Tafsir-e Quran

[donsaeid]

(آيه )ـ در اين آيه كه پنجمين فرمان به پيامبر(ص ) مى باشد بار ديگر به مساله توحيد كه سخن را از آن آغاز كرده بود باز مى گردد و با اين مساله بحث راخاتمه مى دهد.
مـى فـرمـايد: ((بگو: كسانى را كه به عنوان شريك به خداوند ملحق ساخته ايدبه من ارائه دهيد)) (قل ارونى الذين الحقتم به شركا).
لـذا بـه دنـبـال اين جمله با يك كلمه خط بطلان بر همه اين اوهام كشيده مى گويد: ((نه هرگز چنين نيست ))! (كلا ).
ايـنـهـا هـرگز ارزش معبود بودن را ندارند, و در اين پندارهاى شما چيزى ازواقعيت نيست , بس است بيدار شويد.
و سرانجام براى تاكيد و تحكيم اين سخن مى گويد: ((بلكه تنها اوست خداوند عزيزو حكيم )) (بل هواللّه العزيز الحكيم ).
عـزت و شـكست ناپذيريش ايجاب مى كند كه در حريم ربوبيتش كسى راه نيابد, و حكمتش اقتضا مى كند كه اين قدرت را به جا صرف كند.
(آيـه )ـ تو مبعوث براى همه جهانيان هستى ! اين آيه سخن از نبوت پيامبراسلام (ص ) مى گويد, و آيات بعد از آن پيرامون معاد بحث مى كند.
نخست به وسعت دعوت پيامبر(ص ) و عموميت نبوت او به همه انسانهااشاره كرده , مى گويد: ((و مـا تـو را نـفـرسـتاديم مگر براى همه مردم جهان در حالى كه همگان را به پاداشهاى بزرگ الهى بـشـارت مـى دهـى , و از عذاب الهى انذار مى كنى ,ولى بيشتر مردم از اين معنى بى خبرند)) (وما ارسلناك الا كافة للناس بشيرا ونذيراولكن اكثر الناس لا يعلمون ).
(آيـه )ـ از آنـجـا كـه در آيـات قـبـل به اين معنى اشاره شده بود كه خداوندهمه مردم را در روز رسـتـاخـيـز جمع كرده و ميان آنها داورى مى كند, در اين آيه سؤالى از ناحيه منكران معاد به اين صـورت نـقـل مى كند: ((آنها مى گويند: اگر راست مى گوييد اين وعده رستاخيز در چه زمانى است ))؟! (ويقولون متى هذا الوعدان كنتم صادقين ).
(آيـه )ـ ولـى قـرآن هـمـواره از پاسخ صريح به اين مطلب و تعيين زمان وقوع رستاخيز خوددارى مى كند و تاكيد مى كند اين از امورى است كه علم آن مخصوص خداست , و احدى جز او از آن آگاه نيست .
ايـن آيـه همين معنى را با عبارت ديگرى بازگو كرده , مى فرمايد: ((بگو: وعده شما روزى خواهد بـود كـه نـه سـاعتى از آن تاخير خواهيد كرد, و نه ساعتى بر آن پيشى خواهيد گرفت )) (قل لكم ميعاد يوم لا تستاخرون عنه ساعة ولا تستقدمون ).
ايـن مـخـفـى مـانـدن تاريخ قيام قيامت ـحتى بر شخص پيامبر اسلام (ص ) ـبه خاطر آن است كه خـداونـد مى خواهد مردم يك نوع آزادى عمل توام با حالت آماده باش دائمى داشته باشند, چرا كه اگـر تـاريـخ قـيـامت تعيين مى شد هرگاه زمانش دور بود همه در غفلت و غرور و بى خبرى فرو مى رفتند, و هرگاه زمانش نزديك بودممكن بود آزادى عمل را از دست بدهند و اعمالشان جنبه اضطرارى پيدا كند, و درهر دو صورت هدفهاى تربيتى انسان عقيم مى ماند.
(آيه )ـ به تناسب بحثى كه در آيات گذشته پيرامون موضعگيرى مشركان در برابر مساله معاد بود در ايـنـجا بعضى از صحنه هاى دردناك معاد را براى آنهامجسم مى سازد تا به سرانجام كار خويش واقف گردند.
نخست مى گويد: ((كافران گفتند: ما هرگز به اين قرآن و كتابهاى آسمانى ديگرى كه قبل از آن بوده ايمان نخواهيم آورد)) (وقال الذين كفروا لن نؤمن بهذاالقرآن ولا بالذى بين يديه ).
انـكـار ايمان نسبت به كتب انبياى پيشين شايد به اين منظور بوده كه قرآن روى اين مطلب تكيه مـى كـنـد كـه نشانه هاى پيامبر اسلام (ص ) در تورات و انجيل به وضوح آمده است , آنها براى نفى نبوت پيامبر اسلام كتب آسمانى ديگر را نيز نفى مى كنند.
سپس به وضع آنها در قيامت پرداخته روى سخن را به پيامبر(ص ) كرده ,مى گويد: ((اگر ببينى هـنگامى كه اين ستمگران در پيشگاه پروردگارشان (براى حساب و دادرسى ) نگه داشته شده اند در حـالى كه هركدام گناه خود را به گردن ديگرى مى اندازد)) از وضع آنها تعجب مى كنى (ولو ترى اذ الظالمون موقوفون عندربهم يرجع بعضهم الى بعض القول ).
در اين حال ((مستضعفان به مستكبران مى گويند: اگر شما نبوديد ما مؤمن بوديم )) (يقول الذين استضعفوا للذين استكبروا لولا انتم لكنا مؤمنين ).
آنـهـا مـى خـواهـنـد بـه اين وسيله تمام گناهان خويش را بر گردن اين ((مستكبران ))بى رحم بيندازند, هر چند در دنيا حاضر نبودند چنين برخورد قاطعى با آنهاداشته باشند.
(آيـه )ـ ولـى مستكبران خاموش نمى مانند و ((در پاسخ به مستضعفين مى گويند: آيا ما شما را از طـريق هدايت باز داشتيم بعد از آن كه هدايت به سراغ شماآمد)) و به قدر كافى اتمام حجت شد و پـيـامبران گفتنى ها را گفتند (قال الذين استكبروا للذين استضعفوا انحن صددناكم عن الهدى بعد اذ جاكم ).
نـه مـا مـسؤول نيستيم , ((بلكه خود شما گنهكار بوديد)) (بل كنتم مجرمين ) كه باداشتن آزادى اراده تـسـلـيم سخنان بى اساس ما شديد, به كفر و الحاد روى آورديد و سخنان منطقى انبيا را به دست فراموشى سپرديد.
(آيـه )ـ ((و مـستضعفان به مستكبران مى گويند: وسوسه هاى فريبكارانه شما در شب و روز (مايه گـمـراهى ما شد) هنگامى كه به ما دستور مى داديد كه به خداوند كافر شويم و همتايانى براى او قـرار دهـيم ))! (وقال الذين استضعفوا للذين استكبروا بل مكرالليل والنهار اذ تامروننا ان نكفر باللّه ونجعل له انددا).
درسـت اسـت كـه مـا در پذيرش آزاد بوديم و مقصر و گنهكار, ولى شما هم به عنوان عامل فساد مـسؤوليد و گنهكار, بلكه سنگ اول به دست ناپاك شما گذاشته شد, بخصوص اين كه همواره از موضع قدرت با ما سخن مى گفتيد.
لذا هر دو گروه از كرده خود پشيمان مى شوند, مستكبران از گمراه ساختن ديگران و مستضعفان از پـذيـرش بـى قيد و شرط اين وسوسه هاى شوم , ((اما هنگامى كه عذاب الهى را مى بينند ندامت خـود را كـتـمـان مى كنند (مبادا بيشتر رسوا شوند) وما غل و زنجير بر گردن كافران مى نهيم )) (واسروا الندامة لما راوا العذاب وجعلناالا غلا ل فى اعناق الذين كفروا).
آرى ! آنـهـا هـر وقـت در دنيا به اشتباه خود پى مى بردند و نادم مى شدندشجاعت اظهار ندامت را نداشتند, و همين خصيصه اخلاقى خود را در قيامت نيزبه كار مى گيرند اما چه سود؟.
به هر حال اينها نتيجه اعمال خودشان است كه از پيش فراهم ساخته اند ((آياآنها جزايى جز اعمالى كه انجام مى دادند دارند))؟! (هل يجزون الا ما كانوا يعملون ).
آرى ! اين اعمال و كردار كفار و مجرمين است كه به صورت زنجيرهاى اسارت بر گردن و دست و پاى آنها گذارده مى شود.
(آيـه )ـ از آنـجـا كـه در آيات گذشته سخن از اغواگرى مستكبران بود دراينجا گوشه اى از اين اغواگرى را منعكس مى سازد, مى گويد: ((و ما هرگز در هيچ شهر و ديارى پيامبر انذاركننده اى نفرستاديم مگر اين كه مترفين (همان متنعمان مغرور و مست نعمت ) مى گفتند: ما به آنچه شما بـه آن فـرسـتاده شده ايد كافريم )) وآنچه را نامش پيام الهى مى نهيد قبول نداريم (وما ارسلنا فى قرية من نذير الا قال مترفوها انا بما ارسلتم به كافرون ).
نـه تـنـهـا در بـرابر انبيا كه در برابر هر قدم اصلاحى از ناحيه هر دانشمند مصلح وعالم مجاهدى برداشته شود اين گروه سر به مخالفت بر مى دارند.
(آيـه )ـ مـال و فرزند دليل قرب به خدا نيست ! اين آيه به منطق پوشالى آنها كه در هر زمانى براى اثـبات برترى خود به آن متوسل مى شدند و به اغفال عوام مى پرداختند اشاره كرده , مى گويد: ((و آنها گفتند: ما از همه ثروتمندتر وپراولادتريم )) (وقالوا نحن اكثر اموالا واولا دا).
خـداونـد بـه مـا محبت دارد هم اموال فراوان در اختيار ما نهاده , و هم نيروى انسانى بسيار, و اين دلـيـل بر لطف او در حق ما و نشانه مقام و موقعيت ما در نزداوست ((و ما (نور چشمى ها) هرگز مجازات نخواهيم شد))! (وما نحن بمعذبين ).
اگـر مـا مـطـرود درگاه او بوديم اين همه نعمت چرا به ما مى داد؟ خلاصه آبادى دنياى ما دليل روشنى بر آبادى آخرت ماست !.
(آيـه )ـ ايـن آيـه ايـن مـنـطق پوشالى و عوام فريبانه را به عاليترين وجهى پاسخ مى دهد و در هم مى كوبد, روى سخن را به پيامبر(ص ) كرده , مى فرمايد: ((به آنها بگو: پروردگار من روزى را براى هـر كـس بـخـواهـد گسترش مى دهد, و (براى هركس بخواهد) سخت مى گيرد)) (قل ان ربى يبسط الرزق لمن يشا ويقدر) و اينهاهمه طبق مصالحى است كه براى آزمون خلق و نظام زندگى انسان لازم مى داند وربطى به قدر و مقام در درگاه خدا ندارد.
بنابراين هرگز نبايد وسعت روزى را دليل بر سعادت , و تنگى روزى را دليل بر شقاوت شمرد ((اما اكـثر مردم از اين واقعيت بى خبرند)) (ولكن اكثر الناس لا يعلمون ) البته اكثريت ناآگاه و بى خبر چنين هستند.
(آيه )ـ سپس با صراحت بيشترى همين معنى را تعقيب كرده , مى گويد: ((هرگزچنان نيست كه اموال و اولادتان شما را نزد ما مقرب سازد)) (وما اموالكم ولا اولا دكم بالتى تقربكم عندنا زلفى ).
ايـن سـخـن بدان معنى نيست كه انسان دست از تلاش و كوشش لازم براى زندگى بردارد, بلكه هـدف ايـن اسـت كه داشتن امكانات اقتصادى و نيروى انسانى فراوان هرگز معيار ارزش معنوى انسانها در پيشگاه خدا نمى شود.
سـپـس بـه مـعـيار اصلى ارزشهاى انسانها و آنچه مايه تقرب به درگاه خدامى شود پرداخته و به صـورت يك استثنا مى گويد: ((مگر كسانى كه ايمان آورند وعمل صالح انجام دهند كه براى آنها در بـرابـر اعمالشان پاداش مضاعف است , وغرفه هاى بهشتى در نهايت امنيت به سر مى برند)) (الا من آمن وعمل صـالحافاولئك لهم جزا الضعف بما عملوا وهم فى الغرفات آمنون ).
بنابراين تمام معيارها به اين دو امر باز مى گردد ((ايمان )) و عمل ((صالح )).
ايـنجاست كه قرآن با صراحت بى نظيرش قلم بطلان بر تمام پندارهاى انحرافى و خرافى در زمينه عوامل قرب به پروردگار كشيده .
(آيـه )ـ در ايـن آيـه گـروه مقابل آنها را توصيف كرده , مى گويد: ((اما آنها كه براى انكار و ابطال آيات ما تلاش و كوشش مى كنند (نه خود ايمان دارند و نه اجازه مى دهند ديگران در راه حق گام نـهـنـد) در حـالى كه چنين مى پندارند كه مى توانند ازچنگال قدرت ما فرار كنند, آنها در عذاب دردنـاك روز قـيـامـت احـضـار مـى شوند))(والذين يسعون فى آياتنا معاجزين اولئك فى العذاب محضرون ).
آنـهـا همان كسانى هستند كه با استفاده از اموال و اولاد و نفرات خود به تكذيب انبيا پرداخته و به وسوسه خلق خدا مشغول شدند.
(آيـه )ـ بـيزارى معبودان از عابدان : بار ديگر در اينجا به پاسخ گفتار آنها كه اموال و اولاد خود را دلـيـل بر قرب خويش در درگاه خداوند مى پنداشتند بازمى گردد, و به عنوان تاكيد مى گويد: ((بـگـو: پروردگار من روزى را براى هر كس ازبندگانش بخواهد گسترده يا محدود مى كند)) (قل ان ربى يبسط الرزق لمن يشامن عباده ويقدر له ).
سـپـس مـى افـزايـد: ((آنـچـه را در راه خدا انفاق كنيد خداوند جاى آن راپر مى كند و او بهترين روزى دهندگان است )) (وما انفقتم من شى فهو يخلفه وهوخير الرازقين ).
در روايـتـى از پـيغمبر(ص ) مى خوانيم : ((كسى كه يقين به عوض و جانشين داشته باشد در انفاق كردن سخاوتمند خواهد بود)).
امـا مـسـاله مهم اين است كه انفاق از اموال حلال و مشروع باشد كه خدا غيرآن را قبول نمى كند وبركت نمى دهد.
گرچه محتواى اين آيه تاكيد بر مطلب گذشته است ولى از دو جهت تازگى دارد:.
نخست اين كه آيه 37 كه مفهوش همين مفهوم بود بيشتر ناظر به اموال واولاد كفار بود در حالى كه اين آيه ناظر به مؤمنان است .
ديـگر اين كه آيه قبل وسعت و تنگى معيشت را درباره دو گروه مختلف بيان مى كرد در حالى كه اين آيه ممكن است اشاره به دو حالت مختلف از يك انسان باشد كه گاه روزيش گسترده و گاه تنگ و محدود است .

[donsaeid]

(آيه )ـ و از آنجا كه اين گروه از ثروتمندان ظالم و طاغى در زمره مشركان بودند و ادعا مى كردند كه ما فرشتگان را مى پرستيم و آنها شفيعان ما در قيامت هستند, قرآن به پاسخ اين ادعاى بى اساس نـيـز پـرداخـتـه چـنـيـن مـى گـويـد: ((و بـه خـاطـربـياور روزى راكه خداوند همه آنها (چه عـبادت كنندگان و چه عبادت شوندگان ) رامحشور مى كند, سپس فرشتگان را مخاطب ساخته مـى گـويـد: آيـا اينها شما را عبادت مى كردند))؟! (ويوم يحشرهم جميعا ثم يقول للملا ئكة اهؤلا اياكم كانوا يعبدون ).
هـدف از سـؤال فـوق اين است كه از بيان فرشتگان حقايق گفته شود, تااين گروه عبادت كننده سرافكنده و شرمنده شوند, و بدانند آنها از عمل اينها كاملابيزارند.
(آيـه )ـ اكـنـون بـبينيم ((فرشتگان )) در پاسخ سؤال پروردگار چه مى گويند؟ آنهاجامعترين و مـؤدبـانـه تـريـن پاسخ را انتخاب كرده چنين ((عرض مى كنند: منزهى تو اى پروردگار!)) از اين نسبتهاى ناروا كه به ساحت مقدست داده اند (قالوا سبحانك ).
مـا بـه هـيـچ وجـه با اين گروه ارتباط نداشته ايم ((تنها تو ولى ما هستى به آنها))(انت ولينا من دونهم ).
آنـها ما را پرستش نمى كردند ((بلكه جن را مى پرستيدند و اكثرشان به جنيان ايمان داشتند)) (بل كانوا يعبدون الجن اكثرهم بهم مؤمنون ).
مـنـظـور از ((جـن )) شـيطان و ساير موجودات خبيثى است كه بت پرستان را به اين عمل تشويق مـى كـردنـد, بـنـابراين مراد از عبادت جن همان اطاعت و پيروى ازفرمان و پذيرش وسوسه هاى آنهاست .
(آيـه )ـ بـه ايـن تـرتـيب اميد مشركان در آن روز به نوميدى كامل تبديل مى شود و به وضوح اين حـقـيـقـت بـراى آنـها روشن مى گردد كه معبودان آنهاكوچكترين گرهى از كارشان نخواهند گشود, بلكه از آنان متنفر و بيزارند.
لذا در اين آيه به عنوان يك نتيجه گيرى پرمعنى مى گويد: ((پس امروز هيچ يك از شما نسبت به ديگرى مالك سود و زيانى نيست )) (فاليوم لا يملك بعضكم لبعض نفعا ولا ضرا).
بنابراين نه فرشتگان كه ظاهرا معبود آنها بودند مى توانند شفاعتى كنند, و نه آنها نسبت به يكديگر مى توانند كمكى انجام دهند.
اينجاست كه ((به اين ظالمان مى گوييم : بچشيد عذاب آتشى را كه آن را تكذيب مى كرديد)) (ونقول للذين ظلموا ذوقوا عذاب النار التى كنتم بها تكذبون ).
(آيه )ـ با كدام منطق آيات ما را انكار مى كنند؟.
آيـات گـذشـته از وضع مشركان و افراد بى ايمان در قيامت سخن مى گفت , دراينجا بار ديگر به وضـع آنـها در اين دنيا پرداخته عكس العمل آنان را در برابر شنيدن قرآن بازگو مى كند, تا روشن شود آن سرنوشت شوم در قيامت معلول اين موضعگيرى غلط در مقابل آيات الهى در دنياست .
نـخست مى گويد: ((هنگامى كه آيات روشنگر ما بر آنها خوانده مى شودمى گويند: اين مرد فقط مى خواهد شما را از آنچه نياكانتان پرستش مى كردند بازدارد)) (واذا تتلى عليهم آياتنا بينات قالوا ماهذا الا رجل يريد ان يصدكم عما كان يعبد آباؤكم ).
اين نخستين عكس العمل آنها در برابر اين ((آيات بينات )) است كه به منظورتحريك حس عصبيت در اين قوم متعصب مطرح مى كردند.
سـپـس دومـيـن گـفتارى را كه براى ابطال دعوت پيامبر(ص ) مطرح مى ساختندبيان مى كند, مـى فـرمـايـد: ((و آنها مى گويند: اين (قرآن ) جز دروغ بزرگى كه به خدابسته شده چيز ديگرى نيست ))! (قالوا ما هذا الا افك مفترى ).
و بـالاخـره سـومـيـن اتهامى را كه به پيامبر(ص ) بستند تهمت ((سحر)) بود,چنانكه در پايان آيه مى خوانيم : ((كسانى كه كافر شدند هنگامى كه حق به سراغشان آمد گفتند: اين چيزى جز سحر آشكار نيست ))! (وقال الذين كفروا للحق لما جاهم ان هذا الا سحر مبين ).
(آيـه )ـ قرآن در اين آيه بر تمام ادعاهاى آنها خط بطلان مى كشد, هرچندناگفته بطلانش روشن اسـت , تمام ادعاهاى واهى آنها را با يك جمله پاسخ مى دهد,مى گويد: ((ما قبلا چيزى از كتابهاى آسـمانى را به آنها نداده ايم كه آن را بخوانند (وبراساس آن به انكار دعوت تو بپردازند) و قبل از تو هيچ پيامبرى براى آنها نيزنفرستاديم )) (وما آتيناهم من كتب يدرسونها وما ارسلنا اليهم قبلك من نذير).
اشـاره بـه ايـن كـه ايـن ادعـاها از كسى قابل طرح است كه قبلا پيامبرى به سراغ او آمده و كتاب آسمانى براى او آورده و محتواى دعوت تازه را با آن مخالف مى بيندو به تكذيب بر مى خيزد.
امـا كـسـى كـه تنها به اتكا فكر خود ـبدون هيچ گونه وحى آسمانى ـ و با نداشتن بهره اى از علم , خرافاتى به هم بافته حق ندارد چنين قضاوت كند.
(آيـه )ـ در ايـن آيـه ايـن گـروه سـركـش را بـا بـيانى مؤثر و گويا مورد تهديد قرارداده , چنين مـى گـويـد: ((كـسـانى كه قبل از اينها بودند نيز آيات الهى را تكذيب كردند))(وكذب الذين من قبلهم ).
((در حـالـى كـه ايـنـهـا (از نـظـر قـوت و قـدرت حتى ) به يك دهم آنچه به اقوام پيشين داديم نمى رسند)) (وما بلغوا معشار ما آتيناهم ).
امـا ببينيد سرنوشت آنها به كجا رسيد؟ آرى ((آنها رسولان مرا تكذيب كردند,پس بنگريد مجازات من نسبت به آنها چگونه بود))؟! (فكذبوا رسلى فكيف كان نكير).
شـهـرهـاى ويران شده آنها در زير ضربات كوبنده مجازات الهى در نزديكى شما و در مسيرتان به سـوى شـام قرار دارد, آنها را آيينه عبرت بگيريد, كه نه سنت الهى تغييرپذير است و نه شما از آنها برتريد!.
(آيه )ـ انقلاب فكرى ريشه هر انقلاب اصيل : در اين آيه و آيات آينده كه بحثهاى اواخر اين سوره را تـشـكيل مى دهد بار ديگر به پيامبر اسلام (ص ) دستورمى دهد كه آنها را با دلائل مختلف به سوى حق دعوت كند, واز گمراهى باز دارد.
نـخـسـت به خمير مايه همه تحولات و دگرگونيهاى اجتماعى و اخلاقى وسياسى و اقتصادى و فـرهنگى اشاره كرده , و در جمله هايى بسيار كوتاه و پرمحتوامى گويد: ((به آنها بگو: من تنها شما را بـه يـك چيز اندرز مى دهم , و آن اين كه براى خدا قيام كنيد;Š دو نفر, دو نفر, يا يك نفر, يك نفر, سپس انديشه كنيد)) (قل انمااعظكم بواحدة ان تقوموا للّه مثنى وفرادى ثم تتفكروا).
يـعـنى در همه چيز, در زندگى معنوى , در زندگى مادى , در مسائل مهم , درمسائل كو چك , و خـلاصـه در هر كار بايد نخست انديشه كرد, ولى از همه مهمتر,انديشه براى پيدا كردن پاسخ اين چهار سؤال است :.
از كجا آمده ام ؟ آمدنم بهر چه بود؟ به كجا مى روم ؟ و اكنون در كجا هستم ؟.
((اين دوست و همنشين شما (محمد) هيچ گونه انحراف فكرى و جنون ندارد)) (ما بصاحبكم من جنة ).
بلكه ((او فقط بيم دهنده شماست در برابر عذاب شديد الهى )) (ان هو الا نذير لكم بين يدى عذاب شديد).
آيه فوق عصاره دين و خمير مايه تكامل و پيشرفت انسان را همين انديشه وتفكر مى داند.
(آيه )ـ در آيه قبل سخن از دعوت به تفكر, و نفى هرگونه عدم تعادل روحى از پيامبر(ص ) بود در اين آيه سخن از عدم مطالبه اجر و مزد در برابررسالت است .
مـى گـويـد: ((بگو: هر اجر و پاداشى از شما خواستم براى شماست )) (قل مـاسالتكم من اجر فهو لكم ).
((اجر و پاداش من تنها بر خداوند است )) (ان اجرى الا على اللّه ).
من شما را دعوت به تفكر كردم , اكنون بينديشيد, چه چيز سبب شده كه من شما را از عذاب شديد الهى انذار كنم ؟ چه سود مادى از اين كار عائد من مى شود؟.
مـن اصـولا از شـمـا اجر و پاداشى نخواسته ام , و اگر مى بينيد من در بعضى ازسخانم كه از سوى پـروردگـار آورده ام بـه شما گفته ام : ((من از شما پاداشى نمى طلبم جز دوستى خويشاوندانم )) (شـورى /23) اين نيز سودش به خود شما بازگشت مى كندچرا كه مودت ذى القربى بازگشت به مـسـاله ((امامت و ولايت )) و ((تداوم خط نبوت ))است كه آن نيز براى ادامه هدايت شما ضرورى است .
و در پايان آيه مى فرمايد: ((و او بر هر چيز شاهد و گواه است )) (وهو على كل شى شهيد).
اگر من پاداشم را از او مى خواهم به خاطر آن است كه او از همه اعمال و نيات من آگاه است .
(آيـه )ـ باتوجه به آنچه پيرامون حقانيت دعوت پيامبر(ص ) گفته شد, دراين آيه مى گويد: قرآن واقعيتى است انكارناپذير كه از ناحيه خدا بر قلب پيامبر القاشده است (( بگو: پروردگار من حق را مى افكند كه او علا م الغيوب است و از تمام اسرار نهان آگاه است )) (قل ان ربى يقذف بالحق علا م الغيوب ).
مـنـظور افكندن ((حق )) يعنى كتب آسمانى و وحى الهى بر قلوب انبيا وفرستادگان پروردگار است و اين بى شباهت به حديث معروف ((العلم نور يقذفه اللّه فى قلب من يشا;Š ((علم نورى است كه خداوند به دلهاى كسانى كه بخواهد وشايسته ببيند مى افكند)) نيست .
(آيـه )ـ سـپـس براى تاكيد بيشتر مى افزايد: ((بگو: حق آمد و باطل (كارى از آن ساخته نيست و) نمى تواند آغازگر چيزى باشد و نه تجديدكننده آن )) (قل جا الحق وما يبدئ الباطل وما يعيد).
و به اين ترتيب در برابر حق هيچ گونه نقشى نخواهد داشت , نه يك نقش جديد و آغازگر و نه يك نـقـش تـكرارى چرا كه نقشه هايش نقش بر آب است ودرست به همين دليل نمى تواند نور حق را بپوشاند و اثر آن را از خاطره ها بزدايد.
(آيـه )ـ سپس براى اين كه روشن سازد كه آنچه مى گويد از سوى خداست , و هر هدايتى از ناحيه اوسـت , و در وحـى الـهـى هـرگز خطايى رخ نمى دهد,مى افزايد: ((بگو: اگر من گمراه شوم از ناحيه خويشتن گمراه مى شوم , و اگر هدايت يابم به وسيله آنچه پروردگارم به من وحى مى كند هدايت مى يابم )) (قل ان ضللت فانما اضل على نفسى وان اهتديت فبما يوحى الى ربى ).
يـعـنـى مـن نـيز اگر به حال خود بمانم گمراه مى شوم , چرا كه پيدا كردن راه حق از ميان انبوه بـاطـلـها جز به مدد پروردگار ممكن نيست , و نور هدايتى كه هيچ گمراهى در آن راه ندارد نور وحى اوست .
به هر حال جايى كه پيامبر با تمام علم و آگاهيش بدون هدايت الهى به جايى نرسد تكليف ديگران روشن است .
و در پايان آيه مى افزايد: ((او شنوا و نزديك است )) (انه سميع قريب ).
مبادا فكر كنيد سخنان ما و شما را نمى شنود!.
(آيه )ـ آنها راه فرار ندارند: در اينجا با توجه به بحثهايى كه پيرامون مشركان لجوج در آيات پيشين گـذشـت , روى سـخن را بار ديگر به پيامبر(ص ) كرده ,حال اين گروه را به هنگام گرفتارى در چـنـگـال عـذاب الـهى مجسم مى سازد كه چگونه آنها پس از گرفتارى به فكر ايمان مى افتند اما ايمانشان سودى نخواهدداشت .
مـى فـرمايد: ((اگر ببينى هنگامى كه فريادشان بلند مى شود اما نمى توانند فراركنند, و از چنگال عـذاب الـهى بگريزند, و آنها را از مكان نزديكى مى گيرند)) و گرفتارمى سازند از بيچارگى آنها تعجب خواهى كرد (ولو ترى اذ فزعوا فلا فوت واخذوامن مكان قريب ).
ايـن فـرياد و فزع و بيتابى مربوط به دنيا و عذاب استيصال , و يا لحظه جان دادن است , چرا كه در آخـرين آيه همين سوره مى گويد: ((ميان آنها و آنچه موردعلاقه آنها بود جدايى افكنده مى شود, همان گونه كه قبل از آن درباره گروههاى ديگرى از كفار اين عمل انجام گرفت )).
مـنـظـور از جـمـلـه ((اخـذوا مـن مكان قريب )) اين است كه اين افراد بى ايمان وستمگر نه تنها نمى توانند از حوزه قدرت خدا فرار كنند بلكه خدا آنها را از جايى گرفتار مى كند كه بسيار به آنها نزديك است !.

