لكل شى ).
((و هـم هدايت است و هم رحمت , و هم مايه بشارت براى همه مسلمانان جهان )) (وهدى ورحمة وبشرى للمسلمين ).
(آيه ).
جامعترين برنامه اجتماعى :.
اين آيه نمونه اى از جامعترين تعليمات اسلام در زمينه مسائل اجتماعى , وانسانى و اخلاقى را بيان مى كند.
در آغـاز مى گويد: ((خداوند فرمان به عدل و احسان مى دهد و (همچنين )بخشش به نزديكان )) (ان اللّه يامر بالعدل والا حسان وايتائ ذى القربى ).
((عدل )) همان قانونى است كه تمام نظام هستى بر محور آن مى گردد و به معنى واقعى كلمه آن است كه هر چيزى در جاى خود باشد;Š بنابراين , هرگونه انحراف , افراط, تفريط, تجاوز از حد, تجاوز به حقوق ديگران بر خلاف اصل ((عدل )) است .
امـا از آنجا كه عدالت با همه قدرت و شكوه و تاثير عميقش در مواقع بحرانى و استثنايى به تنهايى كارساز نيست , بلافاصله دستور به احسان را پشت سر آن مى آورد.
در حديثى از على (ع ) مى خوانيم : ((عدل آن است كه حق مردم را به آنهابرسانى , و احسان آن است كه بر آنها تفضل كنى )).
بـعـد از تـكميل اين سه اصل مثبت , به سه اصل منفى و منهى مى پردازد ومى گويد: ((خداوند از فحشا و منكر و ظلم و ستم , نهى مى كند)) (وينهى عن الفحشا والمنكر والبغى ).
((فـحشا)) اشاره به گناهان پنهانى , ((منكر)) اشاره به گناهان آشكار, و ((بغى ))هرگونه تجاوز از حق خويش و ظلم و خودبرتربينى نسبت به ديگران است .
و در پـايـان آيـه , بـه عنوان تاكيد مجدد روى تمام اين اصول ششگانه مى فرمايد: ((خداوند به شما اندرز مى دهد شايد متذكر شويد)) (يعظكم لعلكم تذكرون ).
احياى اصول سه گانه عدل و احسان و ايتا ذى القربى و مبارزه با انحرافات سه گانه فحشا و منكر و بغى در سطح جهانى , كافى است كه دنيايى آباد و آرام وخالى از هرگونه بدبختى و فساد بسازد, و اگـر از ابـن مـسـعـود صـحابى معروف نقل شده كه : ((اين آيه جامعترين آيات خير و شر در قرآن است )) به همين دليل است .
آيـه ـ شـان نـزول : در آن هنگام كه جمعيت مسلمانان كم , و دشمنان فراوان بودند, و امكان داشت بعضى از مؤمنان به خاطر همين تفاوت و احساس تنهايى ,بيعت خود را با پيامبر(ص ) بشكنند و از حمايت او دست بردارند, آيه نازل شد و به آنها در اين زمينه هشدار داد.

[donsaeid]

تفسير:.
استحكام پيمانهاى شما دليل بر ايمان شماست !.
در اينجا به بخش ديگرى از مهمترين تعليمات اسلام پرداخته , نخست مى فرمايد: ((و هنگامى كه با خدا عهد بستيد به عهد او وفا كنيد)) (واوفوا بعهداللّه اذا عاهدتم ).
سـپـس اضـافه مى كند: ((و سوگندها را بعد از محكم ساختن نقض نكنيد)) (ولا تنقضوا الا يمان بعد توكيدها).
((در حـالـى كه (به نام خدا سوگند ياد كرده ايد و) خداوند را كفيل و ضامن برسوگند خود قرار داده ايد)) (وقد جعلتم اللّه عليكم كفيلا ).
((چرا كه خداوند از تمام اعمال شما آگاه است )) (ان اللّه يعلم ما تفعلون ).
مـسـالـه ((ايمان )) (جمع يمين به معنى سوگند) كه در آيه فوق آمده معنى وسيعى دارد كه هم تعهداتى را كه انسان با سوگند در برابر خداوند كرده , شامل مى گردد, و هم تعهداتى را كه با تكيه بر قسم در برابر خلق خدا مى كند.
و به تعبير ديگر هرگونه تعهدى كه زير نام خدا و با سوگند به نام او انجام مى گيرد در اين جمله وارد است .
(آيـه ) و از آنـجا كه مساله وفاى به عهد, يكى از مهمترين پشتوانه ها براى ثبات هر جامعه است در اين آيه نيز با لحن توام با نوعى سرزنش و ملامت , آن راتعقيب كرده , مى گويد;Š و شما ((همانند آن زن (سـبك مغز) نباشيد كه پشمهاى تابيده خود را پس از استحكام وامى تابيد)) (ولا تكونوا كالتى نقضت غزلها من بعد قوة انكاثا).
اشاره به داستان زنى است از قريش به نام ((رائطه )) در زمان جاهليت كه ازصبح تا نيم روز, خود و كـنـيزانش , پشمها و موهايى را كه در اختيار داشتندمى تابيدند, و پس از آن دستور مى داد همه آنها را واتابند و به همين جهت به عنوان ((حمقا)) (زن احمق ) در ميان عرب , معروف شده بود.
سپس اضافه مى كند: ((در حالى كه سوگند (و پيمان ) خود را وسيله خيانت وفساد قرار مى دهيد, به خاطر اين كه گروهى , جمعيتشان از گروه ديگر بيشتر است )) وكثرت دشمن را بهانه اى براى شكستن بيعت با پيامبر مى شمريد (تتخذون ايمانكم دخلا بينكم ان تكون امة هى اربى من امة ).