[donsaeid]

(آيـه )ـ در ايـن آيـه حـال آنـهـا را بـه هـنـگام گرفتار شدن در چنگال مجازات الهى بيان كرده , مى فرمايد: ((آنها مى گويند: ما به آن (قرآن و آورنده اش و مبدا ومعاد) ايمان آورديم )) (وقالوا آمنا به ).
((ولى چگونه آنها مى توانند از آن فاصله دور دسترسى به آن پيدا كنند))؟!(وانى لهم التناوش من مكان بعيد).
آرى ! بـا فرا رسيدن مرگ و عذاب استيصال درهاى بازگشت بكلى بسته مى شود, و ميان انسان و جـبـران خلاف كاريهاى گذشته گويى سد محكمى ايجادمى گردد, به همين دليل اظهار ايمان در آن هنگام گويى از نقطه دور دستى انجام مى گيرد.
اصولا چنين ايمانى كه جنبه اضطرارى دارد, ارزشى ندارد.
(آيـه )ـ آنـها چگونه مى توانند در اين لحظه اى كه همه چيز پايان گرفته درمقام جبران خطاهاى خـويـش بـرآيند و ايمان بياورند ((در حالى كه پيش از آن (درهمان حالتى كه در نهايت اختيار و آزادى اراده بودند) به آن كافر شدند))؟! (وقدكفروا به من قبل ).
نـه تنها كافر شدند بلكه انواع اتهامات را به پيامبر اسلام و تعليمات او بستند و((درباره جهان غيب (عـالـم ماوراطبيعت , و قيامت و نبوت پيامبر) داوريهاى نادرستى مى كردند و از نقطه دوردستى نسبتهايى به آن مى دادند)) (ويقذفون بالغيب من مكان بعيد).
(آيـه )ـ سـپـس مى افزايد: ((سرانجام ميان آنها و آنچه مورد علاقه آنان بود(بوسيله مرگ ) جدايى افـكـنده مى شود, همان گونه كه با گروههاى مشابه آنها از قبل چنين عمل شد)) (وحيل بينهم وبين ما يشتهون كما فعل باشياعهم من قبل ).
در يـك لحظه دردناك تمام اموال و ثروتها, تمام كاخها و مقامها, و تمام آرزوهاى خود را مى بينند كـه از آنـهـا جـدا مـى شود, آنهايى كه سخت به يك درهم ودينار چسبيده بودند و دل از كمترين امـكـانات مادى بر نمى كندند چه حالى خواهندداشت در آن لحظه كه بايد با همه آن يكباره وداع گويند, و چشم بپوشند, و به سوى آينده اى تاريك و وحشتناك گام بردارند؟.
بالاخره در آخرين جمله مى گويد: علت همه اين مسائل آن است كه ((آنهاپيوسته در حال شك و ترديد به سر مى بردند)) و طبعا چنين سرنوشتى در انتظار آنهابود (انهم كانوا فى شك مريب ).
((پايان سوره سبا)).
سوره فاطر [35].
اين سوره در ((مكه )) نازل شده و 45 آيه است .
مـحتواى سوره : اين سوره ـبه خاطر سرآغاز آن كه با عنوان ((فاطر)) و ((ملائكه ))شروع مى شودـ گـاه سـوره ((فاطر)) و گاه سوره ((ملائكه )) ناميده شده است آيات آن رادر پنج بخش مى توان خلاصه كرد.
1ـ بخش مهمى پيرامون نشانه هاى عظمت خداوند در عالم هستى و دلائل توحيد سخن مى گويد.
2ـ بـخـش ديـگـرى از آن از ربـوبيت پروردگار و خالقيت و رازقيت او و آفرينش انسان از خاك و مراحل تكامل او بحث مى كند.
3ـ بـخـش ديـگـر پيرامون معاد و نتايج اعمال در آخرت , و رحمت گسترده الهى در اين جهان , و سنت تخلف ناپذير او درباره مستكبران است .
4ـ قـسـمـتى به مساله رهبرى انبيا و مبارزه پى گير و مستمرشان با دشمنان لجوج و سرسخت و دلدارى پيامبر اسلام (ص ) در اين زمينه مى باشد.
5ـ سرانجام بخشى از آن بيان مواعظ و اندرزهاى الهى در زمينه هاى مختلف است .
بـعـضى از مفسران تمام اين سوره را در يك حلقه خلاصه كرده اند و آن مساله قاهريت خداوند در تمام زمينه هاست .
فضيلت تلاوت سوره : علاوه بر روايتى كه در آغاز سوره سبا خوانديم درحديثى از پيامبر(ص ) آمده اسـت : ((هـركـس سـوره فـاطر را بخواند در روز قيامت سه در ازدرهاى بهشت , اورا به سوى خود دعوت مى كند كه از هركدام مى خواهى واردشو))!.
بـاتـوجـه به اين كه مى دانيم درهاى بهشت همان عقائد و اعمال صالحى است كه سبب وصول به بـهـشـت مى شود, ممكن است اين روايت اشاره به ابواب سه گانه اعتقاد به توحيد, معاد و رسالت پيامبر(ص ) باشد.
چـنانكه قبلا هم گفته ايم قرآن برنامه عمل است , و تلاوت آن سرآغازى است براى تفكر و ايمان , و آن نـيـز وسـيـله اى است براى عمل به محتواى آن و اين همه پاداشهاى عظيم نيز از همين جا و با همين شرائط تحقق مى يابد ـ دقت كنيد.
به نام خداوند بخشنده بخشايشگر.
(آيـه )ـ گـشـايـنده درهاى بسته اوست ! آغاز اين سوره با حمد پروردگار شروع مى شود, حمد و ستايش او به خاطر آفرينش جهان پهناور هستى .
مـى فـرمـايـد: ((حمد مخصوص خداوندى است كه خالق آسمانها و زمين است )) و همه نعمتها و مواهب هستى از وجود ذى جود او سرچشمه مى گيرد(الحمدللّه فاطر السموات والا رض ).
((فاطر)) از ماده ((فطور)) به معنى شكافتن است , و از آنجا كه آفرينش موجودات همانند شكافته شـدن ظـلـمـت عـدم , و بيرون آمدن نور هستى است , اين تعبير در مورد خلقت و آفرينش به كار مى رود.
و از آنـجـا كه تدبير اين عالم از سوى پروردگار ـبه حكم اين كه عالم , عالم اسباب است ـ بر عهده فرشتگان گذارده شده , بلافاصله از آفرينش آنها و قدرتهاى عظيمى كه پروردگار در اختيارشان گذارده سخن مى گويد.
خـداونـدى كـه ((فـرشـتـگـان را رسـولانـى قـرار داد كـه داراى بـالـهـاى دوگانه و سه گانه وچهارگانه اند)) (جاعل الملا ئكة رسلا اولى اجنحة مثنى وثلا ث ورباع )رسالت در اينجا در معنى وسـيـع و گسترده اى به كار رفته كه هم ((رسالت تشريعى )) يعنى همان پيام آوردن از سوى خدا براى انبيا را شامل مى شود و هم ((رسالت تكوينى )) را يعنى به عهده گرفتن ماموريتهاى مختلف در جهان آفرينش .
سـپـس مـى افـزايـد: ((خـداوند هرچه بخواهد در آفرينش مى افزايد چرا كه او برهر چيزى قادر و تواناست )) (يزيد فى الخلق ما يشا ان اللّه على كل شى قدير).
(آيه )ـ بعد از بيان خالقيت پروردگار و رسالت فرشتگان كه واسطه فيض اند سخن از رحمت او به ميان مى آورد كه زيربناى تمام عالم هستى است .
مـى فـرمايد: ((آنچه را خداوند از رحمت براى مردم بگشايد كسى نمى تواندجلو آن را بگيرد)) (ما يفتح اللّه للناس من رحمة فلا ممسك لها).
((و آنـچـه را بـاز دارد و امـساك كند كسى بعد از او قادر به فرستادن آن نيست ))(وما يمسك فلا مرسل له من بعده ).
((چرا كه او قدرتمندى است شكست ناپذير و در عين حال حكيم و آگاه ))(وهو العزيز الحكيم ).
خلاصه اين كه تمام خزائن رحمت نزد اوست و هركس را لايق ببيند مشمول آن مى سازد.
(آيـه )ـ در ايـن آيه به مساله ((توحيد عبادت )) براساس ((توحيد خالقيت ورازقيت )) اشاره كرده , مـى فـرمـايد: ((اى مردم ! نعمت خداوند را بر خودتان به يادآوريد)) (يا ايها الناس اذكروا نعمت اللّه عليكم ).
درسـت فـكـر كـنـيد: اين همه مواهب و بركات , و اين همه امكانات حياتى كه دراختيار شما قرار گرفته و در آن غوطه وريد منشا اصلى و سرچشمه آنها كيست ؟!.
((آيـا خـالقى غير از خدا, از آسمان و زمين به شما روزى مى دهد))؟ (هل من خالق غيراللّه يرزقكم من السما والا رض ).
اكـنون كه مى دانيد سرچشمه همه اين بركات اوست , پس بدانيد ((معبودى جز اووجود ندارد)) و عبادت و پرستش تنها شايسته ذات پاك اوست (لا اله الا هو)((با اين حال چگونه (از طريق حق ) به سوى باطل منحرف مى شويد)) و به جاى اللّه در برابر بتها سجده مى كنيد! (فانى تؤفكون ).
(آيـه )ـ دربـخـش دوم ازآيات اين سوره به دنبال سخنى كه پيرامون توحيدخالقيت و رازقيت بود, روى سـخـن را نخست به پيامبر(ص ) و بعد به عموم مردم كرده برنامه هاى عملى آنها را به دنبال برنامه هاى عقيدتى گذشته تشريح مى كند.

نخست به پيغمبر درس استقامت در مسير راهش مى دهد كه مهمترين درس براى او همين است , مى فرمايد: ((اگر تو را تكذيب كنند (غم مخور, اين چيز تازه اى نيست ) پيامبران قبل از تو نيز مورد تـكـذيـب قـرار گـرفتند)) (وان يكذبوك فقد كذبت رسل من قبلك ) آنها نيز در اين راه مقاومت كردند.
مـهم اين است كه ((همه كارها به سوى خدا باز مى گردد)) و او ناظر بر همه چيزو حساب كننده همه كارهاست (والى اللّه ترجع الا مور).
او هـرگز زحمات تو را در اين راه ناديده نمى گيرد, همان گونه كه تكذيبهاى اين مخالفان لجوج را بى كيفر نمى گذارد.
(آيـه )ـ سـپس به بيان مهمترين برنامه انسانها پرداخته , مى گويد: ((اى مردم !وعده خداوند حق است )) (يا ايها الناس ان وعداللّه حق ).
قيامت و حساب كتاب و ميزان و مجازات و كيفر و جنت و نار وعده هايى است تخلف ناپذير از سوى خداوند قادر حكيم .
بـاتـوجـه به اين وعده حق ((مبادا زندگى دنيا شما را بفريبد, و مبادا شيطان مغروركننده شما را فريب دهد)) و به عفو و كرم خدا مغرور سازد (فلا تغرنكم الحيوة الدنيا ولا يغرنكم باللّه الغرور).
آرى ! عوامل سرگرم كننده , و زرق و برقهاى دل فريب اين جهان مى خواهدتمام قلب شما را پركند, و از آن وعده بزرگ الهى غافل سازد;Š مراقب آنها باشيد.
(آيه )ـ اين آيه هشدارى است به همه مؤمنان در ارتباط با مساله وسوسه هاى شيطان كه در آيه قبل مـطـرح شـده بـود, مـى گويد: ((شيطان بطور مسلم دشمن شماست , شما نيز او را دشمن خود بدانيد)) (ان الشيطان لكم عدو فاتخذوه عدوا) عداوت او از نخستين روز آفرينش آدم شروع شد.

[donsaeid]

در دنـبـالـه آيـه بـراى تاكيد بيشتر مى افزايد: ((او فقط حزبش را براى اين دعوت مى كند كه اهل آتش سوزان جهنم باشند)) (انما يدعوا حزبه ليكونوا من اصحاب السعير).
شـيـطـان حـزب خـود را بـه آلـودگى و گناه , به پليديهاى شهوات , به شرك وطغيان و ستم و سرانجام به آتش جهنم دعوت مى كند.
(آيـه )ـ در اين آيه سرانجام كار ((حزب اللّه )) و عاقبت دردناك ((حزب شيطان )) را اين چنين بيان مـى كـند: ((كسانى كه كافر شدند عذاب دردناك از آن آنهاست , و كسانى كه ايمان آوردند و عمل صـالـح انـجـام دادنـد مغفرت و پاداش بزرگ دارند)) (الذين كفروا لهم عذاب شديد والذين آمنوا وعملوا الصالحات لهم مغفرة واجر كبير).
طبق اين آيه كفر به تنهايى موجب عذاب است ولى ايمان بدون عمل مايه نجات نخواهد بود.
(آيـه )ـ از آنـجا كه در آيات گذشته مردم به دو گروه تقسيم شدند در اين آيه يكى از ويژگيهاى مـهـم ايـن دو گروه را كه در واقع سرچشمه ساير برنامه هاى آنهاست بيان كرده , مى گويد: ((آيا كـسـى كـه زشتى عملش در نظر او زينت داده شده , و آن رازيبا مى بيند)) همانند كسى است كه واقعيات را آن گونه كه هست زشت و زيبا درك مى كند؟ (افمن زين له سؤ عمله فرا ه حسنا).
در حقيقت اين مساله كليد همه بدبختيهاى اقوام گمراه و لجوج است كه اعمال زشتشان به خاطر هماهنگ بودن با شهوات و قلبهاى سياهشان در نظرشان زيباست .
اما چه كسى اعمال سؤ بدكاران را در نظرشان جلوه مى دهد؟.
بـدون شـك عـامل اصلى , هواى نفس و شيطان است , اما چون خدا اين اثر را دراعمال آنها آفريده مـى توان آن را به خدا نيز نسبت داد, زيرا انسانها هنگامى كه گناهى را مرتكب مى شوند در آغاز از عمل خود ناراحت مى شوند, اما هرقدر آن را تكرارمى كنند از ناراحتى آنها كاسته مى شود تدريجا به مرحله بى تفاوتى مى رسند, و اگرباز هم تكرار كنند زشتيها در نظرشان زيبا مى شود.
سـپـس قـرآن بـه بيان علت تفاوت اين دو گروه پرداخته , مى افزايد: ((خداوندهركس را بخواهد گمراه مى كند و هركس را بخواهد هدايت مى نمايد)) (فان اللّه يضل من يشا ويهدى من يشا).
روشن است اين مشيت الهى توام با حكمت اوست و به هركس آنچه لايق است مى دهد.
لـذا در پـايـان آيه مى فرمايد: ((مبادا بر اثر شدت تاسف و حسرت بر وضع آنهاجان خود را از دست دهى )) (فلا تذهب نفسك عليهم حسرات ).
اما چرا حسرت نخورى ؟ ((براى اين كه خداوند از اعمال آنها آگاه است )) وآنچه را شايسته آنند به آنها مى دهد (ان اللّه عليم بما يصنعون ).
(آيـه )ـ در ايـن آيه با توجه به بحثهايى كه قبلا پيرامون هدايت و ضلالت وايمان و كفر گذشت به بـيـان كوتاه و روشنى پيرامون مبدا و معاد مى پردازد و اثبات ((مبدا)) را با اثبات ((معاد)) در يك دلـيل جالب قرين كرده , مى فرمايد: ((خداوند همان كسى است كه بادها را فرستاد تا ابرهايى را به حركت در آورند)) (واللّه الذى ارسل الرياح فتثير سحابا).
((پس ما اين ابرها را به سوى سرزمين مرده و خشكى مى رانيم )) (فسقناه الى بلد ميت ).
((سپس به وسيله آن زمين را بعد از مردنش زنده مى كنيم )) (فاحيينا به الا رض بعد موتها).
((آرى ! زنده شدن مردگان بعد از مرگ نيز همين گونه است ))! (كذلك النشور).
نـظـام حـسـاب شـده اى كـه بـر حـركت بادها, و سپس حركت ابرها, و بعد از آن نزول قطره هاى حيات بخش باران , و به دنبال آن زنده شدن زمينهاى مرده حاكم است , خود بهترين دليل و گواه بر اين حقيقت است كه دست قدرت حكيمى درپشت اين دستگاه قرار دارد و آن را تدبير مى كند.
(آيـه )ـ بـه دنـبـال ايـن بـحـث تـوحـيـدى , بـه اشتباه بزرگ مشركان كه عزت خويش را از بتها مـى خواستند, اشاره كرده , مى فرمايد: ((كسانى كه عزت مى خواهند(از خدا بطلبند چرا كه ) تمام عزت از آن خداست )) (من كان يريد العزة فلله العزة جميعا).
از آنـجا كه تنها ذات پاك اوست كه شكست ناپذير است , لذا تمام عزت از آن اوست , و هركس عزتى كسب مى كند از بركت درياى بى انتهاى اوست .
در حـالات امام حسن مجتبى (ع ) مى خوانيم كه در ساعات آخر عمرش هنگامى كه يكى از ياران به نـام ((جـنـادة بن ابى سفيان )) از او اندرز خواست نصايح ارزنده و مؤثرى براى او بيان فرمود كه از جـمـلـه ايـن بـود: ((هرگاه بخواهى بدون داشتن قبيله ((عزيز)) باشى و بدون قدرت حكومت و هيبت داشته باشى , از سايه ذلت معصيت خدا به در آى و در پناه عزت اطاعت او قرار گير))!.
سـپـس راه وصـول به ((عزت )) را چنين تشريح مى كند: ((سخنان پاكيزه و عقايدپاك به سوى او صعود مى كند)) (اليه يصعد الكلم الطيب ).
((و عمل صالح را او بالا مى برد)) (والعمل الصالح يرفعه ).
((الكلم الطيب )) به اعتقادات صحيح نسبت به مبدا و معاد و آيين خداوندتفسير شده است .
سـپـس بـه نـقطه مقابل آن پرداخته , مى گويد: ((و كسانى كه نقشه سؤ مى كشندعذاب شديدى براى آنهاست )) (والذين يمكرون السيئات لهم عذاب شديد).
((و تـلاش و كوشش آلوده و ناپاك و فاسد آنها نابود مى گردد)) و به جايى نمى رسد (ومكر اولئك هو يبور).
(آيه )ـ با توجه به اين كه در آيات گذشته سخن از مساله توحيد و معاد وصفات خدا در ميان بود, در ايـن آيه نخست به آفرينش انسان در مراحل مختلف اشاره كرده , مى گويد: ((خداوند شما را از خاك آفريد)) (واللّه خلقكم من تراب ).
((سپس از نطفه )) (ثم من نطفة ).
((بعد از آن شما را به صورت همسران يكديگر درآورد)) (ثم جعلكم ازواجا).

مـسلم است كه انسان از خاك است هم از اين نظر كه جد انسانها, آدم از خاك آفريده شده , و هم از اين نظر كه تمام موادى كه جسم انسان را تشكيل مى دهد و ياانسان از آن تغذيه مى كند, و يا نطفه او از آن منعقد مى شود همه سرانجام به موادى كه در خاكها نهفته است منتهى مى شود.
سـپس وارد چهارمين و پنجمين مرحله حيات انسان شده , موضوع ((باردارى مادران )) و ((وضع حمل )) آنها را پيش كشيده , مى گويد: ((هيچ جنس ماده اى باردارنمى شود و وضع حمل نمى كند مگر به علم پروردگار)) (وما تحمل من انثى ولا تضع الا بعلمه ).
خاك بى جان و مرده كجا و انسان زنده عاقل و هوشيار و پرابتكار كجا؟!.
نـطـفـه بـى ارزش كـه از چند قطره آب متعفن تشكيل شده كجا و انسانى رشيد وزيبا و مجهز به حواس مختلف و دستگاههاى گوناگون كجا؟!.
بعد به مرحله ((ششم )) و((هفتم )) اين برنامه شگرف در حلقه ديگر پرداخته وبه مراحل مختلف عمر وفـزونـى وكـاسـتـى آن بر اثر عوامل مختلف اشاره كرده , مى گويد(و هيچ انسانى عمر طولانى نمى كند, يا از عمرش كاسته نمى شود مگر اين كه دركتاب (علم خداوند) ثبت است )) و از قوانين و بـرنامه هايى تبعيت مى كند كه حاكم برآنها علم وقدرت اوست (وما يعمر من معمر ولا ينقص من عمره الا فى كتاب ).
و سـرانجام آيه را با اين جمله پايان مى دهد: ((همه اينها بر خداوند آسان است )) (ان ذلك على اللّه يسير).
آفـريـنـش اين موجود عجيب و همچنين مسائل مربوط به جنسيت , وزوجيت , و باردارى , و وضع حـمل , و افزايش و كاستى عمر, چه از نظر قدرت , وچه از نظر علم و محاسبه همه براى او سهل و ساده است , و اينها گوشه اى از آيات انفسى هستند كه از يك سو ما را به مبدا عالم هستى مربوط و آشنا مى كنند و ازسوى ديگر دلائل زنده اى بر مساله امكان معاد محسوب مى شوند.
يـك سـلـسـله عوامل طبيعى در افزايش يا كوتاهى عمر دخالت دارند كه بسيارى از آنها براى بشر تـاكنون شناخته شده است , همانند تغذيه صحيح , كار وحركت مداوم , دورى از هيجانات مداوم , و داشتن ايمان قوى كه بتواند انسان را درناملايمات زندگى آرامش و قدرت بخشد.
ولـى عـلاوه بـر اينها عواملى وجود دارد كه در روايات اسلامى روى آن تاكيدشده است , به عنوان نمونه به دو روايت زير توجه فرماييد:.
الـف ) پـيـغـمبر گرامى (ص ) مى فرمايد: ((انفاق در راه خدا و صله رحم خانه هارا آباد و عمرها را طولانى مى كند)).
ب ) امـام بـاقـر(ع ) مـى فرمايد: ((نيكوكارى و انفاق پنهانى فقر را برطرف ساخته , و عمر را افزون مى كند)).
(آيـه )ـ دريـاى آب شـيـريـن و شـور يكسان نيستند! در اين آيه به بخش ديگرى از آيات آفاقى كه نـشانه هاى عظمت و قدرت اويند در مورد آفرينش درياها وبرخى بركات و فوائد آنها اشاره كرده , مى فرمايد: ((دو دريا يكسان نيستند, اين يكى گوارا و شيرين و براى نوشيدن خوشگوار است , و آن ديگر شور و تلخ )) (وما يستوى البحران هذا عذب فرات سائغ شرابه وهذا ملح اجاج ).
بـا آن كـه هـر دو, روز نـخـسـت بـه صورت قطرات باران شيرين و گوارا از آسمان بر زمين نازل شـده انـد, و هـر دو از يـك ريـشـه مـشتقند, اما در دو چهره كاملا مختلف بافوائد متفاوت ظاهر گشته اند.
و عجيب اين كه : ((از هر دو گوشت تازه مى خوريد)) (ومن كل تاكلون لحما طريا).
((و از هر دو وسائل زينتى براى پوشيدن استخراج مى كنيد)) (وتستخرجون حلية تلبسونها).
به علاوه از هر دو مى توانيد براى نقل و انتقالات خود و متاعها بهره بگيريدلذا ((كشتيها را مى بينى كـه از هـر طـرف درياها را مى شكافند و پيش مى روند, تا ازفضل خداوند بهره گيريد و شايد حق شكر او را ادا كنيد)) (وترى الفلك فيه مواخرلتبتغوا من فضله ولعلكم تشكرون ).
(آيه )ـ باز در اينجا به قسمت ديگرى از آيات توحيد و نعمتهاى بى پايان پروردگار اشاره مى كند تا ضـمن آگاهى دادن به انسان حس شكرگزارى آنان را درمسير شناخت معبود حقيقى برانگيزد, مـى فرمايد: ((او شب را در روز داخل مى كندو روز را در شب )) (يولج الليل فى النهار ويولج النهار فى الليل ).
بـعـد بـه مـساله تسخير خورشيد و ماه اشاره كرده , مى گويد: ((و خورشيد و ماه را مسخر (شما) كرده )) (وسخر الشمس والقمر).
چـه تـسـخيرى از اين برتر و بالاتر كه همه آنها در مسير منافع انسان حركت مى كنند, و سرچشمه انواع بركات در زندگى بشرند.
اما اين خورشيد و ماه در عين اين كه بطور كاملا منظم در مسير خود مى گردندو خدمتگزار لايق و خوبى براى انسانند نظامى كه حاكم بر آنهاست جاودانى نيست .
لـذا به دنبال بحث تسخير مى افزايد: ((هريك تا سرآمد معينى به حركت خودادامه مى دهد)) (كل يجرى لا جل مسمى ).
سـپـس بـه عـنوان نتيجه گيرى از اين بحث توحيدى مى فرمايد: ((اين است خداوند, پروردگار شـما)) (ذلكم اللّه ربكم ) خداوندى كه نظام نور و ظلمت و حركات حساب شده خورشيد و ماه را با تمام بركاتشان مقرر فرموده است .
((حاكميت در عالم مخصوص اوست )) (له الملك ).

[donsaeid]

((و مـعـبودهايى را كه شما جز او مى خوانيد حتى حاكميت و مالكيت (به اندازه ) پوست نازكى كه روى هـسـتـه خـرمـا كشيده شده (در سرتاسر عالم هستى )ندارند)) (والذين تدعون من دونه ما يملكون من قطمير).
(آيـه )ـ سـپـس مـى افـزايد: ((اگر آنها را (براى حل مشكلات خود) بخوانيدهرگز صداى شما را نمى شنوند)) (ان تدعوهم لا يسمعوا دعائكم ).
چرا كه قطعاتى از سنگ و چوب بيش نيستند جمادند و بى شعور!.
((و بـه فـرض كـه (ناله و اصرار و الحاح شما را) بشنوند هرگز توانايى پاسخگويى به نيازهاى شما ندارند)) (ولو سمعوا ما استجابوا لكم ).
چـرا كـه روشن شد حتى به اندازه پوست نازك هسته خرمايى مالك سود وزيانى در جهان هستى نيستند.
و از ايـن بالاتر ((روز قيامت كه مى شود آنها پرستش و شرك شما را منكرمى شوند)) (ويوم القيمة يكفرون بشرككم ).
و مـى گـويـنـد: خـداونـدا! ايـنـهـا پرستش ما نمى كردند بلكه هواى نفس خويش رادر حقيقت مى پرستيدند.
در پايان آيه براى تاكيد بيشتر مى فرمايد: ((هيچ كس مانند خداوندى كه از همه چيز آگاه است تو را با خبر نمى سازد)) (ولا ينبـئـك مثل خبير).
اگـر مـى گـويد: بتها در قيامت پرستش شما را انكار مى كنند, و از شما بيزارى مى جويند, تعجب نكنيد, زيرا كسى از اين موضوع خبر مى دهد كه از تمام عالم هستى و ذره ذره آن آگاه است .
(آيـه )ـ در تعقيب دعوت مؤكدى كه در آيات گذشته به سوى توحيد ومبارزه با هرگونه شرك و بت پرستى آمده بود ممكن است اين توهم براى بعضى پيش آيد كه خداوند چه نيازى به پرستش ما دارد؟.
در اين آيه مى فرمايد: ((اى مردم ! شما نيازمند به خدا هستيد و خداوند از هرنظر بى نياز و شايسته حمد و ستايش است )) (يا ايها الناس انتم الفقرا الى اللّه واللّه هو الغنى الحميد).
آرى ! بـى نياز حقيقى و قائم بالذات در تمام عالم هستى يكى است و او خدااست , همه انسانها بلكه هـمـه مـوجـودات سر تا پا نيازند و فقر و وابسته به آن وجودمستقل كه اگر لحظه اى ارتباطشان قطع شود هيچند و پوچ .
ايـن ما هستيم كه از طريق عبادت و اطاعت او, راه تكامل را مى پيماييم و به آن مبدا بى پايان فيض در پرتو عبوديتش لحظه به لحظه نزديكتر مى شويم .
بنابراين او هم ((غنى )) است و هم ((حميد)) يعنى در عين بى نيازى آنقدربخشنده و مهربان است كه شايسته هرگونه حمد و سپاسگزارى است .
(آيه )ـ در اين آيه براى تاكيد همين فقر و نياز انسانها به او مى فرمايد: ((اگربخواهد شما را مى برد و خـلق جديدى را مى آورد)) (ان يشا يذهبكم ويات بخلق جديد) او نه نيازى به طاعت شما دارد و نه بيمى از گناهانتان .
(آيـه )ـ و در ايـن آيـه باز به عنوان تاكيد مجدد مى فرمايد: ((و اين كار براى خداناممكن نيست )) (وما ذلك على اللّه بعزيز).
آرى ! او هر چه را اراده كند به آن فرمان مى دهد موجود باش آن نيز بلافاصله موجود مى شود.
(آيه )ـ اين آيه به پنج ((نكته )) در ارتباط با آيات قبل اشاره مى كند:.
نـخست اين كه در آيات گذشته آمده بود كه ((اگر خدا بخواهد شما را مى برد وقوم ديگرى را به جاى شما مى آورد)) اين سخن ممكن است براى بعضى اين سؤال را به وجود آورد كه مخاطبين اين آيه همه از افراد گنهكار نيستند, آيا ممكن است مؤمنان صالح نيز گرفتار عواقب گناهان ديگران شوند و محكوم به فنا گردند؟.
اينجاست كه مى فرمايد: ((و هيچ گنهكارى بار گناه ديگرى را بر دوش نمى كشد)) (ولا تزر وازرة وزر اخرى ).
ايـن جـمـله از يك سو ارتباط به عدل خداوند دارد كه هركس را در گرو كار خودمى شمرد, و از سوى ديگر به شدت مجازات روز رستاخيز اشاره دارد.
در جـمـلـه دوم هـمـيـن مـساله را به صورت ديگرى مطرح مى كند, مى گويد: ((واگر شخص سنگين بارى , ديگرى را براى حمل گناهان خود بخواند (پاسخ منفى به دعوت او مى دهد و) چيزى از آن را بـر دوش نخواهد گرفت هر چند از نزديكان اوباشد)) (وان تدع مثقلة الى حملها لا يحمل منه شى ولو كان ذاقربى ).
بـالاخـره در سومين جمله پرده از اين حقيقت بر مى دارد كه انذارهاى پيامبر(ص ) تنها در دلهاى آمـاده اثر مى گذارد, مى فرمايد: ((تو فقط كسانى را بيم مى دهى كه از پروردگار خود در پنهانى مى ترسند و نماز را برپا مى دارند)) (انما تنذرالذين يخشون ربهم بالغيب واقاموا الصلوة ).
تا در دلى خوف خدا نباشد, و در نهان و آشكار احساس مراقبت يك نيروى معنوى بر خود نكند, و با انـجـام نـمـاز كـه قلب را زنده مى كند و به ياد خدا وا مى داردبه اين احساس درونى مدد نرساند, انذارهاى انبيا و اوليا بى اثر خواهد بود.
در جـمـلـه چـهـارم باز به اين حقيقت بر مى گردد كه خدا از همگان بى نياز است ,مى افزايد: ((و هـركـس پـاكـى (و تـقوا) پيشه كند نتيجه آن به خودش باز مى گردد)) (ومن تزكى فانما يتزكى لنفسه ).
و سرانجام در پنجمين و آخرين جمله هشدار مى دهد كه اگر نيكان و بدان به نتائح اعمال خود در ايـن جـهان نرسند مهم نيست چرا كه ((بازگشت (همگان ) به سوى خداست )) و سرانجام حساب همه را خواهد رسيد! (والى اللّه المصير).
(آيـه )ـ نـور و ظلمت يكسان نيست ! به تناسب بحثهايى كه پيرامون ايمان و كفر در آيات گذشته بـود, در ايـنـجـا چـهار مثال جالب براى مؤمن و كافر ذكر مى كندكه آثار ((ايمان )) و ((كفر)) به روشنترين وجه در آن مجسم شده است .
در نخستين مثال ((كافر)) و ((مؤمن )) را به ((نابينا)) و ((بينا)) تشبيه كرده , مى گويد(هرگز كور و بينا مساوى نيستند)) (وما يستوى الا عمى والبصير).
ايمان به انسان در جهان بينى , و اعتقاد, و عمل , و تمام زندگى روشنايى وآگاهى مى دهد, اما كفر ظـلمت است و تاريكى , و در آن نه بينش صحيحى از كل عالم هستى است , و نه از اعتقاد درست و عمل صالح خبرى .
(آيـه )ـ و از آن جـا كـه چـشم بينا به تنهايى كافى نيست بايد روشنايى ونورى نيز باشد, تا انسان با كـمك اين دو عامل موجودات را مشاهده كند, در اين آيه مى افزايد: ((و نه تاريكيها با نور برابرند)) (ولا الظلمات ولا النور).
چـرا كـه تـاريـكـى مـنـشا گمراهى و عامل سكون و ركود است , اما نور و روشنايى منشا حيات و زندگى و حركت و جنبش و رشد و نمو و تكامل است .
(آيه )ـ سپس مى افزايد: ((و هرگز سايه (آرام بخش ) با باد داغ و سوزان يكسان نيستند)) (ولا الظل ولا الحرور).
مؤمن در سايه ايمانش در آرامش و امن و امان به سر مى برد, اما كافر به خاطركفرش در ناراحتى و رنج مى سوزد.
(آيـه )ـ و سـرانجام در آخرين تشبيه مى گويد: ((و هرگز زندگان و مردگان يكسان نيستند))! (وما يستوى الا حيا ولا الا موات ).
مؤمنان زندگانند, و داراى تلاش و كوشش و حركت و جنبش , اما كافرهمچون چوب خشكيده اى است كه نه طراوتى , نه برگى , نه گلى و نه سايه دارد وجز براى سوزاندن مفيد نيست .
و در پايان آيه مى افزايد: ((خداوند پيام خود را به گوش هركس بخواهدمى رساند)) (ان اللّه يسمع من يشا) تا دعوت حق را به گوش جان بشنود, و به نداى مناديان توحيد لبيك گويد.
((و تو نمى توانى سخن خود را به گوش آنان كه در گور خفته اند برسانى ))! (وماانت بمسمع من فى القبور).
فرياد تو هر قدر رسا, و سخنانت هر اندازه دلنشين , و گويا باشد, مردگان وكسانى كه بر اثر اصرار در گـنـاه و غـوطـه ور شدن در تعصب و عناد و ظلم و فساد روح انسانى خود را از دست داده اند مسلما آمادگى براى پذيرش دعوت تو ندارند.
(آيه )ـ بنابراين از عدم ايمان آنها نگران مباش , و بيتابى مكن , وظيفه توابلاغ و انذار است ((تو تنها بيم دهنده اى )) (ان انت الا نذير).
(آيه )ـ اگر كوردلان ايمان نياورند عجيب نيست .
در آيات گذشته به اينجا رسيديم كه افرادى هستند همچون مردگان ونابينايان كه سخنان انبيا در دل آنـان كـمـتـرين اثرى ندارد, به دنبال آن در اينجا براى اين كه پيامبر(ص ) را در اين زمينه دلـدارى دهد, مى فرمايد: ((ما تو را به حق براى بشارت و انذار فرستاديم , و هيچ امتى در گذشته نـبـود مگر اين كه انذاركننده اى داشت )) (انا ارسلناك بالحق بشيرا ونذيرا وان من امة الا خلا فيها نذير).
تو نداى خود را به گوش آنان برسان , به پاداشهاى الهى بشارت ده , و ازكيفرهاى پروردگار آنها را بترسان , خواه پذيرا شوند يا بر سر عناد و لجاج بايستند.
(آيـه )ـ در اين آيه مى افزايد: ((اگر تو را تكذيب كنند (عجيب نيست وغمگين مباش ) زيرا كسانى كه قبل از آنها بودند نيز (پيامبرانشان را) تكذيب كردند,در حالى كه فرستادگان آنها با معجزات و دلائل روشـن , و كـتـابـهـاى مـحـتوى پند واندرز, و كتابهاى آسمانى مشتمل بر احكام و قوانين روشـنـى بـخـش , بـه سـراغشان آمدند)) (وان يكذبوك فقد كذب الذين من قبلهم جاتهم رسلهم بالبينات وبالزبروبالكتاب المنير).
(آيـه )ـ در ايـن آيـه به كيفر دردناك اين گروه اشاره كرده , مى فرمايد: چنان نبود كه آنها از كيفر الـهـى مصون بمانند, و دائما به تكذيبهاى خود ادامه دهند,((سپس , كافران را گرفتم )) و سخت مجازات كردم (ثم اخذت الذين كفروا).
جـمـعى را گرفتار طوفان ساختيم , گروهى را گرفتار تندباد ويرانگر, و جمعى رابوسيله صيحه آسمانى و صاعقه و زلزله درهم كوبيديم !.
سـپس در پايان براى تاكيد و بيان عظمت و شدت مجازات آنها مى گويد(مجازات من نسبت به آنها چگونه بود))؟! (فكيف كان نكير).
ايـن درست به آن مى ماند كه شخصى عمل مهمى را انجام مى دهد و بعد ازحاضران سؤال مى كند كار من چگونه بود؟.
(آيه )ـ اين همه نقش عجب بر در و ديوار وجود! در اينجا بار ديگر به مساله توحيد باز مى گردد, و صـفـحـه تـازه اى از كـتـاب تـكوين را در برابر ديدگان انسانهامى گشايد, تاپاسخى دندان شكن به مشركان لجوج ومنكران سرسخت توحيدباشد.
نـخـسـت مـى گويد: ((آيا نديدى خداوند از آسمان آبى نازل كرد و بوسيله آن ميوه هايى به وجود آورديم با الوان مختلف )) (الم تر ان اللّه انزل من السما مافاخرجنا به ثمرات مختلفا الوانها).
آرى ! مى بينيد كه از آب و زمين واحد يكى بى رنگ و ديگرى تنها داراى يك رنگ اين همه رنگهاى مـختلفى از ميوه هاى گوناگون , گلهاى زيبا, برگها و شكوفه ها,در چهره هاى مختلف به وجود آمده است .

[donsaeid]

((الوان )) ممكن است به معنى رنگهاى ظاهرى ميوه ها باشد و ممكن است كنايه از تفاوت در طعم و ساختمان و خواص گوناگون آنها بوده باشد.
در دنـبـاله آيه به تنوع طرقى كه در كوهها وجود دارد, و سبب شناخت جاده هااز يكديگر مى شود اشـاره كـرده , مى گويد: ((و از كوهها نيز جاده هايى آفريده شده به رنگ سفيد و سرخ , با رنگهايى مـتـفـاوت و (گـاه ) به رنگ كاملا سياه )) (ومن الجبال جدد بيض وحمر مختلف الوانها وغرابيب سود).
(آيـه )ـ در ايـن آيـه مـسـاله تنوع الوان را در انسانها و جانداران ديگر مطرح كرده ,مى گويد: ((از انـسانها و جنبندگان و چهارپايان نيز (افرادى آفريده شده ) رنگهاى متفاوتى دارند)) (ومن الناس والدواب والا نعام مختلف الوانه ).
آرى ! انسانها با اين كه همه از يك پدر و مادرند داراى نژادها و رنگهاى كاملامتفاوتند, بعضى سفيد همچون برف , بعضى سياه همچون مركب , حتى در يك نژادنيز تفاوت در ميان رنگها بسيار است .
گذشته از چهره ظاهرى , رنگهاى باطنى آنها, و خلق و خوهاى آنها, واستعداد و ذوقهايشان , كاملا متنوع و مختلف است .
پـس از بـيـان اين نشانه هاى توحيدى در پايان به صورت يك جمع بندى مى گويد: ((آرى مطلب چنين است )) (كذلك ).
و از آنجا كه بهره گيرى از اين آيات بزرگ آفرينش بيش از همه براى بندگان خردمند و دانشمند است در دنباله آيه مى فرمايد: ((تنها بندگان عالم و دانشمندند كه از خدا مى ترسند)) (انما يخشى اللّه من عباده العلمؤا).
آرى ! از ميان تمام بندگان , دانشمندانند كه به مقام عالى خشيت يعنى ((ترس از مسؤوليت توام با درك عظمت مقام پروردگار)) نائل مى گردند, اين حالت ((خشيت )) مولود سير در آيات آفاقى و انفسى و آگاهى از علم و قدرت پروردگار, وهدف آفرينش است .
در حـديـثى از امام صادق (ع ) در تفسير همين آيه مى خوانيم : ((منظور از علماكسانى هستند كه اعـمـالـشان آنها هماهنگ با سخنانشان باشد كسى كه گفتارش باكردارش هماهنگ نباشد عالم نيست )).
و در پايان آيه به عنوان يك دليل كوتاه بر آنچه گذشت مى فرمايد: ((خداوندتواناى شكست ناپذير و آمرزنده است )) (ان اللّه عزيز غفور).
((عـزت )) و قـدرت بـى پـايانش سرچشمه خوف و خشيت انديشمندان است , و((غفوريتش )) كه نـشـانـه رحـمـت بـى انتهاى اوست سبب رجا و اميد آنان است , و به اين ترتيب اين دو نام مقدس , بـنـدگـان خـدا را در مـيـان خـوف و رجـا نـگه مى دارد,ومى دانيم حركت مداوم به سوى تكامل بدون اتصاف به اين دو وصف ممكن نيست .
(آيه )ـ معامله پرسود با پروردگار! از آنجا كه در آيه قبل به مقام خوف وخشيت عالمان اشاره شده بود در اين آيه به مقام ((اميد و رجا)) آنها اشاره كرده ,مى فرمايد: ((كسانى كه كتاب الهى را تلاوت مـى كنند, و نماز را بر پا مى دارند, و ازآنچه به آنها روزى داده ايم در پنهان و آشكار انفاق مى كنند, آنها اميد تجارتى دارندكه نابودى و فساد و كساد در آن نيست )) (ان الذين يتلون كتاب اللّه واقاموا الصلوة وانفقوا مما رزقناهم سرا وعلا نية يرجون تجارة لن تبور).
بـديـهـى اسـت كـه ((تـلاوت )) در اينجا به معنى قرائت سرسرى و خالى از تفكر وانديشه نيست , خواندنى است كه سرچشمه فكر باشد, فكرى كه سرچشمه عمل صالح گردد, عملى كه از يك سو انـسـان را بـه خـدا پيوند دهد كه مظهر آن نماز است ,و از سوى ديگر به خلق خدا ارتباط دهد كه مظهر آن انفاق است .
اين انفاق گاهى مخفيانه صورت مى گيرد تا نشانه اخلاص كامل باشد ((سرا)).
و گاه آشكارا تا مشوق ديگران گردد و تعظيم شعائر شود ((علا نية )).
آرى ! علمى كه چنين اثرى دارد مايه رجا و اميدوارى است .
(آيـه )ـ ايـن آيـه هدف اين مؤمنان راستين را چنين بيان مى كند: ((آنها (اين اعمال صالح را انجام مى دهند) تا خداوند اجر و پاداششان را بطوكامل بپردازد, و ازفضلش بر آنها بيفزايد كه او آمرزنده و شكور است )) (ليوفيهم اجورهم ويزيدهم من فضله انه غفور شكور).
ايـن جـمـله در حقيقت اشاره به نهايت اخلاص آنهاست كه در اعمال نيك خود جز به پاداش الهى نـظر ندارند, و خداوند علاوه بر پاداش معمولى كه آن خودگاهى صدها يا هزاران برابر عمل است از فضل خود بر آنان مى افزايد, و مواهبى , ازفضل گسترده اش به آنها مى بخشد.
(آيـه )ـ از آنـجـا كـه در آيات گذشته سخن از مؤمنان پاكدلى در ميان بود كه آيات كتاب الهى را تـلاوت مـى كـنند و به كار مى بندند, در اين آيه از اين كتاب آسمانى ودلائل صدق آن و همچنين حاملان واقعى كتاب سخن مى گويد, و بحثى را كه درآيات پيشين پيرامون توحيد بود با اين بحث كه پيرامون نبوت است تكميل كرده ,مى فرمايد: ((و آنچه از كتاب بر تو وحى فرستاديم حق است , و آنـچـه را در كـتـب پـيشين آمده تصديق مى كند, خداوند نسبت به بندگانش آگاه و بيناست )) (والذى اوحينا اليك من الكتاب هو الحق مصدقا لما بين يديه ان اللّه بعباده لخبير بصير).
جـمـلـه ((ان اللّه بـعـبـاده لـخـبير بصير)) بيانگر علت حقانيت قرآن و هماهنگى آن باواقعيتها و نيازهاست , چرا كه از سوى خداوندى نازل شده كه بندگان خود را به خوبى مى شناسد و نسبت به نيازهايشان بصير و بيناست .
((خبير)) به معنى آگاهى از بواطن و عقائد و نيات و ساختمان روحى انسان , و((بصير)) به معنى بينايى نسبت به ظواهر و پديده هاى جسمانى اوست .
(آيـه )ـ وارثـان حقيقى ميراث انبيا: اين آيه به موضوع مهمى در اين رابطه ـيعنى حاملان اين كتاب بـزرگ آسـمانى , همان كسانى كه بعد از نزول قرآن بر قلب پاك پيامبر(ص ) اين مشعل فروزان را در آن زمـان وقرون واعصار ديگر حفظوپاسدارى نمودندـ اشاره كرده , مى فرمايد: ((سپس اين كتاب آسمانى را به گروهى ازبندگان برگزيده خود به ارث داديم )) (ثم اورثنا الكتاب الذين اصطفينا من عبادنا).
منظور از ((كتاب )) در اينجا قرآن مجيد است .
((ارث )) بـه چـيـزى گـفته مى شود كه بدون داد و ستد و زحمت به دست مى آيد,و خداوند اين كتاب بسيار بزرگ را اين گونه در اختيار مسلمانان قرار دارد.
سپس به يك تقسيم بندى مهم در اين زمينه پرداخته , مى گويد: ((از ميان آنهاعده اى به خويشتن ستم كردند, و گروهى راه ميانه را در پيش گرفتند, و گروهى به فرمان خدا در نيكيها بر ديگران پـيـشى گرفتند, و اين فضيلت بزرگى است )) (فمنهم ظالم لنفسه ومنهم مقتصد ومنهم سابق بالخيرات باذن اللّه ذلك هو الفضل الكبير).
خـداونـد پـاسـدارى ايـن كـتـاب آسمانى را بعد از پيامبرش بر عهده اين امت گذاشته , امتى كه بـرگـزيـده خداست , ولى در ميان اين امت گروههاى مختلفى يافت مى شوند: بعضى به وظيفه بـزرگ خـود در پاسدارى از اين كتاب و عمل به احكامش كوتاهى كرده , و در حقيقت بر خويشتن ستم نمودند.
گروهى ديگر تا حد زيادى به اين وظيفه پاسدارى و عمل به كتاب قيام نموده اند, هرچند لغزشها و نارسائيهايى در كار خود نيز داشته اند.
و بالاخره گروه ممتازى وظائف سنگين خود را به نحو احسن انجام داده , ودر اين ميدان مسابقه بزرگ بر همگان پيشى گرفته اند كه در راس اين گروه امامان معصوم (ع ) قرار دارند.
(آيه )ـ آنجا كه نه غمى است , نه رنجى , و نه درماندگى !.
ايـن آيـات در حـقـيـقـت نتيجه اى است براى آنچه در آيات گذشته آمده بود,مى فرمايد: پاداش پـيـشـگـامان در خيرات و نيكيها ((باغهاى جاويدان بهشت است كه همگى در آن وارد مى شوند)) (جنات عدن يدخلونها).
سپس به سه بخش از نعمتهاى بهشتى كه بعضى جنبه مادى دارد و ظاهرى ,و بعضى جنبه معنوى و بـاطـنـى , و قسمتى نيز ناظر به نفى و طرد هرگونه مانع ومزاحم است اشاره كرده , مى گويد: ((ايـن پـيـشگامان در خيرات در آن بهشت جاويدان به دستبندهايى از طلا و مرواريد آراسته اند و لباسشان در آنجا حرير است ))! (يحلون فيها من اساور من ذهب ولؤلؤا ولباسهم فيها حرير).
آنـهـا در اين دنيا به زرق و برقها بى اعتنايى كردند, دربند لباسهاى فاخر نبودند,خداوند به جبران اينها در جهان ديگر بهترين لباسها و زيورها را بر آنها مى پوشاند.
(آيـه )ـ بـعـد از ذكـر ايـن نـعـمـت مـادى به نعمت معنوى خاصى اشاره كرده ,مى فرمايد: ((آنها مـى گـويـنـد: حـمـد (و ستايش ) براى خداوندى است كه اندوه را از مابرطرف ساخته )) (وقالوا الحمدللّه الذى اذهب عنا الحزن ).
سـپـس اين مؤمنان بهشتى مى افزايند: ((پروردگار ما آمرزنده و سپاسگزاراست )) (ان ربنا لغفور شكور).
با وصف غفوريتش اندوه سنگين لغزشها و گناهان را برطرف ساخته , و باوصف شكوريتش مواهب جاودانى كه هرگز سايه شوم غم بر آنها نمى افتد به ماارزانى داشته .
(آيه )ـ سرانجام به سراغ آخرين نعمت كه نبودن عوارض ناراحتى و عوامل مشقت و خستگى و رنج و تعب است رفته , از قول آنها مى گويد: ستايش براى ((آن كسى است كه با فضل خود ما را در اين سـراى اقـامـت (جاويدان ) جاى داد كه نه درآنجا رنجى به ما مى رسد و نه سستى و واماندگى ))! (الذى احلنا دارالمقامة من فضله لا يمسنـا فيها نصب ولا يمسنا فيها لغوب ).
و بـه ايـن تـرتيب در آنجا نه عوامل مشقت بار جسمانى وجود دارد, نه ازاسباب رنج روحى خبرى است .
(آيـه )ـ مـعـمـولا قرآن در كنار ((بشارتها)) به ((انذارها)) مى پردازد تا دو عامل خوف و رجا را كه انگيزه حركت تكاملى است تقويت كند لذا در اينجا سخن ازمجازاتهاى مادى و معنوى است .
نـخـست مى فرمايد: ((آنها كه راه كفر را پيش گرفتند آتش دوزخ براى آنهاست ))(والذين كفروا لهم نار جهنم ).
همان گونه كه بهشت دار مقام و سراى جاويدان است , دوزخ نيز براى اين گروه جايگاه ابدى است .
سـپـس مـى افـزايد: ((هرگز فرمان مرگ آنها صادر نمى شود تا بميرند)) و از اين رنج و الم رهايى يابند (لا يقضى عليهم فيموتوا).
مـرگ بـراى اين گونه اشخاص يك دريچه نجات است , اما با جمله گذشته اين دريچه بسته شده , باقى مى ماند دريچه ديگر و آن اين كه زنده بمانند و مجازاتشان تدريجا تخفيف يابد, و يا تحمل آنها را بـيـفـزايـد تـا نـتـيـجـه آن تخفيف درد و رنج باشد,اين دريچه را نيز با جمله ديگرى مى بندد, مى گويد: ((چيزى از عذاب دوزخ از آنهاتخفيف داده نخواهد شد)) (ولا تخفف عنهم من عذابها).