آگاه باشيد ! ((خدا فقط شما را با اين وسيله , مورد آزمايش قرار مى دهد)) (انمايبلوكم اللّه به ).
به هر حال ((خداوند (نتيجه اين آزمايش و) آنچه را در آن اختلاف داشتيد درروز قيامت براى شما آشـكـار مـى سـازد)) و پرده از روى اسرار دلها بر مى دارد و هركس را به جزاى اعمالش مى رساند (وليبينن لكم يوم القيمة ما كنتم فيه تختلفون ).
(آيـه ) و از آنـجـا كه بحث از آزمايش الهى و تاكيد بر ايمان و انجام وظائف ,غالبا اين توهم را ايجاد مى كند كه مگر براى خدا مشكل است كه همه انسانها رااجبارا به قبول حق وادار سازد, لذا در اين آيـه بـه پاسخ اين توهم پرداخته مى گويد(و اگر خدا مى خواست , همه شما را امت واحدى قرار مى داد)) (ولو شا اللّه لجعلكم امة واحدة ).
((امـت واحـدة )) از نـظـر ايمان و قبول حق , ولى بديهى است اين پذيرش حق نه گامى به سوى تـكـامل است نه دليلى بر افتخار پذيرنده آن , لذا سنت خدا اين است كه همگان را آزاد بگذارد, تا با اختيار خود, راه حق را بپويند.
ولـى ايـن آزادى بـه آن مـعـنـى نـيست كه از ناحيه خدا, هيچ گونه كمكى به پويندگان اين راه نمى شود, بلكه آنها كه قدم در راه حق مى گذارند توفيق خداوندشامل حالشان مى شود, و آنها كه در راه باطل گام مى گذارند از اين موهبت محروم مى گردند و بر گمراهيشان افزوده مى شود.
لذا بلافاصله مى گويد: ((لكن خدا هر كس را بخواهد گمراه مى كند و هركس رابخواهد هدايت )) (ولكن يضل من يشا ويهدى من يشا).
اما اين هدايت و اضلال الهى هرگز سلب مسؤوليت از شما نمى كند, زيراگامهاى نخستين آن , از خـود شـماست ;Š به همين دليل اضافه مى كند: ((و شما بطورقطع در برابر اعمالى كه انجام مى داد مسؤوليد, و از شما بازپرسى مى شود))(ولتسئلن عما كنتم تعملون ).
(آيـه ) سپس براى تاكيد بر مساله وفاى به عهد و ايستادگى در برابر سوگندها كه از عوامل مهم ثـبـات اجـتـمـاعـى است مى گويد: ((سوگندهايتان را وسيله تقلب وخيانت در ميان خود قرار ندهيد)) (ولا تتخذوا ايمانكم دخلا بينكم ).
زيـرا ايـن امـر دو زيـان بـزرگ دارد اول اين كه : سب مى شود كه ((گامى بعد ازثابت گشتن (بر ايمان ) متزلزل شود)) (فتزل قدم بعد ثبوتها).
زيـان ديـگـر اين كه : ((و به خاطر بازداشتن (مردم ) از راه خدا, آثار سؤ آن رابچشيد ! و براى شما, عذاب عظيمى خواهد بود)) ! (وتذوقوا السؤ بما صددتم عن سبيل اللّه ولكم عذاب عظيم ).
درحـقـيقت پيمان شكنيها وتخلف از سوگندها,از يك سو موجب بدبينى وتنفرمردم از آيين حق و پـراكـنـدگـى صـفـوف و بـى اعـتمادى مى گردد, تا آنجا كه مردم رغبت به پذيرش اسلام نشان نـمـى دهـنـد و اگـر پـيمانى با شما بستند خود را ملزم به وفاى به آن نمى دانند, و اين خود مايه ناراحتيهاى فراوان و شكست و تلخ كامى در دنياست و از سويى ديگر عذاب الهى را در سرايى ديگر, براى شما به ارمغان مى آورد.
آيه ـ شان نزول : در مورد نزول اين آيه و دو آيه بعد نقل شده : مردى ازاهالى ((حضر موت )) خدمت پـيامبر(ص ) رسيد عرض كرد: اى رسول خدا !همسايه اى به نام ((امرؤالقيس )) دارم كه قسمتى از زمين مرا غصب كرده است .
پـيـامـبـر(ص ) امرؤالقيس را خواست و از او در اين زمينه سؤال كرد, او در پاسخ همه چيز را انكار نمود, پيامبر(ص ) به او پيشنهاد سوگند كرد.
بـه هنگامى كه امرؤالقيس برخواست تا سوگند ياد كند, پيامبر(ص ) به اومهلت داد ـو فرمود: در اين باره بينديش و بعدا سوگند ياد كن .
آن دو بازگشتند و در اين حال , دو آيه اول نازل شد ـو آنها را از سوگند دروغ وعواقب آن برحذر داشت .
هـنگامى كه پيامبر(ص ) اين دو آيه را براى آنها خواند, امرؤالقيس گفت حق است , من قسمتى از زمـيـن او را غـصـب كرده ام , ولى نمى دانم چه مقدار بوده است ؟اكنون كه چنين است هر مقدار مى خواهد (و مى داند حق اوست ) برگيرد, و معادل آن هم بر آن بيفزايد به خاطر استفاده اى كه در اين مدت از زمين او كرده ام .