[donsaeid]

و در پايان آيه به عنوان تاكيد بر قاطعيت اين وعيد الهى مى فرمايد: ((اين گونه هر كفران كننده اى را جزا مى دهيم ))! (كذلك نجزى كل كفور).
آرى ! جـزاى كفران كننده سوختن در عذاب دردناك آتش است , آتشى كه بادست خود افروخته و هيزمش را افكار و اعمال و وجود او تشكيل مى دهد.
(آيه )ـ ما را بازگردانيد تا عمل صالح انجام دهيم !.
ايـن آيه به قسمت ديگرى از عذاب دردناك آنها پرداخته , و انگشت روى بعضى از نكات حساس در ايـن زمينه گذارده , مى گويد: ((آنها در دوزخ فرياد مى زنند:پروردگارا! ما را خارج كن تا عمل صالحى به جا بياوريم غير از آنچه انجام مى داديم ))(وهم يصطرخون فيها ربنا اخرجنا نعمل صالحا غير الذى كنا نعمل ).
آرى ! آنـهـا با مشاهده نتايج اعمال سؤ خود در ندامت عميقى فرو مى روند,و تقاضاى بازگشت به دنيا مى كنند براى انجام اعمال صالح .
به هر حال در برابر اين تقاضا يك پاسخ قاطع از سوى خداوند به آنها داده مى شود, مى فرمايد: ((آيا شما را به اندازه اى كه هركس اهل تذكر است در آن متذكرمى شود عمر نداديم ))؟! (اولم نعمركم ما يتذكر فيه من تذكر).
((و (آيا) بيم دهنده الهى به سراغ شما نيامد))؟! (وجاكم النذير).
اكنون كه چنين است و تمام وسائل نجات در اختيارتان بوده و از آن بهره نگرفتيد بايد در همين جا گـرفـتـار بـاشيد ((اكنون بچشيد كه براى ستمگران ياورى نيست ))! (فذوقوا فما للظالمين من نصير).
(آيـه )ـ در ايـن آيـه بـه تـقـاضـايـى كـه كـفار در دوزخ براى بازگشت به دنيا دارندپاسخ داده , مـى گـويـد(خـداونـد غـيـب آسمانها و زمين را مى داند, چنين خدايى مسلما از آنچه در درون دلهاست آگاه است )) (ان اللّه عالم غيب السموات والا رض انه عليم بذات الصدور).
آرى ! او مـى داند اگر به درخواست دوزخيان پاسخ مثبت گفته شود و باز به دنيا برگردند همان اعمال گذشته را ادامه خواهند داد.
علاوه بر اين , آيه هشدارى است به همه مؤمنان كه در اخلاص نيات خويش بكوشند و جز خدا كسى را در نظر نداشته باشند.
(آيه )ـ به دنبال بحثهايى كه در آيات گذشته پيرامون سرنوشت كفار ومشركان آمده بود, در اينجا از طـريـق ديـگرى آنها را مورد بازخواست قرار داده ,بطلان طريقه آنها را با دلائل آشكارى روشن مى سازد.
نـخـست مى گويد: ((او كسى است كه شما را جانشينان در زمين قرار داد)) (هوالذى جعلكم خلا ئف فى الا رض ).
او عقل و شعور و فكر و هوش داده , و طريقه استفاده كردن از اين امكانات رابه شما انسانها آموخته است , با اين حال چگونه ولى نعمت اصلى خود رافراموش كرديد.
اين جمله , هشدارى است به همه انسانها كه بدانند دوران آنها ابدى وجاودانى نيست , همان گونه كـه آنـها جانشين اقوام ديگر شدند پس از چند روزى آنهانيز مى روند و اقوام ديگرى جانشين آنها خواهند شد.
بـه هـمـين دليل بلافاصله مى گويد: ((پس هركس كافر شود كفر او به زيان خودش خواهد بود)) (فمن كفر فعليه كفره ).
((و كـفـر كـافـران در نزد پروردگارشان چيزى جز خشم و غضب نمى افزايد))(ولا يزيد الكافرين كـفـرهـم عـنـد ربهم الا مقتا) خشم الهى به معنى برچيدن دامنه رحمت و دريغ داشتن لطف از كسانى است كه مرتكب اعمال زشتى شده اند.
و بـه هرحال ((كفرشان چيزى جز زيان و خسران به آنان نمى افزايد)) (ولا يزيدالكافرين كفرهم الا خسارا).
(آيه )ـ اين آيه پاسخ قاطع ديگرى به مشركان مى دهد و به آنها خاطرنشان مى سازد كه اگر انسان از چـيزى تبعيت مى كند يا به آن دل مى بندد بايد دليلى از عقل بر آن داشته باشد, يا دليلى از نقل قطعى , شما كه هيچ يك از اين دو را در اختيارنداريد تكيه گاهى جز فريب و غرور نخواهيد داشت .
مـى فـرمايد: ((بگو: اين معبودانى را كه جز خدا مى خوانيد به من نشان دهيدچه چيزى از زمين را آفريده اند))! (قل ارايتم شركاكم الذين تدعون من دون اللّه ارونى ماذا خلقوا من الا رض ).
((يا اين كه در آفرينش آسمان شريكند))؟! (ام لهم شرك فى السموات ).
بـا ايـن حال پرستش آنها چه دليلى دارد؟! معبود بودن فرع بر خالق بودن است , حال كه ثابت شد هـيچ دليل عقلى براى مدعاى شما نيست , آيا دليلى از نقل در اختيار داريد؟ ((آيا كتابى (آسمانى ) در اختيار آنها گذارده ايم و آنها دليل روشنى ازآن بر كار خود دارند))؟ (ام آتيناهم كتابا فهم على بينت منه ).
نه آنها هيچ دليل و بينه و برهان روشنى از كتب الهى در اختيار ندارند.
پـس سرمايه آنها چيزى جز مكر وفريب نيست ((بلكه اين ستمگران به يكديگرجز وعده هاى دروغين نمى دهند)) (بل ان يعد الظالمون بعضهم بعضا الا غرورا).
(آيه )ـ آسمانها و زمين با دست قدرت او برپاست !.
در اين آيه سخن از حاكميت خدا بر مجموعه آسمانها و زمين است , و درحقيقت بعد از نفى دخالت مـعـبـودهـاى سـاخـتگى در جهان هستى به اثبات توحيدخالقيت و ربوبيت پرداخته , مى فرمايد: ((خداوند آسمانها و زمين را نگاه مى دارد تااز نظام خود منحرف نشوند)) (ان اللّه يمسك السموات والا رض ان تزولا ).
نه تنها آفرينش در آغاز با خداست كه نگهدارى و تدبير و حفظ آنها نيز به دست قدرت اوست , بلكه آنـهـا هـر لـحـظه آفرينش جديدى دارند و فيض هستى لحظه به لحظه به آنها مى رسد, كه اگر لحظه اى رابطه آنها با آن مبدا بزرگ قطع شودراه فنا و نيستى را پيش مى گيرند.
اگر نازى كند يكدم ـــــ فرو ريزند قالبها!.
سـپـس بـه عـنوان تاكيد مى افزايد: ((و هرگاه منحرف گردند, كسى جز او نمى تواند آنهارا نگاه دارد)) (ولئن زالتا ان امسكهما من احد من بعده ).
نه بتهاى ساختگى شما, نه فرشتگان , و نه غير آنها, هيچ كس قادر بر اين كارنيست .
در پايان آيه براى اين كه راه توبه را به روى مشركان گمراه نبندد و اجازه بازگشت در هر مرحله به آنها دهد مى فرمايد: ((او بردبار و غفور است )) (انه كان حليما غفورا).
بـه مـقـتـضـاى حـلـمـش در مجازات آنها تعجيل نمى كند و به مقتضاى غفوريتش توبه آنها را با شرائطش در هر مرحله كه باشد پذيرا مى شود.
آيـه ـ شـان نزول : ((مشركان عرب هنگامى كه مى شنيدند بعضى از امتهاى پيشين همچون يهود, پيامبران الهى را تكذيب كردند, و آنها را به شهادت رساندند,مى گفتند: ولى ما چنين نيستم ! اگر فرستاده الهى به سراغ ما بيايد ما هدايت پذيرترين امتها خواهيم بود! ولى همانها هنگامى كه آفتاب عالمتاب اسلام از افق سرزمينشان طلوع كرد و پيامبر اسلام (ص ) همراه بزرگترين كتاب آسمانى به سراغشان آمد نه تنها نپذيرفتند بلكه در مقام تكذيب و مبارزه و انواع مكر و فريب برآمدند.
ايـن آيـه و دو آيـه بعد نازل شد و آنها را بر اين ادعاهاى توخالى و بى اساس مورد ملامت و سرزنش قرار داد.
تفسير: استكبار و حيله گرى , سرچشمه بدبختيهاى آنها بودـ.
در آيات پيشين سخن از مشركان وسرنوشت آنها در دنيا وآخرت در ميان بود.
در اين آيه مى فرمايد: ((آنها با نهايت تاكيد سوگند ياد كردند اگر انذاركننده اى به سراغشان بيايد بـطور مسلم از همه امتها هدايت يافته تر خواهند بود)) (واقسمواباللّه جهد ايمانهم لئن جاهم نذير ليكونن اهدى من احدى الا مم ).
آرى ! آنها هنگامى كه تماشاگر صفحات تاريخ گذشته بودند, بسيار تعجب مى كردند و همه گونه ادعا درباره خود داشتند و لافها مى زدند.
امـا هـنگامى كه ((محك تجربه آمد به ميان )) و كوره امتحان سخت داغ شد وخواسته آنها عملى شـد نـشـان دادند كه آنها نيز از همان قماشند, بطوريكه قرآن دردنباله همين آيه فرموده : ((پس هـنـگـامى كه انذاركننده الهى آمد جز فرار و فاصله گرفتن از حق چيزى بر آنها نيفزود))! (فلما جاهم نذير مازادهم الا نفورا).
ايـن تعبير نشان مى دهد كه آنها قبلا نيز برخلاف ادعاهايشان طرفدار حق نبودند, قسمتى از آيين ابراهيم را كه در ميان آنها وجود داشت محترم نمى شمردند.
(آيـه )ـ اين آيه توضيحى است بر آنچه در آيه قبل گذشت , مى گويد:دورى آنها از حق ((به خاطر ايـن بود كه طريق استكبار در زمين را پيش گرفتند)) و هرگزحاضر نشدند در برابر حق تسليم شوند (استكبارا فى الا رض ).
و نيز به خاطر آن بود كه ((حيله گريهاى زشت و بد را)) پيشه كردند (ومكرالسيئ ).
((ولى اين حيله گريهاى سؤ تنها دامان صاحبانش را مى گيرد)) (ولا يحيق المكر السيئ الا باهله ) .
او را در برابر خلق خدا رسوا و بينوا, و در پيشگاه الهى شرمسار مى كند.
در حقيقت اين آيه مى گويد: آنها تنها به دورى كردن از اين پيامبر بزرگ الهى قناعت نكردند, بلكه بـراى ضـربـه زدن به او از تمام توان و قدرت خود كمك گرفتند,و انگيزه اصلى آن كبر و غرور و عدم خضوع در مقابل حق بود.
در دنـباله آيه اين گروه مستكبر مكار و خيانتكار را با جمله پرمعنى وتكان دهنده اى تهديد كرده , مـى گـويد: ((آيا آنها انتظارى جز اين دارند كه گرفتار همان سرنوشت پيشينيان شوند))؟! (فهل ينظرون الا سنت الا ولين ).
اين جمله كوتاه اشاره اى دارد به تمام سرنوشتهاى شوم اقوام گردنكش وطغيانگرى همچون قوم نوح , و عاد, و ثمود, و قوم فرعون كه هركدام به بلاى عظيمى گرفتار شدند.
سـپـس بـراى تاكيد بيشتر مى افزايد: ((هرگز براى سنت الهى تغيير و تبديلى نمى يابى , و هرگز بـراى سـنـت الـهـى دگرگونى نخواهى يافت )) (فلن تجد لسنت اللّه تبديلا ولن تجد لسنت اللّه تحويلا ).
نـوسـان و دگـرگـونـى سـنـتـهـا دربـاره كسى تصور مى شود كه آگاهى محدودى دارد, ولى پـروردگـارى كـه عـالـم و حـكـيـم و عادل است سنتش درباره آيندگان همان است كه درباره پيشينيان بوده است , سنتهايش ثابت و تغييرناپذير است .
(آيـه )ـ در ايـن آيـه اين گروه مشرك و مجرم را به پيگيرى آثار گذشتگان وسرنوشتى كه به آن گـرفـتـار شـدند دعوت مى كند, تا آنچه را از تاريخ درباره آنهاشنيده اند با چشم در سرزمينهاى مـتعلق به آنها, و در لابلاى آثارشان ببينند,مى فرمايد: ((آيا سير در زمين نكردند تا بنگرند عاقبت كـار كـسـانـى كه پيش از آنهابودند چه شد))؟! (اولم يسيروا فى الا رض فينظروا كيف كان عاقبة الذين من قبلهم ).
اگـر ايـنها چنين تصور مى كنند كه از آنان نيرومندترند سخت در اشتباهند, چرا كه ((آنها از اينها قويتر و پرقدرت تر بودند)) (وكانوا اشد منهم قوة ).
به علاوه انسانها هر قدر نيرومند و قوى باشند قدرت آنها در برابر قدرت خداوند صفر است , چرا كه ((نـه چـيـزى در آسـمـان , نـه در زمين , از حوزه قدرت او فرارنخواهد كرد, و او را عاجز و ناتوان نخواهد ساخت )) (وما كان اللّه ليعجزه من شى فى السموات ولا فى الا رض ).
زيرا ((او دانا و تواناست )) (انه كان عليما قديرا).

[donsaeid]