در ايـن هـنـگام آيه (97) نازل شدـ و به كسانى كه عمل صالح توام با ايمان دارند بشارت ((حيات طيبه )) داد.
تفسير: در تعقيب آيات گذشته كه از زشتى پيمان شكنى و سوگند دروغ سخن مى گفت اين آيه تـاكـيـدى بر همان مطلب دارد با اين تفاوت كه انگيزه پيمان شكنى و سوگند دروغ در آيات قبل مـساله مرعوب شدن در برابر اكثريت عددى بود, و در اينجا انگيزه آن مساله جلب منافع بى ارزش مادى است .
لذا مى گويد: ((و هرگز پيمان الهى را با بهاى كمى مبادله نكنيد)) (ولا تشتروابعهداللّه ثمنا قليلا ) يـعـنى هر بهايى در برابر آن بگيريد كم و ناچيز است , حتى اگرتمام دنيا را به شما بدهند ارزش يك لحظه وفاى به عهد الهى را ندارد.
سـپـس به عنوان دليل اضافه مى كند: ((آنچه نزد خداست براى شما بهتر است اگر بدانيد)) (انما عنداللّه هو خير لكم ان كنتم تعلمون ).
(آيـه ) در اين آيه دليل اين برترى را چنين بيان مى كند: ((آنچه نزدشماست سرانجام فانى و نابود مى شود, اما آنچه نزد خداست باقى و جاودان مى ماند)) (ما عندكم ينفد وما عنداللّه باق ).
بـيـايـيـد و سـرمـايـه هاى خود را براى خدا و در راه خدا و جلب رضاى او به كاراندازيد تامصداق ((عنداللّه )) گردد, وبه مقتضاى ((ما عنداللّه باق )) باقى وبرقرار شود.
سـپـس اضافه مى كند: ((و ما كسانى را كه (در راه اطاعت فرمانمان بخصوص ايستادگى در برابر سوگندها و عهدها) صبر و استقامت مى كنند به بهترين اعمالشان پاداش خواهيم داد)) (ولنجزين الذين صبروا اجرهم باحسن ما كانوا يعملون ).
تـعـبير به ((احسن )) دليل بر اين است كه اعمال نيك آنها همه يكسان نيست ,بعضى خوب است و بعضى خوبتر, ولى خداوند همه را به حساب خوبترمى گذارد, و پاداش خوبتر را به آنها مى دهد, و اين نهايت بزرگوارى است .
(آيه ) و به دنبال آن به صورت يك قانون كلى نتيجه اعمال صالح توام با ايمان رااز هر كس و به هر صـورت تحقق يابد, در اين دنيا و جهان ديگر, بيان مى كند,مى گويد: ((هر كس عمل صالح انجام دهـد در حـالـى كـه مؤمن باشد, خواه مرد يا زن به او حيات پاكيزه مى بخشيم , و پاداش آنها را به بـهـتـريـن اعـمالى كه انجام مى دادندخواهيم داد)) (من عمل صالحا من ذكر او انثى وهو مؤمن فلنحيينه حيوة طيبة ولنجزينهم اجرهم باحسن ما كانوا يعملون ).
و بـه اين ترتيب معيار, تنها ((ايمان )) و ((اعمال صالح زاييده آن )) است و ديگرهيچ قيد و شرطى نـه از نـظـر سـن و سال , نه از نظر نژاد, نه از نظر جنسيت و نه از نظرپايه و رتبه اجتماعى در كار نيست .
((حيات طيبه )) يعنى , زندگى پاكيزه از هر نظر, پاكيزه از آلودگيها, ظلمها وخيانتها, عداوتها و دشـمـنيها, اسارتها و ذلتها و انواع نگرانيها و هرگونه چيزى كه آب زلال زندگى را در كام انسان ناگوار مى سازد.
(آيـه ) ايـن گـونـه قـرآن بخوان ! اين آيه طرز استفاده از قرآن مجيد وچگونگى تلاوت آن را بيان مى كند, زيرا پربار بودن محتواى قرآن به تنهايى كافى نيست , بايد موانع نيز از وجود ما و از محيط فكر و جان ما برچيده شود تا به آن محتواى پربار دست يابيم .
لذا نخست مى گويد: ((پس هنگامى كه قرآن مى خوانى از شر شيطان مطرودشده به خدا پناه بر)) (فاذا قرات القرآن فاستعذ باللّه من الشيطان الرجيم ).
الـبـتـه منظور تنها ذكر جمله ((اعوذ باللّه من الشيطان الرجيم )) نيست , بلكه بايداين ((ذكر)) را تبديل به ((فكر)) كنيم و اين فكر مقدمه تحقق حالتى در نفس و جان انسان گردد, حالت توجه به خـدا, حالت جدايى از هوى و هوسهاى سركشى كه مانع فهم و درك صحيح انسان است و به هنگام خـوانـدن هـر آيه به خدا پناه بريم از اين كه وسوسه هاى شيطان حجابى ميان ما و كلام حياتبخش خداوند گردد.
و تا چنين حالتى در روح و جان انسان پيدا نشود, درك حقايق قرآن براى اوممكن نيست .
جمال يار ندارد حجاب و پرده ولى ـــــ غبار ره بنشان تا نظر توانى كرد!.
تا نفس مبرا از نواهى نشود ـــــ دل آينه نور الهى نشود!.