نه چيزى از نظرش مخفى و پنهان مى ماند, و نه كارى در برابر قدرتش مشكل است , و نه كسى بر او چيره مى شود.
(آيه )ـ اگر لطف او نبود جنبنده اى بر پشت زمين نبود!.
ايـن آيه كه آخرين آيه سوره ((فاطر)) است بحثهاى تند و تهديدهاى شديدگذشته اين سوره را با بـيـان لـطف و رحمت پروردگار بر مردم روى زمين پايان مى دهد, همان گونه كه اين سوره را با گشايش رحمت خدا بر مردم آغاز كرد.
آيـه قبل كه مجرمان بى ايمان را تهديد به سرنوشت پيشينيان مى كرد اين سؤال را براى بسيارى از آنها و ديگران مطرح مى سازد كه اگر سنت الهى درباره همه گردنكشان چنين است پس چرا اين قوم مشرك و سركش مكه را مجازات نمى كند؟!.
در پـاسـخ ايـن سـؤال مـى فـرمايد: ((اگر خداوند همه مردم را به خاطر اعمالى كه انجام داده اند مـجازات كند (و هيچ مهلتى براى اصلاح و تجديد نظر و خودسازى به آنان ندهد) جنبنده اى را بر پشت زمين باقى نخواهد گذاشت )) (ولو يؤاخذ اللّه الناس بما كسبوا ما ترك على ظهرها من دابة ).
آن چنان مجازاتهاى پى درپى نازل مى شد و صاعقه ها و زلزله ها و طوفانهاگنهكاران ظالم را درهم مى كوبيد كه زمين جاى زندگى براى كسى نبود.
((ولى خداوند (به لطف و كرمش ) آنها را تا زمان معينى به تاخير مى اندازد)) وبه آنها فرصت براى توبه و اصلاح مى دهد (ولكن يؤخر هم الى اجل مسمى ).
امـا اين حلم و فرصت الهى حسابى دارد, تا زمانى است كه اجل آنها فرانرسيده باشد, ((اما هنگامى كـه اجـل آنـهـا فـرا رسـد (هـركـس را به مقتضاى عملش جزامى دهد چرا كه ) خداوند نسبت به بندگانش بصير و بيناست )) هم اعمال آنها رامى بيند و هم از نيات آنها باخبر است (فاذا جا اجلهم فان اللّه كان بعباده بصيرا).
((پايان سوره فاطر)).
سوره يس [36].
اين سوره در ((مكه )) نازل شده و 83 آيه دارد .
محتواى سوره :.
در اين سوره چهار بخش عمده مخصوصا ديده مى شود:
1ـ نخست سخن از رسالت پيامبر اسلام (ص ) و قرآن مجيد و هدف از نزول اين كتاب بزرگ آسمانى است .
2ـ بـخـش ديگر از رسالت سه نفر از پيامبران الهى , و چگونگى دعوت آنها به سوى توحيد و مبارزه پى گير و طاقتفرساى آنها با شرك سخن مى گويد.
3ـ بـخـشـى از ايـن سـوره كـه از آيه 33 شروع مى شود و تا آيه 44 ادامه داردمملو از نكات جالب توحيدى , و بيان گويا از آيات و نشانه هاى عظمت پروردگار درعالم هستى است .
4ـ بخش مهم ديگرى از اين سوره در مسائل مربوط به ((معاد)) و دلائل گوناگون آن و چگونگى حـشر و نشر, و سؤال و جواب در روز قيامت , و پايان جهان ,و بهشت و دوزخ سخن مى گويد, و در لابـلاى ايـن بـحـثـهـا آيـاتـى تكان دهنده براى بيدارى وهشيارى غافلان وبى خبران آمده است كه اثرى نيرومند در دلها وجانها دارد.
فضيلت تلاوت سوره :.
سوره ((يس )) در احاديث به عنوان ((قلب قرآن )) ناميده شده است .
در حديثى از پيامبر اسلام (ص ) مى خوانيم : ((هر چيز قلبى دارد, و قلب قرآن يس است )).
در حـديثى از امام صادق (ع ) نيز همين معنى آمده است و در ذيل آن مى افزايد: ((هركس آن را در روز پـيش از آن كه غروب شود بخواند در تمام طول روزمحفوظ و پر روزى خواهد بود, و هركس آن را در شب پيش از خفتن بخواندخداوند هزار فرشته را بر او مامور مى كند كه او را از هر شيطان رجيم و هر آفتى حفظكنند )) و به دنبال آن فضائل مهم ديگرى نيز بيان مى فرمايد.
اين عظمت به خاطر محتواى عظيم اين سوره است .
مـحتوايى بيدارگر ايمان بخش و مسؤوليت آفرين و تقوازا كه وقتى انسان در آن انديشه كند و اين انديشه در اعمال او پرتوافكن گردد خير دنيا و آخرت را براى او به ارمغان مى آورد.
به نام خداوند بخشنده بخشايشگر.
(آيه )ـ.
سرآغاز ((قلب قرآن )):.
اين سوره همانند 28 سوره ديگر قرآن مجيد با حروف مقطعه آغاز مى شود,و اين بار دو حرف ((يا ـ سين )) (يس ) آيه اول سوره را تشكيل مى دهد.
درخـصـوص سـوره ((يـس )) در روايـتى از امام صادق (ع ) مى خوانيم كه فرمود(يس نام رسول خداست و دليل بر آن اين است كه بعد از آن مى فرمايد تو از مرسلين و بر صراط مستقيم هستى )).
(آيـه )ـ به دنبال اين حروف مقطعه ـهمانند بسيارى از سوره هايى كه باحروف مقطعه آغاز شده ـ سخن از قرآن مجيد به ميان مى آورد, منتها در اينجا به آن سوگند ياد كرده , مى گويد: ((سوگند به قرآن حكيم )) (والقرآن الحكيم ).
گويى قرآن را موجودى زنده و عاقل و رهبر و پيشوا معرفى مى كند كه مى تواند درهاى حكمت را به روى انسانها بگشايد.
الـبـته خداوند نيازى به سوگند ندارد, ولى سوگندهاى قرآن همواره داراى دوفايده مهم است : نخست تاكيد روى مطلب , و ديگر بيان عظمت چيزى كه به آن سوگند ياد مى شود.
(آيـه )ـ ايـن آيـه چـيـزى را كه سوگند آيه قبل به خاطر آن بوده است بازگومى كند, مى فرمايد: ((مسلما تو از رسولان خداوند هستى )) (انك لمن المرسلين ).
(آيه )ـ رسالتى كه توام با حقيقت است و ((بودن تو بر صراط مستقيم ))(على صراط مستقيم ).
(آيـه )ـ سـپـس مى افزايد: اين قرآنى است كه ((از ناحيه خداوند عزيز ورحيم نازل شده )) (تنزيل العزيز الرحيم ).
عـزت و رحـمـتـش كه يكى مظهر ((انذار)) و ديگرى مظهر ((بشارت )) است با هم آميخته و اين كتاب بزرگ آسمانى را در اختيار انسانها گذارده است .
(آيـه )ـ ايـن آيـه هـدف اصلى نزول قرآن را اين گونه شرح مى دهد:قرآن را بر تو نازل كرديم ((تا قـومى را انذار كنى كه پدران آنها انذار نشدندو به همين دليل آنها در غفلت فرو رفته اند)) (لتنذر قوما ما انذر آباؤهم فهم غافلون ).
قرآن نازل شد تا مردم غافل را هوشيار, و خواب زدگان را بيدار سازد.
(آيـه )ـ سـپـس قـرآن بـه عـنـوان يك پيشگويى درباره سران كفر و سردمداران شرك مى گويد: ((فـرمان و وعده الهى بر اكثر آنها تحقق يافته و به همين دليل ايمان نمى آورند)) (لقد حق القول على اكثرهم فهم لا يؤمنون ).
حقيقت اين است كه انسان در صورتى اصلاح پذير و قابل هدايت است كه فطرت توحيدى خود را با اعـمـال زشـت و اخـلاق آلـوده اش بكلى پايمال نكرده باشد وگرنه تاريكى مطلق بر قلب او چيره خواهد شد و تمام روزنه هاى اميد براى او بسته مى شود.
(آيـه )ـ ايـن آيه ادامه توصيف اين گروه نفوذناپذير است , در نخستين توصيف آنهامى گويد: ((ما در گـردنـهـاى آنها غلهايى قرار داديم كه تا چانه هاى آنها ادامه دارد, وسرهاى آنها را به بالا نگاه داشته است )) (انا جعلنا فى اعناقهم اغلا لا فهى الى الا ذقان فهم مقمحون ).
چـه جـالب است تشبيهى كه از حال بت پرستان لجوج خصوصا سران آنها به چنين انسانهايى شده , آنـها طوق ((تقليد)) و زنجير ((عادات و رسوم خرافى )) را برگردن و دست و پاى خود بسته اند و غـلـهـاى آنـهـا آنقدر پهن و گسترده است كه سر آنهارا بالا نگاهداشته و از ديدن حقايق محروم ساخته , آنها اسيرانى هستند كه نه قدرت فعاليت و حركت دارند و نه قدرت ديد!.
آيـه فـوق هـم مـى تـواند ترسيمى از حال اين گروه بى ايمان در دنيا باشد, و هم بيان حال آنها در آخرت كه تجسمى است از مسائل اين جهان .
(آيـه )ـ ايـن آيـه توصيف ديگرى از همين افراد است , و ترسيم گويايى ازعوامل نفوذناپذيرى آنها, مـى فرمايد: ((و ما در پيش روى آنها سدى قرار داديم و درپشت سرشان سدى )) (وجعلنا من بين ايديهم سدا ومن خلفهم سدا).
آنها در ميان اين دو سد چنان محاصره شده اند كه نه راه پيش دارند و نه راه بازگشت !.
و در همين حال ((چشمانشان را پوشانده ايم لذا نمى بينند)) (فاغشيناهم فهم لا يبصرون ).
و چـنين است حال مستكبران خودخواه و خودبين , و مقلدان كور و كر, ومتعصبان لجوج در برابر چهره حقايق !.
(آيه )ـ به همين دليل در اين آيه صريحا مى گويد: ((براى آنها يكسان است , چه آنها را انذار كنى , يا نكنى , ايمان نمى آورند))! (وسوا عليهم انذرتهم ام لم تنذرهم لا يؤمنون ).
گفتار تو هرقدر نافذ, و وحى آسمانى هر قدر مؤثر باشد, تا در زمينه آماده وارد نشود تاثير نخواهد گذاشت .
(آيه )ـ.
چه كسانى انذار تو را مى پذيرند؟.
در آيات گذشته سخن از گروهى در ميان بود كه به هيچ وجه آمادگى پذيرش انذارهاى الهى را نـدارنـد, امـا در ايـنـجـا از گـروه ديـگـرى كه درست در نقطه مقابل آنهاقرار گرفته اند سخن مى گويد, تا با مقايسه با يكديگر ـهمان گونه كه روش قرآن دربحث است ـ مساله روشنتر شود.
مـى فـرمـايد: ((تو تنها كسى را انذار مى كنى كه از ذكر پيروى كند, و از خداوندرحمان در پنهان بـتـرسـد)) و از طـريـق بـرهان و استدلال او را بشناسد (انما تنذر من اتبع الذكر وخشى الرحمن بالغيب ) كسى كه گوش شنوا و قلب آماده دارد.
((و كسى كه چنين است او را بشارت به مغفرت و پاداش پرارزش ده )) (فبشره بمغفرة واجر كريم ) .
(آيـه )ـ سـپـس بـه تـنـاسـب بحثى كه در آيات گذشته پيرامون اجر و پاداش پرارزش مؤمنان و پـذيـرنـدگان انذارهاى انبيا آمده بود در اين آيه به مساله ((معاد ورستاخيز و ثبت و ضبط اعمال بـراى حـسـاب و جـزا)) اشـاره كـرده , مى فرمايد: ((مامردگان را زنده مى كنيم ))(انا نحن نحى الموتى ).
((و تمام آثار آنها را مى نويسيم )) (ونكتب ما قدموا وآثارهم ).
بـنـابراين چيزى فروگذار نخواهد شد مگر اين كه در نامه اعمال براى روزحساب محفوظ خواهد بود.
و در پايان آيه براى تاكيد بيشتر مى افزايد: ((و ما همه چيز را در كتاب آشكاراحصا كرده ايم )) (وكل شى احصيناه فى امام مبين ).

[donsaeid]

(آيه )ـ.
سرگذشت ((اصحاب القريه )) براى آنها عبرتى است :.
.
در تعقيب بحثهايى كه در زمينه قرآن و نبوت پيامبر اسلام (ص ) و مؤمنان راستين و منكران لجوج گذشت در اينجا نمونه اى از وضع امتهاى پيشين در همين زمينه مطرح شده , و در ضمن اين آيه و چـنـديـن آيـه بـعد كه مجموعاهجده آيه را تشكيل مى دهد سرگذشتى از چند تن از پيامبران پـيـشين را بيان مى كند, تا هم هشدارى باشد براى مشركان مكه , و هم تسلى و دلدارى باشدبراى پـيـامبر و مؤمنان اندك آن روز, به هر حال تكيه بر اين سرگذشت در قلب اين سوره كه خود قلب قرآن است به خاطر شباهت تمامى است كه با موقعيت مسلمانان آن روز دارد.
نـخـست مى فرمايد: ((و براى آنها اصحاب قريه را مثال بزن هنگامى كه فرستادگان خدا به سوى آنها آمدند)) (واضرب لهم مثلا اصحاب القرية اذ جاها المرسلون ).
((قـريـه )) مفهوم گسترده اى دارد كه هم شهرها را شامل مى گردد و هم روستاهارا, هرچند در زبان فارسى معمولى تنها به روستا اطلاق مى شود.
مـشـهـور در ميان مفسران اين است كه منظور از ((قريه )) در اينجا ((انطاكيه )) يكى از شهرهاى شامات بوده است .
از آيات اين سوره برمى آيد كه اهل اين شهر بت پرست بودند و اين رسولان براى دعوت آنها به سوى توحيد و مبارزه با شرك آمده بودند.
(آيـه )ـ سـپـس قرآن بعد از اين بيان اجمالى و سربسته , به شرح ماجراپرداخته , چنين مى گويد: ((در آن زمـان كه دو نفر از رسولان را به سوى آنها فرستاديم ,اما آنها رسولان ما را تكذيب كردند, لـذا براى تقويت آن دو, شخص سومى ارسال نموديم , آنها همگى گفتند: ما فرستادگان به سوى شما از طرف پروردگاريم )) (اذارسلنا اليهم اثنين فكذبوهما فعززنا بثالث فقالوا انا اليكم مرسلون ) .
(آيـه )ـ اكـنـون بـبـينيم آن قوم گمراه در مقابل دعوت رسولان چه واكنشى نشان دادند, قرآن مـى گـويـد: همان بهانه اى را كه بسيارى از كافران سركش در برابرپيامبران الهى پيش كشيدند مـطـرح نمودند ((آنان (در جواب ) گفتند: شما بشرى همانند ما نيستيد و خداوند رحمان چيزى نـازل نكرده , شما فقط دروغ مى گوييد))!(قالوا ما انتم الا بشر مثلنا وما انزل الرحمن من شى ان انتم الا تكذبون ).
اگر بنا بود فرستاده اى از طرف خدا بيايد بايد فرشته مقربى باشد نه انسانى همچون ما, و همين را دليل براى تكذيب رسولان و انكار نزول فرمان الهى پنداشتند.
(آيـه )ـ بـه هـرحـال ايـن پيامبران از مخالفت سرسختانه آن قوم گمراه مايوس نشدند و ضعف و سـسـتـى بـه خـود راه نـدادند, و در پاسخ آنها چنين ((گفتند: پروردگارما مى داند كه ما قطعا فرستادگان او به سوى شما هستيم )) (قالوا ربنا يعلم انا اليكم لمرسلون ).
(آيـه )ـ ((و بـر عهده ما چيزى جز ابلاغ رسالت بطور آشكار و روشن نيست ))(وما علينا الا البلا غ المبين ).
(آيـه )ـ ولى اين كوردلان در برابر آن منطق روشن و معجزات تسليم نشدند, بلكه بر خشونت خود افـزودنـد, و از مرحله تكذيب پافراتر نهاده به مرحله تهديد و شدت عمل گام نهادند ((گفتند: ما شـمـا را به فال بد گرفته ايم )) وجود شماشوم است و مايه بدبختى شهر و ديار ما! (قالوا انا تطيرنا بكم ).
مـمـكـن اسـت مـقـارن آمـدن اين پيامبران الهى بعضى مشكلات در زندگى مردم آن ديار بر اثر گـنـاهـانـشـان و يا به عنوان هشدار الهى حاصل شده باشد, باز به اين هم قناعت نكردند, بلكه با تـهـديدى صريح و آشكار نيات شوم و زشت خود را ظاهرساختند, و گفتند: ((اگر از اين سخنان دسـت بـرنـداريـد مـسـلـما شما را سنگسار خواهيم كرد, و مجازات دردناكى از ما به شما خواهد رسيد))! (لئن لم تنتهوا لنرجمنكم وليمسنكم منا عذاب اليم ).
ممكن است ذكر ((عذاب اليم )) اشاره به اين باشد كه سنگسار نمودن شما راآنقدر ادامه مى دهيم تا مايه مرگ شما شود.
(آيـه )ـ ايـنـجـا بـود كـه رسـولان الهى با منطق گوياى خود به پاسخ هذيانهاى آنها پرداختند, و ((گـفـتند: شومى شما از خودتان است اگر درست بينديشيد به اين حقيقت واقف خواهيد شد)) (قالوا طائركم معكم ائن ذكرتم ).
اگـر بـدبـختى و تيره روزى و حوادث شوم محيط جامعه شما را فراگرفته , وبركات الهى از ميان شـمـا رخـت بـربـسـته , عامل آن را در درون جان خود, در افكارمنحط و اعمال زشت و شومتان جستجو كنيد, نه در دعوت ما.
و سـرانـجـام آخـريـن سـخـن ايـن فـرسـتادگان پروردگار به آنان اين بود كه : ((شماگروهى اسرافكاريد)) (بل انتم قوم مسرفون ).
اگـر تـوحـيـد را انكار كرده , به شرك روى مى آوريد, دليل آن اسراف و تجاوز ازحق است , و اگر جـامـعه شما گرفتار سرنوشت شوم شده است سبب آن نيز اسراف در گناه و آلودگى به شهوات است .
(آيه )ـ.
مجاهدى جان بر كف !.
در ايـنجا بخش ديگرى از مبارزات رسولانى كه در اين داستان به آنها اشاره شده , آمده است , و آن مـربـوط بـه حـمـايت حساب شده و شجاعانه مؤمنان اندك ازآنهاست كه در برابر اكثريت كافر و مشرك و لجوج ايستادند و تا سرحد جان ازپيامبران الهى دفاع كردند.
نخست مى فرمايد: ((و مردى (با ايمان ) از نقطه دور دست شهر با سرعت وشتاب (به سراغ گروه كـافران ) آمد و گفت : اى قوم من ! از فرستادگان خدا پيروى كنيد)) (وجا من اقصا المدينة رجل يسعى قال يا قوم اتبعوا المرسلين ).
ايـن مرد كه نامش را ((حبيب نجار)) ذكر كرده اند هنگامى كه به او خبر رسيد,در قلب شهر مردم بر اين پيامبران الهى شوريده اند, و شايد قصد شهيد كردن آنها رادارند, سكوت را مجاز ندانست , با سرعت و شتاب خود را به مركز شهر رسانيد وآنچه در توان داشت در دفاع از حق فروگذار نكرد.
تـعـبـيـر بـه ((رجل )) به صورت ناشناخته , شايد اشاره به اين نكته است كه او يك فرد عادى بود, قـدرت و شوكتى نداشت , و در مسير خود تك و تنها بود, تا مؤمنان عصر پيامبر(ص ) در آغاز اسلام كـه عده قليلى بيش نبودند سرمشق بگيرند و بدانندحتى يك نفر مؤمن تنها نيز داراى مسؤوليت است و سكوت براى او جائز نيست .
(آيه )ـ اكنون ببينيم اين مؤمن مجاهد به چه منطق و دليلى براى جلب توجه همشهريانش متوسل گشت ؟.
نـخست از اين در وارد شد: ((از كسانى پيروى كنيد كه از شما اجر و مزدى (دربرابر دعوت خود) نمى خواهند)) (اتبعوا من لا يسئلكم اجرا).
ايـن خود نخستين نشانه صدق آنهاست كه هيچ منفعت مادى در دعوتشان ندارند, نه از شما مالى مـى خـواهند, و نه جاه و مقام , و نه حتى تشكر و سپاسگزارى ,و اين همان چيزى است كه بارها در آيـات قـرآن در مـورد انبياى بزرگ به عنوان نشانه اى از اخلاص روى آن تكيه شده , تنها در سوره ((شعرا)) پنج بار جمله ((ومااسئلكم عليه من اجر)) تكرار گرديده است .
سپس مى افزايد: به علاوه ((اين رسولان (چنانكه از محتواى دعوت وسخنانشان بر مى آيد) افرادى هدايت يافته اند)) (وهم مهتدون ).
(آيـه )ـ سـپـس بـه دلـيل ديگرى مى پردازد و به سراغ اصل توحيد كه عمده ترين نكته دعوت اين رسـولان بـوده اسـت مى رود و مى گويد: ((من چرا كسى راپرستش نكنم كه مرا آفريده است ))؟ (ومالى لا اعبد الذى فطرنى ).
فـطـرت سليم مى گويد: كسى شايسته پرستش است كه خالق و مالك وبخشنده مواهب باشد نه اين بتها كه هيچ كارى از آنان ساخته نيست .
و به دنبال آن هشدار مى دهد كه مراقب باشيد ((همه شما سرانجام تنها به سوى او باز مى گرديد)) (واليه ترجعون ).
يعنى نه تنها سر و كار شما در زندگى اين جهان با اوست كه در جهان ديگر نيزتمام سرنوشت شما در دست قدرت او مى باشد, آرى به سراغ كسى برويد كه در هردو جهان سرنوشت شما را به دست گرفته .
(آيـه )ـ و در سـومـين استدلال خود به وضع بتها پرداخته , و اثبات عبوديت را براى خداوند با نفى عـبـوديـت از بتها تكميل مى كند, مى گويد: ((آيا غير ازخداوند معبودانى را انتخاب كنم كه اگر خداوند رحمن بخواهد زيانى به من برساندشفاعت آنها كمترين فايده اى براى من نخواهد داشت , و مـرا از مـجـازات او هرگزنجات نخواهند داد)) (اتخذ من دونه آلهة ان يردن الرحمن بضر لا تغن عنى شفاعتهم شيئا ولا ينقذون ).
بـاز در ايـنجا از خودش سخن مى گويد تا جنبه تحكم و آمريت نداشته باشد, وديگران حساب كار خود را برسند.
(آيـه )ـ سـپس اين مؤمن مجاهد براى تاكيد و توضيح بيشتر افزود: ((هرگاه من چنين بتهايى را پـرسـتـش كنم و آنها را شريك پروردگار قرار دهم در گمراهى آشكار خواهم بود)) (انى اذا لفى ضلا ل مبين ).
كـدام گـمراهى از اين آشكارتر كه انسان عاقل و باشعور در برابر اين موجودات بى شعور زانو زند و آنها را در كنار خالق زمين و آسمان قرار دهد.
(آيـه )ـ ايـن مـؤمن تلاشگر و مبارز پس از اين استدلالات و تبليغات مؤثر و گيرا باصداى رسا در حضور جمع اعلام كرد: همه بدانيد ((من به پروردگار شما ايمان آورده ام )) و دعوت اين رسولان را پذيرا شده ام (ان ى آمنت بربكم ).
((بنابراين سخنان مرا بشنويد)) (فاسمعون ) و بدانيد من به دعوت اين رسولان مؤمنم و گفتار مرا به كار بنديد كه به سود شماست .
(آيه )ـ اما ببينيم عكس العمل اين قوم لجوج در برابر اين مؤمن پاكباز چه بود؟ قرآن سخنى از آن به ميان نمى آورد, ولى از لحن آيات بعد استفاده مى شود كه آنها بر او شوريدند و شهيدش كردند.
قـرآن ايـن حـقـيـقت را با جمله جالب و سربسته اى بيان كرده , مى گويد: ((به اوگفته شد وارد بهشت شو))! (قيل ادخل الجنة ).
اين تعبير نشان مى دهد كه شهادت اين مرد مؤمن همان , و داخل شدن او دربهشت همان .
البته روشن است منظور از بهشت در اينجا بهشت برزخى است , چرا كه هم از آيات و هم از روايات استفاده مى شود كه بهشت جاويدان در قيامت نصيب مؤمنان خواهد شد همان گونه كه دوزخ نيز در مورد بدكاران چنين است .
به هرحال روح پاك اين مرد به آسمانها, در جوار قرب رحمت الهى و در نعيم بهشتى , شتافت , و در آنجا تنها آرزويش اين بود كه ((گفت : اى كاش قوم من مى دانستند)) (قال يا ليت قومى يعلمون ) و اين چنين مؤمن , عاشق هدايت مردم است و از گمراهى آنان رنج مى برد.
(آيـه )ـ اى كـاش مـى دانـستند كه : ((پروردگارم مرا مشمول آمرزش و عفوخويش قرار داد و در صف گراميان جاى داد)) (بما غفرلى ربى وجعلنى من المكرمين ).
اى كـاش چشم حق بينى داشتند و آنچه را در پشت اين پرده است ببيننديعنى تا اين همه نعمت و اكرام و احترام خدا را بنگرند و بدانند در مقابل اهانتهاى آنها خداوند چه لطفى در حق من فرموده است , اى كاش مى ديدند و ايمان مى آوردند اما افسوس !.
آغاز جز 23 قرآن مجيد.
(آيـه )ـ ديـديـم كـه مردم شهر ((انطاكيه )) چگونه به مخالفت با پيامبران الهى قيام كردند اكنون ببينيم سرانجام كارشان چه شد؟.
قرآن در اين زمينه مى گويد: ((ما بر قوم او بعد از (شهادت ) وى هيچ لشكرى ازآسمان نفرستاديم , و اصـولا سـنت ما چنين نيست كه براى نابود ساختن اين اقوام سركش متوسل به اين امور شويم )) (وما انزلنا على قومه من بعده من جند من السما وما كنا منزلين ).
مـا نـياز به اين امور نداريم , تنها يك اشاره كافى است كه همه آنها را خاموش سازيم و به ديار عدم بفرستيم و تمام زندگى آنها را در هم بكوبيم .
(آيـه )ـ سـپس مى افزايد: ((تنها يك صيحه آسمانى تحقق يافت , صيحه اى تكان دهنده و مرگبار, ناگهان همگى خاموش شدند))! (ان كانت الا صيحة واحدة فاذاهم خامدون ).
يك صيحه , آن هم در يك لحظه زودگذر, بيش نبود, فريادى بود كه همه فريادها را خاموش كرد, و تكانى بود كه همه را بى حركت ساخت !.
بسوزند چوب درختان بى بر ـــــ سزا خود همين است مر بى برى را!.
(آيه )ـ در اين آيه با لحنى بسيار گيرا و مؤثر برخورد تمام سركشان تاريخ را بادعوت پيامبران خدا يـك جـا مورد بحث قرار داده , مى گويد: ((واحسرتا بر اين بندگان كه هيچ پيامبرى براى هدايت آنـهـا نـيامد مگر اين كه او را به باد استهزا گرفتند)) (ياحسرة على العباد ما ياتيهم من رسول الا كانوا به يستهزؤن ).
بـيـچاره و محروم از سعادت آنها گروهى كه نه تنها گوش هوش به نداى رهبران ندهند, بلكه به استهزا و سخريه آنها برخيزند

[donsaeid]

.
(آيه )ـ.
غفلت دائم :.
در ايـن آيـه با توجه به بحثى كه در آيه قبل درباره غفلت مستمر گروه عظيمى از مردم جهان در طول اعصار و قرون پيشين گذشت , مى فرمايد: ((آيا آنها نديدند كه ما افراد زيادى از قرون و اقوام پـيـشين از آنها را (بر اثر طغيان و ظلمشان ) به هلاكت رسانديم ))؟! (الم يرواكم اهلكنا قبلهم من القرون ).
ايـنـها نخستين گروه نيستند, اقوام سركش ديگرى در اين جهان زندگى مى كردند, و سرنوشت دردنـاك آنها كه بر صفحات تاريخ ثبت است و آثارغم انگيزشان كه در ويرانه هاى شهرهاى آباد آنها برجاى مانده در برابر چشم آنها قراردارد, آيا اين مقدار براى درس عبرت كافى نيست ؟!.
در پـايان آيه مى افزايد: ((آنها هرگز به سوى ايشان بازگشت نمى كنند)) (انهم اليهم لا يرجعون ) يعنى ;Š مصيبت بزرگ اينجاست كه امكان بازگشت به دنيا و جبران گناهان و بدبختيهاى گذشته را ندارند, چنان پلها در پشت سر آنان ويران گشته كه بازگشتشان هرگز ممكن نيست !.
(آيـه )ـ در ايـن آيه مى افزايد: ((همه آنها بدون استثنا در روز قيامت نزد ماحاضر مى شوند)) (وان كل لما جميع لدينا محضرون ).
يعنى اينطور نيست كه اگر هلاك شدند و نتوانستند به اين جهان باز گردندمساله تمام است , نه مـرگ در حقيقت آغاز كار است نه پايان , به زودى همگى درعرصه محشر براى حساب گردآورى مى شوند, و بعد از آن مجازات دردناك الهى ,مجازاتى مستمر و پى گير در انتظار آنهاست .
(آيه )ـ.
اين هم نشانه هاى ديگر:.
از آنجا كه بحث در آيات گذشته پيرامون مبارزه فرستادگان پروردگار با شرك و بت پرستى بود, هـمـچنين در آيه قبل اشاره اى به مساله معاد شده بود در اينجانشانه هايى از توحيد و معاد را تواما بيان مى كند تا وسيله اى باشد براى بيدارى منكران و ايمان به مبدا و معاد.
نـخـسـت از احـياى زمينهاى مرده و بركاتى كه از آن عائد انسانها مى شود بحث كرده , مى فرمايد: ((زمينهاى مرده براى آنها نشانه آشكارى است (از مبدا و معاد) ماآن را زنده كرديم , و دانه هايى از آن خارج ساختيم و آنها از آن تغذيه مى كنند)) (وآية لهم الا رض الميتة احييناها واخرجنا منها حبا فمنه ياكلون ).
مـسـاله حيات و زندگى از مهمترين دلائل توحيد است ;Š و با تمام پيشرفتهاى علمى هنوز كسى به درسـتى نمى داند تحت تاثير چه عواملى در روز نخست موجودات بى جان تبديل به سلولهاى زنده شده است ؟.
(آيه )ـ اين آيه توضيح و تشريحى بر آيه قبل است و چگونگى حيات زمينهاى مرده را بيان مى كند, مى فرمايد: ((و ما در آن باغهايى از نخلها و انگورها قرارداديم و چشمه هايى از آن جارى ساختيم )) (وجعلنا فيها جنات من نخيل واعناب وفجرنا فيها من العيون ).
در آيه قبل سخن از دانه هاى غذايى در ميان بود, اما در اينجا از ميوه هاى نيروبخش و مغذى سخن مى گويد كه دو نمونه بارز و كامل آنها ((خرما)) و ((انگور))است كه هريك غذايى كامل محسوب مى شود.
(آيه )ـ اين آيه هدف آفرينش اين درختان پربار را چنين بيان مى كند(غرض اين است كه از ميوه آن بـخـورند, در حالى كه دست آنها در ساختمان آن كمترين دخالتى نداشته , آيا شكر خدا را به جا نمى آورند))! (لياكلوا من ثمره وماعملته ايديهم افلا يشكرون ).
آرى ! ميوه هايى كه به صورت غذاى كامل بر شاخسار درختان ظاهر مى شودبى آنكه كمترين نيازى بـه پختن و يا تغييرات ديگر داشته باشد به مجرد چيدن ازدرخت قابل استفاده است , و اين نهايت لطف و عظمت پروردگار را درباره انسانهانشان مى دهد.
هـدف آن اسـت كه حس حق شناسى و شكرگزارى انسانها را تحريك كند تا ازطريق شكرگزارى قدم در مرحله معرفت پروردگار بگذارند, كه شكر منعم نخستين گام معرفت كردگار است .
(آيـه )ـ ايـن آيه سخن از تسبيح و تنزيه پروردگار مى گويد, خط بطلان بر شرك مشركان كه در آيـات گـذشـتـه از آن سـخن بود مى كشد, و راه توحيد و يكتاپرستى را به همگان نشان مى دهد, مـى فرمايد: ((منزه است كسى كه تمام زوجها را آفريد, از آنچه زمين مى روياند, و از خود آنان , و از آنـچـه نـمـى دانـنـد))! (سـبحان الذى خلق الا زواج كلها مما تنبت الا رض ومن انفسهم ومما لا يعلمون ).
بـديـهـى است خداوند نياز به اين ندارد كه خويشتن را تسبيح و تنزيه كند, اين تعليمى است براى بندگان و دستورالعملى است براى پيمودن خط تكامل .
ايـن آيه يكى ديگر از آياتى است كه محدود بودن علم انسان را بيان مى كند ونشان مى دهد كه در ايـن جـهان حقايق بسيارى است ـاز جمله ((زوجيت )) درموجودات جهان ـ كه از علم و دانش ما پوشيده است .