(آيـه ) ايـن آيـه در حـقيقت دليلى است بر آنچه در آيه قبل گفته شده بود,مى فرمايد: ((شيطان تـسلطى بر كسانى كه ايمان دارند و بر پروردگارشان توكل مى كنند ندارد)) (انه ليس له سلطان على الذين آمنوا وعلى ربهم يتوكلون ).
(آيـه ) ((تـنـهـا تـسـلـط او بر كسانى است كه او را دوست مى دارند و به رهبرى و سرپرستى خود انتخابش كرده اند)) (انما سلطانه على الذين يتولونه ).
((و آنها كه او را شريك خدا در اطاعت و بندگى قرار داده اند)) (والذين هم به مشركون ) و فرمان شيطان را به جاى فرمان خدا واجب الاجرا مى دانند!.
بـنـابراين سلطه شيطان بر انسانها اجبارى و ناخودآگاه نيست بلكه اين انسانهاهستند كه شرائط ورود او را به محيط جان خود فراهم مى سازند.
آيـه ـ شـان نـزول : ابن عباس مى گويد: مشركان بهانه جو, هنگامى كه آيه اى نازل مى شد و دستور سـخـتـى در آن بـود و سـپس آيه ديگرى مى آمد و دستور آسانترى در آن بود, مى گفتند: محمد اصحاب خود را مسخره مى كند امروز دسترو به چيزى دستور مى دهد و فردا از همان نهى مى كند, اينها نشان مى دهد كه محمد همه را ازپيش خود مى گويد نه از ناحيه خدا, در اين هنگام آيه نازل شد و به آنها پاسخ گفت .

[donsaeid]

تفسير:.
دروغ رسوا!.
ايـن آيـه ايـرادهـايـى را كـه مـشـركان به آيات الهى مى گرفتند بيان مى كند, نخست مى گويد: ((هـنـگـامـى كه آيه اى را به آيه ديگر مبدل كنيم (حكمى را نسخ نماييم ) وخدا بهتر مى داند چه حكمى را نازل كند, آنها مى گويند: تو افترا مى بندى ! امابيشترشان (حقيقت را) نمى دانند)) (واذا بدلنا آية مكان آية واللّه اعلم بما ينزل قالوا انما انت مفتر بل اكثرهم لا يعلمون ).
آنـها نمى دانند كه قرآن در پى ساختن يك جامعه انسانى است , جامعه اى پيشرو با معنويت عالى با اين حال بديهى است كه اين نسخه الهى گاهى نياز به تبديل و تعويض دارد.
آرى ! آنـهـا از اين حقايق بى خبرند و از شرايط نزول قرآن , بى اطلاع , وگرنه مى دانستند ((نسخ )) پـاره اى از دسـتورات و آيات قرآن , يك برنامه دقيق و حساب شده تربيتى است كه بدون آن , هدف نـهـايى و نيل به تكامل تامين نمى شود, و دليل بر تناقض گويى پيامبر(ص ) و يا افترابستن به خدا نيست .
(آيـه ) ايـن آيـه , هـمين مساله را تعقيب و تاكيد كرده , به پيامبر(ص ) دستور مى دهد((بگو: آن را روح القدس از جانب پروردگارت بر حق نازل كرده است )) (قل نزله روح القدس من ربك بالحق ).
((روح الـقـدس )) يـا ((روح مـقدس )) همان پيك وحى الهى , ((جبرئيل امين )) است ,اوست كه به فـرمان خدا آيات را اعم از ناسخ و منسوخ , بر پيامبر(ص ) نازل مى كند,آياتى كه همه حق است همه واقـعـيـتـى را تـعقيب مى كند وآن واقعيت چيزى جز تربيت انسانها نيست , تربيت كه وصول به آن گاهى احكام ناسخ ومنسوخ را ايجاب مى كند.
بـه هـمـيـن دلـيـل بـه دنـبال آن مى فرمايد: ((هدف اين است كه افراد با ايمان را درمسير خود ثـابـت قـدمتر گرداند, و هدايت و بشارتى براى عموم مسلمين است ))(ليثبت الذين آمنوا وهدى وبشرى للمسلمين ).
بـه هـر حـال بـراى محكم كردن نيروى ايمان و پيمودن راه هدايت و بشارت ,گاهى چاره اى , جز بـرنـامه هاى كوتاه مدت و موقت كه بعدا جاى خود را به برنامه نهايى و ثابت مى دهد نيست , و اين است رمز وجود ناسخ و منسوخ در آيات الهى .
(آيه ) سپس به بهانه ديگر, و يا صحيحتر, افتراى مخالفين به پيامبراسلام (ص ) اشاره نموده , چنين مى گويد: ((و ما مى دانيم آنها مى گويند: اين آيات رابشرى به او تعليم مى دهد)) (ولقد نعلم انهم يقولون انما يعلمه بشر).
قـرآن بـا يك پاسخ دندان شكن خط بطلان بر اين ادعاهاى بى پايه مى كشد ومى گويد: اينها توجه نـدارد, ((زبـان كسى كه قرآن را به او نسبت مى دهند عجمى است , در حالى كه اين قرآن به زبان عربى فصيح و آشكار (نازل شده ) است )) (لسان الذى يلحدون اليه اعجمى وهذا لسان عربى مبين ) .
از ايـن آيـه بـه خـوبى استفاده مى شود كه اعجاز قرآن تنها در جنبه محتواى آن نيست بلكه الفاظ قـرآن نـيـز در سـرحـد اعـجـاز اسـت , و كشش و جاذبه و شيرينى وهماهنگى خاصى كه درالفاظ وجمله بنديها وجود دارد مافوق قدرت انسانهاست .
(آيـه ) سپس با لحنى تهديدآميز به بيان اين حقيقت مى پردازد كه اين اتهامات و انحرافات همه به خـاطـر رسوخ بى ايمانى در نفوس آنهاست و ((كسانى كه ايمان به آيات الهى ندارند خداوند آنها را هـدايـت نـمى كند (نه هدايت به صراطمستقيم و نه به راه بهشت و سعادت جاويدان ) و براى آنها عذاب دردناكى است ))(ان الذين لا يؤمنون بيات اللّه لا يهديهم اللّه ولهم عذاب اليم ).
چـرا كـه آنـها آنچنان گرفتار تعصب و لجاجت و دشمنى با حقند كه شايستگى هدايت را از دست داده اند, و جز براى عذاب اليم آمادگى ندارند!.
(آيـه ) و در ايـن آيه اضافه مى كند: ((تنها كسانى (به مردان حق ) دروغ مى بندند كه ايمان به آيات الـهـى نـدارنـد, و دروغـگـويان واقعى آنها هستند)) (انمايفترى الكذب الذين لا يؤمنون بيات اللّه واولئك هم الكاذبون ).
و چـه دروغـى از اين بزرگتر كه انسان به مردان حق اتهام ببندد و ميان آنها وانسانهايى كه تشنه حقيقتند, سد و مانعى ايجاد كند.
زشتى دروغ از ديدگاه اسلام .
آيـه فوق از آيات تكان دهنده اى است كه در زمينه زشتى دروغ سخن مى گويدو دروغگويان را در سر حد كافران و منكران آيات الهى قرار مى دهد.
اصولا در تعليمات اسلام به مساله راستگويى و مبارزه با كذب و دروغ فوق العاده اهميت داده شده است تا جايى كه در روايات اسلامى دروغ به عنوان ((كليد گناهان )) و راستگويى به عنوان ((برات بهشت )) شمرده شده است .
على (ع ) مى فرمايد: ((راستگويى دعوت به نيكوكارى مى كند, و نيكوكارى دعوت به بهشت )).
و نيز امام عسكرى (ع ) مى فرمايد: ((تمام پليديها در اتاقى قرار داده شده , وكليد آن دروغ است )).
در حـديـث ديـگرى از على (ع ) مى خوانيم كه فرمود: ((انسان هيچ گاه طعم ايمان را نمى چشد تا دروغ را ترك گويد خواه شوخى باشد يا جدى )).
آيه ـ شان نزول : اين آيه در مورد گروهى از مسلمانان نازل گرديد كه درچنگال مشركان گرفتار شدند و آنها را مجبور به بازگشت از اسلام و اظهار كلمات كفرو شرك كردند.
آنـهـا ((عمار)) و پدرش ((ياسر)) و مادرش ((سميه )) و ((صهيب )) و ((بلال )) و ((خباب ))بودند;Š پدر و مادر عمار در اين ماجرا سخت مقاومت كردند و كشته شدند, ولى عمار كه جوان بود آنچه را مشركان مى خواستند به زبان آورد.
ايـن خـبر در ميان مسلمانان پيچيد, بعضى غائبانه عمار را محكوم كردند وگفتند: عمار از اسلام بيرون رفته و كافر شده , پيامبر(ص ) فرمود: چنين نيست .
چـيـزى نـگذشت كه عمار گريه كنان به خدمت رسول خدا(ص ) آمد,پيامبر(ص ) فرمود: مگر چه شده است ؟.
عـرض كـرد اى پـيـامـبر! بسيار بد شده دست از سرم برنداشتند تا نسبت به شماجسارت كردم و بتهاى آنها را به نيكى ياد نمودم !.
پـيـامبر(ص ) با دست مباركش اشك از چشمان عمار پاك مى كرد و مى گفت :اگر باز تو را تحت فشار قرار دادند, آنچه مى خواهند بگو و جان خود را از خطررهايى بخش .
در اين هنگام آيه نازل گرديد و مسائل را در اين رابطه روشن ساخت .
تفسير:.
بازگشت كنندگان از اسلام (مرتدين ).
در تـكـمـيـل بحث آيات گذشته كه سخن از برنامه هاى مختلف مشركان و كفاردر ميان بود, در ايـنـجـا به گروهى ديگر از كفار يعنى , ((مرتدين )) و بازگشت كنندگان ازاسلام اشاره مى كند, مـى گـويـد: ((كـسـانـى كـه بعد از ايمان كافر شوند ـبه جز آنها كه تحت فشار و اجبار اظهار كفر كـرده انـد در حـالـى كـه قلبشان مملو از ايمان است ـ آرى چنين اشخاصى كه سينه خود را براى پـذيرش كفر گشوده اند غضب خدا بر آنهاست و عذاب عظيمى در انتظارشان )) (من كفر باللّه من بـعـد ايمانه الا من اكره وقلبه مطمئن بالا يمان ولكن من شرح بالكفر صدرا فعليهم غضب من اللّه ولهم عذاب عظيم ).
در واقـع در ايـنـجـا اشـاره بـه دو گـروه از كسانى است كه بعد از پذيرش اسلام راه كفر را پيش مى گيرند.