(آيه )ـ.
هر يك از خورشيد و ماه آيتى هستند:.
در اينجا بخش ديگرى از نشانه هاى عظمت خدا را در جهان هستى بيان مى كند .
نخست مى فرمايد: ((شب براى آنها آيه و نشانه اى است )) از عظمت خدا(وآية لهم الليل ).
در حـالـى كـه نور آفتاب همه جا را فرا گرفته و سپاه ظلمت به عقب رانده شده ((ما نور آفتاب و روز را از آن بـرمـى داريـم , نـاگـهان تاريكى همه آنها را فرا مى گيرد))(نسلخ منه النهار فاذاهم مظلمون ).
دقـت در ايـن تـعـبـير اين نكته را بازگو مى كند كه طبيعت اصلى كره زمين تاريكى است , نور و روشنايى صفتى است عارضى كه از منبع ديگرى به او داده مى شود,همچون لباس كه بر تن كسى بپوشانند كه هرگاه آن لباس را بيرون آورد رنگ طبيعى تن آشكار مى شود!.
(آيـه )ـ سـومـيـن نشانه اى كه بعد از آيت شب به آن اشاره شده آيت نور وروشنايى و آفتاب است , مـى گـويـد: ((و خـورشـيد نيز (براى آنها آيتى است ) كه پيوسته به سوى قرارگاهش در حركت است ))! (والشمس تجرى لمستقر لها).
اين آيه به وضوح حركت خورشيد را بطور مستمر بيان مى كند, اما در اين كه منظور از اين حركت چـيست جديدترين تفسير همان است كه اخيرا دانشمندان كشف كرده اند و آن حركت خورشيد با مجموعه منظومه شمسى در وسط كهكشان ما به سوى يك سمت معين و ستاره دور دستى كه آن را ستاره ((وگا)) ناميده اندمى باشد.

بـه هـرحـال حركت دادن خورشيد اين كره بسيار عظيمى كه يك ميليون ودويست هزار مرتبه از كـره زمـيـن بـزرگـتر است آن هم با حركت حساب شده در اين فضاى بيكران از هيچ كس ميسر نيست جز از خداوندى كه قدرتش فوق همه قدرتهاو علم و دانشش بى انتهاست .
و بـه هـمين جهت در پايان آيه مى فرمايد: ((اين تقدير خداوند قادر و داناست ))(ذلك تقدير العزيز العليم ).
در تـعـبـيرات اين آيه اشاره اى است پرمعنى به نظام سال شمسى كه از حركت خورشيد در برجها حاصل مى گردد و به زندگى بشر نظم و برنامه مى دهد.
(آيـه )ـ لذا در اين آيه براى تكميل اين بحث از حركت ماه و منازل آن كه نظام بخش ايام ماه است , سـخن مى گويد, و مى فرمايد: ((و ما براى ماه منزلهايى قرارداديم , و به هنگامى كه اين منزلها را طى كرد سرانجام به صورت شاخه كهنه قوسى شكل و زرد رنگ خرما در مى آيد))! (والقمر قدرناه منازل حتى عادكالعرجون القديم ).
مـنـظـور از ((مـنازل )) همان منزلگاههاى دويست و هشتگانه اى است كه ماه قبل از ((محاق )) و تاريكى مطلق طى مى كند.
اين نظام عجيب به زندگى انسانها نظم مى بخشد, و يك تقويم طبيعى آسمانى است كه با سواد و بى سواد توانايى خواندن آن را دارد.
(آيه )ـ در اين آيه سخن از ثبات و دوام اين نظم سال و ماه , و شب و روز,است , پروردگار آن چنان بـرنـامه اى براى آنها تنظيم كرده كه كمترين دگرگونى در وضع آنها پيدا نمى شود و تاريخ بشر به خاطر همين ثبات كاملا تنظيم مى گردد.
مـى فـرمـايـد: ((نه براى خورشيد سزاوار است كه به ماه رسد, و نه شب بر روزپيشى مى گيرد, و هـركـدام از آنـهـا در مـسير خود شناورند))! (لا الشمس ينبغى لها ان تدرك القمر ولا الليل سابق النهار وكل فى فلك يسبحون ).
مـى دانـيم خورشيد دوران خود را در برجهاى دوازده گانه در يك سال طى مى كند, در حالى كه كره ماه منزلگاههاى خويش را در يك ماه طى مى كند.
بنابراين حركت دورانى ماه در مسيرش دوازده بار از حركت خورشيد در مدارش سريعتر است , لذا مـى فرمايد: خورشيد هرگز در حركت خود به پاى ماه نمى رسد تاحركت يك ساله خود را در يك ماه انجام دهد و نظام ساليانه بر هم خورد.
از آنچه گفتيم روشن مى شود كه منظور از حركت خورشيد در اين بحث حركت آن بحسب حس ما است .
(آيه )ـ.
حركت كشتيها در درياها نيز آيتى است !.
در آيـات پـيـشـين سخن از نشانه هاى پروردگار در آفرينش آفتاب و ماه و شب وروز و همچنين زمين و بركات زمين بود, و در اين آيه سخن از درياها و بخشى ازنعمتها و مواهب دريا يعنى حركت كشتيهاى تجارى و مسافربرى بر صحنه آنهامى باشد.
لـذا نـخـسـت مـى فـرمـايـد: ((ايـن نيز براى آنها آيت و نشانه اى است از عظمت پروردگار كه ما فـرزندانشان را در كشتيهايى كه مملو (از وسائل زندگى ) است حمل كرديم )) (وآية لهم انا حملنا ذريتهم فى الفلك المشحون ).
حـركـت كـشـتـيها كه بزرگترين و مهمترين وسيله حمل و نقل بشر مى باشد, وكارى كه از آنها ساخته است هزاران برابر مركبهاى ديگر است , نتيجه خواص ويژه آب و وزن مخصوص اجسامى كه كشتى از آن ساخته شده , و خاصيت بادها (دركشتيهاى بادبانى ) و انرژى اتمى (در كشتيهايى كه با نيروى اتم كار مى كند) مى باشد.
و هـمـه ايـنها قوا و نيروهايى است كه خدا مسخر انسان ساخته و هر يك از آنهاو نيز مجموعه آنها آيتى از آيات الهى است .
(آيـه )ـ و بـراى ايـن كه توهم نشود كه تنها مركب خداداد كشتيهاست در اين آيه مى افزايد: ((و ما براى آنها مركبهاى ديگرى مانند آن آفريديم )) (وخلقنا لهم من مثله ما يركبون ).
مـركـبهايى كه در خشكى يا در هوا و فضا راه مى رود, و انسانها و وسائل آنها رابر دوش خود حمل مى كند.
(آيه )ـ اين آيه براى روشنتر ساختن اين نعمت بزرگ حالتى را كه ازدگرگون شدن اين نعمت به وجـود مـى آيـد بـيـان مـى كند, مى گويد: ((و اگر بخواهيم آنهارا غرق مى كنيم , آن چنان كه نه فريادرسى داشته باشند,و نه نجات داده شوند)) (وان نشا نغرقهم فلا صريخ لهم ولا هم ينقذون ).
به يك موج عظيم فرمان مى دهيم كشتى آنها را واژگون كند!.
يا به يك گرداب ماموريت مى دهيم آنها را در كام خود فرو بلعد!.
يا به يك طوفان دستور مى دهيم آنها را مانند يك پر كاه بر دارد و در وسطامواج پرتاب كند!.
اين ماييم كه اين نظام را تداوم مى بخشيم , تا آنها بهره گيرند, و اگر گهگاه حوادثى از اين قبيل مى فرستيم براى اين است كه اهميت نعمتى را كه در آن غرقند بدانند.
(آيـه )ـ و سرانجام در اين آيه براى تكميل سخن فوق مى افزايد: ((مگر بازهم رحمت ما شامل حال آنها شود, و تا زمان معينى (كه پايان زندگى آنهاست ) ازاين زندگى بهره گيرند)) (الا رحمة منا ومتاعا الى حين ).
آرى ! با هيچ وسيله اى آنها نمى توانند نجات يابند جز اين كه نسيم رحمت مابوزد و لطف ما به يارى آنها بشتابد.
(آيـه )ـ از آنـجـا كـه در آيـات گذشته سخن از بحثهاى مهمى از آيات پروردگار در پهنه جهان هستى بود, در اينجا عكس العمل كفار لجوج را در برابر آيات الهى , و همچنين دعوت پيامبر(ص ) و انذار به عذاب پروردگار بيان مى كند.
نـخـسـت مـى فرمايد: ((و هنگامى كه به آنها گفته مى شود از آنچه پيش رو وپشت سر شماست از عـذابهاى الهى بپرهيزيد, تا مشمول رحمت الهى شويد))اعراض مى كنند و روى گردان مى شوند (واذا قيل لهم اتقوا ما بين ايديكم وماخلفكم لعلكم ترحمون ).

[donsaeid]

به يك موج عظيم فرمان مى دهيم كشتى آنها را واژگون كند!.
يا به يك گرداب ماموريت مى دهيم آنها را در كام خود فرو بلعد!.
يا به يك طوفان دستور مى دهيم آنها را مانند يك پر كاه بر دارد و در وسطامواج پرتاب كند!.
اين ماييم كه اين نظام را تداوم مى بخشيم , تا آنها بهره گيرند, و اگر گهگاه حوادثى از اين قبيل مى فرستيم براى اين است كه اهميت نعمتى را كه در آن غرقند بدانند.
(آيـه )ـ و سرانجام در اين آيه براى تكميل سخن فوق مى افزايد: ((مگر بازهم رحمت ما شامل حال آنها شود, و تا زمان معينى (كه پايان زندگى آنهاست ) ازاين زندگى بهره گيرند)) (الا رحمة منا ومتاعا الى حين ).
آرى ! با هيچ وسيله اى آنها نمى توانند نجات يابند جز اين كه نسيم رحمت مابوزد و لطف ما به يارى آنها بشتابد.
(آيـه )ـ از آنـجـا كـه در آيـات گذشته سخن از بحثهاى مهمى از آيات پروردگار در پهنه جهان هستى بود, در اينجا عكس العمل كفار لجوج را در برابر آيات الهى , و همچنين دعوت پيامبر(ص ) و انذار به عذاب پروردگار بيان مى كند.
نـخـسـت مـى فرمايد: ((و هنگامى كه به آنها گفته مى شود از آنچه پيش رو وپشت سر شماست از عـذابهاى الهى بپرهيزيد, تا مشمول رحمت الهى شويد))اعراض مى كنند و روى گردان مى شوند (واذا قيل لهم اتقوا ما بين ايديكم وماخلفكم لعلكم ترحمون ).
منظور از ((ما بين ايديكم )) مجازاتهاى دنياست كه نمونه اى از آن در آيات قبل ذكرشده , و منظور از ((ما خلفكم )) مجازاتهاى آخرت است كه در پشت سر دارند, وتعبير به ((پشت سر)) به خاطر آن اسـت كـه هـنـوز نيامده , گويى پشت سر انسان درحركت است , و سرانجام روزى به او مى رسد و دامانش را مى گيرد, و منظور ازپرهيز كردن از اين مجازاتها اين است كه عوامل آن را ايجاد نكنند و به تعبير ديگركارى نكنند كه مستوجب اين عقوبات گردد.
(آيه )ـ در اين آيه بار ديگر روى همين معنى تاكيد مى كند و لجاجت وپافشارى اين كوردلان را در نـاديـده گـرفتن آيات الهى و تعليمات پيامبران مشخص ساخته , مى فرمايد: ((هيچ آيه اى از آيات پـروردگارشان براى آنها نمى آيدمگر اين كه از آن روى گردان مى شوند)) (وما تاتيهم من آية من آيات ربهم الا كانوا عنها معرضين ).
نه بيان آيات انفسى در آنها مؤثر است , و نه شرح آيات آفاقى , نه تهديد وانذار, و نه بشارت و نويد به رحـمت الهى , آنها به كورانى مى مانند كه نزديكترين اشيا اطراف خود را مشاهده نمى كنند و حتى نور آفتاب را از ظلمت و تاريكى شب فرق نمى نهند!.
(آيـه )ـ سپس قرآن انگشت روى يكى از موارد مهم لجاجت و اعراض آنهاگذارده , مى گويد: ((و هنگامى كه به آنها گفته شود از آنچه خدا به شما روزى كرده است (در راه او) انفاق كنيد كافران بـه مـؤمنان مى گويند: آيا ما كسى را اطعام كنيم كه اگر خدا مى خواست او را سير مى كرد, شما تـنـهـا در گـمـراهى آشكاريد))! (واذا قيل لهم انفقوا مما رزقكم اللّه قال الذين كفروا للذين آمنوا انطعم من لو يشا اللّه اطعمه ان انتم الا فى ضلا ل مبين ).
ايـن هـمـان مـنطق بسيار عوامانه اى است كه در هر عصر و زمان از ناحيه افراد خودخواه و بخيل مطرح مى شود كه مى گويند: اگر فلانى فقير است لابدكارى كرده كه خدا مى خواهد فقير بماند, و اگر ما غنى هستيم لابد عملى انجام داده ايم كه مشمول لطف خدا شده ايم , بنابراين نه فقر آنها و نه غناى ما هيچ كدام بى حكمت نيست !.
غافل از اين كه جهان ميدان آزمايش و امتحان است , خداوند يكى را باتنگ دستى آزمايش مى كند, و ديـگـرى را با غنا و ثروت , و گاه يك انسان را در دوزمان با اين دو, در بوته امتحان قرار مى دهد كـه آيـا بـه هنگام فقر, امانت و مناعت طبع و مراتب شكرگزارى را به جا مى آورد؟ يا همه را زير پا مى گذارد, و به هنگام غنااز آنچه در اختيار دارد در راه او انفاق مى كند يا نه !.
(آيه )ـ.
صيحه هاى رستاخير!.
بـه دنبال ذكر منطق سست و بهانه جويانه كفار در مورد انفاقها كه در آيات قبل گذشت , در اينجا سخن را از استهزاى آنها نسبت به قيام قيامت شروع مى كند, ومنطق پوسيده آنها را در مورد انكار معاد با جواب قاطع درهم مى كوبد.
به علاوه بحثهايى را كه در طى آيات پيشين در زمينه توحيد بيان شد بابحثهاى معاد تكميل كرده , مـى فـرمايد: ((آنها مى گويند: اگر راست مى گوييد اين وعده اى را كه شما مى دهيد كى خواهد آمد))؟! (ويقولون متى هذا الوعد ان كنتم صادقين ).
ايـن كه شما نمى توانيد تاريخى براى قيام قيامت تعيين كنيد دليل بر اين است كه در گفتار خود صادق نيستيد!.
(آيـه )ـ ايـن آيه به اين سؤال توام با سخريه يك پاسخ محكم و جدى داده ,مى گويد: قيام قيامت و پـايان اين جهان براى خدا مساله پيچيده , و كار مشكلى نيست : ((آنها جز اين انتظار نمى كشند كه يك صيحه عظيم آسمانى فرا رسد و آنان راناگهان فرو گيرد در حالى كه مشغول جنگ و جدال (در مورد دنياى خويش )هستند))! (ما ينظرون الا صيحة واحدة تاخذهم وهم يخصمون ).
همين يك فرياد عظيم آسمانى كافى است كه همه را در يك لحظه كوتاه ,هركدام در همان مكان و هـمان حالتى كه هستند قبض روح كند, و زندگى پرغوغاى مادى آنها كه معركه دعواها و ميدان جنگ دائمى آنان است جاى خود را به دنيايى خاموش و خالى از هر سر و صدا بدهد.
در روايـات اسـلامـى از پـيـغمبر گرامى اسلام (ص ) آمده است كه : ((اين صيحه آسمانى آن چنان غـافلگيرانه است كه دو نفر در حالى كه پارچه اى را گشوده اند و مشغول معامله اند پيش از آن كه آن را برچينند و بپيچند جهان پايان مى يابد!.
و كـسـانى هستند كه در آن لحظه لقمه غذا از ظرف برداشته اما پيش از آن كه به دهان آنها برسد صيحه آسمانى فرا مى رسد و جهان پايان مى يابد!.
كـسـانـى هـستند كه مشغول تعمير و گل مالى حوضند تا چهارپايان را سيراب كنند پيش از آنكه چهارپايان سيراب شوند قيامت برپا مى شود))!.
بـه هـر حـال قـرآن بـا ايـن تعبير كوتاه و قاطع به آنها هشدار مى دهد كه قيامت بطور ناگهانى و غـافـلـگيرانه برپا مى شود, و ثانيا موضوع پيچيده اى نيست كه آنها درامكانش به بحث و مخاصمه برخيزند, با يك صيحه همه چيز پايان مى گيرد و دنيا به آخر مى رسد.
(آيـه )ـ لـذا در اين آيه مى گويد: اين مساله به قدرى سريع و برق آسا وغافلگيرانه است كه ((حتى تـوانـايى بر وصيت و سفارش نخواهند داشت , و حتى فرصت مراجعت به سوى خانواده و منزلهاى خود را پيدا نمى كنند))!(فلا يستطيعون توصية ولا الى اهلهم يرجعون ).
معمولا هنگامى كه حادثه اى به انسان دست مى دهد و انسان احساس مى كند پايان عمرش نزديك شـده , سـعـى مـى كـنـد هـر جا هست خود را به منزل وماواى خويش برساند, و در ميان همسر و فرزندانش قرار گيرد, سپس كارهاى نيمه تمام و سرنوشت بازماندگان خود را از طريق وصيت بر عهده اين و آن بگذارد وسفارش آنها را به ديگران بكند.
امـا مگر صيحه پايان دنيا به كسى مجال مى دهد؟ و يا به فرض اين كه مجالى باشد مگر كسى زنده مى ماند كه توصيه هاى انسان را بشنود؟.
(آيه )ـ سپس به مرحله ديگر كه مرحله حيات بعد از مرگ است اشاره كرده , مى گويد: ((و بار ديگر در صـور دمـيـده مى شود, پس ناگهان همه آنها از قبرهابيرون آمده , شتابان به سوى (دادگاه ) پروردگارشان رهسپار مى شوند)) (ونفخ فى الصور فاذاهم من الا جداث الى ربهم ينسلون ).
خـاكـهـا و اسـتخوانهاى پوسيده به فرمان پروردگار لباس حيات در تن مى پوشند, و از قبر سر بر مى آورند, و براى محاكمه و حساب در آن دادگاه عجيب حاضر مى گردند, همان گونه كه با يك ((صيحه )) همگى مردند با يك ((نفخه )) دميدن در صور جان مى گيرند و زنده مى شوند, نه مرگ آنها براى خدا مشكلى دارد, و نه احياى آنها.
(آيـه )ـ سـپـس مـى افزايد: در اين هنگام منكران رستاخيز و معاد ((مى گويند:اى واى بر ما! چه كسى ما را از خوابگاهمان برانگيخت ))؟! (قالوا يا ويلنا من بعثنامن مرقدنا).
((ايـن هـمـان چيزى است كه خداوند رحمن وعده داده است , و فرستادگان اوراست گفتند))! (هذا ما وعد الرحمن وصدق المرسلون ).
آرى ! صـحـنـه آن چنان گويا و وحشت انگيز است كه انسان همه مسائل باطل وخرافى را به دست فـرامـوشـى مـى سپرد,و جز اعتراف صريح به واقعيتها راهى نمى يابد, قبرها را به خوابگاهى تشبيه مـى كـنـد, و رستاخير را به بيدار شدن ازخواب , چنانكه كه در حديث معروف نيز وارد شده است : ((همان گونه كه مى خوابيد, مى ميريد و همان گونه كه از خواب برمى خيزيد, زنده مى شويد)).
(آيـه )ـ سـپـس براى توضيح چگونگى سرعت وقوع اين نفخ صور,مى فرمايد: ((آن صيحه واحدى بـيـش نـيـسـت , فريادى عظيم برمى خيزد, ناگهان همگى نزد ما حاضر مى شوند)) (ان كانت الا صيحة واحدة فاذاهم جميع لدينامحضرون ).
بـنـابراين براى احياى مردگان و برخاستن آنها از قبرها و حضورشان در دادگاه عدل پروردگار زمـان زيـادى لازم نـيست , همان گونه كه براى مرگ انسانها زمان طولانى لازم نبود, صيحه اول فرياد مرگ است , و صيحه دوم فرياد زندگى و حيات و حضور در دادگاه عدل پروردگار!.
(آيه )ـ در اينجا بحث پيرامون چگونگى حساب در محشر را سربسته گذارده و از آن مى گذرد, و به تشريح سرانجام كار مؤمنان صالح و كافران طالح پرداخته , چنين مى گويد: ((امروز به هيچ كس ذره اى ستم نمى شود)) (فاليوم لا تظلم نفس شيئا).
نـه از پاداش كسى كاسته مى شود, و نه كيفر كسى افزون مى گردد, و حتى به قدر يك سر سوزن كم و زياد و بيدادگرى و ظلم و ستم وجود ندارد.
سـپـس بـه بـيـانـى مى پردازد كه در حقيقت دليل روشن و زنده اى براى عدم وجود ظلم در آن دادگاه بزرگ است مى فرمايد: ((شما جز آنچه را عمل مى كرديدجزا داده نمى شويد)) (ولا تجزون الا ما كنتم تعملون ).
(آيه )ـ.
بهشتيان غرق در مواهب مادى و معنوى !.
در ايـنـجـا بـه گوشه اى از پاداشهاى مؤمنان پرداخته , و قبل از هر چيز روى مساله آرامش خاطر انـگـشـت گـذارده , مـى گـويـد: ((بهشتيان امروز به نعمتهاى خدامشغولند)) كه از هر انديشه ناراحت كننده بركنار مى باشند (ان اصحاب الجنة اليوم فى شغل ).
((و در نهايت سرور و شادى به سر مى برند)) (فاكهون ).
(آيـه )ـ بعد از نعمت آرامش خاطر كه خميرمايه همه نعمتها, و شرطاستفاده از همه مواهب است , بـه شرح نعمتهاى ديگر پرداخته , چنين مى گويد: ((آنهاو همسرانشان در سايه هاى لذت بخش , بر تختها, در خلوتگاهها تكيه كرده اند)) (هم وازواجهم فى ظلا ل على الا رائك متكئون ).
((ازواج )) به معنى همسران بهشتى , و يا همسران با ايمانى است كه در اين دنياداشتند.
تـعـبـيـر بـه ((ظـلا ل )) (سـايه ها) نشان مى دهد كه در آنجا نيز آفتابى وجود داردولى نه آفتابى آزاردهنده ;Š آرى ! آنها در سايه مطبوع درختان بهشتى نشاط و سرورديگرى دارند.
(آيـه )ـ عـلاوه بـر ايـن ((بـراى آنها ميوه بسيار لذت بخشى است , و هر چه بخواهند در اختيار آنها خواهد بود)) (لهم فيها فاكهة ولهم ما يدعون ).
و بـه ايـن تـرتـيـب آنچه امروز در فكر انسان بگنجد و آنچه از فكر او خطور نكنداز انواع مواهب و نعمتها در آنجا آماده و مهياست , و پذيرايى خداوند از ميهمانان خود در بالاترين سطح ممكن انجام مى شود.
(آيـه )ـ امـا مـهمتر از همه همان مواهب معنوى است كه در اين آيه به آن اشاره كرده , مى فرمايد: ((بـراى آنـها سلام و تهنيت الهى است , اين سخنى است ازناحيه پروردگار رحيم و مهربان آنها)) (سلا م قولا من رب رحيم ).
اين نداى روح افزا و نشاطبخش و مملو از مهر و محبت او چنان روح انسان رادر خود غرق مى كند, و بـه او لـذت و شـادى و مـعـنـويـت مى بخشد, كه با هيچ نعمتى برابر نيست , آرى شنيدن نداى محبوب , ندايى آميخته با محبت , و آكنده از لطف ,سر تا پاى بهشتيان را غرق سرور مى كند, كه يك لحظه آن بر تمام دنيا و آنچه در آن است برترى دارد و چنان آنها را مجذوب مى كند كه از همه چيز جز او غافل مى شوند, و همه نعمتهاى بهشتى را در آن حال به دست فراموشى مى سپارند.