نـخـسـت آنها كه در چنگال دشمنان بى منطق گرفتار مى شوند و تحت فشار وشكنجه آنها اعلام بـيـزارى از اسـلام و وفـادارى بـه كـفر مى كنند, در حالى كه آنچه مى گويند تنها با زبان است و قلبشان مالامال از ايمان مى باشد, اين گروه مسلما موردعفوند, بلكه اصلا گناهى از آنها سر نزده است , اين همان ((تقيه )) مجاز است كه براى حفظ جان و ذخيره كردن نيروها براى خدمت بيشتر در راه خدا در اسلام مجازشناخته شده است .
گـروه دوم كـسـانـى هـسـتـنـد كـه بـه راستى دريچه هاى قلب خود را به روى كفر وبى ايمانى مـى گـشـايند, و مسير عقيدتى خود را به كلى عوض مى كنند, اينها هم گرفتار غضب خدا و هم ((عـذاب عـظيم )) او مى شوند چرا كه اين عمل موجب تزلزل جامعه اسلامى مى گردد و يك نوع قيام بر ضد رژيم و حكومت اسلامى محسوب مى شود و غالبا دليل بر سؤنيت است , و سبب مى شود كه اسرار جامعه اسلامى به دست دشمنان افتد.
(آيه ) اين آيه دليل مرتد شدن آنها را چنين بازگو مى كند: ((اين به خاطر آن است كه آنها زندگى دنـيا را بر آخرت ترجيح دادند)) و به همين جهت بار ديگر درطريق كفر گام نهادند (ذلك بانهم استحبوا الحيوة الدنيا على الا خرة ).
((و خـداونـد قوم كافر را (كه در كفر و انكار اصرار مى ورزند) هدايت نمى كند))(وان اللّه لا يهدى القوم الكافرين ).
و بـطـور خـلاصه هنگامى كه آنها اسلام آوردند, موقتا پاره اى از منافع ماديشان به خطر افتاد, و از آنجا كه به دنيا عشق مى ورزيدند از ايمان خود پشيمان گشتند ومجددا به سوى كفر بازگشتند.
بـديهى است چنين جمعيتى كه از درون وجودشان كششى به سوى ايمان نيست , مشمول هدايت الهى نمى شوند.
(آيـه ) اين آيه دليل عدم هدايت آنها را چنين شرح مى دهد: ((آنها كسانى هستند كه خدا بر قلب و گوش و چشمشان مهر نهاده )) آن چنان كه از ديدن و شنيدن و درك حق محروم مانده اند (اولئك الذين طبع اللّه على قلوبهم وسمعهم وابصارهم ).
و روشن است ((چنين افرادى (با از دست دادن تمام ابزار شناخت ) غافلان واقعى هستند)) (اولئك هـم الـغـافـلـون ) زيـرا اعمال خلاف و انواع گناهان آثار سوئى روى حس تشخيص و درك انسان مى گذارد و سرانجام كارش به جايى مى رسد كه دريچه روح او به روى همه حقايق بسته مى شود.
(آيه ) در اين آيه نتيجه كار آنها چنين ترسيم شده است : ((ناچار و قطعاآنها در آخرت زيانكارانند)) (لا جرم انهم فى الا خرة هم الخاسرون ).
چـه زيـان و خسرانى از اين بدتر كه انسان همه امكانات لازم را براى هدايت وسعادت جاويدان در دست داشته باشد, و بر اثر هوى و هوس همه اين سرمايه ها رااز دست بدهد.
(آيه ) و از آنجا كه در برابر دو گروه گذشته يعنى آنها كه تحت فشار دشمن كلمات كفرآميز را به عنوان ((تقيه )) بيان كردند و آنها كه با تمام ميل به كفر بازگشتند,گروه سومى وجود دارند كه همان فريب خوردگانند.
ايـن آيـه به وضع آنها اشاره كرده , مى گويد: سپس پروردگار تو نسبت به كسانى كه بعد از فريب خـوردن (به ايمان بازگشتند و) هجرت كردند, سپس جهاد كردند ودر راه خدا استقامت نمودند;Š پـروردگـارت , بـعـد از انـجام اين كارها, بخشنده و مهربان است )) و آنها را مشمول رحمت خود مـى سـازد (ثـم ان ربك للذين هاجروا من بعد مافتنوا ثم جاهدوا وصبروا ان ربك من بعدها لغفور رحيم ).
اين آيه دليل روشنى است براى قبول توبه مرتد ملى .
(آيه ) سرانجام به عنوان يك هشدار عمومى مى گويد: ((به ياد آوريدروزى را كه هر كس (در فكر خـويشتن است و تنها) به دفاع از خود بر مى خيزد)) تاخود را از عذاب و مجازات دردناكش رهايى بخشد (يوم تاتى كل نفس تجادل عن نفسها).
ولـى ايـن دست و پاها بيهوده است ;Š ((و (در آنجا) نتيجه اعمال هر كسى بى كم و كاست به او داده مى شود)) (وتوفى كل نفس ما عملت ).
((و به آنها ظلم نخواهد شد)) (وهم لا يظلمون ).

[donsaeid]

(آيه ).
آنها كه كفران كردند و گرفتار شدند:.
كرارا گفته ايم كه اين سوره , سوره نعمتهاست , نعمتهاى معنوى و مادى , دراين آيه نتيجه كفران نعمتهاى الهى را در قالب يك مثال عينى مى خوانيم .
نـخـسـت مـى گويد: ((و خداوند (براى آنها كه ناسپاسى نعمت مى كنند) مثلى زده است : منطقه آبادى را كه در نهايت امن و امان بوده )) (وضرب اللّه مثلا قرية كانت آمنة ).