[donsaeid]

(آيه )ـ.
چرا پرستش شيطان مى كنيد؟!.
بخشى از سرگذشت شوق انگيز و پرافتخار بهشتيان در آيات قبل گذشت , ودر اينجا به قسمتى از سرنوشت دوزخيان و بندگان شيطان اشاره مى كند.
نـخـست اين كه در آن روز با خطابى تحقيرآميز مخاطب مى شوند و به آنهاگفته مى شود: ((جدا شـويـد امـروز اى گـنـهكاران ))! (وامتازوا اليوم ايها المجرمون )شما بوديد كه در دنيا خود را در صـفـوف مـؤمنان جازده بوديد و گاه به رنگ آنها درمى آمديد, و از حيثيت و اعتبارشان استفاده مى كرديد, امروز صفوف خود را از آنهاجدا سازيد, و در چهره اصلى خود ظاهر شويد!.
(آيـه )ـ ايـن آيـه بـه ملامتها و سرزنشهاى پرمعنى خداوند نسبت به مجرمان در روز قيامت اشاره كـرده , چـنـين مى گويد: ((آيا با شما عهد نكردم اى فرزندان آدم كه شيطان را پرستش و اطاعت مكنيد كه او دشمن آشكار شماست ))؟ (الم اعهد اليكم يا بنى آدم ان لا تعبدوا الشيطان انه لكم عدو مبين ).
اين اخطار بطور مكرر بر زبان رسولان الهى جارى شد, از سوى ديگر اين پيمان در عالم ((تكوين )) بـه زبـان اعـطـاى عـقـل به انسان نيز گرفته شده است , چرا كه دلائل عقلى به روشنى گواهى مـى دهـد انسان نبايد فرمان كسى را اطاعت كند كه ازروز نخست كمر به دشمنى او بسته او را از بهشت بيرون كرده و سوگند به اغواى فرزندانش خورده است .
از سـوى سـوم بـا سـرشـت و فـطرت الهى همه انسانها بر توحيد, و انحصار اطاعت براى ذات پاك پـروردگـار نـيز اين پيمان از انسان گرفته شده است , و به اين ترتيب نه بايك زبان كه با چندين زبان اين توصيه الهى تحقق يافته و اين عهد و پيمان سرنوشت ساز امضا شده است .
(آيه )ـ در اين آيه براى تاكيد بيشتر و بيان آنچه وظيفه فرزندان آدم است مى فرمايد: آيا من به شما عـهد نكردم كه : ((مرا بپرستيد و از من اطاعت كنيد كه راه مستقيم همين است )) (وان اعبدونى هذا صراط مستقيم ).
از يـك سـو پـيـمـان گرفته كه اطاعت شيطان نكنند, چرا كه او دشمنى و عداوت خود را از روز نخست آشكار ساخته .
و در مقابل پيمان گرفته كه از او اطاعت كنند, و دليلش را اين قرار مى دهد كه ((صراط مستقيم همين است )) و اين در حقيقت بهترين محرك انسانهاست .
ضـمـنا از اين تعبير استفاده مى شود كه اين جهان سراى اقامت نيست ,چرا كه راه را به كسى ارائه مى دهند كه از گذرگاهى عبور مى كند و مقصدى در پيش دارد.
(آيه )ـ باز براى شناسايى هر چه بيشتر اين دشمن قديمى خطرناك مى افزايد: ((او گروه زيادى از شما را گمراه كرد, آيا انديشه نكرديد))؟! (ولقد اضل منكم جبلا كثيرا افلم تكونوا تعقلون ).
آيـا نـمـى بـيـنيد چه بدبختيهايى شيطان بر سر پيروان خود آورده ؟ آيا تاريخ پيشينيان را مطالعه نكرديد تا ببينيد بندگان او به چه سرنوشت شوم و دردناكى گرفتار شدند؟.
پـس چـرا دشمنى را كه امتحان عداوت خود را بارها و بارها داده است جدى نمى گيريد؟ باز با او طرح دوستى مى ريزيد, و حتى او را رهبر و ولى و راهنماى خويش انتخاب مى كنيد.
و به گفته شاعر:.
كجا بر سرآيم از اين عار و ننگ ـــــ كه با او به صلحيم و با حق به جنگ ؟.
(آيه )ـ آيات گذشته بخشى از سرزنشهاى خداوند و گفتگوهاى او را به مجرمان درقيامت بازگو كرد, دراينجا همين معنى را در بخش ديگرى ادامه مى دهد.
آرى ! در آن روز در حـالى كه آتش سوزان و شعله ور جهنم در برابر ديدگان مجرمان قرار گرفته بـه آن اشـاره كرده خطاب به مجرمان مى گويد: ((اين همان دوزخى است كه به شما وعده داده مى شد))! (هذه جهنم التى كنتم توعدون ).
(آيه )ـ پيامبران الهى يكى بعد از ديگرى آمدند و شما را از چنين روز وچنين آتشى برحذر داشتند, ولى شما همه را به شوخى و مسخره گرفتيد.
((امـروز در آن وارد شـويـد, و بـا آتـش سوزان آن بسوزيد كه اين جزاى كفرى است كه داشتيد)) (اصلوها اليوم بما كنتم تكفرون ).
(آيه )ـ سپس به گواهان روز قيامت اشاره مى كند, گواهانى كه جز پيكرخود انسانند و جايى براى انـكار سخنان آنها نيست , مى فرمايد: ((امروز بر دهان آنهامهر مى نهيم , و دستهاى آنها با ما سخن مى گويد و پاهاى آنها كارهايى را كه انجام مى دادند براى ما شهادت مى دهند)) (اليوم نختم على افواههم وتكلمنا ايديهم وتشهد ارجلهم بما كانوا يكسبون ).
آرى ! در آن روز, ديـگـر اعـضـاى انسان تسليم تمايلات او نيستند, آنها حساب خود را از كل وجود انسان جدا كرده تسليم پروردگار مى شوند, و بر آستان مقدس اوسر فرود مى آورند, و حقايق را با شـهـادت خـود آشكار مى سازند, و چه دادگاه عجيبى است كه گواه آن اعضاى پيكر خود انسان است , همان ابزارى است كه گناه را با آن انجام داده !.
الـبـتـه گـواهـى اعـضـا مربوط به كفار و مجرمان است لذا در حديثى از امام باقر(ع ) مى خوانيم : ((اعضاى پيكر انسان بر ضد مؤمن گواهى نمى دهد, بلكه گواهى بر ضد كسى مى دهد كه فرمان عـذاب بـر او مـسـلم شده , و اما مؤمن نامه اعمالش را به دست راست او مى دهند (و خودش آن را مـى خـوانـد) همان گونه كه خداوند متعال فرموده : آنها كه نامه اعمالشان به دست راستشان داده شده (باسرفرازى و افتخار) نامه اعمال خود را مى خوانند و كمترين ستمى به آنها نخواهدشد)).
(آيـه )ـ در ايـن آيـه اشـاره بـه يكى از عذابهايى مى كند كه ممكن است خداوند درهمين دنيا اين گـروه مـجـرم را بـه آن مـبـتـلا سـازد, عذابى دردناك و وحشتزا, مى فرمايد(و اگر بخواهيم چشمانشان را محو مى كنيم ))! (ولو نشـا لطمسنا على اعينهم ).
و در ايـن حـال وحـشـتى فوق العاده آنها را فرا مى گيرد, ((سپس براى عبور از راه ,مى خواهند بر يكديگر پيشى بگيرند, اما چگونه مى توانند ببينند))؟ (فاستبقواالصراط فانى يبصرون ).
آنها حتى از پيدا كردن راه خانه خود عاجز خواهند ماند, تا چه رسد به اين كه راه حق را پيدا كنند و در صراط مستقيم قدم بگذارند!.
(آيـه )ـ مـجـازات دردنـاك ديـگر اين كه : ((اگر بخواهيم آنها را در جاى خودمسخ مى كنيم (به مـجـسـمـه هـايـى بى روح و فاقد حركت يا اشكال حيوانى افليج تبديل مى نماييم ) به گونه اى كه نـتـوانـنـد راه خود را ادامه دهند و يا به عقب باز گردند))(ولو نشا لمسخناهم على مكانتهم فما استطاعوا مضيا ولا يرجعون ).
روشن است كه دو آيه فوق مربوط به عذابهاى دنياست .
(آيـه )ـ در اين آيه به وضع انسان در پايان عمر از نظر ضعف و ناتوانى عقل و جسم اشاره مى كند تا هـم هشدارى باشد به آنها كه براى انتخاب راه هدايت امروزو فردا مى كنند, و هم پاسخى باشد به كسانى كه تقصيرات خود را به گردن كمى عمرمى افكنند, و هم دليلى باشد بر قدرت خداوند كه او همان گونه كه مى تواند يك انسان نيرومند را به ضعف و ناتوانى يك نوزاد بازگرداند, قادر است بر مساله معاد,و همچنين نابينا ساختن مجرمان و از حركت بازداشتن آنها.
مى فرمايد: ((هركس را كه طول عمر دهيم در آفرينش واژگونه مى كنيم , آياانديشه نمى كنند))؟ (ومن نعمره ننكسه فى الخلق افلا يعقلون ).
به راستى روزهايى فرا مى رسد بسيار دردناك كه عمق ناراحتى آن را به زحمت مى توان تصور كرد.
(آيه )ـ.
او شاعر نيست , او انذاركننده زندگان است !.
گـفـتيم در اين سوره بحثهاى زنده و جامعى پيرامون اصول اعتقادى توحيد,معاد, نبوت مطرح شده , و در مقطعهاى متفاوتى سخن را از يكى به ديگرى منتقل مى سازد.
در آيـات گذشته بحثهاى مختلفى پيرامون توحيد و معاد مطرح بود, در اين آيه و آيه بعد به بحث نـبـوت بـاز مى گردد, و يكى از رائجترين اتهاماتى را كه براى پيامبر اسلام (ص ) مطرح مى كردند عـنـوان كـرده پـاسـخ دنـدان شـكنى وآموزنده اى به آن مى دهد, و آن اتهام شعر و شاعرى است , مـى گـويـد: ((مـا هـرگـز شعربه او [پيامبر] نياموختيم و شايسته او نيست )) كه شاعر باشد (وما علمناه الشعر وماينبغى له ).
جـاذبـه و نـفـوذ قرآن در دلها براى همه كس محسوس بود, و زيباييهاى لفظ ومعنى و فصاحت و بـلاغت آن قابل انكار نبود, حتى خود مشركان چنان مجذوب آهنگ و بيان قرآن مى شدند كه گاه شـبـانـه بـطور مخفيانه به نزديكى منزلگاه پيامبر(ص ) مى آمدند تا زمزمه تلاوت او را در دل شب بشنوند.
اينجا بود كه براى توجيه اين پديده بزرگ , و اغفال مردم از اين وحى آسمانى , زمزمه شعر و شاعرى پيامبر(ص ) را در همه جا سر دادند, كه اين خوداعترافى بود ضمنى به نفوذ فوق العاده قرآن !.
اما چرا شايسته پيامبر(ص ) نيست كه شاعر باشد بخاطر اين كه خط ((وحى ))از خط ((شعر)) كاملا جداست , زيرا:.
1ـ معمولا سرچشمه شعر تخيل و پندار است , در حالى كه وحى از مبداهستى سرچشمه مى گيرد و بر محور واقعيتها مى گردد.
2ـ شـعـر از عـواطف متغير انسانى مى جوشد, و دائما در حال دگرگونى است ,در حالى كه وحى بيانگر حقايق ثابت آسمانى مى باشد.
3ـ لـطـف شـعـر در بسيارى از موارد در اغراق گوئيها و مبالغه هاى آن است , تاآنجا كه گفته اند: ((احـسـن الـشـعـر اكذبه ;Š بهترين شعر دروغ آميزترين آن است ))! درحالى كه در وحى جز صداقت چيزى نيست .
4ـ سرانجام به تعبير زيباى يكى از مفسران : ((شعر)) مجموعه شوقهايى است كه اززمين به آسمان پـرواز مى كند, اما ((وحى )) مجموعه حقائقى است كه از آسمان به زمين نازل مى گردد, و اين دو خط كاملا متفاوت است !.
الـبـتـه شـاعرانى كه در خط اهداف مقدسى گام بر مى دارند و از عوارض نامطلوب شعر, خود را بركنار مى سازند حساب جداگانه اى دارند.
قـرآن در بـرابر نفى شعر از پيامبر(ص ) اضافه مى كند: ((اين آيات چيزى جزوسيله بيدارى و قرآن آشكار نيست )) (ان هو الا ذكر وقرآن مبين ).
(آيه )ـ ((هدف از آن اين است كه افرادى را كه زنده اند انذار كند, و(بركافران اتمام حجت شود) تا فرمان عذاب بر آنها مسلم گردد)) (لينذر من كان حياويحق القول على الكافرين ).
آرى ! اين آيات ((ذكر)) است و مايه يادآورى و وسيله بيدارى , اين آيات ((قرآن مبين )) است كه حق را بدون هيچ گونه پرده پوشى با قاطعيت و صراحت بيان مى كند, و به همين دليل عامل بيدارى و حيات و زندگى است .
(آيه )ـ.
منافع سرشار چهارپايان براى شما:.
بار ديگر قرآن مجيد به مساله توحيد و شرك باز مى گردد, و ضمن برشمردن قسمتى از نشانه هاى عظمت خدا در زندگى انسانها, و رفع نيازمنديهاى آنها از سوى خدا, به ضعف و ناتوانى و بينوايى بتها اشاره كرده , در يك مقايسه روشن , حقانيت خط توحيد, و بطلان خط شرك را آشكار مى سازد.
نـخست مى گويد: ((آيا آنها نديدند كه از آنچه باقدرت خود به عمل آورده ايم چهارپايانى براى آنها آفريديم كه آنان مالك آن هستند)) (اولم يروا انا خلقنا لهم مماعملت ايدينا انعاما فهم لها مالكون ).
(آيـه )ـ و براى اين كه به خوبى بتوانند از اين چهارپايان بهره گيرند ((آنها رارام ايشان ساختيم )) (وذللناها لهم ).
ايـن حـيـوانـات زورمـنـد پـرقـدرت كه گاه بطور نادر, به فرمان خدا سر به عصيان وطغيان بر مـى دارند, چنان خطرناك مى شوند كه دهها نفر در مقابل آنان عاجزمى شود, ولى در حالت عادى گاهى يك قطار شتر را به ريسمانى بسته و به دست كودكى چند ساله مى سپارند.
((پـس هـم از آنـها مركب راهوار براى خود فراهم مى سازند, و هم از آنها تغذيه مى كنند)) (فمنها ركوبهم ومنها ياكلون ).
(آيـه )ـ مـنـافـع آنـهـا به همين جا ختم نمى شود, بلكه ((براى آنان منافع ديگردر اين حيوانات و نوشيدنيهاى گوارايى است )) (ولهم فيها منافع ومشارب ).
تـعـبـير به ((مشارب )) اشاره به شيرهايى است كه از چهارپايان مختلف گرفته مى شود, و قسمت مهمى از مواد غذايى انسان از آن و فراورده هاى آن تامين مى گردد.
((آيـا بـا ايـن حـال شـكر اين نعمتها را به جا نمى آورند))؟! شكرى كه وسيله معرفت اللّه و شناخت ولى نعمت است (افلا يشكرون ).

[donsaeid]

(آيه )ـ لذا در اين آيه به تشريح حال مشركان پرداخته چنين مى گويد: ((آنهاغير از خدا معبودانى بـراى خويش برگزيدند به اين اميد كه از سوى آنهايارى شوند)) و مورد حمايت بتان قرار گيرند (واتخذوا من دون اللّه آلهة لعلهم ينصرون ).
چه خيال خام و فكر باطلى ؟ كه اين موجودات ضعيف را كه هيچ قدرتى بردفاع از خويشتن ندارند تـا چـه رسـد بـه ديگران , در كنار خالق زمين و آسمان وبخشنده آن همه مواهب قرار دهند, و در حوادث مشكل زندگى از آنان يارى طلبند؟.
(آيـه )ـ لـذا در اين آيه مى افزايد: ((آنها قادر به نصرت و يارى عبادت كنندگان خويش نيستند, و ايـن عـابـدان در قـيـامـت لـشـكـر آنها خواهندبود و همگى در آتش دوزخ حضور مى يابند)) (لا يستطيعون نصرهم وهم لهم جندمحضرون ).
چه دردناك است كه اين پيروان در آن روز به صورت لشكريانى پشت سربتها قرار گيرند, و همگى در دادگـاه عدل خدا حضور يابند ـحاضر ساختن افرادبى آنكه خودشان تمايل داشته باشند نشانه حقارت آنها است ـ و بعداز آن همگى به دوزخ فرستاده شوند, بى آنكه بتوانند گرهى را از كار لشكر خودبگشايند.
(آيـه )ـ سـرانـجـام در ايـن آيـه به عنوان دلدارى پيامبر(ص ) و تقويت روحيه او در برابر اين همه كـارشكنيها و فتنه انگيزيها و افكار و اعمال خرافى , مى فرمايد(اكنون كه چنين است سخنان آنها تـو را غـمـگـيـن نـكـند (كه گاهى تو را شاعرمى خوانند و گاهى ساحر و گاه تهمتهاى ديگرى مـى بـنـدنـد) چـرا كـه آنـچه را آنها در دل مخفى مى دارند و يا با زبان آشكار مى سازند همه را ما مى دانيم )) (فلا يحزنك قولهم انا نعلم ما يسرون وما يعلنون ).
نه نيات آنها بر ما پوشيده است , و نه توطئه هاى مخفيانه آنها, و نه تكذيبها وشيطنتهاى آشكارشان , هـمه را مى دانيم و حساب آنها را براى روز حساب نگه مى داريم و تو را از شر آنها در اين جهان نيز در امان خواهيم داشت .
آيـه ـ شـان نـزول : مـردى از مـشركان به نام ((ابى بن خلف )) يا ((امية بن خلف ))و يا ((عاص بن وائل )) قـطـعـه استخوان پوسيده اى را پيدا كرد و گفت : با اين دليل محكم به مخاصمه با محمد بـرمـى خيزم , و سخن او را درباره معاد ابطال مى كنم آن را برداشت ونزد پيامبر اسلام آمد (و شايد مـقدارى از آن را در حضور پيامبر نرم كردو به روى زمين ريخت ) و گفت چه كسى مى تواند اين استخوانهاى پوسيده را از نوزنده كند (و كدام عقل آن را باور مى كند).
ايـن آيـه و شـش آيـه بعد از آن كه مجموعا هفت آيه را تشكيل مى دهد نازل شد, و پاسخ منطقى و دندان شكنى به او و هم فكران او داد.
تفسير:.
آفرينش نخستين دليل قاطعى است بر معاد.
ايـن سوره از قرآن مجيد با مساله نبوت آغاز شد, و با هفت آيه منسجم كه قويترين بيانات را درباره معاد در بر دارد پايان مى يابد.
نـخست دست انسان را مى گيرد و به آغاز حيات خودش در آن روز كه نطفه بى ارزشى بيش نبود مـى بـرد, و او را بـه انديشه وا مى دارد, مى گويد: ((آيا انسان نديدكه ما او را از نطفه آفريديم و او (آن چـنـان قـوى و نـيـرومـنـد و صـاحـب قدرت و شعور ونطق شد كه حتى به مجادله در برابر پـروردگـارش برخاست و) مخاصمه كننده آشكارى شد))؟! (اولم ير الا نسان انا خلقناه من نطفة فاذا هو خصيم مبين ).
آرى ! اين موجود ضعيف و ناتوان آن چنان قوى و نيرومند شد كه به خوداجازه داد به پرخاشگرى در بـرابـر دعـوت ((اللّه )) بـرخيزد, و گذشته و آينده خويش رابه دست فراموشى بسپارد, و مصداق روشن ((خصيم مبين )) شود.
(آيه )ـ براى بى خبرى او همين بس كه ((او مثلى براى ما زد (و به پندارخودش دليل دندان شكنى پـيـدا كـرد) و در حـالـى كه آفرينش نخستين خود را به دست فراموشى سپرده گفت : چه كسى مى تواند اين استخوانها را زنده كند در حالى كه پوسيده است ))؟! (وضرب لنا مثلا ونسى خلقه قال من يحيى العظام وهى رميم ).
منظور از ضرب المثل در اينجا بيان استدلال و ذكر مصداق به منظور اثبات يك مطلب كلى است .
جالب اين كه قرآن مجيد با جمله كوتاه ((ونسى خلقه )) تمام پاسخ او را داده است هر چند پشت سر آن توضيح بيشتر و دلائل افزونتر نيز ذكر كرده .
مـى گـويد: اگر آفرينش خويش را فراموش نكرده بودى هرگز به چنين استدلال واهى و سستى دسـت نـمـى زدى , اى انـسـان فراموشكار! به عقب باز گرد, و آفرينش خود را بنگر, چگونه نطفه نـاچـيـزى بـودى , و هـر روز لباس تازه اى از حيات بر تن توپوشانيد, تو دائما در حال مرگ و معاد هستى , از جمادى مردى نامى شدى , و ازجهان جهان نباتات نيز مردى , از حيوان سرزدى , از عالم حـيوان نيز مردى , انسان شدى اما توى فراموشكار همه اينها را به طاق نسيان زدى حال مى پرسى چه كسى اين استخوان پوسيده را زنده مى كند؟!.
اين استخوان هرگاه كاملا بپوسد تازه خاك مى شود, مگر روز اول خاك نبودى ؟.
(آيـه )ـ لـذا بـلافاصله به پيامبر اسلام (ص ) دستور مى دهد كه به اين خيره سرمغرور و فراموشكار ((بـگـو: كـسى او را زنده مى كند كه در روز نخست او را ايجاد كرد))(قل يحييها الذى انشاها اول مرة ).
و اگـر فـكـر مـى كنيد اين استخوان پوسيده وقتى كه خاك شد و در همه جاپراكنده گشت چه كـسى مى تواند آن اجزا را بشناسد و از نقاط مختلف گردآورى كند؟ پاسخ آن نيز روشن است ((او از هر مخلوقى آگاه است )) و تمام ويژگيهاى آنها رامى داند (وهو بكل خلق عليم ).
كـسـى كـه داراى چنين ((علم )) و چنان ((قدرتى )) است مساله معاد و احياى مردگان مشكلى برايش ايجاد نخواهد كرد.
(آيه )ـ.
رستاخيز انرژيها!.
در ادامـه بـحـث پيرامون مساله امكان معاد مى فرمايد: ((همان كسى كه براى شما از درخت سبز آتش آفريد و شما به وسيله آن آتش مى افروزيد)) قادر است كه براين استخوانهاى پوسيده بار ديگر لباس حيات بپوشاند (الذى جعل لكم من الشجرالا خضر نارا فاذا انتم منه توقدون ).
در اين جا تفسير دقيقى وجود دارد كه به كمك دانشهاى امروز بر آن دست يافته ايم كه ما نام آن را رستاخيز انرژيها گذارده ايم ـ البته تفسيرهاى ديگر را نيز ردنمى كنيم .
تـوضـيـح ايـن كه : يكى از كارهاى مهم گياهان مساله ((كربن گيرى )) از هوا, وساختن ((سلولز نـباتى )) است اين سلولز ياخته هاى درختان و گياهان ـگاز كربن ـ را ازهوا گرفته و آن را تجزيه مـى كـنـنـد, اكسيژن آن را آزاد ساخته , و كربن را در وجود خودنگاه مى دارد, و سپس آن را با آب تركيب كرده و چوب درختان را از آن مى سازد.
ولـى مـسـاله مهم اين است كه طبق گواهى علوم طبيعى هر تركيب شيميايى كه انجام مى يابد يا بايد توام با جذب انرژى اصى باشد و يا آزاد كردن آن ـدقت كنيد.
بـنابراين هنگامى كه درختان به عمل كربن گيرى مشغولند, طبق اين قانون احتياج به وجود يك انرژى دارند, و در اينجا از گرما و نور آفتاب به عنوان يك انرژى فعال استفاده مى كنند.
بـه ايـن تـرتـيب به هنگام تشكيل چوبهاى درختان مقدارى از انرژى آفتاب نيزدر دل آنها ذخيره مـى شـود و بـه هـنگامى كه چوبها را به اصطلاح مى سوزانيم همان انرژى ذخيره شده آفتاب آزاد مى گردد, زيرا بار ديگر ((كربن )) با ((اكسيژن )) هوا تركيب شده و گاز كربن را تشكيل مى دهد, و اكسيژن و ئيدروژن (مقدارى آب ) آزاد مى گرددو اين كه مى گويند همه انرژيها در كره زمين به انرژى آفتاب باز مى گردد يكى از چهره هايش همين است .