ايـن آبـادى آن چنان امن و امان بود كه ساكنانش ((با اطمينان در آن زندگى داشتند)) و هرگز مجبور به مهاجرت و كوچ كردن نبودند (مطمئنة ).
علاوه بر نعمت امنيت و اطمينان , ((انواع روزيهاى مورد نيازش بطور وافر ازهر مكانى به سوى آن مى آمد)) (ياتيها رزقها رغدا من كل مكان ).
((اما سرانجام اين آبادى (ساكناش ) كفران نعمتهاى خدا كردند و خدا لباس گرسنگى و ترس را به خاطر اعمالشان بر اندام آنها پوشانيد)) (فكفرت بانعم اللّه فاذقها اللّه لباس الجوع والخوف بما كانوا يصنعون ).
در حقيقت همان گونه كه درآ غاز, نعمت امنيت و رفاه تمام وجود آنها را پركرده بود, در پايان نيز بر اثر كفران , فقر و ناامنى به جاى آن نشست .
(آيه ) نه تنها نعمتهاى مادى آنها در حد كمال بود كه از نعمتهاى معنوى يعنى وجود فرستاده خدا و تعليمات آسمانى او نيز برخوردار بودند ((و پيامبرى ازخود آنها به سوى آنها آمد (و آنها را به آيين حـق دعـوت كـرد و اتمام حجت نمود)ولى آنها به تكذيبش پرداختند)) (ولقد جاهم رسول منهم فكذبوه ).
((پـس در ايـن هـنـگـام عـذاب الهى آنها را فرو گرفت , در حالى كه آنها ظالم وستمگر بودند)) (فاخذهم العذاب وهم ظالمون ).
(آيـه ) بـا مـشـاهـده چـنـيـن نـمـونـه هـاى زنـده و روشـنى شما در راه آن غافلان وظالمان و كفران كنندگان نعمتهاى الهى گام ننهيد ((شما از آنچه خدا روزيتان كرده است حلال و پاكيزه بخوريد و شكر نعمتهاى او را به جا آوريد اگر او را مى پرستيد))(فكلوا مما رزقكم اللّه حلا لا طيـبا واشكروا نعمت اللّه ان كنتم اياه تعبدون ).
ايـن داستان احتمالا مربوط به گروهى از بنى اسرائل بوده است كه در منطقه آبادى مى زيستند و بر اثر كفران نعمت گرفتار قحطى و ناامنى شدند.
شـاهد اين سخن , حديثى است كه از امام صادق (ع ) نقل شده كه فرمود(گروهى از بنى اسرائيل آن قدر زندگى مرفهى داشتند كه حتى از مواد غذايى مجسمه هاى كوچك مى ساختند و گاهى با آن بـدن خود را نيز پاك مى كردند, اماسرانجام كار آنها به جايى رسيد كه مجبور شدند همان مواد غـذايى آلوده را بخورندو اين همان است كه خداوند در قرآن فرموده : ((ضرب اللّه مثلا قرية كانت آمـنـة مـطـمـئنة )) و اين هشدارى است به همه افراد و ملتهايى كه غرق نعمتهاى الهى هستند تا بدانند هرگونه اسراف و تبذير و تضييع نعمتها جريمه دارد جريمه اى بسيارسنگين .
اين هشدارى است به آنها كه هميشه نيمى از غذاى اضافى خود را به زباله دانها مى ريزند.
و هـشدارى است به آنها كه موادغذايى را در خانه ها براى مصرف شخصى ودر انبارها براى گرانتر فروختن , آن قدر ذخيره مى كنند كه مى گندد و فاسد مى شود اماحاضر نيستند به نرخ ارزانتر در اختيار ديگران بگذارند!.
آرى ! اينها همه در پيشگاه خدا مجازات و جريمه دارد و كمترين مجازات آن سلب اين مواهب است .
(آيه ).
دروغگويان هرگز رستگار نخواهند شد:.
از آنـجا كه در آيات گذشته سخن از نعمتهاى پاكيزه الهى و شكر اين نعمتها به ميان آمده بود اين آيه در تعقيب آنها, از محرمات واقعى و محرمات غير واقعى كه ازطريق بدعت در آيين خدا تحريم شده بودند, سخن مى گويد تا اين حلقه تكميل گردد.
نخست مى گويد: خداوند ((تنها مردار, خون , گوشت خوك و آنچه را با نام غيرخدا سر بريده اند بر شما حرام كرده است )) (انما حرم عليكم الميتة والدم ولحم الخنزير وما اهل لغيراللّه به ).
اما آلودگى سه مورد اول , امروز بر كسى پوشيده نيست , مردار منبع انواع ميكربهاست , و خون نيز از تـمـام اجـزا بدن از نظر فعاليت ميكربها آلوده تر است , وگوشت خوك نيز عاملى براى چند نوع بيمارى خطرناك است .
اما حيواناتى كه با نام غير ((اللّه )) ذبح مى شوند فلسفه تحريم آن جنبه بهداشتى نيست , بلكه جنبه اخـلاقـى و معنوى دارد چرا كه از يك سو مبارزه اى است با آيين شرك و بت پرستى و از سوى ديگر توجهى است به آفريننده اين نعمتها.

ضـمـنـا از مـجموع محتواى اين آيه و آيات بعد, اين نكته استفاده مى شود كه اسلام , اعتدال را در اسـتفاده از گوشت توصيه مى كند, نه مانند گياهخواران اين منبع غذايى را بكلى تحريم كرده , و نـه مـانـند مردم عصر جاهليت و گروهى از به اصطلاح متمدنان زمان ما اجازه استفاده از هر نوع گوشتى (حتى سوسمار و خرچنگ و انواع كرمها) را مى دهد.