[donsaeid]

ايـنـجـاست كه به ((رستاخيز انرژيها)) مى رسيم , و مى بينيم نور و حرارتى كه دراين فضا پراكنده مـى شـود و برگ درختان و چوبهاى آنها را نوازش و پرورش مى دهدهرگز نابود نشده است , بلكه تغيير چهره داده , و دور از چشم ما انسانها در درون ذرات چوب و شاخه و برگ درختان پنهان شده است , و هنگامى كه يك شعله آتش به چوب خشكيده مى رسد, رستاخيز آنها شروع مى شود, و تمام آنـچـه از انـرژى آفـتـاب در درخت پنهان بود در آن لحظه ((حشر و نشورش )) ظاهر مى گردد, بـى آنـكـه حـتى به اندازه روشنايى يك شمع در يك زمان كوتاه از آن كم شده باشد! ـ باز هم دقت كنيد.
(آيه )ـ.
او مالك و حاكم بر همه چيز است !.
بعد از ذكر دلائل معاد از طريق توجه دادن به آفرينش نخستين , و آفرينش آتش از درخت سبز اين آيه مساله را از طريق سومى تعقيب مى كند و آن از طريق قدرت بى پايان خداست .
مـى فـرمايد: ((آيا كسى كه آسمانها و زمين را (با آن همه عظمت و عجايب ونظامات شگفت انگيز آفريده ) توانايى ندارد كه همانند اين انسانهاى خاك شده رابيافريند؟ (و آنها را به حيات و زندگى جـديـدى بـازگرداند) آرى مى تواند, و اوآفريننده آگاه و داناست )) (اوليس الذى خلق السموات والا رض بقادر على ان يخلق مثلهم بلى وهو الخلا ق العليم ).
(آيـه )ـ ايـن آيـه تـاكـيـدى اسـت بر آنچه در آيات قبل گذشت , تاكيدى است بر اين حقيقت كه هرگونه ايجادى در برابر اراده و قدرت او سهل و آسان است , ايجاد آسمانهاى عظيم , و كره خاكى , با ايجاد يك حشره كوچك براى اويكسان است .
مى فرمايد: ((فرمان او اين است كه هرگاه چيزى را اراده كند به آن مى گويد: موجودباش ! آن هم موجود مى شود)) همان گونه كه خدا خواسته (انما امره اذا اراد شيئا ان يقول له كن فيكون ).
همه چيز به يك اشاره و فرمان او بسته است و كسى كه داراى چنين قدرتى است آيا جاى اين دارد كه در احيا مردگان به وسيله او ترديد شود؟.
آرى ! تـعلق اراده او به چيزى همان , و موجود شدن آن همان است ! و تعبير به ((امر)) و ((قول )) و جـمله ((كن )) همه توضيحى است براى مساله خلق و ايجاد, و بيانگرتحقق سريع اشيا بعد از تعلق اراده الهى .
(آيه )ـ اين آيه كه آخرين آيه سوره ((يس )) است به صورت يك نتيجه گيرى كلى در مساله مبدا و معاد اين بحث را به طرز زيبايى پايان مى دهد.
مـى گـويد: ((پس منزه است خداوندى كه ملكوت همه چيز در دست قدرت اوست و همه شما به سوى او باز مى گرديد)) (فسبحان الذى بيده ملكوت كل شى واليه ترجعون ).
نكته ها:.
در ايـنـجا نظر خوانندگان عزيز را به مباحث ششگانه زير كه بحث فشرده اى پيرامون مسائل معاد است , جلب مى كنيم :.
1ـ اعتقاد به معاد يك امر فطرى است .
اگـر انسان براى فنا آفريده شده بود بايد عاشق ((فنا)) باشد, و از مرگ ـهرچندمرگ به موقع ـ و در پـايـان عـمـر لـذت برد, در حالى كه مى بينيم قيافه مرگ به معنى نيستى براى انسان در هيچ زمانى خوشايند نبوده , سهل است , با تمام وجودش ازآن مى گريزد!.
كـوشـش بـراى باقى نگهداشتن جسم مردگان از طريق موميايى كردن و ساختن مقابر جاويدانى هـمچون اهرام مصر, و دويدن دنبال آب حيات , و اكسير جوانى , وآنچه مايه طول عمر است , دليل روشنى از عشق سوزان انسان به مساله بقا است .
اگـر مـا بـراى فنا آفريده شديم اين علاقه به بقا چه مفهومى مى تواند داشته باشد؟ جزيك علاقه مزاحم و حداقل بيهوده و بى مصرف !.
فـرامـوش نـكـنـيـد مـا بحث معاد را بعد از پذيرش وجود خداوند حكيم و دانادنبال مى كنيم , ما معتقديم هرچه او در وجود ما آفريده روى حساب است , بنابراين عشق به بقا نيز بايد حسابى داشته باشد, و آن هماهنگى با آفرينش و جهان بعد ازاين عالم است .
به تعبير ديگر اگر دستگاه آفرينش در وجود ما عطش را آفريد, دليل بر اين است كه آبى در خارج وجـود دارد, هـمچنين اگر غريزه جنسى و علاقه به جنس مخالف در انسان وجود دارد نشانه اين اسـت كـه جـنس مخالفى در خارج هست ,وگرنه جاذبه و كشش بدون چيزى كه به آن مجذوب گردد با حكمت آفرينش سازگار نيست .
از سـوى ديـگـر هـنگامى كه تاريخ بشر را از زمانهاى دوردست و قديميترين ايام بررسى مى كنيم نشانه هاى فراوانى بر اعتقاد راسخ انسان به زندگى پس از مرگ مى يابيم .
آثارى كه امروز از انسانهاى پيشين ـ حتى انسانهاى قبل از تاريخ ـ در دست مااست , مخصوصا طرز دفن مردگان , كيفيت ساختن قبور, و حتى دفن اشيائى همراه مردگان , گواه بر اين است كه در درون وجدان ناآگاه آنها اعتقاد به زندگى بعد از مرگ نهفته بوده است .
يـكـى از روانشناسان معروف مى گويد: ((تحقيقات دقيق نشان مى دهد كه طوائف نخستين بشر داراى نـوعـى مـذهـب بوده اند, زيرا مردگان خود را به طرزمخصوص به خاك مى سپردند و ابزار كـارشـان را در كـنـارشـان مى نهادند, و به اين طريق عقيده خود را به وجود دنياى ديگر به ثبوت مى رساندند.
ايـنـهـا نشان مى دهد كه اين اقوام زندگى پس از مرگ را پذيرفته بودند, هرچند درتفسير آن راه خطا مى پيمودند, و چنين مى پنداشتند كه آن زندگى درست شبيه همين زندگى است .
به هرحال اين اعتقاد قديمى ريشه دار را نمى توان ساده پنداشت و يا صرفانتيجه يك تلقين و عادت دانست .
از سوى سوم وجود محكمه درونى به نام ((وجدان )) گواه ديگرى بر فطرى بودن معاد است .
هـر انـسانى در برابر انجام كار نيك در درون وجدانش احساس آرامش مى كند,آرامشى كه گاه با هيچ بيان و قلمى قابل توصيف نيست .
و بـه عـكس در برابر گناهان , مخصوصا جنايات بزرگ , احساس ناراحتى مى كند, تا آنجا كه بسيار ديـده شده دست به خودكشى مى زند و يا خود را تسليم مجازات و چوبه دار مى كند, و دليل آن را رهائى از شكنجه وجدان مى داند.
با اين حال انسان از خود مى پرسد: چگونه ممكن است عالم كوچكى همچون وجود من داراى چنين دادگاه و محكمه اى باشد, اما عالم بزرگ از چنين وجدان و دادگاهى تهى باشد؟.
و بـه ايـن تـرتـيـب فـطرى بودن مساله معاد و زندگى پس از مرگ از طرق مختلف بر ما روشن مى شود.
از راه عشق عمومى انسانها به بقا.
از طريق وجود اين ايمان در طول تاريخ بشر.
و از راه وجود نمونه كوچك آن در درون جان انسان .
2ـ بازتاب معاد در زندگى انسانها.
اعـتـقـاد به عالم پس از مرگ و بقاى آثار اعمال آدمى , و جاودانگى كارهاى او اعم از خير و شر, اثر بـسـيـار نـيرومندى بر فكر و اعصاب و عضلات انسانهامى گذارد و به عنوان يك عامل مؤثرى در تشويق به نيكيها و مبارزه با زشتيهامى تواند مؤثر شود.
اثـراتـى كـه ايـمان به زندگى پس از مرگ مى تواند در اصلاح افراد فاسد ومنحرف و تشويق افراد فداكار و مجاهد و ايثارگر بگذارد به مراتب بيش از اثرات دادگاهها و كيفرهاى معمولى است چرا كـه مـشـخصات دادگاه رستاخيز با دادگاههاى معمولى بسيار متفاوت است , در آن دادگاه نه تجديدنظر وجود دارد, و نه زر و زورروى فكر ناظرانش اثر مى گذارد, نه ارائه مدارك دروغين در آن فايده اى دارد, و نه تشريفات آن نيازمند به طول زمان است .
قـرآن مـجـيـد مـى گويد: ((از روزى بپرهيزيد كه هيچ كس بجاى ديگرى جزا داده نمى شود و نه شفاعتى از او پذيرفته خواهد شد و نه غرامت و بدل , و نه كسى به يارى او مى آيد)) (بقره /4.
و نـيز مى گويد: ((هركس از آنها كه ظلم و ستم كرده , اگر تمامى روى زمين را دراختيار داشته باشد, در آن روز همه را براى نجات خويش مى دهد, و هنگامى كه عذاب الهى را مى بينند پشيمانى خـود را مـكتوم مى دارند (مبادا رسواتر شوند) و درميان آنها به عدالت داورى مى شود و ستمى بر آنها نخواهد رفت )) (يونس /54).
و نـيـز مـى خـوانـيـم : ((هدف اين است كه خداوند هركس را به آنچه انجام داده جزا دهد چرا كه خداوند سريع الحساب است )) (ابراهيم /51).
به قدرى حساب او سريع و قاطع است كه طبق بعضى از روايات : ((خداونددر يك چشم به هم زدن حساب همه را مى رسد!)).
به همين دليل در قرآن مجيد سرچشمه بسيارى از گناهان فراموش كردن روزجزا ذكر شده , آنجا كه مى فرمايد: ((بچشيد آتش دوزخ را به خاطر اينكه ملاقات امروز را فراموش كرديد)) (الم سجده /14).
حتى از پاره اى از تعبيرات استفاده مى شود كه انسان اگر گمانى در باره قيامت داشته باشد نيز از انجام بسيارى از اعمال خلاف خوددارى مى كند.
چـنـانـكـه در باره كم فروشان مى فرمايد: ((آيا آنها گمان نمى كنند كه براى روزبزرگى مبعوث مى شوند)) (مطففين /4).
حـمـاسـه هاى جاويدانى كه مجاهدان اسلام در گذشته و امروز در ميدانهاى جهاد مى آفرينند, و گـذشـت و ايـثـار و فداكارى عظيمى كه بسيارى از مردم در زمينه دفاع از كشورهاى اسلامى و حـمـايت از محرومان و مستضعفان نشان مى دهند, همه بازتاب اعتقاد به زندگى جاويدان سراى ديـگـر است , مطالعات دانشمندان وتجربيات مختلف نشان داده كه اين گونه پديده ها در مقياس وسـيـع و گـسـتـرده جـز ازطـريق عقيده اى كه زندگى پس از مرگ در آن جاى ويژه اى دارد امكان پذير نيست .
سربازى كه منطقش اين است : ((قل هل تربصون بنا الا احدى الحسنيين ;Š بگو:شما دشمنان در باره مـا چـه مـى انـديـشـيد؟ جز رسيدن به يكى از دو خير و سعادت وافتخار)) (يا پيروزى بر شما و يا رسيدن به افتخار شهادت ) (توبه /52) قطعا سربازى است شكست ناپذير.
چـهره مرگ كه براى بسيارى از مردم جهان وحشت انگيز است , و حتى از نام آن و هرچيز كه آن را تـداعـى كـنـد مـى گـريزند, براى عقيده مندان به زندگى پس از مرگ نه تنها نازيبا نيست , بلكه دريچه اى به جهانى بزرگ , شكستن قفس و آزادشدن روح انسان , گشوده شدن درهاى زندان تن , و رسيدن به آزادى مطلق است .
اصـولا مـساله معاد بعد از مبدا, خط فاصل فرهنگ خداپرستان و ماديين است , چرا كه دو ديدگاه مختلف در اينجا وجود دارد:.
ديـدگـاهـى كـه مرگ را فنا و نابودى مطلق مى بيند, و با تمام وجودش از آن مى گريزد, چرا كه همه چيز با آن پايان مى گيرد.
و ديـدگـاهـى كـه مـرگ را يـك تولد جديد و گام نهادن به عالمى وسيع و پهناور وروشن , و پر گشودن در آسمان بيكران مى شمرد.
طـبـيـعى است كه طرفداران اين مكتب نه تنها از مرگ و شهادت در راه هدف ترس و وحشتى به خـود راه نـمـى دهـند, بلكه با الهام گرفتن از مكتب امير مؤمنان على (ع ) كه مى فرمايد: ((به خدا سوگند فرزند ابى طالب علاقه اش به مرگ بيشتراست از كودك شيرخوار به پستان مادر)) از مرگ در راه هدف استقبال مى كنند.
و بـه هـمـيـن دليل هنگامى كه ضربه شمشير جنايتكار روزگار ((عبدالرحمن بن ملجم )) بر مغز مباركش فرو نشست فرمود: ((فزت و رب الكعبة ;Š به خداى كعبه ,پيروز و رستگار و راحت شدم !)).
كـوتـاه سـخـن ايـنـكه ايمان به معاد از انسان ترسو و بى هدف , آدم شجاع و باشهامت و هدفدارى مى آفريند كه زندگيش مملو از حماسه ها و ايثارها و پاكى وتقواست .

[donsaeid]

3ـ دلائل عقلى معاد.
گـذشـته از دلائل نقلى فراوانى كه براى معاد در قرآن مجيد آمده است و شامل صدها آيه در اين زمـيـنه مى شود دلائل عقلى روشنى نيز بر اين امر وجود دارد كه بطور فشرده در اينجا قسمتى از آن يادآورى مى شود:.
الف ـ برهان حكمت :.
اگـر زنـدگى اين جهان را بدون جهان ديگر درنظر بگيريم پوچ و بى معنى خواهد بود, درست به اين مى ماند كه زندگى دوران جنينى را بدون زندگى اين دنيافرض كنيم .
اگـر قـانون خلقت اين بود كه تمام جنينها در لحظه تولد خفه مى شدند ومى مردند چقدر دوران جـنينى بى مفهوم جلوه مى كرد؟ همچنين اگر زندگى اين جهان بريده از جهان ديگر تصور شود اين سردرگمى وجود خواهد داشت .
زيرا چه لزومى دارد كه ما هفتادسال يا كمتر و بيشتر در اين دنيا درميان مشكلات دست وپا زنيم ؟ مدتى خام و بى تجربه باشيم ((و تا پخته شود خامى , عمرتمام است !)).
مـدتـى بـه دنـبال تحصيل علم و دانش باشيم هنگامى كه از نظر معلومات به جايى رسيديم برف پيرى بر سر ما نشسته !.
تـازه بـراى چـه زندگى مى كنيم ؟ خوردن مقدارى غذا و پوشيدن چند دست لباس و خوابيدن و بيدارشدنهاى مكرر و ادامه دادن اين برنامه خسته كننده تكرارى را دهها سال ؟!.
آيـا بـه راسـتـى ايـن آسـمان گسترده , اين زمين پهناور و اين همه مقدمات ومؤخرات و اين همه اسـتـادان و مـربـيـان و ايـن همه كتابخانه هاى بزرگ و اين ريزه كاريهايى كه در آفرينش ما و ساير موجودات به كار رفته , همه براى همان خوردن و نوشيدن و پوشيدن و زندگى مادى است ؟.
اينجاست كه آنها كه معاد را قبول ندارند, اعتراف به پوچى اين زندگى مى كنند و گروهى از آنها اقدام به خودكشى و نجات از اين زندگى پوچ و بى معنى رامجاز و يا مايه افتخار مى شمرند!.
چـگونه ممكن است كسى به خداوند و حكمت بى پايان او ايمان داشته باشدو زندگى اين جهان را بى آنكه مقدمه اى براى زندگى جاويدان جهان ديگر باشد قابل توجه بشمرد؟.
قـرآن مجيد مى گويد: ((آيا گمان كرديد بيهوده آفريده شده ايد و به سوى ما بازنمى گرديد؟)) (مؤمنون /115).
يعنى ;Š اگر بازگشت به سوى خدا نبود زندگى اين جهان عبث و بيهوده بود.
آرى در صـورتـى زنـدگـى ايـن دنـيا مفهوم و معنى پيدا مى كند و با حكمت خداوندى سازگار مـى شـود كـه اين جهان را مزرعه اى براى جهان ديگر و گذرگاهى براى آن عالم وسيع و كلاس تـهـيه و دانشگاهى براى جهان ديگر و تجارتخانه اى براى آن سرا بدانيم , همانگونه كه امير مؤمنان على (ع ) در كلمات پرمحتوايش درنهج البلاغه فرمود: ((اين دنيا جايگاه صدق و راستى است براى آن كس كه با آن به راستى رفتار كند و خانه تندرستى است براى آن كس كه از آن چيزى بفهمد, و سراى بى نيازى است براى آن كس كه از آن توشه برگيرد, و محل اندرز است , براى آنكه ازآن اندرز گـيـرد, مـسـجـد دوسـتـان خـداست , نمازگاه فرشتگان پروردگار و محل نزول وحى الهى و تجارتخانه اوليا حق است )).
كوتاه سخن اينكه مطالعه و بررسى وضع اين جهان به خوبى گواهى مى دهدبر اينكه عالم ديگرى پشت سر آن است : ((شما نشئه اولى و آفرينش خود را در اين دنيا ديديد چرا متذكر نمى شويد كه از پى آن جهان ديگرى است ؟)) (واقعه /62).
ب ـ برهان عدالت :.
دقت در نظام هستى و قوانين آفرينش نشان مى دهد كه همه چيز آن حساب شده است .
در سـازمـان تن ما آنچنان نظام عادلانه اى حكمفرماست كه هرگاه كمترين تغيير و ناموزونى رخ مـى دهـد سبب بيمارى يا مرگ مى شود, حركات قلب ما,گردش خون ما, پرده هاى چشم ما و جز جـز سـلـولـهـاى تـن ما مشمول همان نظام دقيق است كه در كل عالم حكومت مى كند آيا انسان مى تواند يك وصله ناجور دراين عالم پهناور باشد؟.
درسـت اسـت كـه خـداوند به انسان آزادى اراده و اختيار داده تا او را بيازمايد ودر سايه آن مسير تـكـامـل را طـى كـنـد, ولـى اگـر انسان از آزادى سؤاستفاده كرد, چه مى شود؟ اگر ظالمان و ستمگران , گمراهان و گمراه كنندگان با سؤاستفاده از اين موهبت الهى به راه خود ادامه دادند عدل خداوند چه اقتضا مى كند؟.
درسـت است كه گروهى از بدكاران در اين دنيا مجازات مى شوند و به كيفراعمال خود ـ يا لااقل قسمتى از آن ـ مى رسند, اما مسلما چنان نيست كه همه مجرمان , همه كيفر خود را ببينند, و همه پـاكـان و نـيـكان به پاداش اعمال خود در اين جهان برسند, آيا ممكن است اين دو گروه در كفه عدالت پروردگار يكسان باشند؟.
بـه گـفـتـه قـرآن مجيد: ((آيا كسانى را كه در برابر قانون خدا به حق و عدالت تسليمند همچون مجرمان قرار دهيم , چگونه حكم مى كنيد؟)) (قلم / 35 و 36).
و در جـاى ديـگـر مـى فـرمـايـد: ((آيا ممكن است پرهيزگاران را همچون فاجران قرار دهيم ؟)) (ص /2.
بـه هـرحـال تـفـاوت انـسانها در اطاعت فرمان حق جاى ترديد نيست همان گونه كه عدم كفايت دادگاه ((مكافات اين جهان )) و ((محكمه وجدان )) و ((عكس العملهاى گناهان )) براى برقرارى عـدالـت نـيز به تنهايى كافى به نظر نمى رسد, بنابراين بايد قبول كرد كه براى اجراى عدالت الهى لازم اسـت مـحـكـمـه و دادگاه عدل عامى باشد كه سر سوزن كار نيك و بد در آنجا حساب شود وگرنه اصل عدالت تامين نخواهد شد.
بـنـابراين بايد پذيرفت كه قبول عدل خدا مساوى است با قبول وجود معاد ورستاخيز, قرآن مجيد مى گويد: ((ما ترازوهاى عدالت را در روز قيامت برپا مى كنيم ))(انبيا /47).
و نـيـز مـى فـرمـايد: ((در روز قيامت در ميان آنها به عدالت حكم مى شود و ظلم وستمى بر آنها نخواهد شد)) (يونس /54).
ج ـ برهان هدف :.
بـرخـلاف پندار ماديين , در جهان بينى الهى , براى آفرينش انسان هدفى بوده است كه در تعبيرات فـلـسـفـى از آن بـه ((تكامل )) و در لسان قرآن و حديث گاهى از آن به قرب به خدا و يا عبادت و بندگى تعبير شده است : ((من جن و انس را نيافريدم مگر به اين منظور كه مرا پرستش كنند)) و در سايه عبادت و بندگى كامل شوند و به حريم قرب من راه يابند (ذاريات /56).
آيا اگر مرگ پايان همه چيز باشد اين هدف بزرگ تامين مى گردد؟.
بدون شك پاسخ اين سؤال منفى است .
بـايد جهانى بعد از اين جهان باشد و خط تكامل انسان در آن ادامه يابد, ومحصول اين مزرعه را در آنجا درو كند, و حتى در جهان ديگر نيز اين سير ادامه يابدتا هدف نهايى تامين شده باشد.
خلاصه اينكه تامين هدف آفرينش بدون پذيرش معاد ممكن نيست و اگرارتباط اين زندگى را از جهان پس از مرگ قطع كنيم همه چيز شكل معما به خودمى گيرد و پاسخى براى چراها نخواهيم داشت .
د ـ برهان نفى اختلاف :.
بى شك همه ما از اختلافاتى كه در ميان مكتبها و مذهبها در اين جهان وجوددارد رنج مى بريم , و همه آرزو مى كنيم روزى اين اختلافات برچيده شود در حالى كه همه قرائن نشان مى دهد كه اين اخـتـلافـات در طبيعت زندگى اين دنيا حلول كرده ,و حتى از دلائلى استفاده مى شود كه بعداز قـيـام حـضـرت مهدى ـعج ـ آن برپا كننده حكومت واحد جهانى هرچندبسيارى از اختلافات حل خواهد شد ولى باز اختلاف مكتبها به كلى برچيده نمى شود, و به گفته قرآن مجيد: ((يهود و نصارا تا دامنه قيامت به اختلافاتشان باقى خواهند ماند )) (مائده /14).
ولى خداوندى كه همه چيز را به سوى وحدت مى برد سرانجام به اختلافات پايان خواهد داد, و چون بـا وجود پرده هاى ضخيم عالم ماده اين امر بطور كامل دراين دنيا امكان پذير نيست , مى دانيم در جـهـان ديـگرى كه عالم بروز و ظهور است سرانجام اين مساله عملى خواهد شد, و حقايق آنچنان آفتابى مى گردد كه اختلاف مكتب و عقيده به كلى برچيده مى شود.
جـالب اينكه در آيات متعددى از قرآن مجيد روى اين مساله تكيه شده است ,در يك جا مى فرمايد: ((خداوند در روز قيامت در ميان آنها داورى مى كند در آنچه باهم اختلاف داشتند)) (بقره /113).
و در جـاى ديـگـر مـى فـرمايد: ((آنها سوگند مؤكد ياد كردند كه خداوند كسانى راكه مى ميرند هـرگز زنده نمى كند, ولى چنين نيست اين وعده قطعى خداست (كه همه آنها را زنده كند) ولى اكـثـر مـردم نـمى دانند هدف اين است كه آنچه را در آن اختلاف داشتند براى آنها روشن سازد تا كسانى كه منكر شدند بدانند دروغ مى گفتند)) (نحل /38 و 39).