و در پـايـان آيـه هـمان گونه كه روش قرآن در بسيارى از موارد است , موارداستثنا را بيان كرده , مـى گويد: ((اما كسانى كه ناچار شوند (از خوردن گوشتهاى حرام فى المثل در بيابانى بدون غذا بـمـانند و جانشان در خطر باشد) در حالى كه تجاوز وتعدى از حد ننمايند (خدا آنها را مى بخشد چرا كه ) خدا بخشنده و مهربان است ))(فمن اضطر غير باغ ولا عاد فان اللّه غفور رحيم ).
(آيـه ) اين آيه بحثى را كه در زمينه تحريمهاى بى دليل مشركان كه بطورضمنى قبلا مطرح شده بـود بـا صـراحـت شـرح مى دهد و مى گويد: ((به خاطر دروغى كه زبانهاى شما توصيف مى كند نـگـويـيد اين حلال است و آن حرام , تا چيزى را به دروغ بر خدا افترا ببنديد)) (ولا تقولوا لما تصف السنتكم الكذب هذا حلا ل وهذاحرام لتفتروا على اللّه الكذب ).
يـعـنـى ايـن يـك دروغ آشكار است كه تنها از زبان شما تراوش كرده اشيايى را ازپيش خود حلال مى كنيد, و اشيايى را حرام ـاشاره به چهارپايانى بوده كه بعضى رابر خود تحريم مى كردند و بعضى را حلال مى دانستند و قسمتى را به بتها اختصاص مى دادند.
آيـا خـداونـد بـه شـمـا چـنـين حقى داده است , كه قانونگزارى كنيد ؟ و يا اين كه افكارخرافى و تقليدهاى كوركورانه , شما را به چنين بدعتهايى واداشته است ؟!.
در پـايـان آيـه بـه عـنـوان يك اخطار جدى مى گويد: ((كسانى كه به خدا دروغ وافترا مى بندند هيچ گاه رستگار نخواهند شد)) (ان الذين يفترون على اللّه الكذب لا يفلحون ).
اصـولا دروغ و افترا مايه بدبختى و نارستگارى است , در باره هر كس كه باشدتا چه رسد به اين كه در باره خداوند بزرگ صورت گيرد.
(آيه ) اين آيه عدم رستگارى را چنين توضيح مى دهد: ((بهره كمى است (كه در اين دنيا نصيبشان مى شود), و عذاب دردناكى در انتظار آنان است )) (متاع قليل ولهم عذاب اليم ).
اين متاع قليل , ممكن است اشاره به جنينهاى مرده حيوانات باشد كه براى خود حلال مى شمردند, و از گوشت آن استفاده مى كردند.
(آيه ) در اينجا ممكن است سؤالى , طرح شود كه چرا غير از آن چهار چيزكه در بالا گفته شد, اشيا ديگرى از حيوانات بر قوم يهود حرام بوده است ؟.
اين آيه گويا به پاسخ اين سؤال پرداخته , مى گويد: ((ما بر يهود (علاوه بر آن چهار مورد) چيزهايى را كه قبلا براى تو شرح داديم تحريم كرديم )) (وعلى الذين هادوا حرمنا ما قصصنا عليك من قبل ).
اشـاره بـه امورى است كه در آيه 146 سوره انعام آمده : ((بر يهوديان هر حيوان ناخن دارى را حرام كـرديـم (اشاره به حيواناتى است كه سم يكپارچه دارند همچون اسب ) و از گاو و گوسفند, پيه و چـربيشان را تحريم نموديم , مگر چربيهايى را كه برپشت آنها قرار داشت , و يا در لابلاى امعا, و دو طـرف پـهـلـوها, و يا با استخوان آميخته بود, اين را به خاطر ظلم و ستم آنها, به عنوان كيفر, قرار داديم و ما راست مى گوييم )).
در حقيقت اين محرمات اضافى جنبه مجازات وكيفر در برابر مظالم وستمهاى يهود داشته , و لذا در پايان آيه اضافه مى كند: ((و ما به آنها ستم نكرديم ولى آنها به خويشتن ستم روا مى داشتند)) (وما ظلمناهم ولكن كانوا انفسهم يظلمون ).
(آيـه ) در ايـن آيه آن چنان كه روش قرآن است , درهاى بازگشت را به روى افراد فريب خورده و يا پـشـيـمان مى گشايد, و مى گويد: ((سپس پروردگارت نسبت به آنها كه از روى جهل اعمال بد انجام داده اند, سپس بعد از آن توبه كرده اند و اصلاح و جبران نمودند, آرى پروردگارت بعد از اين توبه و اصلاح , آمرزنده و مهربان است )) (ثم ان ربك للذين عملوا السو بجهالة ثم تابوا من بعد ذلك واصلحوا ان ربك من بعدها لغفور رحيم ).
قابل توجه اين كه علت ارتكاب گناه را ((جهالت )) مى شمرد, چرا كه اين گونه افرادند كه پس از آگاهى به راه حق باز مى گردند.
ديـگر اين كه : مساله توبه را به توبه قلبى و ندامت درونى محدود نمى كند,بلكه اصلاح و جبران را مـكـمل توبه مى شمارد, تا اين فكر غلط را از مغز خود بيرون كنيم كه هزاران گناه را با يك جمله ((استغفراللّه )) مى توان جبران كرد.